AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KAR / TÜRKİYE DAVASI
(Başvuru no. 25257/05)
KARAR
(Adil tazmin - kayıttan düşürülme)
STRAZBURG
21 Kasım 2017
İşbu karar, Sözleşme’nin 44 § 2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup, bazı şekli değişikliklere tabi tutulabilir.
Kar / Türkiye davasında,
Başkan,
Robert Spano,
Yargıçlar,
Julia Laffranque,
Işıl Karakaş,
Nebojša Vučinić,
Paul Lemmens,
Jon Fridrik Kjølbro,
Stéphanie Mourou-Vikström,
ve Bölüm Yazı İşleri Müdürü Stanley Naismith’in katılımıyla Daire olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm), 31 Ekim 2017 tarihinde gerçekleştirdiği kapalı oturumdaki müzakereler sonucunda anılan tarihte aşağıdaki kararı vermiştir:
USULTürkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan davanın temelinde, Türk vatandaşı olan Hasan Kar’ın ("başvuran") 9 Temmuz 2005 tarihinde İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması’na İlişkin Sözleşme’nin ("Sözleşme") 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvuru (No. 25257/05) bulunmaktadır.29 Mart 2011 tarihli kararla ("esas hakkında verilen karar"), Mahkeme, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir (Kar/Türkiye, No. 25257/05, § 22, 29 Mart 2011).Başvuran, Sözleşme’nin 41. maddesine dayanarak, maruz kaldığı kanısına vardığı zararların tazmin edilmesine yönelik çeşitli meblağlar talep etmiştir.Mahkeme, Sözleşme’nin 41. maddesinin uygulanmasına bu aşamada yer olmaması nedeniyle, bu hakkı saklı tutmuş ve Hükümet ile başvuranı, işbu kararın kesinleşeceği tarihten itibaren üç aylık bir süre içinde bu konuya ilişkin görüşlerini yazılı olarak sunmaya ve özellikle, kendi aralarında varabilecekleri her türlü uzlaşmadan kendisini haberdar etmeye davet etmiştir (idem, § 26, ve hüküm metninin 3. paragrafı).Hem başvuran hem de Hükümet görüşlerini sunmuşlardır.Dostane çözüme ulaşılmasını sağlayacak herhangi bir anlaşmaya varılmamıştır.
HUKUKİ DEĞERLENDİRMESözleşme’nin 41. maddesi uyarınca,
"Şayet Mahkeme, işbu Sözleşme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Taraf’ın iç hukuku, bu ihlalin sonuçlarını ancak kısmen ortadan kaldırabiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, zarar gören taraf lehine adil bir tazmin verilmesine hükmeder."
I. TARAFLARIN GÖRÜŞLERİ
A. Maddi zarar
Başvuran, maruz kaldığı kanaatine vardığı maddi zarar bağlamında 80.000 avro (EUR) talep etmektedir. Başvuran, aynı bölgede bulunan taşınmazların genellikle miras yoluyla ve dolayısıyla, nadiren satış yoluyla devredildikleri gerekçesiyle, Mahkeme önündeki başvurusuna konu edilen taşınmazın gerçek değerinin hesaplanmasının zor olduğunu ifade etmektedir. Başvuran, bununla birlikte, bu tür taşınmazlarla ilgili birkaç satış örneği bulduğunu ve bu örneklere göre, söz konusu bölgede yer alan bir taşınmazın metre kare fiyatının yaklaşık 10 avro olduğunu belirtmektedir. Bu nedenle, başvuran, 8.004 m2 yüzölçümüne sahip olan taşınmazının değerinin yaklaşık 80.000 avroya karşılık geldiği kanısındadır.Hükümet, Mahkemeyi, spekülatif ve dayanaktan yoksun olarak değerlendirdiği, başvuranın maddi zarar bağlamındaki tazminat talebini reddetmeye davet etmektedir.
Hükümet, Maçka Mal Müdürlüğü tarafından 30 Mart 2015 tarihinde hazırlanan rapora göre, ihtilaf konusu taşınmazın metre kare fiyatının 15,05 Türk lirası (TRY) ve tam olarak 8.004,45 m2 olan bu taşınmazın toplam değerinin 120.479,99 TRY (bu raporun düzenlendiği tarihte yaklaşık 42.570 avro) olduğunu belirtmektedir.
B. Manevi zarar
Başvuran, manevi zarar bağlamında 15.000 avro talep etmektedir. Başvuran, özellikle, iyi niyetle satın aldığını ve elli yıldan fazla bir süre boyunca huzur içinde kullandığını ifade ettiği taşınmazından yoksun bırakılmasından dolayı duyduğu acı sebebiyle bir zarara maruz kaldığı kanısına varmaktadır. Başvuran, taşınmazı güzelleştirdiğini ve taşınmazın etrafına meyve ağaçları diktiğini belirtmektedir. Hükümet, Mahkemeyi, bu talebi reddetmeye davet etmektedir.
C. Masraf ve giderler
Başvuran, Mahkeme önünde yaptığını belirttiği masraf ve giderlerin geri ödenmesine yönelik olarak 5.000 avro talep etmektedir. Başvuran, daha fazla ayrıntı vermeksizin, bu miktarın bilirkişi ve posta masrafları ile vergilere ve avukatlık ücretlerine karşılık geldiğini ifade etmektedir. Hükümet, Mahkemeyi, başvuranın masraf ve giderler bağlamındaki talebini reddetmeye davet etmektedir.
II. İLGİLİ İÇ HUKUK VE İÇTİHATLARI İLE MAHKEMENİN KONUYA İLİŞKİN İÇTİHADI Mahkeme, somut olayda, ilgili iç hukuk ve uygulaması ile ormanlık alanda bulunan taşınmazlara ilişkin davalarda adil tazmin konusundaki içtihadıyla ilgili olarak, Gümrükçüler ve diğerleri/Türkiye (adil tazmin) (No. 9580/03, §§ 17-19, 7 Şubat 2017) kararına atıfta bulunmaktadır.
III. İÇ HUKUKTAKİ SON GELİŞMELER
İç hukukta meydana gelen son gelişmeler aynı zamanda, Gümrükçüler ve diğerleri (adil tazmin) (yukarıda anılan karar, §§ 20-25) kararında yer almaktadır.
IV. HÜKÜMETİN TALEBİ 22 Nisan 2016 tarihli yazıyla, Hükümet, Mahkemeden, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair 6384 sayılı Kanun’la kurulan Tazminat Komisyonunun yetkileri konusunda iç hukukta - bilhassa 25 Ocak 2016 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı’yla - yapılan değişiklikleri dikkate alarak, Sözleşme’nin 35. maddesinin 1 ve 4. fıkralarına dayanarak, mevcut başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verilmesini talep etmiştir. Hükümet, bu konuda aşağıdaki görüşleri dile getirmiştir:
"Mahkeme, Ümmühan Kaplan/Türkiye pilot kararında, Türkiye’de Sözleşme’nin 6. maddesinin 1. fıkrası anlamında makul süre gerekliliğine ilişkin hem yapısal hem de sistematik bir sorunun mevcut olduğunu tespit etmiştir (Ümmühan Kaplan/Türkiye, §§ 48 ve 49, 20 Mart 2012).
Pilot kararın verilmesinin ardından, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış bazı başvuruların tazminat ödenmek suretiyle çözüme kavuşturulması amacıyla bir Tazminat Komisyonu kurulmuştur (6384 sayılı Kanun). Bu Kanun, yargılamanın aşırı uzun sürmesine ilişkin iddialar açısından yeni bir hukuk yolu oluşturmuştur. Mahkeme, 4860/09 No.lu Müdür Turgut ve diğerleri/Türkiye başvurusuna ilişkin 26 Mart 2013 tarihli kararı ve 56125/10 No.lu Demiroğlu ve diğerleri/Türkiye başvurusuna ilişkin 4 Haziran 2013 tarihli kararı çerçevesinde, yeni hukuk yolunun, etkin ve erişilebilir bir başvuru yolu olduğu ve başvuranlara Sözleşme’nin 6. maddesinin 1. fıkrası anlamında yargılamanın aşırı uzun sürmesine ilişkin şikâyetlerinin giderilmesine yönelik makul bakış açıları sunduğu gerekçesiyle, iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle başvurunun kabul edilemez olduğu sonucuna varmıştır.
Mahkeme aynı zamanda, 6384 sayılı Kanun’un 23 Eylül 2012 tarihinden önce sunulan ve henüz Hükümete tebliğ edilmeyen, kendi önünde derdest olan bütün başvurulara uygulanabilir olduğunu kaydetmiştir. Aynı şekilde, Mahkeme, Müge Sargın (20236/06) ve Mahmut Bacak ve diğer 44 başvuru (18904/09) gibi kararlarında, 6384 sayılı Kanun’un, Hükümete tebliğ edilen başvurulara ve yeni iç hukuk yolu olarak Komisyonun bulunması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilen başvurulara uygulanabilir olduğunu belirtmiştir.
Mahkemenin, Komisyonun Türkiye’de erişilebilir bir hukuk yolu teşkil ettiği sonucuna varması sebebiyle, Hükümet, 6384 sayılı Kanun uyarınca Tazminat Komisyonunun yetkisinin genişletilmesine ilişkin bir süreç başlatmıştır. Komisyonun yetkisi, 10 Şubat 2014 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı’yla genişletilmiştir (16 Mart 2014 tarihli Resmi Gazete). Ardından, söz konusu yetki, 206/8509 No.lu 25 Ocak 2016 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı’yla genişletilmiştir (9 Mart 2016 tarihli Resmi Gazete). Bundan böyle, Tazminat Komisyonu, diğerlerinin yanı sıra, ormanlık alanlara ilişkin davalara bakmaya yetkilidir. Gerçekte, 4. maddenin a) bendine göre, Tazminat Komisyonu, 31 Ağustos 1956 tarihli 6831 sayılı Kanun’un 2/B maddesi uyarınca tapunun iptal edilmesi veya kadastro çalışmaları sırasında söz konusu taşınmazın ormanlık alanda yer aldığının tespit edilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasıyla açılan başvurulara bakmaya yetkilidir.
Dolayısıyla, başvuranlar, yeni bir iç hukuk yoluna sahiptirler. Başvuranlar bundan böyle, tazminat talep etmek için Tazminat Komisyonuna başvurabilmektedirler."
V. MAHKEMENİN KARARI
A. Maddi zarar Mahkeme, Hükümetin Sözleşme’nin 35. maddesinin 1 ve 4. fıkralarına dayanarak başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verilmesi yönündeki talebine ilişkin olarak, öncelikle, başvurunun, daha önce esas hakkında verdiği 29 Mart 2011 tarihli kararında kabul edilebilir olduğunu belirttiğini kaydetmektedir (hüküm metninin 1. paragrafı). Ardından, Mahkeme, genel kural olarak, iç hukuk yollarını tüketme gerekliliğinin Sözleşme’nin 41. maddesi uyarınca kendisine sunulan adil tazmin taleplerine uygulanmadığını birçok defa belirttiğini hatırlatmaktadır. Gerçekte, Mahkemeye başvurmadan önce, iç hukuk yollarını tüketmelerinin ardından bir sonuç alamayan başvuranların, Mahkemeden adil tazmin elde etmek amacıyla diğer hukuk yollarını tüketmekle yükümlü olmaları halinde, Sözleşme’yle öngörülen usulün insan haklarının etkin şekilde korunması açısından pek uygun olmadığı ortaya çıkabilecek ve bu usul Sözleşme’nin gaye ve amacıyla bağdaşmayan bir duruma neden olabilecektir (en yeni tarihli bir örnek için bk., S.L. ve J.L./Hırvatistan (adil tazmin), No. 13712/11, § 17, 6 Ekim 2016, ve bu kararda atıfta bulunulan davalar). Dolayısıyla Mahkeme, Hükümetin talebini reddetmektedir. Bu nedenle, Mahkeme aynı zamanda, somut olayda ortaya konulan soruna benzer bir hukuki sorunla ilgili olan Gümrükçüler ve diğerleri kararında (yukarıda anılan karar, (adil tazmin)), başvuranlara tazminat ödenmesi yönündeki somut imkânın ulusal düzeyde mevcut olduğunun tespit edilmesi nedeniyle, Sözleşme’nin 37. maddesinin 1. fıkrasının c) bendine dayanarak başvurunun kayıttan düşürülmesine karar verdiğini hatırlatmaktadır. Bu kararda, Mahkeme gerçekte, "yerel düzeyde görevli olan ve taşınmazlara, kayıtlara, arşivlere ve diğer tüm pratik yollara erişimi olan yetkili organların, mülkiyete ilişkin karmaşık konularda karar vermek, değerlendirmede bulunmak ve tazminat miktarını belirlemek için şüphesiz daha iyi bir konumda bulunduklarını (...) " saptamıştır (Gümrükçüler ve diğerleri (adil tazmin), yukarıda anılan karar, §§ 28-43). Mevcut davanın incelemesi çerçevesinde, farklı bir sonuca varılmasını sağlayabilecek özel bir koşul tespit edilmemektedir. Böylelikle, bu koşullarda ve Sözleşme tarafından kurulan denetim mekanizmasının ikincil niteliğini dikkate alarak Mahkeme, başvurunun incelenmesine devam edilmesinin gerekli olmadığı kanısına varmaktadır (Sözleşme’nin 37. maddesinin 1. fıkrasının c) bendi). Mahkeme ayrıca, somut olayda, başvurunun incelenmesinin devamını gerektirebilecek, Sözleşme ve Protokolleri tarafından güvence altına alınan insan haklarına saygı gösterilmesi konusunda özel bir koşulun bulunmadığı kanaatindedir (Sözleşme’nin 37. maddesinin 1. fıkrasının son cümlesi (in fine)). Mahkeme, bu sonuca ulaşmak için, koşulların bunu haklı kıldığı kanısına vardığında, bir başvurunun yeniden kayda alınmasına karar vermek için Sözleşme’nin 37. maddesinin 2. fıkrasının kendisine tanıdığı yetkiyi dikkate aldığını belirtmektedir (yukarıda anılan Gümrükçüler ve diğerleri kararı (adil tazmin), § 42). Sonuç olarak, başvuranın kanaatine göre Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlali nedeniyle meydana gelen maddi zararın tazmin edilmesi talebiyle ilgili olarak, davanın Sözleşme’nin 41. maddesine ilişkin kısmının kayıttan düşürülmesi gerekmektedir.
B. Manevi zarar Başvurana göre Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edilmesi nedeniyle meydana gelen manevi zararın tazmin edilmesi talebine ilişkin olarak, Mahkeme, ilgilinin, bilhassa iyi niyetle satın aldığı ve hukuki güvenlik durumunda bulunduğuna inanarak yıllardan beri kullandığı taşınmazından yoksun bırakılmasından dolayı hissettiği çaresizlik ve üzüntü duygusu nedeniyle, bir zarara maruz kaldığı kanısına varmaktadır. Mahkeme, bu koşullarda, elinde bulunan unsurların tamamını dikkate alarak ve Sözleşme’nin 41. maddesinin gerektirdiği üzere hakkaniyete uygun olarak, başvurana manevi zarar bağlamında 5.000 avro ödenmesine karar vermektedir (bk., diğer kararlar arasında, Sarısoy/Türkiye, No. 19641/05, § 22, 13 Eylül 2011, Ali Kılıç ve diğerleri/Türkiye, No. 13178/05, § 35, 13 Eylül 2011, Tongün/Türkiye, No. 8622/05, § 38, 27 Eylül 2011, Adem Yılmaz Doğan ve diğerleri/Türkiye (adil tazmin), No. 25700/05, § 14, 18 Ekim 2011, ve yukarıda anılan Gümrükçüler ve diğerleri (adil tazmin) kararı, § 44).
C. Masraf ve giderler Mahkemenin içtihadına göre, bir başvurana yalnızca masraf ve giderlerinin doğruluğunu, gerekliliğini ve ödenen miktarların makul olduğunu ispatlamak kaydıyla bu masraflar iade edilebilmektedir (Iatridis/Yunanistan (adil tazmin) [BD], No. 31107/96, § 54, AİHM 2000‑XI).
Mahkeme, ilgili belgelerin bulunmamasını ve içtihadından doğan kriterleri göz önünde bulundurarak, bu bağlamda sunulan talebi reddetmektedir.
D. Gecikme faizi
Mahkeme, gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar vermektedir.
BU GEREKÇELERLE, MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE, Hükümetin başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verilmesi yönündeki talebinin reddine;Başvuranın kanaatine göre Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlalinden kaynaklanan maddi zarar ile ilgili tazminat talebine ilişkin olarak, davanın Sözleşme’nin 41. maddesiyle ilgili kısmının kayıttan düşürülmesine; a) Davalı devletin, işbu kararın Sözleşme’nin 44. maddesinin 2. fıkrası uyarınca kesinleşeceği tarihten itibaren üç ay içerisinde, ödeme tarihinde geçerli olan döviz kuru üzerinden Türk lirasına çevrilmek ve ödenmesi gereken her türlü vergi tutarı hariç olmak üzere, başvurana manevi tazminat olarak 5.000 avro (beş bin avro) ödemekle yükümlü olduğuna;
b) Yukarıda anılan sürenin bitiminden itibaren ve ödeme tarihine kadar, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere bu süre boyunca uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek basit faiz oranının uygulanmasının uygun olduğuna;Adil tazmine ilişkin kalan taleplerin reddine karar vermiştir.
İşbu karar, Fransızca dilinde tanzim edilmiş, ardından Mahkeme İçtüzüğü’nün 77. maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca, 21 Kasım 2017 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.
Stanley NaismithRobert Spano
Yazı İşleri MüdürüBaşkan
Full & Egal Universal Law Academy