Məhkəmənin presedent hüququna dair məlumat bülleteni № 203
Yanvar 2017-ci il
***
Xamotxu (Khamtokhu) və Aksençik (Aksenchik) Rusiyaya qarşı [BP] – ərizələr № 60367/08 və 961/11
24.1.2017 tarixli qərar [Böyük Palata]
Maddə 14
Ayrı-seçkilik
Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasını tənzimləyən normaların ayrı-seçkilik xarakterli olduğu barədə iddia: pozuntu baş verməyib
Faktlar – Rusiya Cinayət Məcəlləsinin 57-ci maddəsində nəzərə tutulur ki, ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzası xüsusilə ağır cinayətlərin müəyyən kateqoriyalarına şamil olunur. Lakin belə cəza qadınlara, habelə cinayət törədildiyi anda yaşı 18-dən az olan və ya hökm çıxarıldığı anda yaşı 65-dən yuxarı olan şəxslərə təyin oluna bilməz. Rusiya Konstitusiya Məhkəməsi həmin maddənin ayrı-seçkiliyə qarşı müdafiəni nəzərdə tutan Konstitusiya normasına zidd olduğu barədə şikayətləri dəfələrlə qəbuledilməz elan edib və digər səbəblərlə yanaşı, belə əsas gətirib ki, bu məsələdə hər hansı fərqli rəftar ədalət prinsiplərinə və humanizm mülahizələrinə əsaslanır və cəza təyin edilərkən şəxsin yaşının, sosial və psixoloji xarakteristikalarının nəzərə alınmasına imkan verir.
Avropa Məhkəməsinə verdikləri şikayət ərizələrində hər ikisi yetkin yaşda olan, kişi cinsinə mənsub olan, cinayət əməllərinə görə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzası çəkən ərizəçilər Konvensiyanın 5-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddəsi əsasında şikayət etdilər ki, qanunla ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının şamil olunmadığı digər məhkum kateqoriyaları ilə müqayisədə ayrı-seçkilik xarakterli rəftara məruz qalıblar.
1 dekabr 2015-ci ildə Məhkəmənin Palatası bu iş üzrə yurisdiksiyasından Böyük Palatanın xeyrinə imtina etməyi qərara aldı.
Hüquqi məsələlər – 5-ci maddə ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddə
a) 5-ci maddə ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddənin bu işə tətbiqinin mümkünlüyü məsələsi – Baxmayaraq ki, Konvensiyanın 5-ci maddəsi ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının milli qanunvericilikdə nəzərdə tutulduğu halda təyin edilməsinə mane olmur, 14-cü maddədə təsbit edilmiş ayrı-seçkiliyə qarşı qadağa təkcə Konvensiyanın və Protokolların tələbinə əsasən hər bir dövlətin təmin etməli olduğu bütün hüquq və azadlıqlara deyil, həm də Konvensiyanın istənilən maddəsinin ümumi mahiyyətindən irəli gələn və təmin edilməsi dövlətlər tərəfindən könüllü olaraq üzərilərinə götürülən əlavə hüquqlara da şamil olunur. Buradan belə nəticə çıxır ki, milli qanunvericilik ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasını müəyyən məhkum kateqoriyalarına şamil etmirsə, 5-ci maddə ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddənin tətbiqinin məqsədləri üçün bu hala 5-ci maddənin 1-ci bəndi tətbiq edilir.
Rusiya Cinayət Məcəlləsinin 57-ci maddəsində müəyyən edilmiş cəza təyinetmə siyasəti ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının məhkumların cins və yaş əlaməti əsasında fərqləndirilməsinə yönəlib və bunların hər ikisi Konvensiyanın 14-cü maddəsi ilə qadağan edilmiş ayrı-seçkiliyin əsasını təşkil edən əlamətlərdir.
Buna görə də 5-ci maddə ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddə bu işə tətbiq edilə bilər.
b) Fərqli rəftarın Konvensiyaya uyğunluğu məsələsi – Cinayət törətmiş qadınlara, yetkinlik yaşına çatmayanlara və yaşı 65-dən yuxarı olan şəxslərə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasını şamil etməyən cəza siyasəti cins və yaş əlamətlərinə görə fərqli rəftara bərabərdir. Hökumət bildirdi ki, müxtəlif kateqoriyalı hüquqpozanların yaşını və "psixoloji xarakteristikalarını" nəzərə almaqla ədalət və humanizm prinsiplərini təşviq etmək məqsədi cəza təyinetmə siyasəti kontekstində və 5-ci maddə ilə əlaqəli şəkildə götürülmüş 14-cü maddənin tətbiqinin məqsədləri üçün qanuni məqsəd hesab edilə bilər.
Mütənasibliyə gəlincə, ömürlük azadlıqdan məhrumetmə Rusiya Cinayət Məcəlləsində az sayda xüsusilə ağır cinayətlərə görə nəzərdə tutulmuşdu və birinci instansiya məhkəməsi bütün ağırlaşdırıcı və yüngülləşdirici halları nəzərə aldıqdan sonra ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının müvafiq cinayətə uyğun yeganə cəza olduğu qənaətinə gəldikdən sonra bu cəza təyin olunurdu. O, əməlin ağırlıq dərəcəsindən asılı olmayaq istənilən cinayətə məcburi və ya avtomatik qaydada tətbiq edilən cəza deyildi. Ərizəçilərin işinə dair qərar işin konkret faktları əsasında qəbul olunmuşdu və onların cəzası birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən cinayət qanunvericiliyinin fərdiləşdirilmiş qaydada tətbiqinin nəticəsi idi və təyin edilən cəzanın seçilməsində həmin məhkəmənin diskresion səlahiyyəti məhdudlaşdırılmamışdı. Belə vəziyyətdə cəmiyyətin müdafiə edilməsi və bütövlükdə cəmiyyətin və ayrı-ayrı fərdlərin cinayət törətməkdən çəkindirilməsi kimi penoloji (cəza təyinetmə) məqsədləri nəzərə alsaq, ərizəçilərə təyin olunmuş ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzası əsassız və ya məntiqsiz görünmürdü. Bundan əlavə, həbsxana qaydalarına əməl etmələri şərti ilə ərizəçilər iyirmi beş ildən sonra azadlığa buraxılma hüququ əldə edə bilərdilər, odur ki, bu işdə Vinter və başqaları Birləşmiş Krallığa qarşı ([BP], ərizə № 66069/09 və s., 9 iyul 2013-cü il, 165 saylı Məlumat bülleteni) və Mürrey Niderlanda qarşı ([BP], ərizə № 10511/10, 26 aprel 2016-cı il, 195 saylı Məlumat bülleteni) məhkəmə işlərindəki məsələlərlə müqayisə olunan bilən heç bur məsələ meydana çıxmır.
i) Yaş əlamətinə görə fərqli rəftar – Ərizəçilərə qarşı rəftarla yetkinlik yaşına çatmayan hüquqpozanlara qarşı rəftar arasında fərq olduğunu şübhə altına almaq üçün heç bir əsas yox idi. Yetkinlik yaşına çatmayan hüquqpozanlara ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının şamil edilməməsi bütün iştirakçı dövlətlərin hüquq sistemlərində qəbul olunmuş ümumi yanaşmaya uyğundur. O həmçinin beynəlxalq standartlara* da uyğundur və onun məqsədi, şübhəsiz ki, yetkinlik yaşına çatmayan hüquqpozanların islah olunmasına şərait yaratmaqdır. Məhkəmə hesab etdi ki, əməlləri nə dərəcədə ağır olursa-olsun, yetkinlik yaşına çatmayan hüquqpozanlar məsuliyyətə cəlb edilərkən onların həm psixi, həm də emosional baxımdan hələ yetkinləşməməsi, şəxsiyyətlərinin dəyişkənliyə daha çox meylli olması və reabilitasiya və islah oluna bilmələri nəzərə alınmalıdır.
Yaşı 65-dən yuxarı olan hüquqpozanlara münasibətdə fərqli rəftara gəlincə, Məhkəmə yaşı 65-dən yuxarı olan hüquqpozanlara ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının tətbiqini istisna edən müvafiq ölkədaxili qanunvericilik normasının obyektiv və ağlabatan əsasının olmadığını düşünmək üçün heç bir əsas görmədi. Həmin normanın məqsədi ərizəçilər kimi yetkin yaşda olan, amma yaşı 65-dən az olan, kişi cinsinə mənsub olan şəxslərin iyirmi beş ildən sonra azadlığa buraxılmaq hüququ əldə etməsi imkanının kökündə duran maraqlara prinsipcə uyğundur və Vinterin işində qeyd edildiyi kimi, ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasını tətbiq edən ölkələrin milli hüquq sistemlərində qəbul edilmiş ümumi yanaşmadır. Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının sonradan yüngülləşdirilməsinin mümkünlüyü yaşı kifayət qədər çox olan hüquqpozanlar üçün sadəcə xəyali imkan olmayaraq reallığa daha yaxın olan şansdır.
ii) Cins əlamətinə görə fərqli rəftar – Məhkəmə həbsxana şəraitində qadınların cinsi zəmində zorakılıqdan, sui-istifadə və seksual təzyiq hallarından müdafiə edilməsi tələbatlarını, eləcə də hamilə qadınların və ana olan qadınların müdafiəsi tələbatlarını əks etdirən müxtəlif Avropa sənədlərini və beynəlxalq sənədləri nəzərə aldı. Hökumət həbsxanalardakı kişi və qadın məhbusların ümumi sayı arasında böyük fərq olduğunu göstərən statistik məlumatları təqdim etdi və həmçinin ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının tətbiq edildiyi şəxslərin sayının nisbətən az olduğunu qeyd etdi. Dövlət hakimiyyəti orqanları sərəncamlarındakı məlumatları qiymətləndirdikdən sonra həmin məlumatları və ya onların xidmət etdiyi penoloji məqsədləri yenidən qiymətləndirmək Məhkəmənin funksiyasına daxil deyil. Bu işin hallarını nəzərə alsaq, Məhkəmənin belə nəticəyə gəlməsi üçün kifayət qədər əsas vardı ki, ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının qadın hüquqpozanlara şamil olunmamasını nəzərdə tutan ümumi qayda ümumi maraqlara uyğun idi.
***
Bu tamamilə təbii haldır ki, öz səlahiyyətləri daxilində bütövlükdə cəmiyyətin maraqlarını nəzərə almağa borclu olan milli hakimiyyət orqanları cəza siyasəti kimi həssas məsələlərə dair qərar qəbul etmələri tələb olunarkən geniş qiymətləndirmə sərbəstliyinə malik olmalıdırlar. Hazırkı işdə qaldırılan həssas məsələlər üzv dövlətlər arasında kifayət qədər vahid mövqeyin olmadığı sahələrə aid olduğuna (ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının yetkinlik yaşına çatmayanlara şamil olunmaması istisna olmaqla) və ümumiyyətlə bu sahəyə aid qanunvericiliyin keçid mərhələsində olduğu hesab edildiyinə görə, hər bir dövlətin hakimiyyət orqanlarına bu sahədə geniş qiymətləndirmə sərbəstliyi verilməlidir.
Beləliklə, Rusiyanın qanunverici orqanını bu sahədə cəmiyyətin təkamülünü nəzərə alaraq ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının hüquqpozanların müəyyən qrupuna tətbiqini istisna etdiyinə görə tənqid etmək, çətin ki, düzgün olar. Belə istisna hər bir baxımdan penoloji məsələlərdə sosial tərəqqini əks etdirir. Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının tətbiqi məsələsinə münasibətdə vahid yanaşmanın olmadığını nəzərə alsaq, Rusiyanın dövlət orqanları malik olduqları qiymətləndirmə sərbəstliyinin hüdudlarını aşmamışdılar.
Qısaca desək, baxmayaraq ki, ədalət və humanizm prinsiplərinin təşviqi məqsədinə nail olmaq üçün cavabdeh dövlət birmənalı olaraq hüquqpozanların bütün kateqoriyalarını ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasından azad edə bilərdi, Konvensiyanın Məhkəmə tərəfindən verilmiş hazırkı şərhinə əsasən bunu ondan tələb etmək olmazdı. Bundan başqa, Rusiya Federasiyasında ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının praktiki tətbiqini istər təyin edilməsi qaydası, istərsə də sonradan bu cəzaya yenidən baxılmasının mümkünlüyü baxımından nəzərə alaraq, eləcə də bu sahədə bütövlükdə cəmiyyətin maraqlarının Konvensiyaya uyğunluğunu və cavabdeh dövlətin bu sahədə geniş qiymətləndirmə sərbəstliyinə malik olduğunu nəzərə alaraq, Məhkəmə əmin oldu ki, tətbiq edilmiş vasitələrlə qarşıya qoyulmuş məqsəd arasında ağlabatan mütənasiblik əlaqəsi mövcuddur. Mübahisələndirilən istisnalar qadağan edilmiş fərqli rəftar təşkil etmirdi. Bu nəticəyə gələrkən Məhkəmə Konvensiyanın müddəalarını harmoniyalı şəkildə və onun ümumi ruhuna uyğun tərzdə şərh etməyin zəruriliyini bütünlüklə nəzərə aldı.
Nəticələr: yaş əlamətinə görə pozuntu baş verməyib (bir səsə qarşı on altı səslə); cins əlamətinə görə pozuntu baş verməyib (yeddi səsə qarşı on səslə).
* Yaşı 18-dən aşağı olan şəxslər tərəfindən törədilmiş hüquq pozuntularına görə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Uşaq Hüquqları Komitəsinin tövsiyəsi (10 (2007) saylı Ümumi şərh); və Ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi sahəsində insan hüquqlarına dair BMT-nin Baş Assambleyasının 20 dekabr 2012-ci il tarixli A/RES/67/166 saylı qətnaməsi – bu qətnamədə dövlətlərə təklif olunur ki, yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasının təyin olunmasını ləğv etmək məsələsini nəzərdən keçirsinlər.
Full & Egal Universal Law Academy