CASE OF KHLAIFIA AND OTHERS v. ITALY - [Polish Translation] by the Polish Supreme Administrative Court

© Naczelny Sąd Administracyjny, www.nsa.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Supreme Administrative Court] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Supreme Administrative Court for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Naczelny Sąd Administracyjny, www.nsa.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Naczelnego Sądu Administracyjnego] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

 WIELKA IZBA

 SPRAWA KHLAIFIA I INNI przeciwko WŁOCHOM

(Skarga nr 16483/12)

WYROK

[wyciąg]

 STRASBURG

15 grudnia 2016 r.

 Niniejszy wyrok jest ostateczny, ale może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie Khlaifia i Inni przeciwko Włochom,

Europejski Trybunał Praw Człowieka, zasiadając jako Wielka Izba w składzie:

Luis López Guerra, Przewodniczący,
Guido Raimondi,
Mirjana Lazarova Trajkovska,
Angelika Nußberger,
Khanlar Hajiyev,
Kristina Pardalos,
Linos-Alexandre Sicilianos,
Erik Møse,
Krzysztof Wojtyczek,
Dmitry Dedov,
Mārtiņš Mits,
Stéphanie Mourou-Vikström,
Georges Ravarani,
Gabriele Kucsko-Stadlmayer,
Pere Pastor Vilanova,
Alena Poláčková,
Georgios A. Serghides, sędziowie,
oraz Johan Callewaert, Zastępca Kanclerza Wielkiej Izby,

obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2016 r. oraz 2 listopada 2016 r.,

wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w ostatniej z wymienionych dat:

POSTĘPOWANIE

[Paragrafy 1-9 wyroku pominięto]

FAKTY

[Paragrafy 10-50 wyroku pominięte i zastąpione tłumaczeniem poniższego streszczenia przygotowanego przez Kancelarię Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Streszczenie stanu faktycznego[1]:

Skarżący, obywatele tunezyjscy, wchodzili w skład grupy migrantów, którzy wyruszyli z Tunezji drogą morską we wrześniu 2011 r., by dotrzeć do Włoch. Ich łodzie zostały zatrzymane i skontrolowane przez włoską straż nabrzeżną, która odeskortowała je do portu na wyspie Lampedusa, gdzie umieszczono skarżących w ośrodku recepcyjnym pierwszego przyjęcia i pomocy (Centro di Soccorso e Prima Accoglienza - CSPA). W ośrodku tym wybuchł bunt i został on zniszczony przez pożar. Skarżących przeniesiono na dwa statki w porcie w Palermo. Wobec każdego z nich wydano decyzje o odesłaniu. Przed wsadzeniem ich do samolotu zostali przyjęci przez konsula tunezyjskiego, który zarejestrował ich stan cywilny. Po przybyciu do Tunezji zostali uwolnieni. Od początku do końca, wydarzenia te rozegrały się w przeciągu około dwunastu dni. W 2012 r. Sędzia umorzył postępowania w sprawie skarg złożonych przez wiele stowarzyszeń z tytułu nadużycia uprawnień i arbitralnego pozbawienia wolności.

Wyrokiem z dnia 1 września 2015 r. (zobacz Nota informacyjna nr 188) Izba Trybunału orzekła naruszenie art. 4 Protokołu nr 4 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Konwencji) z uwagi na brak odpowiednich gwarancji rzeczywistego i szczegółowego zbadania sytuacji indywidualnej każdej z zainteresowanych osób; naruszenie art. 13 Konwencji z uwagi na brak skutku zawieszającego środków odwoławczych mających zastosowanie; naruszenie art. 5 ust. 1 z uwagi na brak podstaw prawnych pozbawienia wolności skarżących, jak również art. 5 ust. 2 i art. 5 ust. 4; naruszenie i brak naruszenia art. 3 w odniesieniu do, odpowiednio, warunków pozbawienia wolności w ośrodku recepcyjnym i następnie na dwóch statkach, a także naruszenie art. 13 z uwagi na brak środka odwoławczego w tym względzie.

W dniu 1 lutego 2016 r. sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek rządu.]

PRAWO

I. ZASTRZEŻENIE WSTĘPNE

51. W dokumencie z dnia 9 lipca 2013 r. zawierającym dodatkowe obserwacje i oświadczenia dotyczące słusznego zadośćuczynienia przed Izbą, Rząd po raz pierwszy podniósł zarzut, że krajowe środki odwoławcze nie zostały wyczerpane, ponieważ skarżący nie odwołali się do organów włoskiego wymiaru sprawiedliwości przeciwko decyzjom o odmowie wjazdu.

52. Izba uznała, że ​​Rząd został pozbawiony możliwości podniesienia zarzutu (estoppel), jakoby krajowe środki odwoławcze nie zostały wyczerpane. Wskazała ona, że zgodnie z art. 55 Regulaminu Trybunału, wszelkie sprzeciwy w zakresie niedopuszczalności muszą być podnoszone przez pozwaną Układającą się Stronę w zakresie, w jakim pozwala na to charakter sprzeciwu oraz okoliczności, w swoich pisemnych lub ustnych uwagach co do dopuszczalności skargi (zob. NC przeciwko Włochom [WI], nr 24952/94, § 44, ETPCz 2002-X). W przedmiotowej sprawie, Rząd w swoich obserwacjach z dnia 25 września 2013 r. w sprawie dopuszczalności i przedmiotu skargi, nie zgłosił wyraźnego sprzeciwu wobec niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, kwestia zaś niezłożenia przez skarżących odwołania od decyzji o odmowie wjazdu została podniesiona tylko w jego dodatkowych obserwacjach i oświadczeniach dotyczących słusznego zadośćuczynienia. Izba zauważyła ponadto, że Rząd nie przedstawił żadnych wyjaśnień dotyczących tego opóźnienia i że nie istniały wyjątkowe okoliczności mogące zwolnić go z obowiązku wniesienia sprzeciwu wobec dopuszczalności w odpowiednim czasie (zob. paragrafy 38 ​​i 39 wyroku Izby).

53. Wielka Izba nie widzi powodu, aby odstąpić od ustaleń Izby w tym zakresie. Dalej uznaje, że ​​w trakcie postępowania przed nią Rząd nie wskazał żadnej przeszkody, która uniemożliwiałaby mu odniesienie się we wstępnych obserwacjach z dnia 25 września 2013 r. w sprawie dopuszczalności i przedmiotu skargi do faktu niezaskarżenia przez skarżących decyzji o odmowie wjazdu.

54. Należy zatem potwierdzić, że Rząd został pozbawiony możliwości powoływania się na zarzut (estoppel), jakoby krajowe środki odwoławcze nie zostały wyczerpane.

II. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 5 UST. 1 KONWENCJI

55. Skarżący zarzucili, że zostali pozbawieni wolności w sposób niezgodny z art. 5 ust. 1 Konwencji, który brzmi następująco:

„1. Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie ustalonym przez prawo:

a)    zgodnie z prawem pozbawienia wolności w wyniku skazania przez właściwy sąd;

b)    zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w przypadku niepodporządkowania się wydanemu zgodnie z prawem orzeczeniu sądu lub w celu zapewnienia wykonania określonego w ustawie obowiązku;

c)    zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w celu postawienia przed właściwym organem, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zagrożonego karą lub jeśli jest to konieczne w celu zapobieżenia popełnienia takiego czynu lub uniemożliwienia ucieczki po jego dokonaniu;

d)    pozbawienia nieletniego wolności na podstawie zgodnego z prawem orzeczenia w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego lub zgodnego z prawem pozbawienia nieletniego wolności w celu postawienia go przed właściwym organem;

e)    zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby w celu zapobieżenia szerzeniu przez nią choroby zakaźnej, osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi;

f)      zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania osoby w celu zapobieżenia jej nielegalnemu wjazdowi na terytorium państwa lub osoby, przeciwko której toczy się postępowanie o wydalenie lub ekstradycję.”

A. Wyrok Izby

56. Izba rozpoczęła od stwierdzenia, że ​​skarżący zostali pozbawieni wolności w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji. Zarzut skarżących, iż zostali pozbawieni możliwości opuszczania ośrodka CSPA oraz statków Vincent i Audace nie był przedmiotem sporu (zob. paragrafy 46-51 wyroku Izby).

57. Izba uznała następnie, że ​​pozbawienie wolności nałożone na skarżących objęte jest art. 5 ust. 1 lit. f. Jednakże, nie miało ono podstawy prawnej w prawie włoskim. W związku z tym Izba zauważyła, że ​​włoskie prawo nie przewiduje przetrzymywania migrantów umieszczonych w CSPA. Ponadto w swojej decyzji z dnia 1 czerwca 2012 r., Sędzia śledczy z Palermo oświadczył, że władze policyjne w Agrigento jedynie zarejestrowały obecność migrantów w CSPA bez podejmowania decyzji nakazujących ich przetrzymywanie. Izba wyjaśniła, że ​​istnienie praktyki faktycznego przetrzymywania migrantów we Włoszech zostało potwierdzone w raportach Specjalnej Komisji Senatu i Podkomisji Ad Hoc Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (ZPRE). Porozumienie między Włochami i Tunezją z kwietnia 2011 r. nie było dostępne dla zainteresowanych stron, a zatem jego konsekwencje były nieprzewidywalne. W opinii Izby, nie było możliwości ustalenia, czy porozumienie przewidywało zadowalające gwarancje zabezpieczające przed arbitralnością. Izba uznała, w świetle powyższego, że pozbawienie skarżących wolności było „niezgodne z prawem” w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji i że miało miejsce naruszenie tego przepisu w przedmiotowej sprawie (paragrafy 66 -73 wyroku Izby).

B. Sprzeciw Rządu wobec zastosowania art. 5 ust. 1 Konwencji

1. Oświadczenia Stron

(a) Rząd

58. Rząd argumentował w pierwszej kolejności, że art. 5 nie znajduje zastosowania w przedmiotowej sprawie, ponieważ skarżący nie zostali pozbawieni wolności. Zostali oni przyjęci w CSPA, ośrodku, który nie był przeznaczony do pozbawienia wolności, lecz do zapewnienia pierwszej pomocy i wsparcia (szczególnie w zakresie zdrowia i higieny) wszystkim migrantom, którzy przybyli do Włoch w 2011 r., na czas niezbędny do ich zidentyfikowania zgodnie z odpowiednimi przepisami włoskimi i europejskimi oraz wdrożenia procedury powrotu. Skarżący zostali następnie przeniesieni dla własnego bezpieczeństwa na statki Vincent i Audace - które, według Rządu, musiały zostać uznane za „naturalne przedłużenie CSPA” na Lampedusie, z powodu podpalenia, które zniszczyło ten ośrodek (zob. paragraf 14 powyżej).

59. W obliczu zagrożenia humanitarnego i logistycznego, władze włoskie zostały zmuszone do poszukiwania nowych lokali, które zdaniem Rządu nie mogą być uznane za miejsca zatrzymania lub aresztowania. Nadzorowanie CSPA przez włoskie władze było jedynie formą ochrony, aby uniknąć przestępczych lub szkodliwych działań popełnianych przez migrantów lub wobec lokalnych mieszkańców. W opinii Rządu, konieczność takiego nadzoru uzasadniają kolejne wydarzenia, w szczególności wyżej wymienione podpalenie i starcia między miejscową ludnością a grupą migrantów (zob. paragraf 26 powyżej).

60. W świetle powyższego Rząd argumentował - tak jak to czynił przed Izbą - że nie wystąpił tu przypadek „zatrzymania” lub „aresztowania” a jedynie użyto środka w postaci „przetrzymania”. Skarżący zostali uratowani na pełnym morzu i zabrani na wyspę Lampedusa w celu udzielenia im pomocy i zapewnienia fizycznego bezpieczeństwa. Rząd wyjaśnił, że władze były prawnie zobowiązane do ratowania i identyfikacji skarżących, którzy przebywali na włoskich wodach terytorialnych w czasie, gdy ich jednostki zostały przechwycone przez straż przybrzeżną. Wszelkie środki podjęte przeciwko skarżącym nie mogły być zatem postrzegane jako arbitralne pozbawienie wolności. Przeciwnie, środki te były niezbędne, aby poradzić sobie z sytuacją zagrożenia humanitarnego i zapewnić właściwą równowagę między bezpieczeństwem migrantów a bezpieczeństwem mieszkańców.

(b) Skarżący

61. Skarżący przyznali, że zgodnie z prawem włoskim CSPA nie były ośrodkami detencyjnymi, lecz ośrodkami recepcyjnymi. Argumentowali oni jednakże, iż fakt ten nie wyklucza stwierdzenia, że ​​w praktyce zostali oni pozbawieni wolności w CSPA na Lampedusie oraz na statkach Vincent i Audace, pomimo krajowej klasyfikacji prawnej przetrzymywania. Zauważyli oni, że aby ustalić, czy dana osoba została pozbawiona wolności, punktem wyjścia powinna być jej konkretna sytuacja, nie zaś charakterystyka prawna danego obiektu. W przeciwnym razie państwa byłyby w stanie wprowadzić w życie formy pozbawienia wolności bez żadnych gwarancji, po prostu klasyfikując dane pomieszczenia jako „ośrodek recepcyjny”, a nie jako „ośrodek detencyjny”.

62. Skarżący podkreślili, że przetrzymywano ich w chronionym obiekcie, pod stałym nadzorem policji, przez okres odpowiednio 9 i 12 dni, bez możliwości opuszczenia tego miejsca. Sytuację tę potwierdziły raporty Podkomisji Ad Hoc ZPRE (zob. paragraf 49 powyżej) i Komisji Specjalnej Senatu (zob. paragraf 35 powyżej). Komisja zgłosiła przedłużony okres przetrzymywania, niezdolność do komunikowania się ze światem zewnętrznym oraz brak swobody przemieszczania się.

2. Interwencja Strony Trzeciej

63. Centre for Human Rights and Legal Pluralism Uniwersytetu McGill („Centrum McGill”) zauważyło, że fakty sprawy były podobne do tych w sprawie Abdolkhani i Karimnia przeciwko Turcji (nr 30471/08, 22 września 2009 r.), gdzie Trybunał oddalił argument pozwanego Rządu, że skarżący nie zostali pozbawieni wolności, lecz zakwaterowani.

3. Ocena Trybunału

(a) Zasady określone w orzecznictwie Trybunału

64. Trybunał pragnie powtórzyć, że – ​proklamując prawo do wolności – art. 5 ust. 1 odnosi się do fizycznej wolności danej osoby, a jego celem jest zagwarantowanie, że nikt nie powinien być pozbawiony takiej wolności w sposób arbitralny (zob. Medvedyev i Inni przeciwko Francji [WI], nr 3394/03, § 73, ETPCz 2010). Różnica między pozbawieniem wolności, a ograniczeniem wolności poruszania się na mocy art. 2 Protokołu nr 4 polega jedynie na stopniu lub intensywności, a nie naturze lub istocie. Chociaż proces klasyfikacji do jednej z tych kategorii okazuje się niekiedy niełatwym zadaniem, ponieważ niektóre przypadki graniczne są kwestią jedynie opinii, Trybunał nie może uniknąć dokonania selekcji, od której zależy możność lub nie zastosowania art. 5 (zob. Guzzardi przeciwko Włochom, 6 listopada 1980 r., §§ 92-93, Seria A, nr 39). W celu ustalenia, czy dana osoba została pozbawiona wolności, punktem wyjścia musi być jej konkretna sytuacja i należy wziąć pod uwagę cały szereg kryteriów, takich jak rodzaj, czas trwania, skutki oraz sposób wdrożenia przedmiotowego środka (zob. Amuur przeciwko Francji, 25 czerwca 1996 r., § 42, Zbiór Wyroków i Decyzji 1996-III oraz Stanev przeciwko Bułgarii [WI], nr 36760/06, § 115, ETPCz 2012).

(b) Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

65. Trybunał rozpoczyna od stwierdzenia, że ​​Rząd przyznał, iż władze włoskie utrzymywały nadzór nad CSPA w Contrada Imbriacola (zob. paragraf 59 powyżej) i nie zakwestionował zarzutu skarżących (zob. paragraf 62 powyżej), że nie wolno im było opuszczać ośrodka i statków Vincent oraz Audace.

66. Ponadto, podobnie jak Izba, Trybunał uznaje, że ​​w paragrafie 54 swojego raportu opublikowanego w dniu 30 września 2011 r. (zob. paragraf 49 powyżej), podkomisja Ad Hoc ZPRE stwierdziła, że ​​„[p]omimo twierdzeń władz, że Tunezyjczycy nie byli więźniami, ponieważ nie znajdowali się w celach, [...] warunki, którym byli poddani [w ośrodku w Contrada Imbriacola] były podobne do aresztowania i pozbawienia wolności”. Stwierdzono również, że migranci byli „[w] praktyce, ...tam uwięzieni bez dostępu do sędziego” (zob. §§ 54-55 raportu).

67. Podobne spostrzeżenia można znaleźć w raporcie Komisji Specjalnej Senatu (zob. paragraf 35 powyżej), która odniosła się do „wydłużonego przetrzymywania”, „niemożności komunikowania się ze światem zewnętrznym” oraz „braku swobody przemieszczania się” migrantów umieszczonych w ośrodkach recepcyjnych na Lampedusie.

68. Przed Trybunałem, Rząd nie przedstawił żadnego materiału, który mógłby podważyć ustalenia tych dwóch niezależnych organów, z których jeden, tj. Komisja Specjalna Senatu, jest instytucją pozwanego państwa. Rząd nie przedstawił również żadnych informacji sugerujących, że skarżący mogli opuścić CSPA w Contrada Imbriacola. Wręcz przeciwnie, wersja skarżących zdaje się być potwierdzona przez fakt - niezakwestionowany przez Rząd - że, gdy w dniu 21 września 2011 r. udało im się uniknąć nadzoru policyjnego i dotrzeć do wioski Lampedusa, zostali zatrzymani przez policję i odesłani z powrotem do ośrodka przyjęć (zob. paragraf 14 powyżej). Sugeruje to, że skarżący byli przetrzymywani w CSPA wbrew ich woli (zob. mutatis mutandis Stanev cyt. powyżej, § 127).

69. Podobne uwagi dotyczą statków Vincent i Audace, które zdaniem samego Rządu należy uznać za „naturalne przedłużenie CSPA” (zob. paragraf 58 powyżej). Trybunał nie znalazł w aktach żadnych dowodów sugerujących, że skarżący mogli opuścić statki, nawet wtedy, gdy zacumowano je w porcie w Palermo.

70. Trybunał odnotowuje na koniec, że czas przetrzymywania skarżących w CSPA i na statkach, wynoszący około dwanaście dni w przypadku pierwszego skarżącego i około dziewięć dni w przypadku drugiego i trzeciego skarżącego, nie był nieznaczny.

71. W świetle powyższego, Trybunał stwierdza, że ​​klasyfikacja przetrzymywania skarżących w prawie krajowym nie może zmienić charakteru nałożonych na nich środków ograniczających (zob. mutatis mutandis Abdolkhani i Karimnia, cyt. powyżej, §§ 126-27). Co więcej, zastosowania art. 5 Konwencji nie może wykluczyć fakt, na który powołuje się Rząd, że celem władz była pomoc skarżącym i zapewnienie im bezpieczeństwa (zob. paragrafy 58-59 powyżej). Nawet środki przewidziane dla ochrony lub podejmowane w interesie osoby zainteresowanej mogą być uznane za pozbawienie wolności. Trybunał uznaje, że ​​art. 5 ust. 1 zezwala w lit. d na „pozbawienie nieletniego wolności na podstawie zgodnego z prawem orzeczenia w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego” (zob. na przykład: Blokhin przeciwko Rosji [WI], nr 47152/06, §§ 164-72, ETPCz 2016 oraz D.L. przeciwko Bułgarii, nr 7472/14, §§ 6 i 69-71, 19 maja 2016 r.), a w lit. e – na „zgodne z prawem pozbawienie wolności [...] osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi” (zob. przykład: De Wilde Ooms i Versyp przeciwko Belgii, 18 czerwca 1971 r., §§ 67-70, Seria A, nr 12, Winterwerp przeciwko Holandii, 24 października 1979 r. § 39, Seria A, nr 33 oraz w szczególności: Witold Litwa przeciwko Polsce, nr 26629/95, § 60, ETPCz 2000-III).

72. Uwzględniając ograniczenia nałożone przez władze na skarżących, Trybunał stwierdza, że ​​skarżący zostali pozbawieni wolności w rozumieniu art. 5 w CSPA w Contrada Imbriacola oraz na statkach Vincent i Audace i tym samym art. 5 ma tu zastosowanie.

73. Prowadzi to do konkluzji, że Trybunał posiada kompetencje ratione materiae do rozpatrywania skarg skarżących na podstawie art. 5. W związku z powyższym sprzeciw Rządu w tym zakresie należy oddalić.

C. Przedmiot skargi

1. Oświadczenia Stron

(a) Skarżący

74. Według skarżących pozbawienie wolności, którego doświadczyli, nie miało podstawy prawnej. Jak zauważyli, byli przetrzymywani w zamkniętych obiektach, pod stałym nadzorem policji w celu „uniemożliwienia im bezprawnego wjazdu” do Włoch. Twierdzili jednakże, iż władze nie działały zgodnie z prawem, ponieważ nie wszczęto wobec nich procedury odmowy wjazdu lub wydalenia, zgodnej z prawem krajowym; zamiast tego poddano ich uproszczonej procedurze powrotu przewidzianej w umowie z 2011 r. między Włochami a Tunezją (zob. paragrafy 36-40 powyżej). Podkreślali oni, że pozbawienie wolności, którego doświadczyli, nie było uzasadnione żadnym orzeczeniem sądowym.

75. Skarżący wyjaśnili, że zgodnie z prawem włoskim (art. 14 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r., zob. art. 33 powyżej), jedyną legalną formą pozbawienia wolności nielegalnego migranta oczekującego na odesłanie było umieszczenie go w ośrodku identyfikacji i wydalenia (Centro di Identificazione ed Espulsione – CIE) pod nadzorem sądowym (zatwierdzenie decyzji o administracyjnym pozbawieniu wolności przez Sędziego Pokoju) zgodnie z wymogami art. 5 Konwencji.

76. Skarżący powtórzyli swoje uwagi przed Izbą. Twierdzili oni w szczególności, że, zgodnie z ustawodawstwem CSPA na Lampedusie i statki zacumowane w porcie w Palermo nie były obiektami służącymi detencji, lecz otwartymi obiektami recepcyjnymi i że nie przewidziano żadnej formy zatwierdzenia takiego umieszczenia przez organ sądowy. Korzystając z CSPA jako ośrodka detencyjnego, Włochy wyjęły pozbawienie skarżących wolności spod jakiegokolwiek nadzoru sądowego. To samo można powiedzieć o przetrzymywaniu ich na statkach.

77. Skarżący zauważyli również, że traktowanie, któremu zostali poddani, nie może znaleźć uzasadnienia w art. 10 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. (zob. paragraf 33 powyżej), który, ich zdaniem, przewidywał tak zwaną „odroczoną” odmowę wjazdu, gdy cudzoziemiec wjechał do Włoch, „w celu uzyskania pomocy publicznej”. W przytaczanym powyżej art. 10 nie wspomniano o pozbawieniu wolności lub o jakiejkolwiek procedurze przewidującej ewentualny środek w postaci przetrzymywania.

78. W zakresie, w jakim Rząd argumentował, że zaskarżona sytuacja została spowodowana sytuacją nadzwyczajną, skarżący twierdzili, że prawdziwym źródłem problemów na wyspie była decyzja polityczna o skoncentrowaniu przetrzymywania cudzoziemców na Lampedusie. Ich zdaniem nie było niemożliwych do pokonania trudności organizacyjnych, które uniemożliwiałyby władzom zorganizowanie standardowej usługi transferu migrantów do innych miejsc we Włoszech. Ponadto wyjaśnili, że pozbawienie cudzoziemców wolności bez nadzoru sądowego nie było dozwolone przez żadne ustawodawstwo krajowe, nawet w nagłych wypadkach. Art. 13 Konstytucji (zob. paragraf 32 powyżej) przewiduje, że w wyjątkowych przypadkach konieczności i pilności, organ administracyjny był uprawniony do przyjęcia środków wiążących się z pozbawieniem wolności; jednakże informacje o podjęciu takich środków musiały zostać przekazane w ciągu czterdziestu ośmiu godzin organowi sądowemu, który musiał je zatwierdzić w ciągu następnych czterdziestu ośmiu godzin. W przedmiotowej sprawie skarżący twierdzili, że zostali pozbawieni wolności bez decyzji organu administracyjnego i bez zatwierdzenia przez organ sądowy.

79. Skarżący zauważyli również, że warunki uchylenia stosowania zobowiązań (derogacji) na podstawie art. 15 Konwencji nie zostały spełnione i że w żadnym wypadku Włochy nie powiadomiły o swoim zamiarze skorzystania z prawa do uchylenia. W związku z tym, nawet gdyby udowodniono - wbrew stanowisku skarżących - że Rząd włoski był zobowiązany w przedmiotowym czasie do zajęcia się nieprzewidywalnym i wyjątkowym przybyciem migrantów, nie można było z tego wyciągnąć wniosku na użytek art. 5 Konwencji.

80. Skarżący twierdzili, że pomimo wielokrotnych krytycznych uwag ze strony różnych instytucji krajowych i międzynarodowych, procedura zarządzania napływem migrantów, jak opisano w ich skardze, była nadal stosowana przez władze włoskie, co doprowadziło do systemowego i strukturalnego naruszenia podstawowego prawa do wolności migrantów, za zgodą sądów. Skarżący podkreślili w związku z tym, że od jesieni 2015 r. CSPA na wyspie Lampedusa została uznana za jedną z placówek, w których można by zastosować tzw. podejście punktów szybkiej rejestracji migrantów (hotspot) zgodnie z zaleceniem Unii Europejskiej, w którym migranci byliby identyfikowani, a poszukujący azylu oddzieleni od migrantów ekonomicznych. W 2016 r. władze włoskie nadal prowadziły tę placówkę jako ośrodek zamknięty, w którym przetrzymywano migrantów bez podstawy prawnej.

(b) Rząd

81. Rząd zauważył, tak jak to uczynił przed Izbą, że fakty w sprawie nie były objęte zakresem art. 5 ust. 1 lit. f Konwencji; skarżący nie byli przetrzymywani w oczekiwaniu na deportację lub ekstradycję, ale wręcz przeciwnie, tymczasowo zezwolono im na wjazd do Włoch. W związku z tym Rząd wskazał, że skarżący zostali zakwaterowani w CSPA, nie zaś wysłani do CIE. Rząd wyjaśnił także, iż warunki prawne dotyczące umieszczenia skarżących w CIE nie zostały spełnione, w szczególności, ich zdaniem, nie była konieczna dodatkowa weryfikacja tożsamości skarżących.

82. Dalej Rząd przyznał, jak to wskazał sędzia śledczy z Palermo w swojej decyzji z dnia 1 czerwca 2012 r. (zob. paragrafy 24-29 powyżej), że obowiązujące przepisy krajowe nie przewidywały jednoznacznie środka ograniczającego w odniesieniu do migrantów umieszczanych w CSPA. Jednakże taki środek, pod nadzorem Sędziego Pokoju, był przewidziany, gdy migranci byli umieszczani w CIE. Niemniej jednak, obecność migrantów w CSPA została należycie odnotowana. Ponadto każdemu z migrantów wydano decyzję o odmowie wjazdu z doprowadzeniem do granicy z podaniem daty ich bezprawnego wjazdu na terytorium Włoch. Zainteresowani migranci zostali należycie poinformowani o odmowach. Według Rządu nie zostali oni skierowani do Sędziego Pokoju, ponieważ taki nadzór był konieczny jedynie w przypadku wydalenia (deportacji) (espulsione), a nie odmowy wjazdu (respingimento).

83. Podczas rozprawy przed Trybunałem Rząd stwierdził ponadto, że dwustronna umowa między Włochami a Tunezją (zob. paragrafy 36-40 powyżej) mogła stanowić podstawę prawną dla przetrzymywania skarżących na wyspie Lampedusa w oczekiwaniu na ich niezwłoczne odesłanie. Celem tego porozumienia było wzmocnienie kontroli granicznych i ułatwienie odsyłania nielegalnych imigrantów za pomocą uproszczonych procedur. Ogłoszono to również np. na stronach włoskich ministerstw spraw wewnętrznych i spraw zagranicznych oraz na stronach rządowych Tunezji. Zdaniem Rządu byłoby niewiarygodnym sugerowanie, że skarżący, którzy mieli dostęp do nowoczesnych technologii informatycznych, nie byli świadomi procedur powrotu mających zastosowanie w ich przypadku.

2. Interwencja Strony Trzeciej

(a) Centrum AIRE i ECRE

84. Centrum AIRE i ECRE argumentowały, że zgodnie z art. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, wszelkie środki wiążące się z pozbawieniem wolności migrantów i warunki takiego pozbawienia wolności muszą zapewniać poszanowanie ich godności ludzkiej oraz zasady niedyskryminacji, niezależnie od liczby nowo przybyłych i jakiejkolwiek sytuacji wyjątkowej, jaka może wystąpić w danym państwie. Ponadto motyw 16 dyrektywy powrotowej (zob. paragraf 41 powyżej) brzmi następująco:

„Stosowanie środków detencyjnych w celu wydalenia należy ograniczyć i uzależnić od tego, czy jest ono proporcjonalne w odniesieniu do zastosowanych środków i zakładanych celów. Zastosowanie środka detencyjnego jest uzasadnione tylko w celu przygotowania powrotu lub wykonania wydalenia oraz jeśli zastosowanie łagodniejszych środków przymusu byłoby niewystarczające”.

Ponadto państwa musiały zapewnić, aby niezbędna pomoc prawna lub reprezentacja prawna zostały przyznane na wniosek migranta (art.13 ust. 4 dyrektywy powrotowej).

85. Dwóch interwenientów będący stronami trzecimi zauważyło, że w swoim wyroku w sprawie Bashira Mohameda Ali Mahdiego (sprawa C-146/14 PPU, 5 czerwca 2014 r.) TSUE wyjaśnił, że dyrektywa powrotowa, czytana w świetle art. 6 i 47 Karty praw podstawowych, przewidywała, że każda decyzja wydana przez właściwy organ po wygaśnięciu maksymalnego okresu wstępnego zastosowania środka detencyjnego obywatela państwa trzeciego, musi mieć formę pisemnego aktu zawierającego uzasadnienie pod względem faktycznym i prawnym dla tej decyzji. Ponadto kontroli przyczyn przedłużenia środka detencyjnego wobec obywatela kraju trzeciego należy dokonać indywidualnie dla każdego przypadku, stosując zasadę proporcjonalności, aby ustalić, czy środek detencyjny może zostać zastąpiony łagodniejszym środkiem przymusu, czy też należy uwolnić migranta. Wreszcie, TSUE uznał, że organ sądowy był uprawniony do uwzględnienia przedstawionych faktów i dowodów przedłożonych przez organ administracyjny, który wniósł sprawę, oraz wszelkich faktów, dowodów i spostrzeżeń, które mogły zostać przedłożone organowi sądowemu w toku postępowania.

(b) Centrum McGill

86. Według Centrum McGill Trybunał w swojej analizie arbitralnego charakteru pozbawienia wolności powinien kierować się zasadą proporcjonalności. Gdy chodziło o status i ochronę mającą zastosowanie do nielegalnych migrantów, którzy nie ubiegali się o azyl, brakowało teorii prawa i przepisów prawnych. Ta luka prawna czyniła ich szczególnie bezbronnymi. Komitet Praw Człowieka ONZ zinterpretował art. 9 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych jako zawierający wymóg zgodności z prawem i szerszą ochronę przed arbitralnością. Określił on, że muszą istnieć dodatkowe czynniki, takie jak brak współpracy lub możliwość ucieczki, aby pozbawienie wolności nielegalnego migranta było zgodne z art. 9, i należało wziąć pod uwagę istnienie innych, mniej inwazyjnych środków (strona interweniująca powołała się między innymi na: C. przeciwko Australii, Komunikat nr 900/1999, dokument ONZ CCPRIC / 76 / D900 / 1999 (2002)). Podobne zasady, takie jak proporcjonalność środka detencyjnego w świetle okoliczności, można znaleźć w tekstach dyrektyw Rady Europy i UE, zgodnie z którymi środek detencyjny powinien być stosowany jedynie jako środek ostateczny.

87. Interwenient będący stroną trzecią argumentował, że pozbawienie wolności musiało opierać się na jasnej i określonej podstawie prawnej lub na ważnym orzeczeniu sądowym z możliwością skutecznego i szybkiego nadzoru sądowego w zakresie jego zgodności z prawem krajowym i międzynarodowym. Chociaż Trybunał zwracał uwagę, aby nie nakładać nadmiernego ciężaru na państwa zajmujące się znacznymi przepływami migracyjnymi, to jednak powinien on uznać pozbawienie wolności migrantów za proporcjonalne jedynie wtedy, gdy nie istnieją inne, mniej inwazyjne sposoby osiągnięcia wyznaczonego celu. Trybunał podjął kroki w tym kierunku w sprawie Rusu przeciwko Austrii (nr 34082/02, 2 października 2008 r.), w której uznał pozbawienie wolności za arbitralne, ponieważ nie było żadnych dowodów na to, że skarżąca miała zamiar nielegalnie pozostać w Austrii lub że nie współpracowałaby w procesie wydalenia.

3. Ocena Trybunału

(a) Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału

88. Trybunał pragnie powtórzyć, że ​​art. 5 zawiera podstawowe prawo człowieka, a mianowicie ochronę jednostki przed arbitralną ingerencją państwa w jego prawo do wolności. W art. 5 ust. 1 lit. a do f zawarta jest wyczerpując lista dopuszczalnych przesłanek, na podstawie których osoby mogą zostać pozbawione wolności, a żadne pozbawienie wolności nie będzie zgodne z prawem, o ile nie mieści się w zakresie jednej z tych przesłanek. Ponadto jedynie wąska interpretacja tych wyjątków jest zgodna z celem tego przepisu, a mianowicie zapewnieniem, by ​​nikt nie był arbitralnie pozbawiony wolności (zob., wśród wielu innych przykładów orzeczeń, Giulia Manzoni przeciwko Włochom, 1 lipca 1997 r., § 25, Sprawozdania 1997-IV, Labita przeciwko Włochom [WI], nr 26772/95, § 170, ETPCz 2000-IV, Velinov przeciwko byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii, nr 16880/08, § 49, 19 września 2013 r., oraz Blokhin, cyt. powyżej, § 166).

89. Jeden z wyjątków, o którym mowa w art. 5 ust. 1 lit. f, pozwala państwu kontrolować wolność cudzoziemców w kontekście imigracyjnym (zob. Saadi przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 13229/03, § 43 ETPCz 2008, A. i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 3455/05, § 162-163, ETPCz 2009, oraz Abdolkhani i Karimnia, cyt. powyżej, § 128).

90. Art. 5 ust. 1 lit. f nie wymaga, aby pozbawienie wolności zostało w sposób uzasadniony uznane za konieczne, np. w celu uniemożliwienia danej osobie popełnienia przestępstwa lub ucieczki. Jednakże, każde pozbawienie wolności w ramach drugiej części art. 5 ust. 1 lit. f będzie uzasadnione tylko na czas trwania postępowania w sprawie deportacji lub ekstradycji. Jeżeli takie postępowanie nie będzie prowadzone z „należytą starannością”, pozbawienie wolności przestanie być dopuszczalne na podstawie art. 5 ust. 1 lit. f (zob. A. i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, cyt. powyżej, § 164).

91. Pozbawienie wolności musi być również „zgodne z prawem”. W przypadku, gdy chodzi o „legalność” pozbawienia wolności, w tym kwestię, czy zastosowano „tryb ustalony przez prawo”, Konwencja odnosi się zasadniczo do prawa krajowego i ustanawia obowiązek dostosowania się do materialnych i proceduralnych zasad tego prawa, ale wymaga dodatkowo, aby każde pozbawienie wolności było zgodne z celem art. 5, a mianowicie ochroną jednostki przed arbitralnością (zob. Herczegfalvy przeciwko Austrii, 24 września 1992 r. § 63, Seria A, nr 244, Stanev, cyt. powyżej, § 143, Del Río Prada przeciwko Hiszpanii [WI], nr 42750/09, § 125, ETPCz 2013, oraz LM przeciwko Słowenii, nr 32863/05, § 121, 12 czerwca 2014 r.). Ustanawiając, że wszelkie pozbawienie wolności musi być dokonane „w trybie ustalonym przez prawo”, art. 5 ust. 1 przede wszystkim wymaga, aby każde zatrzymanie lub aresztowanie miało podstawę prawną w prawie krajowym. Jednakże, słowa te nie odnoszą się jedynie do prawa krajowego. Odnoszą się również do jakości prawa, wymagając, aby było ono zgodne z zasadami państwa prawa, pojęciem nieodłącznie zawartym we wszystkich artykułach Konwencji (zob. Amuur, cyt. powyżej, § 50, oraz Abdolkhani i Karimnia, cyt. powyżej, § 130).

92. W tej ostatniej kwestii Trybunał podkreśla, że ​​tam, gdzie chodzi o pozbawienie wolności, szczególnie ważne jest, aby została spełniona ogólna zasada pewności prawa. Istotne jest zatem, aby warunki pozbawienia wolności na mocy prawa krajowego były jasno określone, a samo prawo było przewidywalne w jego stosowaniu, tak aby spełniało ono standard „zgodności z prawem”, określony przez Konwencję, standard, który wymaga, aby wszystkie przepisy prawa były wystarczająco precyzyjne, aby umożliwić danej osobie - w razie potrzeby za pomocą stosownej porady - przewidzenie, w stopniu uzasadnionym w danych okolicznościach, konsekwencji, które może pociągać za sobą dany czyn (zob. Baranowski przeciwko Polsce, nr 28358/95, §§ 50-52, ETPCz 2000-III, Steel i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 23 września 1998 r., § 54, Sprawozdania 1998‑VII, Ječiu przeciwko Litwie, nr 34578/97, § 56, ETPCz 2000‑IX, Paladi przeciwko Mołdawii [WI], nr 39806/05, § 74, 10 marca 2009 r., oraz Mooren przeciwko Niemcom [WI], nr 11364/03, § 76, 9 lipca 2009 r.).

(b) Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

(i) Mająca zastosowanie zasada

93. Trybunał musi najpierw ustalić, czy pozbawienie skarżących wolności było uzasadnione na podstawie jednej z przesłanek wskazanych w art. 5 ust. 1 Konwencji. Ponieważ lista dopuszczalnych przesłanek, na podstawie których osoby mogą zostać pozbawione wolności, jest wyczerpująca, każde pozbawienie wolności, które nie mieści się w jednej z przesłanek wskazanych w art. 5 ust. 1 Konwencji nieuchronnie narusza ten przepis (zob. w szczególności orzecznictwo przytoczone w paragrafie 88 powyżej).

94. Rząd, twierdząc, że skarżący nie czekali na deportację lub ekstradycję, uznał, że fakty sprawy nie są objęte art. 5 ust. 1 lit. f Konwencji, który zezwala na „zgodne z prawem zatrzymanie lub aresztowanie osoby w celu zapobieżenia jej nielegalnemu wkroczeniu na terytorium państwa” lub gdy toczy się przeciwko niej postępowanie „o wydalenie lub ekstradycję” (zob. paragraf 81 powyżej). Rząd nie wskazał jednakże, na podstawie jakiej innej przesłanki z art. 5 pozbawienie wolności mogło być uzasadnione w przypadku skarżących.

95. Skarżący byli jednak zdania, że ​​zostali pozbawieni wolności w celu „zapobieżenia [ich] nielegalnemu wkroczeniu na terytorium” Włoch (zob. paragraf 74 powyżej).

96. Podobnie jak Izba i pomimo oświadczenia Rządu oraz klasyfikacji powrotu skarżących w prawie krajowym, Trybunał jest gotowy przyjąć, że pozbawienie wolności w sprawie skarżących mieści się w art. 5 ust. 1 lit. f (zob. mutatis mutandis Čonka przeciwko Belgii, nr 51564/99, § 38, ETPCz 2002-I). W związku z tym uznaje, że ​​skarżący wjechali do Włoch, a dotyczące ich decyzje o odmowie wjazdu (zob. paragraf 19 powyżej) wyraźnie określały, że wjechali do tego kraju, uchylając się od kontroli granicznych, a zatem niezgodnie z prawem. Ponadto procedura przyjęta w celu ich identyfikacji i odesłania wyraźnie dążyła do odniesienia się do tego bezprawnego wjazdu.

(ii) Czy istniała podstawa prawna

97. Należy teraz ustalić, czy przetrzymywanie skarżących miało podstawę prawną w prawie włoskim.

98. Strony nie kwestionują, że jedynie art. 14 „Ujednoliconego tekstu przepisów dotyczących uregulowań imigracyjnych i zasad dotyczących statusu cudzoziemców” (dekret ustawodawczy nr 286 z 1998 r. - zob. paragraf 33 powyżej) upoważnia, na wniosek Szefa Policji, do pozbawienia migranta wolności „na tak długo, jak jest to absolutnie konieczne”. Jednakże przepis ten ma zastosowanie tylko w przypadku, gdy nie można w trybie natychmiastowym zastosować środka w postaci wydalenia poprzez doprowadzenie osoby do granicy lub wdrożyć decyzji o odmowie wjazdu, ponieważ konieczne jest udzielenie pomocy cudzoziemcowi, przeprowadzenie dodatkowych kontroli tożsamości lub oczekiwanie na dokumenty podróżne lub dostępność przewoźnika. W rezultacie, migranci z tej kategorii są umieszczani w CIE. Jednakże sam Rząd przyznał, że warunki prawne umieszczenia skarżących w CIE nie zostały spełnione, więc nie byli oni przetrzymywani w takim obiekcie (zob. paragraf 81 powyżej).

99. Prowadzi to do konkluzji, że art. 14 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. nie mógł stanowić podstawy prawnej dla pozbawienia skarżących wolności.

100. Trybunał odniesie się teraz do kwestii, czy takie podstawy można znaleźć w art. 10 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. (zob. paragraf 33 powyżej). Przepis ten przewiduje odmowę wjazdu z doprowadzeniem do granicy między innymi cudzoziemców, których tymczasowo dopuszczono na terytorium Włoch z powodów pomocy publicznej. Trybunał nie znalazł w nim żadnego odniesienia do przetrzymywania lub innych środków związanych z pozbawieniem wolności, które mogłyby zostać wprowadzone w odniesieniu do zainteresowanych migrantów. W rzeczy samej, Rząd tego nie zakwestionował.

101. W tych okolicznościach Trybunał nie widzi, w jaki sposób wyżej wspomniany art. 10 mógł stanowić podstawę prawną dla przetrzymywania skarżących.

102. W zakresie, w jakim Rząd uznaje, że ​​podstawą prawną dla przetrzymywania skarżących na wyspie Lampedusa była dwustronna umowa między Włochami i Tunezją z kwietnia 2011 r. (zob. paragraf 83 powyżej), Trybunał już na początku pragnie zauważyć, że tekst tej umowy nie został upubliczniony. W związku z tym nie była ona dostępna dla skarżących, którzy tym samym nie mogli przewidzieć konsekwencji jej stosowania (zob. w szczególności orzecznictwo przytoczone w paragrafie 92 powyżej). Ponadto komunikat prasowy opublikowany na stronie internetowej włoskiego ministerstwa spraw wewnętrznych w dniu 6 kwietnia 2011 r. ograniczył się jedynie do informacji w zakresie wzmocnienia kontroli granicznych i możliwości natychmiastowego odsyłania obywateli tunezyjskich w ramach uproszczonych procedur (zob. paragraf 37-38 powyżej). Nie zawierał on jednakże żadnego odniesienia do możliwości administracyjnego przetrzymywania ani powiązanych procedur.

103. Trybunał uznaje ponadto, że Rząd w załączniku do swojego wniosku o przekazanie do Wielkiej Izby przedstawił po raz pierwszy notę werbalną dotyczącą kolejnej umowy dwustronnej z Tunezją, poprzedzającą tę z kwietnia 2011 r. i datowaną na 1998 r. (zob. paragraf 40 powyżej). Chociaż wydaje się, że nie była to umowa zastosowana w przypadku skarżących, Trybunał zbadał wspomnianą notę ​​werbalną. Nie znalazł jednak w niej odniesienia do przypadków, w których nielegalni migranci mogą być poddawani środkom detencyjnym. Punkt 5 Rozdziału II noty werbalnej wskazuje jedynie, że wywiady mogły być przeprowadzane w biurze sądowym, ośrodku recepcyjnym lub placówce medycznej, w której osoby zainteresowane legalnie przebywały, bez dodawania jakichkolwiek wyjaśnień. W tych okolicznościach trudno zrozumieć, w jaki sposób skąpe informacje dotyczące umów zawartych w różnym czasie między Włochami a Tunezją mogły stanowić jasną i przewidywalną podstawę prawną dla przetrzymywania skarżących.

104. Trybunał uznaje dalej, że ​​jego stwierdzenie, że przetrzymywanie skarżących było pozbawione podstawy prawnej w prawie włoskim, zostało potwierdzone w raporcie Komisji Specjalnej Senatu (zob. paragraf 35 powyżej). Komisja Specjalna zauważyła, że ​​pobyty w ośrodku na Lampedusie, które zasadniczo powinny być ograniczone do czasu ściśle niezbędnego dla ustalenia tożsamości migranta i legalności jego obecności we Włoszech, przedłużano niekiedy do ponad dwudziestu dni „bez żadnej formalnej decyzji co do statusu prawnego osoby przetrzymywanej”. Według Specjalnej Komisji takie przedłużające się przetrzymywanie „bez jakiegokolwiek środka prawnego lub administracyjnego”, który by to przewidywał, doprowadziło do „zwiększonego napięcia”. Należy również zauważyć, że Podkomisja Ad Hoc ZPRE wyraźnie zaleciła, aby władze włoskie „wyjaśniły podstawę prawną faktycznego przetrzymywania w ośrodkach recepcyjnych na Lampedusie”, a w szczególności, gdy dotyczyło to Tunezyjczyków i że powinny one „przetrzymywać nielegalnych migrantów w aresztach administracyjnych tylko w ramach procedury przewidzianej ustawą i dozwolonej przez organ sądowy oraz podlegającej okresowej kontroli sądowej” (zob. § 92 (vi) i (vii) raportu opublikowanego w dniu 30 września 2011 r., przytaczanego w paragrafie 49 powyżej).

105. Uwzględniając sytuację prawną we Włoszech i powyższe rozważania, Trybunał jest zdania, że ​​osoby umieszczone w CSPA, który formalnie uznaje się za ośrodek recepcyjny, a nie areszt imigracyjny, nie mogły skorzystać z gwarancji mających zastosowanie do umieszczania w CIE, które ze swojej strony musiało zostać zatwierdzone decyzją administracyjną podlegającą kontroli Sędziego Pokoju. Rząd nie twierdził, że taka decyzja została wydana w odniesieniu do skarżących, a w swojej decyzji z dnia 1 czerwca 2012 r. sędzia śledczy z Palermo stwierdził, że władze policji Agrigento jedynie zarejestrowały obecność migrantów w CSPA bez nakazu ich umieszczania i że taka sama sytuacja miała miejsce w odniesieniu do przeniesienia migrantów na statki (zob. paragrafy 25-26 powyżej). W konsekwencji, skarżący nie tylko zostali pozbawieni wolności bez wyraźnej i dostępnej podstawy prawnej, ale także nie mogli korzystać z podstawowych gwarancji habeas corpus, jakie określono, na przykład, w art. 13 włoskiej Konstytucji (zob. paragraf 32 powyżej). Zgodnie z tym przepisem, wszelkie ograniczenia wolności osobistej muszą opierać się na uzasadnionym orzeczeniu organu sądowego, a wszelkie środki tymczasowe podjęte przez policję w wyjątkowych przypadkach konieczności i pilności, muszą zostać zatwierdzone przez organ sądowy w ciągu czterdziestu ośmiu godzin. Ponieważ przetrzymywanie skarżących nie zostało zatwierdzone żadną decyzją, czy to sądową, czy też administracyjną, pozbawiono ich zatem tych ważnych gwarancji.

106. W świetle powyższego Trybunał stwierdza, że ​​przepisy dotyczące przetrzymywania nielegalnych migrantów były nieprecyzyjne. Ta dwuznaczność legislacyjna spowodowała liczne sytuacje faktycznego pozbawienia wolności, zaś fakt, że umieszczenie w CSPA nie podlega nadzorowi sądowemu, nie może, nawet w kontekście kryzysu migracyjnego, być zgodny z celem art. 5 Konwencji, jakim jest zapewnienie, by nikt nie został pozbawiony wolności w sposób arbitralny (zob., wśród wielu innych przykładów orzeczeń, Saadi, cyt. powyżej, § 66).

107. Rozważania te są wystarczające, aby Trybunał mógł stwierdzić, że pozbawienie skarżących wolności nie spełniło ogólnej zasady pewności prawa i nie było zgodne z celem ochrony jednostki przed arbitralnością. Nie może być zatem uznane za „zgodne z prawem” w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji.

108. Co za tym idzie, w przedmiotowej sprawie nastąpiło naruszenie art. 5 ust. 1 Konwencji.

III. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 5 UST. 2 KONWENCJI

109. Skarżący zarzucali, że przez cały okres pobytu we Włoszech nie mieli żadnego kontaktu z włoskimi władzami.

Oparli się na art. 5 ust. 2 Konwencji, który brzmi następująco:

„2. Każdy, kto został zatrzymany, powinien zostać niezwłocznie i w zrozumiałym dla niego języku poinformowany o przyczynach zatrzymania i o stawianych mu zarzutach”.

A. Wyrok Izby

110. Izba zauważyła, że ​​skarżący zostali najprawdopodobniej poinformowani o swoim statusie nielegalnych migrantów, ale stwierdziła, że podstawowe informacje dotyczące statusu prawnego migranta nie spełniają wymogów art. 5 ust. 2 Konwencji, zgodnie z którym osoba zainteresowana musi zostać należycie poinformowana o faktycznych i prawnych podstawach pozbawienia wolności. Izba zauważyła ponadto, że Rząd nie przedstawił żadnego oficjalnego dokumentu skierowanego do skarżących, który zawierałby takie informacje. Ponadto o odmowach wjazdu, które nie wspominały o przetrzymywaniu skarżących, poinformowano ich w dniach 27 i 29 września 2011 r., podczas gdy skarżący zostali umieszczeni w CSPA w dniach 17 i 18 września. Tym samym, nie przekazano im informacji „niezwłocznie” zgodnie z wymogiem art. 5 ust. 2. Izba uznała zatem, że doszło do naruszenia tego przepisu (zob. paragrafy 82-85 wyroku Izby).

B. Oświadczenia Stron

1. Skarżący

111. Skarżący zauważyli, że decyzje o odmowie wjazdu zostały wydane dopiero w momencie wprowadzenia w życie ich procedury powrotu, a zatem dopiero pod koniec okresu przetrzymywania. W związku z tym przyjęli oni, że nawet przy założeniu, że poinformowano ich o tych odmowach, to nie dotrzymano gwarancji „niezwłocznego poinformowania” na podstawie art. 5 ust. 2 Konwencji. Ponadto odmowy te jedynie określiły w sposób skrótowy i ustandaryzowany podstawę prawną dla środka w postaci decyzji o odmowie wjazdu, ale nie wspominały, nawet pośrednio, o powodach pozbawienia wolności skarżących do czasu wydalenia.

112. Skarżący stwierdzili ponadto, że informacje przewidziane w art. 5 ust. 2 muszą pochodzić od organu przeprowadzającego zatrzymanie lub umieszczenie w areszcie, lub - w każdym razie - z oficjalnych źródeł. Podczas okresu pozbawienia wolności nie mieli kontaktu z władzami, nawet ustnie, co do powodów ich przetrzymywania. Fakt, że członkowie organizacji pozarządowych byli w stanie komunikować się z migrantami w tym przedmiocie nie mógł ich zdaniem spełniać wymagań tego przepisu.

2. Rząd

113. Rząd twierdził, że skarżący zostali poinformowani przez funkcjonariuszy policji obecnych na wyspie z pomocą tłumaczy i mediatorów kulturowych, w zrozumiałym dla nich w języku, o ich statusie, tj. obywateli Tunezji tymczasowo wpuszczonych na terytorium Włoch z powodów „pomocy publicznej”, zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. b dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. (zob. paragraf 33 powyżej). Ich zdaniem, status ten automatycznie pociągał za sobą powrót skarżących do Tunezji zgodnie z decyzjami o odmowie wjazdu i doprowadzeniu do granicy. W każdym razie, członkowie organizacji, którzy mieli dostęp do CSPA w Contrada Imbriacola, poinformowali migrantów o ich sytuacji i możliwości ich szybkiego wydalenia.

C. Interwencja Strony Trzeciej

114. Centrum McGill zauważyło, że prawo do uzyskania informacji o przyczynie zatrzymania było konieczne, aby móc zakwestionować zgodność z prawem środka. Grupa robocza ONZ ds. arbitralnego pozbawienia wolności wymagała, aby informacje przekazane zatrzymanemu w momencie jego/jej zatrzymania wyjaśniały, w jaki sposób można zakwestionować pozbawienie wolności. Centrum dodało, że legalność pozbawienia wolności musi podlegać regularnej kontroli po jego przedłużeniu.

D. Ocena Trybunału

1. Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału

115. Art. 5 ust. 2 ustanawia podstawową gwarancję: każda aresztowana osoba powinna wiedzieć, dlaczego została pozbawiona wolności. Przepis ten stanowi integralną część systemu ochrony przewidzianej w art. 5: każda aresztowana osoba musi zostać poinformowana w prostym, nietechnicznym języku, który można zrozumieć, na temat podstaw prawnych i faktycznych uzasadniających pozbawienie go/jej wolności, aby móc wystąpić do sądu w celu zakwestionowania jego zgodności z prawem, zgodnie z ust. 4 (zob. Van der Leer przeciwko Holandii, 21 lutego 1990 r., § 28, Seria A, nr 170‑A, oraz L.M. przeciwko Słowenii, cyt. powyżej, §§ 142-43). Podczas gdy informacje te muszą być przekazywane „niezwłocznie”, to nie muszą być w całości zrelacjonowane przez zatrzymującego funkcjonariusza w chwili zatrzymania. To, czy treść i szybkość przekazanych informacji były wystarczające, należy oceniać w każdym przypadku zgodnie ze szczególnymi cechami sprawy (zob. Fox Campbell i Hartley przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 30 sierpnia 1990 r., § 40, Seria A, nr 182, oraz Čonka, cyt. powyżej, § 50).

116. Ponadto Trybunał orzekł już, że wymóg niezwłocznego przekazywania informacji ma mieć autonomiczny charakter, wykraczający poza dziedzinę środków prawa karnego (zob. Van der Leer, cyt. powyżej, §§ 27-28, i LM przeciwko Słowenii, cyt. powyżej, § 143).

2. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

117. Trybunał zauważa, że ​​już stwierdził na podstawie art. 5 ust. 1 Konwencji, iż przetrzymywanie skarżących nie miało jasnej i dostępnej podstawy prawnej w prawie włoskim (zob. paragrafy 93-108 powyżej). W tych okolicznościach, Trybunał nie dostrzega w jaki sposób władze mogły poinformować skarżących o przyczynach prawnych pozbawienia ich wolności i tym samym przekazać im informacje wystarczające, aby umożliwić zakwestionowanie przed sądem podstaw dla środka.

118. Jest wysoce prawdopodobne, oczywiście, że skarżący byli świadomi, iż bezprawnie wjechali na terytorium Włoch. Jak słusznie podkreśliła Izba, sama natura ich podróży na prymitywnych konstrukcjach pływających (zob. paragraf 11 powyżej) oraz fakt, że nie złożyli oni wniosków o zgodę na wjazd, wskazały, że starali się ominąć prawo imigracyjne. Co więcej, Podkomisja Ad Hoc ZPRE zauważyła, że ​​Tunezyjczycy, z którymi rozmawiali jej członkowie „doskonale zdawali sobie sprawę, że wjechali na terytorium Włoch nielegalnie” (zob. § 56 raportu opublikowanego w dniu 30 września 2011 r., przytoczony w paragrafie 49 powyżej). Wreszcie, nie ma powodu, aby zaprzeczyć oświadczeniu Rządu, że skarżący zostali poinformowani w języku, który rozumieli, przez funkcjonariuszy policji na wyspie z pomocą tłumaczy ustnych i mediatorów kulturowych, że tymczasowo zezwolono im na wjazd do Włoch w celu „pomocy publicznej” z perspektywą ich szybkiego odesłania (zob. paragraf 113 powyżej). Niemniej jednak, informacje o statusie prawnym migranta lub możliwych środkach w zakresie wydalenia, które mogą zostać wdrożone, nie mogą zaspokoić potrzeby informowania migranta o podstawie prawnej pozbawienia go wolności.

119. Podobne uwagi dotyczą decyzji o odmowie wjazdu. Trybunał zbadał te dokumenty (zob. paragraf 19 powyżej), nie znajdując w nich żadnego odniesienia do przetrzymywania skarżących, ani do prawnych i faktycznych powodów dla takiego środka. Omawiane odmowy ograniczyły się do stwierdzenia, że ​​„wjechali na terytorium kraju, omijając kontrole graniczne” i że zostaną poddani procedurze powrotu.

120. Należy również zauważyć, że o decyzji o odmowie wjazdu poinformowano skarżących najwyraźniej bardzo późno, tj. odpowiednio w dniach 27 i 29 września 2011 r., mimo że zostali oni umieszczeni w CSPA w dniach 17 i 18 września (zob. paragraf 19-20 powyżej). W związku z tym, nawet gdyby odmowy zawierały informacje dotyczące podstawy prawnej dla przetrzymywania - co nie miało miejsca - w żadnym wypadku nie spełniłyby one wymogu „niezwłoczności” (zob. mutatis mutandis Shamayev i Inni p. Gruzji i Rosji, nr 36378/02, § 416, ETPCz 2005-III, i L.M. przeciwko Słowenii, cyt. powyżej, § 145, gdzie Trybunał stwierdził, że czterodniowy odstęp czasu nie mieścił się w limitach czasowych narzuconych przez pojęcie „niezwłocznie” dla celów art. 5 ust. 2).

121. Trybunał odnotowuje wreszcie, że oprócz decyzji o odmowie wjazdu Rząd nie przedstawił żadnego dokumentu, który byłby w stanie spełnić wymogi art. 5 ust. 2 Konwencji.

122. Powyższe rozważania wystarczają, aby stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie nastąpiło naruszenie art. 5 ust. 2.

IV. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 5 UST. 4 KONWENCJI

123. Skarżący zarzucali, że nigdy nie byli w stanie zakwestionować zgodności z prawem pozbawienia ich wolności.

Oparli się na art. 5 ust. 4 Konwencji, który brzmi następująco::

„Każdy, kto został pozbawiony wolności przez zatrzymanie lub aresztowanie, ma prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności jest niezgodne z prawem”.

A. Wyrok Izby

124. Izba stwierdziła, że ​​skoro skarżący nie zostali poinformowani o przyczynach pozbawienia ich wolności, ich prawo do stwierdzenia jego zgodności z prawem zostało pozbawione jakiejkolwiek skuteczności. Rozstrzygnięcie to wystarczyło, aby Izba stwierdziła, że ​​doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 Konwencji. Zauważyła ponadto, że w decyzji o odmowie wjazdu nie wymieniono prawnych lub faktycznych podstaw przetrzymywania skarżących oraz że o odmowach skarżący zostali poinformowani na krótko przed ich powrotem samolotem, a zatem w czasie, gdy pozbawienie ich wolności miała się niebawem zakończyć. W związku z tym nawet zakładając, że złożenie odwołania od tych odmów do Sędziego Pokoju można byłoby uznać za pośrednią kontrolę zgodności z prawem przetrzymywania, takiego odwołania nie można było wnieść do czasu, aż było za późno (zob. paragrafy 95-98 wyroku Izby).

B. Oświadczenia Stron

1. Skarżący

125. Skarżący nie zaprzeczyli, że istniała możliwość odwołania się od decyzji o odmowie wjazdu, lecz oświadczyli, że nie byli w stanie zakwestionować zgodności z prawem ich przetrzymywania. Żadna decyzja uzasadniająca pozbawienie ich wolności nie została przyjęta ani im zakomunikowana. W związku z tym nie było można kwestionować tych decyzji przed sądem. Ponadto decyzje o odmowie wjazdu nie dotyczyły ich wolności, lecz raczej ich odesłania, i zostały przyjęte pod koniec okresu ich przetrzymywania.

2. Rząd

126. Rząd zauważył, że decyzje o odmowie wjazdu wskazywały, że skarżący mogli wnieść odwołanie do Sędziego Pokoju w Agrigento (zob. paragraf 19 powyżej). Niektórzy inni tunezyjscy migranci używali tego środka, w wyniku czego w 2011 r. Sędzia Pokoju unieważnił dwie decyzje o odmowie wjazdu (zob. paragrafy 30-31 powyżej). Rząd stwierdził, że skarżący z pewnością mieli możliwość zwrócenia się do sądu o zakwestionowanie zgodności z prawem zarzucanego pozbawienia wolności.

127. Podczas rozprawy przed Trybunałem Rząd argumentował dalej, że skoro skarżący zostali zakwaterowani w CSPA i na pokładzie statków z przyczyn związanych z pomocą, to sądowa kontrola ich przetrzymywania nie była konieczna.

C. Ocena Trybunału

1. Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału

128. Trybunał pragnie powtórzyć, że ​​art. 5 ust. 4 uprawnia osoby pozbawione wolności do wszczęcia postępowania w sprawie kontroli zgodności z warunkami proceduralnymi i merytorycznymi, które są istotne dla „legalności”, w rozumieniu Konwencji, pozbawienia ich wolności. Pojęcie „legalności” na mocy art. 5 ust. 4 ma takie samo znaczenie jak w ust. 1, tak że osoba pozbawiona wolności ma prawo do kontroli „legalności” swojego pozbawienia wolności w świetle nie tylko wymagań prawa krajowego, ale także Konwencji, ogólnych zasad w niej zawartych i celu ograniczeń dozwolonych w art. 5 ust. 1. Art. 5 ust. 4 nie gwarantuje prawa do sądowej kontroli o takim zakresie, który upoważniałby sąd w zakresie wszystkich aspektów sprawy, w tym kwestii czysto praktycznych, aby własnym uznaniem zastąpił uznanie organu decyzyjnego. Jednakże kontrola powinna być na tyle szeroka, aby uwzględnić te warunki, które są niezbędne do „zgodnego z prawem” pozbawienia wolności osoby, zgodnie z art. 5 ust. 1 (zob. E. przeciwko Norwegii, 29 sierpnia 1990 r., § 50, Seria A, nr 181-A). „Sąd” dokonujący kontroli nie może pełnić wyłącznie funkcji doradczej, ale musi posiadać kompetencję do „decydowania” o „legalności” pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności jest niezgodne z prawem (zob. Irlandia przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 18 stycznia 1978 r., § 200, Seria A, nr 25, Chahal przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 2 marca 1987 r., § 61, Seria A, nr 114; Chahal przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 15 listopada 1996 r., § 130, Sprawozdania z 1996 r., oraz A. i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, cyt. powyżej, § 202).

129. Formy kontroli sądowej spełniające wymogi art. 5 ust. 4 mogą różnić się w zależności od dziedziny i będą zależeć od rodzaju pozbawienia wolności, którego dotyczą. Zadaniem Trybunału nie jest ustalenie, jaki system w badanej sferze byłby najbardziej odpowiedni (zob. Shtukaturov przeciwko Rosji, nr 44009/05, § 123, ETPCz 2008, i Stanev, cyt. powyżej, § 169).

130. Istnienie środka odwoławczego musi być jednak pewne w stopniu wystarczającym, nie tylko w teorii, ale także w praktyce, w przeciwnym razie zabraknie wymaganego dostępu i skuteczności (zob. Vachev przeciwko Bułgarii, nr 42987/98, § 71, ETPCz 2004-VIII, oraz Abdolkhani i Karimnia, cyt. powyżej, § 139).

131. Art. 5 ust. 4 gwarantuje również osobom aresztowanym lub zatrzymanym prawo do „bezzwłocznego” wydania orzeczenia o zgodności z prawem przez sąd i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności nie jest zgodne z prawem (zob. np. Baranowski, cyt. powyżej, § 68). Postępowanie dotyczące kwestii pozbawienia wolności wymaga szczególnie szybkiego trybu (zob. Hutchison Reid przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 50272/99, § 79, ETPCz 2003-IV), a wszelkie wyjątki od wymogu „bezzwłocznej” kontroli legalności środka w postaci pozbawienia wolności wymagają ścisłej interpretacji (zob. Lavrentiadis przeciwko Grecji, nr 29896/13, § 45, 22 września 2015 r.). Kwestia, czy została zachowana zasada bezzwłocznego postępowania, nie powinna być oceniana in abstracto, lecz w kontekście ogólnej oceny informacji, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy (zob. Luberti przeciwko Włochom, 23 lutego 1984 r., §§ 33-37, Seria A, nr 75, E. przeciwko Norwegii, cyt. powyżej, § 64, oraz Delbec przeciwko Francji, nr 43125/98, § 33, 18 czerwca 2002 r.), szczególnie w świetle złożoności sprawy, jakiejkolwiek specyfiki postępowania krajowego i zachowania skarżącego w toku postępowania (zob. Bubullima przeciwko Grecji, nr 41533/08, § 27, 28 października 2010 r.). Jednakże, co do zasady, ponieważ zagrożona jest wolność jednostki, państwo musi zapewnić, aby postępowanie było prowadzone tak szybko, jak to możliwe (zob. Fuchser przeciwko Szwajcarii, nr 55894/00, § 43, 13 lipca 2006 r., oraz Lavrentiadis, cyt. powyżej, § 45).

2. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

132. W sprawach, w których więźniowie nie zostali poinformowani o przyczynach pozbawienia wolności, Trybunał stwierdził, że ich prawo do odwołania się od aresztowania zostało pozbawione jakiejkolwiek skuteczności (zob. w szczególności przytaczany powyżej wyrok w sprawie Shamayev i Inni, § 432; Abdolkhani i Karimnia, cyt. powyżej, § 141; Dbouba przeciwko Turcji, nr 15916/09, § 54, 13 lipca 2010 r., oraz Musaev przeciwko Turcji, nr 72754/11, § 40, 21 października 2014 r.). Uwzględniając swoje ustalenie na podstawie art. 5 ust. 2 Konwencji, iż nie podano podstaw prawnych dla przetrzymywania skarżących w CSPA i na statkach (zob. paragrafy 117-22 powyżej), Trybunał musi na tej podstawie dojść do podobnego wniosku również na niniejszej podstawie.

133. Rozważania te są wystarczające, aby Trybunał uznał, że włoski system prawny nie zapewnił skarżącym środka odwoławczego, dzięki któremu mogliby uzyskać orzeczenie sądowe dotyczące legalności pozbawienia ich wolności (zob. mutatis mutandis S.D. przeciwko Grecji, nr 53541/07, § 76, 11 czerwca 2009 r.) i nie ma potrzeby, aby Trybunał ustalał, czy środki odwoławcze dostępne na mocy prawa włoskiego mogły zapewnić skarżącym wystarczające gwarancje w rozumieniu art. 5 ust. 4 Konwencji (zob. np. przytaczany powyżej mutatis mutandis Shamayev i Inni, § 433).

134. Dodatkowo, w odpowiedzi na argument Rządu, zgodnie z którym odwołanie do Sędziego Pokoju w Agrigento przeciwko decyzji o odmowie wjazdu spełnia wymogi art. 5 ust. 4 Konwencji (zob. paragraf 126 powyżej), Trybunał zauważa po pierwsze, że w decyzjach o odmowie wjazdu nie było żadnych odniesień do pozbawienia wolności skarżących ani do prawnych lub faktycznych powodów dla takiego środka (zobacz paragraf 119 powyżej), a po drugie, że odmowy zostały zakomunikowane skarżącym, gdy było już za późno, odpowiednio w dniach 27 i 29 września 2011 r. (zob. paragraf 120 powyżej), na krótko przed ich odesłaniem samolotem. Zostało to prawidłowo wskazane przez Izbę. Prowadzi to do konkluzji, że przedmiotowe odmowy nie mogą być uznawane za decyzje, na których oparto przetrzymywanie skarżących, a wniesienie odwołania od nich do Sędziego Pokoju nie mogło w żadnym wypadku mieć miejsca do momentu po zwolnieniu skarżących podczas ich powrotu do Tunezji.

135. W związku z tym doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 Konwencji.

V. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 3 KONWENCJI

136. Skarżący twierdzili, że doznali nieludzkiego i poniżającego traktowania podczas ich przetrzymywania w CSPA w Contrada Imbriacola, na wyspie Lampedusa oraz na pokładzie statków Vincent i Audace zacumowanych w porcie w Palermo.

Oparli się na art. 3 Konwencji, który brzmi następująco:

„Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”.

A. Wyrok Izby

137. Izba rozpoczęła od zauważenia, że ​​po wydarzeniach związanych z „Arabską Wiosną” w 2011 r., wyspa Lampedusa stanęła w obliczu wyjątkowej sytuacji charakteryzującej się masowym napływem migrantów i kryzysem humanitarnym, obciążając władze włoskie wieloma obowiązkami oraz tworząc trudności organizacyjne i logistyczne (zob. paragrafy 124-27 wyroku Izby). Jednakże zdaniem Izby czynniki te nie mogły zwolnić pozwanego państwa z obowiązku zapewnienia skarżącym warunków pozbawienia wolności zgodnych z poszanowaniem ich ludzkiej godności, mając na uwadze bezwarunkowy charakter praw wynikających z art. 3 (zob. paragraf 128 wyroku Izby).

138. Następnie Izba uznała za stosowne odrębnie rozpatrzyć warunki w CSPA oraz na statkach (zob. paragraf 129 wyroku Izby). W odniesieniu do pierwszej sytuacji, Izba uznała, że ​​zarzuty skarżących dotyczące problemu przeludnienia i ogólnie niezdrowych warunków w CSPA zostały potwierdzone w raportach Komisji Specjalnej Senatu, Amnesty International i Podkomisji Ad Hoc ZPRE, stwierdzając w ten sposób naruszenie art. 3 Konwencji pomimo krótkiego czasu ich pobytu, tj. od dwóch do trzech dni (zob. paragrafy 130-36 wyroku Izby).

139. W kwestii przetrzymywania skarżących na statkach Izba doszła do przeciwnego wniosku. Izba zauważyła, że skarżący przebywali na statkach przez sześć do ośmiu dni, a zarzut dotyczący złych warunków był, co najmniej częściowo sprzeczny z postanowieniem z dnia 1 czerwca 2012 r. sędziego śledczego z Palermo, którego wnioski były z kolei oparte na obserwacjach członka parlamentu, który odwiedził statki i rozmawiał z niektórymi z migrantów. W opinii Izby fakt, że deputowany przebywał w towarzystwie szefa policji i funkcjonariuszy policji sam w sobie nie podważał jego niezależności ani wiarygodności jego relacji. Izba uznała zatem, że nie doszło do naruszenia art. 3 w tym zakresie (zob. paragrafy 137-44 wyroku Izby).

B. Oświadczenia Stron

1. Skarżący

(a) Istnienie kryzysu humanitarnego i jego konsekwencje

140. Skarżący utrzymywali, że wyjątkowa sytuacja kryzysu humanitarnego, jak utrzymywał Rząd (zob. paragrafy 150-51 poniżej), nie mogła usprawiedliwić traktowania, którego byli ofiarami, ani w kontekście ustawodawstwa krajowego, ani w ramach Konwencji. Ponadto masowe przybycie migrantów na Lampedusę w 2011 r. nie było sytuacją wyjątkową. Podobny napływ miał miejsce przed „Arabską Wiosną", a decyzja o ograniczeniu początkowego zakwaterowania migrantów na wyspie Lampedusa miała na celu wywołać u społeczeństwa wrażenie „inwazji" na terytorium Włoch, aby wykorzystać ją do celów politycznych. Media oraz krajowe i międzynarodowe organy zajmujące się prawami człowieka (skarżący w szczególności powołali się na raporty Amnesty International, zob. paragraf 50 powyżej) ustaliły, że sytuacja kryzysowa na wyspie Lampedusa pojawiła się na długo przed 2011 r. W tych okolicznościach nie można było stwierdzić, że zaskarżana sytuacja była przede wszystkim wynikiem pilnej konieczności radzenia sobie ze znacznym napływem migrantów na skutek „Arabskiej Wiosny”.

141. W każdym razie skarżący twierdzili, że państwo takie jak Włochy dysponowało środkami niezbędnymi do szybkiego przeniesienia migrantów do innych miejsc. Warunki w CSPA na Lampedusie pozostały okropne nawet po 2011 r., kryzys migracyjny utrzymywał się zaś w kolejnych latach, co wskazuje na systemowy i strukturalny charakter naruszania praw migrantów.

(b) Warunki w CSPA w Contrada Imbriacola

142. Skarżący zarzucili, że CSPA na Lampedusie był przepełniony. Liczby przedstawione przez Rząd pokazały, że w omawianym czasie obiekt ten mieścił ponad 1200 osób, co stanowi trzykrotność normalnej pojemności (381 miejsc), ale także znacznie powyżej jego maksymalnej pojemności razie konieczności (804 miejsca). Dane te wskazywały na faktyczną obecność 1357 osób w dniu 16 września 2011 r., 1325 osób w dniu 17 września, 1399 osób w dniu 18 września, 1265 osób w dniu 19 września i 1017 w dniu 20 września. Warunki higieniczne i sanitarne były, zdaniem skarżących, nie do przyjęcia, co pokazują fotografie i raporty organów krajowych i międzynarodowych. W szczególności, ze względu na brak miejsca w pokojach, skarżący twierdzili, że musieli spać na zewnątrz, bezpośrednio na betonowej podłodze, aby uniknąć smrodu z materaców. W swoim oświadczeniu podają, że musieli jeść posiłki, siedząc na ziemi, ponieważ CSPA nie miała stołówki, a toalety były w fatalnym stanie i często nie nadawały się do użytku. Zarówno w CSPA jak i na statkach skarżący doświadczyli cierpienia psychicznego z powodu braku jakichkolwiek informacji na temat ich statusu prawnego i długości ich przetrzymywania, a także nie byli w stanie komunikować się ze światem zewnętrznym. Akty samookaleczeń dokonywane przez migrantów w CSPA wskazywały na stan napięcia panujący w obiekcie.

143. Skarżący wskazali, że CSPA miał teoretycznie służyć jako instrument pomocy i wstępnego przyjęcia. Ich zdaniem tego rodzaju ośrodek, który nie spełniał Europejskich Reguł Więziennych z dnia 11 stycznia 2006 r., nie nadawał się na dłuższe pobyty w sytuacji pozbawienia wolności. W swoim oświadczeniu stwierdzają, że nie można było wykluczyć naruszenia art. 3 Konwencji ani ze względu na charakter CSPA, ani z uwagi na krótki czas trwania aresztu. Omawiany okres był tylko jednym z czynników, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy traktowanie przekroczyło próg dotkliwości wymaganej, by podlegało art. 3. Trybunał stwierdził wcześniej naruszenie art. 3 Konwencji nawet w przypadku bardzo krótkich okresów pozbawienia wolności, w których wystąpiły inne czynniki obciążające, takie jak szczególnie zatrważające warunki lub wrażliwy status ofiar (vulnerability) (skarżący powołali się na Brega przeciwko Mołdawii, nr 52100/08, 20 kwietnia 2010 r., T. i A. przeciwko Turcji, nr 47146/11, 21 października 2014 r., i Gavrilovici przeciwko Mołdawii, nr 25464/05, 15 grudnia 2009 r., dotyczące odpowiednio czterdziestu ośmiu godzin, trzech dni i pięciu dni). Skarżący twierdzili, że takie same czynniki występowały w ich przypadku i wskazywali, że w danym czasie z trudem przeżyli niebezpieczną przeprawę przez Morze Śródziemne, nocą na gumowym pontonie, co osłabiło ich fizycznie i psychicznie. W ten sposób znaleźli się w sytuacji wymagającej szczególnej troski, podkreślonej faktem, że pozbawienie ich wolności nie miało podstawy prawnej, czego wynikiem był podniesiony poziom ich cierpienia psychicznego.

144. Skarżący wyjaśniali, że nie skarżyli się na to, iż byli bici, ale na warunki ich przetrzymywania w CSPA. W związku z tym argument Rządu, że powinni przedstawić zaświadczenia lekarskie (zob. paragraf 156 poniżej), nie był słuszny.

(c) Warunki na statkach Vincent i Audace

145. Jeśli chodzi o ich przetrzymywanie na statkach, skarżący skarżyli się, że zostali umieszczeni w zatłoczonym salonie i że wolno im było przebywać na świeżym powietrzu jedynie na małych pokładach i przez kilka minut dziennie. Musieli czekać kilka godzin na skorzystanie z toalety, a posiłki były rozdawane poprzez rzucenie jedzenia na podłogę.

146. Skarżący nie zgodzili się z ustaleniami Izby i zarzucili, że stres psychologiczny, którego doświadczyli na statkach, był gorszy niż w CSPA na Lampedusie. Czas pozbawienia wolności na statkach był dłuższy niż w CSPA i był kontynuacją tego początkowego negatywnego doświadczenia. Ponadto na statkach skarżący nie otrzymali żadnych istotnych informacji lub wyjaśnień i według nich policja niekiedy źle ich traktowała lub znieważała.

147. W opinii skarżących to do Rządu należało – ze względu na charakter statków (które określili jako miejsca odosobnione i niedostępne) – dostarczenie dowodów na to, co zaszło na pokładzie. Trudno byłoby sobie wyobrazić, że władze były w stanie zagwarantować lepsze warunki pobytu niż te w CSPA, który to ośrodek został zaprojektowany na potrzeby zakwaterowania migrantów. Opis mówiący o łóżkach z czystą pościelą, dostępnością zapasowych ubrań i dostępie do prywatnych kabin i ciepłej wody był również dość niewiarygodny. Rząd przedstawił jedynie postanowienie sędziego śledczego z Palermo (zob. paragrafy 24-29 powyżej), które opierało się na oświadczeniach deputowanego, pozyskanych jedynie z artykułu prasowego i niepowtórzonych na rozprawie. Trzeba mieć na uwadze, ich zdaniem, że obecność policji podczas wizyty deputowanego podważyła wiarygodność wypowiedzi migrantów, ponieważ mogli obawiać się represji. Rząd nie przedstawił żadnego dokumentu poświadczającego usługi świadczone rzekomo na statkach lub umów z firmami, od których zostały one wynajęte. Wreszcie, władze włoskie nie odpowiedziały na apel Médecins sans Frontières z 28 września 2011 r., w którym ta organizacja pozarządowa wyraziła obawy i zwróciła się o zezwolenie na przeprowadzenie inspekcji na statkach.

2. Rząd

(a) Istnienie kryzysu humanitarnego i jego konsekwencje

148. Rząd oświadczył, że w latach 2011-2012 monitorował sytuację na Lampedusie i interweniował na poziomie faktycznym i legislacyjnym w celu koordynacji i wdrożenia środków wymaganych do zapewnienia migrantom pomocy i wsparcia. Aktywna obecność na wyspie Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Uchodźców (UNHCR), IOM, Save the Children, Zakonu Maltańskiego, Czerwonego Krzyża, Caritas, ARCI (Associazione Ricreativa e Culturale Italiana) oraz Społeczności Sant’Egidio, została zorganizowana w ramach projektu „Praesidium" finansowanego przez Włochy i Unię Europejską. Przedstawiciele tych organizacji mieli nieograniczony dostęp do obiektów recepcyjnych dla migrantów. Ponadto w dniu 28 maja 2013 r. Rząd podpisał memorandum o porozumieniu z Fundacją Terre des Hommes, która świadczyła usługę wsparcia psychologicznego w CSPA na Lampedusie. W dniu 4 czerwca 2013 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych podpisało umowę z Europejskim Urzędem Wsparcia w dziedzinie Azylu (EASO) w celu koordynacji przyjmowania migrantów. Pomoc medyczna była dostępna dla migrantów przez cały czas, a od lipca 2013 r. Stowarzyszenie Médecins sans Frontières zaczęło pomagać w szkoleniu personelu CSPA i na statkach odpowiedzialnych za ratowanie na morzu.

149. Według Rządu ratowanie migrantów przybywających na włoskie wybrzeże stanowiło problem nie tylko dla Włoch, ale dla wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej, które musiały ustanowić właściwą, wspólną politykę by sobie z tym poradzić. Lokalne instytucje na Lampedusie sfinansowały budowę nowych centrów pomocy i wsparcia (w celu stworzenia obiektów zdolnych pomieścić 1700 osób zainwestowano 6 440 000 euro (EUR)). Podczas swojej wizyty w dniach 23 i 24 czerwca 2013 r. przedstawiciel UNHCR na Południową Europę z zadowoleniem odnotował kroki podjęte przez władze krajowe i lokalne w celu poprawy ogólnej sytuacji na wyspie.

150. Rząd wyjaśnił, że w 2011 r. ogromny napływ migrantów z Afryki Północnej spowodował sytuację kryzysu humanitarnego we Włoszech. Od 12 lutego do 31 grudnia 2011 r. na wyspach Lampedusa i Linosa wylądowało 51 573 obywateli państw spoza Unii Europejskiej (około 46 000 mężczyzn, 3000 kobiet i 3000 dzieci). Ponad 26 000 z tych osób było obywatelami Tunezji. Sytuacja ta została dobrze wyjaśniona w raporcie Podkomisji Ad Hoc ZPRE (zob. paragraf 49 powyżej), w którym poinformowano również o wysiłkach władz włoskich we współpracy z innymi organizacjami mających na celu stworzenie obiektów niezbędnych dla przyjmowania i pomocy migrantom, z których część to osoby wymagające szczególnej troski (vulnerable persons).

151. Zdaniem Rządu, w związku z licznymi wymaganiami wobec państw w sytuacjach kryzysu humanitarnego, Trybunał musiał przyjąć „realistyczne, wyważone i uzasadnione podejście" przy podejmowaniu decyzji o „stosowaniu zasad etycznych i prawnych”.

(b) Warunki w CSPA w Contrada Imbriacola

152. Rząd stwierdził, że w odpowiednim okresie CSPA w Contrada Imbriacola było w pełni operacyjne i dysponowało niezbędnymi zasobami ludzkimi i materialnymi, aby zapewnić migrantom pomoc i wstępne zakwaterowanie. Oprócz dyrektora i dwóch zastępców, ośrodek zatrudniał dziewięćdziesięciu dziewięciu „operatorów społecznych" i personelu sprzątającego, trzech pracowników socjalnych, trzech psychologów, ośmiu tłumaczy ustnych i mediatorów kulturowych, ośmiu pracowników administracyjnych i trzech managerów działów odpowiedzialnych za nadzór działań w obiekcie. Trzech lekarzy i trzy pielęgniarki zapewniało pomoc medyczną w tymczasowej jednostce. Zgodnie z wynikami kontroli przeprowadzonej w dniu 2 kwietnia 2011 r. przez służby zdrowia w Palermo, warunki higieniczne były zadowalające, podobnie, jak jakość i ilość dostarczanej żywności. Dalsza inspekcja, natychmiast po pożarze z 20 września 2011 r., wykazała, że wodę pitną ​​podawano w butelkach, a w stołówce podawano posiłki. Przed przeniesieniem do CSPA na Lampedusie skarżący przeszli badanie lekarskie, które wykazało, że są w dobrej kondycji zdrowotnej. Ponadto osoby nieletnie i wymagające szczególnej troski zostały oddzielone od innych migrantów i przewiezione do ośrodka w Loran (zob. § 31 raportu ZPRE z dnia 30 września 2011 r., paragraf 49, cyt. powyżej).

153. Na rozprawie przed Trybunałem, Rząd wskazał, że migranci zakwaterowani w CSPA w Contrada Imbriacola byli w stanie: (a) swobodnie poruszać się po obiekcie; (b) uzyskać dostęp do wszystkich dostępnych usług (pomocy medycznej, odzieży, żywności, wody i urządzeń sanitarnych); (c) komunikować się ze światem zewnętrznym i dokonywać zakupów (po przybyciu otrzymali kartę telefoniczną o wartości 15 EUR i kupony do wykorzystania w ośrodku); oraz (d) nawiązać kontakt z przedstawicielami organizacji humanitarnych i prawnikami. W opinii Rządu ośrodek, który mógł pomieścić do 1000 osób, nie był przepełniony. Na rozprawie przed Trybunałem Rząd zauważył, że podczas pobytu skarżących w CSPA w Contrada Imbriacola zakwaterowano 917 migrantów.

154. W związku z powyższym Rząd oświadczył, że skarżący nie byli poddani żadnemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu, „ponieważ nie byli uznawani za osoby znajdujące się w areszcie lub w więzieniu, lecz po prostu otrzymywali pomoc w oczekiwaniu na ich powrót do Tunezji". Sami skarżący przyznali, że zgodnie z prawem włoskim CSPA było zaprojektowane do przyjmowania i nie twierdzili, że odnieśli tam rany cielesne lub w inny sposób byli źle traktowani przez policję lub personel ośrodka. Izba nie uwzględniła należycie przestępstw, które wymagały interwencji władz lokalnych w celu ratowania migrantów i zapewnienia im bezpieczeństwa. Rząd dalej podkreślał, że skarżący pozostawali na Lampedusie jedynie przez krótki okres czasu.

(c) Warunki na statkach Vincent i Audace

155. Rząd zauważył, że w swojej decyzji z dnia 1 czerwca 2012 r. (zob. paragrafy 24-29 powyżej), sędzia śledczy z Palermo stwierdził, że środki podjęte w celu poradzenia sobie z obecnością migrantów na Lampedusie były zgodne z prawem krajowym i międzynarodowym i zostały przyjęte tak szybko, jak to było wymagane w sytuacji wyjątkowej. Sędzia uznał również, że warunki przyjęcia na statkach Audace i Vincent były zadowalające.

156. Rząd zakwestionował zarzuty skarżących dotyczące złego traktowania przez policję, wskazując, że nie były poparte żadnymi dowodami takimi jak zaświadczenia lekarskie.

C. Interwencja Strony Trzeciej

157. Coordination Française pour le droit d’asile – koalicja, która przedstawiła pisemne uwagi w imieniu czterech stowarzyszeń (Avocats pour la défense des droits des étrangers, Groupe d’information et de soutien des immigré.e.s (GISTI), Ligue des droits de l’homme et du citoyen i Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka (Fédération internationale des ligues des droits de l’Homme – FIDH)) – poprosiła Wielką Izbę o „uroczyste podtrzymanie" wyroku Izby. Koalicja oświadczyła, że ​​przy ocenie istnienia traktowania sprzecznego z art. 3 Konwencji konieczne jest wzięcie pod uwagę wrażliwego statusu migrantów, a zwłaszcza tych, którzy przeżyli przeprawę przez morze. Przyznała ona, że Trybunał rzadko stwierdzał naruszenie tego artykułu w przypadku krótkotrwałego aresztowania i tylko w przypadku okoliczności obciążających. Jednakże wrażliwa sytuacja migrantów w połączeniu z warunkami pozbawienia wolności, które naruszały ich godność ludzką, była wystarczająca, aby stwierdzić, że poziom dotkliwości wymagany przez art. 3 został osiągnięty. Zostało to potwierdzone w orzecznictwie wypracowanym przez Trybunał w sprawie M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji ([WI], nr 30696/09, ETPCz 2011), pracą Europejskiego Komitetu ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu (CPT) oraz uwagami UNHCR. Co więcej, warunki pozbawienia wolności były głównym czynnikiem pogorszenia zdrowia psychicznego migrantów.

D. Ocena Trybunału

1. Zasady ustanowione w orzecznictwie Trybunału

158. Trybunał pragnie powtórzyć na wstępie, że zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania stanowi podstawową wartość w społeczeństwach demokratycznych (zob., wśród wielu innych przykładów orzeczeń, Selmouni przeciwko Francji [WI], nr 25803/94, § 95, ETPCz 1999-V, Labita; cyt. powyżej, § 119, Gäfgen przeciwko Niemcom [WI], nr 22978/05, § 87, ETPCz 2010, El-Masri przeciwko byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii [WI], nr 39630/09, § 195, ETPCz 2012, oraz Mocanu i Inni przeciwko Rumunii [WI], nr 10865/09, 45886/07 i 32431/08, § 315, ETPCz 2014 (wyciąg)). Jest to także wartość cywilizacyjna ściśle związana z poszanowaniem ludzkiej godności, część samej istoty Konwencji (zob. Bouyid przeciwko Belgii [WI], nr 23380/09, § 81 i 89, 90, ETPCz 2015). Omawiany zakaz jest bezwzględny, ponieważ jakiekolwiek uchylenie stosowania zobowiązań z niego wynikających jest niedopuszczalne, nawet w przypadku sytuacji niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu lub w najtrudniejszych okolicznościach, takich jak walka z terroryzmem i zorganizowaną przestępczością, niezależnie od zachowania zainteresowanej osoby (zob. między innymi Chahal, cyt. powyżej, § 79, Gruzja przeciwko Rosji (I) [WI], nr 13255/07, § 192, ETPCz 2014 (wyciąg), Svinarenko i Slyadnev przeciwko Rosji [WI], nr 32541/08 oraz 43441/08, § 113, ETPCz 2014 (wyciąg), i Bouyid, cyt. powyżej, § 81).

(a) Czy traktowanie mieści się w zakresie art. 3 Konwencji

159. Niemniej jednak, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Trybunału, złe traktowanie musi osiągnąć minimalny poziom dotkliwości, jeżeli ma być objęte zakresem art. 3. Ocena tego poziomu jest względna i zależy od wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności czasu trwania traktowania, jego skutków fizycznych lub psychicznych oraz w niektórych przypadkach: płci, wieku oraz stanu zdrowia ofiary (zob. między innymi: Irlandia przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, cyt. powyżej, § 162, Price przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 33394/96, § 24, ETPCz 2001-VII, Mouisel przeciwko Francji, nr 67263/01, § 37, ETPCz 2002-IX, Jalloh przeciwko Niemcom [WI], nr 54810/00, § 67, ETPCz 2006-IX, Gäfgen, cyt. powyżej, § 88; El-Masri, cyt. powyżej, § 196, Naumenko przeciwko Ukrainie, nr 42023/98, § 108, 10 lutego 2004 r., oraz Svinarenko i Slyadnev, cyt. powyżej, § 114).

160. W celu ustalenia, czy próg dotkliwości został osiągnięty, Trybunał uwzględnia również inne czynniki, w szczególności:

(a) Cel, dla którego doszło do przypadku złego traktowania, wraz z intencją lub motywacją za nim stojącą (zob. Bouyid, cyt. powyżej, § 86) – chociaż brak intencji upokorzenia lub poniżenia ofiary nie może jednoznacznie wykluczyć możliwości zakwalifikowania go jako „poniżającego", a zatem zabronionego przez art. 3 (zob. między innymi, V. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 24888/94, § 71, ETPCz 1999‑IX, Peers przeciwko Grecji, nr 28524/95, § 68 oraz 74, ETPCz 2001‑III, Price, cyt. powyżej, § 24, oraz Svinarenko i Slyadnev, cyt. powyżej, § 114).

(b) Kontekst, w którym doszło do złego traktowania, np. atmosfera podwyższonego napięcia i emocji (zob. Bouyid, cyt. powyżej, § 86).

(c) To, czy ofiara znajduje się w sytuacji wrażliwości, co zwykle ma miejsce w przypadku osób pozbawionych wolności (zob. w odniesieniu do aresztu policyjnego: Salman przeciwko Turcji [WI], nr 21986/93, § 99, ETPCz 2000-VII, i Bouyid, cyt. powyżej, § 83 in fine), lecz istnieje nieunikniony element cierpienia i poniżenia wynikający ze środków związanych z pozbawieniem wolności i to, samo w sobie, nie będzie skutkować naruszeniem art. 3. Niemniej jednak, zgodnie z tym przepisem, państwo musi zapewnić, że pozbawienie wolności danej osoby odbywa się w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, że sposób i metoda jego wykonania nie narażają jej na cierpienie lub trudności, o intensywności przekraczającej nieunikniony poziom cierpienia nieodłącznie wiążącego się z pozbawieniem wolności, oraz że, uwzględniając praktyczne wymagania związane z uwięzieniem, jej zdrowie i dobre samopoczucie są odpowiednio zabezpieczone (zob. Kudła przeciwko Polsce [WI], nr 30210/96, §§ 92-94, ETPCz 2000‑XI, oraz Rahimi przeciwko Grecji, nr 8687/08, § 60, 5 kwietnia 2011 r.).

(b) Ochrona osób wymagających szczególnej troski oraz pozbawienie wolności potencjalnych migrantów

161. Trybunał podkreśla, że ​​art. 3 rozpatrywany w związku z art. 1 Konwencji musi umożliwiać skuteczną ochronę szczególnie w odniesieniu do wymagających szczególnej troski członków społeczeństwa i powinien obejmować rozsądne środki zapobiegające złemu traktowaniu, które jest lub powinno być władzom znane (zob. Z. i Inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 29392/95, § 73, ETPCz 2001-V, oraz Mubilanzila Mayeka i Kaniki Mitunga przeciwko Belgii, nr 13178/03, § 53, ETPCz 2006-XI). W związku z tym Trybunał musi zbadać, czy kwestionowane przepisy i praktyki, a w szczególności sposób ich zastosowania w przedmiotowej sprawie były wadliwe do tego stopnia, że ​​stanowiłyby naruszenie pozytywnych zobowiązań pozwanego państwa na mocy art. 3 Konwencji (zob. Mubilanzila Mayeka et Kaniki Mitunga, cyt. powyżej, § 54, oraz Rahimi, cyt. powyżej, § 62).

162. Podczas gdy państwa mają prawo do zatrzymywania potencjalnych migrantów na podstawie faktu, że „mają one niezaprzeczalne ... prawo kontroli wjazdu i pobytu cudzoziemców na ich terytorium" (zob. Amuur, cyt. powyżej, § 41), prawo to musi być wykonywane zgodnie z postanowieniami Konwencji (zob. Mahdid i Haddar przeciwko Austrii (dec.), nr 74762/01, 8 grudnia 2005 r., Kanagaratnam i Inni przeciwko Belgii, nr 15297/09, § 80, 13 grudnia 2011 r., oraz Sharifi i Inni przeciwko Włochom i Grecji, nr 16643/09, § 188, 21 października 2014 r.). Dokonując kontroli sposobu wykonania nakazu zastosowania środka detencyjnego w świetle przepisów Konwencji, Trybunał musi wziąć pod uwagę szczególną sytuację tych osób (zob. Riad i Idiab przeciwko Belgii, nr 29787/03 i 29810/03, § 100, 24 stycznia 2008 r., MSS przeciwko Belgii i Grecji, cyt. powyżej, § 217, oraz Rahimi, cyt. powyżej, § 61).

(c) Warunki pozbawienia wolności w ujęciu ogólnym i przeludnienie w więzieniach w szczególności

163. Oceniając warunki pozbawienia wolności, należy wziąć pod uwagę łączne skutki tych warunków, a także konkretne zarzuty postawione przez skarżącego (zob. Dougoz przeciwko Grecji, nr 40907/98, § 46, ETPCz 2001-II). Szczególnie istotnym czynnikiem będzie długość okresu, w którym skarżący był pozbawiony wolności w kwestionowanych warunkach (zob. Kalashnikov przeciwko Rosji, nr 47095/99, § 102, ETPCz 2002-VI, Kehayov przeciwko Bułgarii, nr 41035/98, § 64, 18 stycznia 2005 r., Alver przeciwko Estonii, nr 64812/01, § 50, 8 listopada 2005 r., oraz Ananyev i Inni przeciwko Rosji, nr 42525/07 i 60800/08, § 142, 10 stycznia 2012 r.).

164. W przypadku, gdy przeludnienie osiąga pewien poziom, brak miejsca w danej instytucji może stanowić kluczowy czynnik, który należy wziąć pod uwagę przy ocenie zgodności danej sytuacji z art. 3 (zob., w odniesieniu do więzień, Karalevičius przeciwko Litwie, nr 53254/99, § 39, 7 kwietnia 2005 r.). Ekstremalny brak miejsca w więzieniach jest ważkim aspektem, który należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia, czy kwestionowane warunki pozbawienia wolności były „poniżające" w rozumieniu art. 3 Konwencji (zob. Mursič przeciwko Chorwacji [WI], nr 7334/13, § 104, 20 października 2016 r).

165. Zatem, badając przypadki poważnego przeludnienia, Trybunał stwierdził, że ten aspekt sam w sobie wystarczył do naruszenia art. 3 Konwencji. Zgodnie z ogólną zasadą, chociaż przestrzeń uznana przez CPT za pożądaną dla cel zbiorowych wynosi 4 m², to osobista przestrzeń dostępna dla skarżących w odnośnych sprawach była mniejsza niż 3 m² (zob. Kadikis przeciwko Łotwie, nr 62393/00, §§ 55, 4 maja 2006 r., Andrey Frolov przeciwko Rosji, nr 205/02, §§ 47-49, 29 marca 2007 r., Kantyrev przeciwko Rosji, nr 37213/02, §§ 50-51, 21 czerwca 2007 r., Sulejmanovic przeciwko Włochom, nr 22635/03, § 43, 16 lipca 2009 r., Ananyev i Inni, cyt. powyżej, §§ 144-45, oraz Torreggiani i Inni przeciwko Włochom, nr 43517/09, 46882/09, 55400/09, 57875/09, 61535/09, 35315/10 i 37818/10, § 68, 8 stycznia 2013 r.).

166. W ostatnim okresie Trybunał potwierdził, że wymóg dotyczący 3 m² powierzchni podłogi na osadzonego w pomieszczeniach zakwaterowania wieloosobowego (w tym przestrzeń zajmowana przez meble, ale nie wliczając wbudowanego zaplecza sanitarnego) powinien zostać utrzymany jako odpowiedni minimalny standard dla oceny w świetle art. 3 Konwencji (zob. Mursič, cyt. powyżej, §§ 110 i 114). Trybunał stwierdził również, że poważne, ale możliwe do wzruszenia domniemanie naruszenia art. 3 powstaje, gdy przestrzeń osobista dostępna dla osadzonego spada poniżej 3 m² w pomieszczeniach zakwaterowania wieloosobowego. Domniemanie to można obalić, w szczególności poprzez wykazanie, że łączne skutki innych aspektów warunków pozbawienia wolności rekompensowały skromny przydział przestrzeni osobistej. W związku z tym Trybunał uwzględnia takie czynniki jak: długość i zakres ograniczenia, stopień swobody przemieszczania się i adekwatność czynności wykonywanych poza obszarem celi, a także to, czy warunki pozbawienia wolności w danym obiekcie były ogólnie przyzwoite (tamże, §§ 122-38).

167. Jednakże w przypadkach, gdy przeludnienie nie było wystarczająco znaczące, aby samo w sobie stanowiło problem na mocy art. 3, Trybunał zauważył, że przy badaniu zgodności z tym przepisem należy uwzględnić inne aspekty warunków pozbawienia wolności. Aspekty te obejmują możliwość korzystania z toalet z poszanowaniem prywatności, wentylację, dostęp do świeżego powietrza i światła, jakość ogrzewania i zgodność z podstawowymi wymogami higieny (zob. także punkty określone w Europejskich Regułach Więziennictwa, przyjętych przez Komitet Ministrów, jak wskazano w § 32 przytaczanego powyżej wyroku w sprawie Torreggiani i Inni). Jak stwierdził Trybunał w sprawie Mursič (cyt. powyżej, § 139), w przypadku, gdy chodzi o celę więzienną mierzącą od 3 do 4 m² powierzchni osobistej przypadającej na więźnia, czynnik przestrzeni pozostaje ważnym czynnikiem dla Trybunału w ocenie adekwatności warunków pozbawienia wolności. Tak więc w takich przypadkach Trybunał stwierdzał naruszenie art. 3, gdzie brak przestrzeni towarzyszył innym złym, materialnym warunkom pozbawienia wolności, takim jak brak wentylacji i światła (zob. Torreggiani i Inni, cyt. powyżej, § 69, zob. także Babuszkin przeciwko Rosji, nr 67253/01, § 44, 18 października 2007 r., Vlasov przeciwko Rosji, nr 78146/01, § 84, 12 czerwca 2008 r., oraz Moiseyev przeciwko Rosji, nr 62936/00, § 124-27, 9 października 2008 r.), ograniczony dostęp do ćwiczeń na świeżym powietrzu (zob. István Gábor Kovács przeciwko Węgrom, nr 15707/10, § 26, 17 stycznia 2012 r.) lub całkowity brak prywatności w celi (zob. Novoselov przeciwko Rosji, nr 66460/01, §§ 32 i 40-43, 2 czerwca 2005 r., Khudoyorov przeciwko Rosji, nr 6847/02, §§ 106-07, ETPCz 2005-X (wyciąg), oraz Belevitskiy przeciwko Rosji, nr 72967/01, §§ 73-79, 1 marca 2007 r.).

(d) Dowody na złe traktowanie

168. Zarzuty dotyczące złego traktowania muszą być poparte odpowiednimi dowodami. W celu dokonania oceny tych dowodów Trybunał przyjmuje standard dowodowy „ponad rozsądną wątpliwość”, lecz dodaje, iż takie dowody mogą wynikać ze współistnienia wystarczająco silnych, jasnych oraz zgodnych wniosków lub podobnych niepodważalnych domniemań, co do faktów (zob. Irlandia przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, cyt. powyżej, § 161 in fine, Labita, cyt. powyżej, § 121, Jalloh, cyt. powyżej, § 67, Ramirez Sanchez przeciwko Francji [WI], nr 59450/00, § 117, ETPCz 2006-IX, Gäfgen, cyt. powyżej § 92, oraz Bouyid, cyt. powyżej, § 82).

169. Nawet jeśli nie ma dowodów na faktyczne uszkodzenie ciała lub intensywne fizyczne lub psychiczne cierpienie, gdy traktowanie jest upokarzające lub poniżające dla osoby, wykazując brak poszanowania dla lub pomniejszanie jej ludzkiej godności, lub wywołuje uczucie lęku, udręki lub poczucie niższości, zdolne do złamania moralnego i fizycznego oporu jednostki, można je scharakteryzować jako poniżające, a zatem mieszczące się w zakresie art. 3 (zob. między innymi, Gäfgen, cyt. powyżej, § 89; Vasyukov przeciwko Rosji, nr 2974/05, § 59, 5 kwietnia 2011 r., Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 192 oraz Svinarenko i Slyadnev, cyt. powyżej, § 114). Może być wystarczające, że ofiara została upokorzona we własnych oczach, nawet jeśli nie w oczach innych (zob. między innymi Tyrer przeciwko Wielkiej Brytanii, 25 kwietnia 1978 r. § 32 Seria A, nr 26, MSS przeciwko Belgii i Grecji, cyt. powyżej, § 220 i Bouyid, cyt. powyżej, § 87).

2. Zastosowanie wyżej wymienionych zasad w przypadkach porównywalnych do tych dotyczących skarżących

170. Trybunał miał już okazję zastosować powyższe zasady w sprawach porównywalnych do tych dotyczących skarżących, w szczególności w odniesieniu do warunków, w których potencjalni migranci i osoby ubiegające się o azyl były przetrzymywane w ośrodkach recepcyjnych lub aresztach śledczych. Dwa z tych przypadków zostały zbadane przez Wielką Izbę.

171. W swoim wyroku w sprawie M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji (§§ 223-34, cyt. powyżej) Wielka Izba rozpatrzyła pozbawienie wolności afgańskiego azylanta w międzynarodowym porcie lotniczym w Atenach na okres czterech dni w czerwcu 2009 r. i na tydzień w sierpniu 2009 r. Izba stwierdziła, iż nastąpiło naruszenie art. 3 Konwencji, powołując się na przypadki złego traktowania przez funkcjonariuszy policji, zgłoszone przez CPT, oraz warunki pozbawienia wolności opisane przez szereg organizacji międzynarodowych i uznane za „niedopuszczalne". W szczególności więźniowie byli przymuszani do picia wody z sedesu; na 110 metrach kwadratowych przebywało 145 osadzonych; było tylko jedno łóżko dla czternastu do siedemnastu osób; brakowało dostatecznej wentylacji, a cele były nieznośnie gorące; dostęp więźniów do toalet był mocno ograniczony i musieli oddawać mocz do plastikowych butelek; w żadnym sektorze nie było mydła ani papieru toaletowego; urządzenia sanitarne były brudne i nie miały drzwi; a więźniowie byli pozbawieni ruchu na świeżym powietrzu.

172. Sprawa Tarakhel przeciwko Szwajcarii ([WI], nr 29217/12, §§ 93, 122, ETPCz 2014) dotyczyła ośmiu afgańskich migrantów, którzy twierdzili, że w przypadku odesłania ich do Włoch byliby ofiarami nieludzkiego lub poniżającego traktowania, związanego z istnieniem „systemowych braków" w ośrodkach recepcyjnych dla osób ubiegających się o azyl w tym kraju. Wielka Izba zbadała ogólny system przyjmowania osób ubiegających się o azyl we Włoszech i odnotowała niedociągnięcia pod względem niewystarczającej wielkości ośrodków recepcyjnych i złych warunków życia w dostępnych obiektach. W szczególności istniały długie listy oczekujących na dostęp do ośrodków, a pojemności obiektów nie pozwalały na pokrycie większej części zapotrzebowania na zakwaterowanie. Uznając, że sytuacja we Włoszech nie może być „w żaden sposób porównywana z sytuacją w Grecji w czasie wyroku M.S.S." i że sama w sobie nie stanowi ona przeszkody dla wszystkich przypadków odesłań osób ubiegających się o azyl do tego kraju, Trybunał stwierdził jednakże, że „nie [można] odrzucić jako bezpodstawnej możliwości, iż znaczna liczba osób ubiegających się o azyl [może] zostać pozostawiona bez zakwaterowania lub zakwaterowana w przepełnionych obiektach, pozbawionych prywatności, a nawet w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub w warunkach przemocy”. Uwzględniając fakt, że skarżącymi było dwoje osób dorosłych w towarzystwie ich sześciorga małoletnich dzieci, Trybunał stwierdził, że „nastąpiłoby naruszenie art. 3 Konwencji, jeżeli skarżący zostaliby odesłani do Włoch bez uzyskania przez władze szwajcarskie od władz włoskich indywidualnych gwarancji, że skarżący zostaną potraktowani w sposób dostosowany do wieku dzieci i że rodzina nie zostanie rozdzielona”.

173. Warunki pozbawienia wolności migrantów lub podróżnych były również przyczynkiem szeregu wyroków Izby.

W sprawie S.D. przeciwko Grecji (nr 53541/07, §§ 49-54, 11 czerwca 2009 r.) Trybunał stwierdził, że zamknięcie osoby ubiegającej się o azyl na okres dwóch miesięcy w prefabrykowanym baraku, bez możliwości wychodzenia na zewnątrz lub korzystania z telefonu oraz bez posiadania czystych prześcieradeł lub odpowiednich przyborów toaletowych, stanowiło poniżające traktowanie w rozumieniu art. 3 Konwencji. Podobnie okres pozbawienia wolości wynoszący sześć dni w zamkniętej przestrzeni, bez możliwości uprawiania sportu lub dostępu do jakiegokolwiek obszaru rekreacyjnego i gdzie osadzeni spali na brudnych materacach i nie mieli swobodnego dostępu do toalet, był niedopuszczalny na mocy art. 3.

174. Sprawa Tabesh przeciwko Grecji (nr 8256/07, §§ 38-44, 26 listopada 2009 r.) dotyczyła pozbawienia wolności osoby ubiegającej się o azyl na okres trzech miesięcy do czasu zastosowania środka administracyjnego, w pomieszczeniach policji bez możliwości prowadzenia czynności rekreacyjnych lub odpowiednich posiłków. Trybunał orzekł, że stanowiło to przypadek poniżającego traktowania. Doszedł do podobnego wniosku w sprawie A.A. przeciwko Grecji (nr 12186/08, §§ 57-65, 22 lipca 2010 r.), która dotyczyła trzymiesięcznego przetrzymywania osoby ubiegającej się o azyl w zatłoczonym obiekcie, w którym czystość i warunki higieny były okropne, bez rozwiązań w zakresie wypoczynku lub posiłków, gdzie zły stan łazienek i ich naprawy sprawiły, że praktycznie nie nadawały się do użytku, a osoby osadzone musiały spać w brudnych i ciasnych pomieszczeniach (zob. podobnie sprawę C.D. i Inni przeciwko Grecji, nr 33441/10, 33468/10 i 33476/10, §§ 49-54, 19 grudnia 2013 r., dotyczącą pozbawienia wolności dwunastu migrantów na okres od czterdziestu pięciu dni do dwóch miesięcy oraz dwudziestu pięciu dni, F.H. przeciwko Grecji, nr 78456/11, §§ 98-103, 31 lipca 2014 r., dotyczącą pozbawienia wolności w oczekiwaniu na wydalenie irańskiego migranta w czterech ośrodkach detencyjnych na łączny okres sześciu miesięcy, oraz Ha.A. przeciwko Grecji, nr 58387/11, §§ 26-31, 21 kwietnia 2016 r., gdzie Trybunał zauważył, że wiarygodne źródła zgłosiły poważny brak przestrzeni w sytuacji, gdy 100 osadzonych zostało „upchanych" na powierzchni 35 m2, zob. także Efremidze przeciwko Grecji, nr 33225/08, §§ 36-42, 21 czerwca 2011 r., R.U. przeciwko Grecji, nr 2237/08, §§ 62-64, 7 czerwca 2011 r., A.F. przeciwko Grecji, nr 53709/11, §§ 71-80, 13 czerwca 2013 r., i B.M. przeciwko Grecji, nr 53608/11, §§ 67-70, 19 grudnia 2013 r.).

175. Sprawa Rahimi (§§ 63-86, cyt. powyżej) dotyczyła pozbawienia wolności w oczekiwaniu na deportację afgańskiego migranta, który w tym czasie miał 15 lat, w ośrodku dla nielegalnych imigrantów w Pagani na wyspie Lesbos. Trybunał stwierdził naruszenie art. 3 Konwencji, stwierdzając, co następuje: że skarżący był małoletnim bez opieki; że jego zarzuty, dotyczące poważnych problemów z tytułu przeludnienia (liczba osadzonych cztery razy większa od pojemności), słabej higieny i braku kontaktu ze światem zewnętrznym, zostały potwierdzone w raportach greckiego Rzecznika Praw Obywatelskich, CPT i szeregu organizacji międzynarodowych; że mimo że skarżący był przetrzymywany tylko przez bardzo ograniczony okres, tj. dwóch dni, ze względu na swój wiek i sytuację osobistą był w sposób szczególny osobą wymagającą specjalnej troski; a także, że warunki przetrzymywania były tak poważne, że podważyły ​​samą istotę ludzkiej godności.

176. Należy również podkreślić, że w sprawie T. i A. przeciwko Turcji (§§ 91-99, cyt. powyżej) Trybunał stwierdził, że pozbawienie wolności obywatela brytyjskiego na lotnisku w Stambule na okres trzech dni było niezgodne z art. 3 Konwencji. Trybunał zauważył, że pierwszy skarżący przebywał w pomieszczeniu o powierzchni co najwyżej 2,3 m kw. i zaledwie 1, 23 m kw. oraz że istniała tylko jedna rozkładana sofa, na której więźniowie spali w turach.

177. Jednakże, Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 3 Konwencji w sprawie Aarabi przeciwko Grecji (nr 39766/09, §§ 42-51, 2 kwietnia 2015 r.), dotyczącej pozbawienia wolności w oczekiwaniu na wydalenie migranta z Libanu, który w tamtym czasie miał 17 lat i 10 miesięcy, co miało miejsce od 11 do 13 lipca 2009 r. na terenie posterunku straży przybrzeżnej na wyspie Chios; od 14 do 26 lipca 2009 r. w ośrodku detencyjnym w Mersinidi; od 27 do 30 lipca 2009 r. w ośrodku detencyjnym w Tychero; oraz w dniach 30 i 31 lipca 2009 r. na terenie posterunku policji w Salonikach. Trybunał zauważył w szczególności, że władze greckie mogły nie wiedzieć, że skarżący był nieletni w momencie jego pozbawienia wolności, a zatem jego skargi zostały z konieczności zbadane tak, jakby zostały wniesione przez dorosłego; że okresy pozbawienia wolności w ośrodku w Tychero oraz na terenie posterunku straży przybrzeżnej i w pomieszczeniach policji trwały tylko dwa lub trzy dni, a skarżący nie przedstawił żadnego innego czynnika obciążającego (brak było ustaleń CPT dotyczących ośrodka detencyjnego w Tychero); że skarżący spędził trzynaście dni w ośrodku detencyjnym w Mersinidi, w odniesieniu do którego nie było żadnych raportów organów krajowych lub międzynarodowych w stosownym okresie; że ośrodek ten został wymieniony w raporcie Amnesty International, obejmującym kolejny okres, w którym odniesiono się do braku kosmetyków i faktu, że niektórzy więźniowie spali na materacach na gołej podłodze, ale nie zgłaszano żadnych ogólnych problemów z higieną; że, mimo iż Rząd przyznał, że w ośrodku w Mersinidi została przekroczona pojemność, to nie było dowodów na to, że skarżący miał mniej niż 3 m kw. powierzchni osobistej w celi; że w dniu 26 lipca 2009 r. władze postanowiły przenieść pewną liczbę osób, w tym skarżącego, do innego ośrodka detencyjnego, wykazując tym samym, że starały się w odpowiednim czasie poprawić warunki przetrzymywania skarżącego; oraz że po swojej wizycie w Grecji w październiku 2010 r. Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania określił warunki pozbawienia wolności panujące w Mersinidi jako odpowiednie.

3. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

(a) Istnienie kryzysu humanitarnego i jego konsekwencje

178. Trybunał uważa za konieczne, aby rozpocząć od zajęcia się argumentem Rządu, zgodnie z którym powinien on należycie uwzględniać sytuację kryzysu humanitarnego, podczas której miały miejsce przedmiotowe wydarzenia (zob. paragraf 151 powyżej).

179. W związku z tym Trybunał, podobnie jak Izba, nie może nie zauważyć wielkiego kryzysu migracyjnego, który rozwinął się w 2011 r. na skutek wydarzeń związanych z „Arabską Wiosną". Jak zauważyła Podkomisja Ad Hoc ZPRE, w dniu 30 września 2011 r. (zob. w szczególności §§ 9-13 jej raportu przywołanego w paragrafie 49 powyżej), po powstaniach w Tunezji i Libii, przybywały nowe fale ludzi na łodziach, w wyniku czego Włochy ogłosiły stan kryzysu humanitarnego na wyspie Lampedusa i zaapelowały do państw członkowskich Unii Europejskiej o solidarność w obliczu tej nadzwyczajnej sytuacji. Do 21 września 2011 r., kiedy skarżący przebywali na wyspie, drogą morską przybyło tam 55 288 osób. Jak wskazał Rząd (zob. paragraf 150 powyżej) między 12 lutego a 31 grudnia 2011 r., na wyspach Lampedusa i Linosa wylądowało 511 573 obywateli państw trzecich (z których około 46 000 stanowili mężczyźni, a 26 000 obywatele Tunezji). Masowy napływ migrantów z Afryki Północnej spowodował niewątpliwie trudności organizacyjne, logistyczne i strukturalne dla włoskich władz w związku z połączeniem wymogów, które należało spełnić, ponieważ musiały one ratować niektóre jednostki na morzu, przyjąć i zakwaterować osoby przybywające na włoską ziemię oraz zadbać o osoby szczególnie wymagające troski. Trybunał uznaje w tym względzie, że zgodnie z danymi dostarczonymi przez Rząd (tamże), które nie zostały zakwestionowane przez skarżących, wśród migrantów przybyłych we wspomnianym okresie było około 3000 kobiet i 3000 dzieci.

180. Ze uwagi na znaczną liczbę czynników, zarówno politycznych, gospodarczych, jak i społecznych, które doprowadziły do ​​tak poważnego kryzysu migracyjnego i uwzględniając wyzwania stojące przed władzami włoskimi, Trybunał nie może zgodzić się z opinią skarżących (zob. paragraf 140 powyżej), że sytuacja w 2011 r. nie była wyjątkowa. Na władze krajowe mógłby zostać nałożony nadmierny ciężar, jeżeli wymagałoby się od nich dokładnego interpretowania tych licznych czynników oraz przewidywania z góry skali i ram czasowych napływu migrantów. W związku z tym należy zauważyć, że znaczny wzrost przyjazdów drogą morską w 2011 r., w porównaniu do poprzednich lat, został potwierdzony w raporcie Podkomisji Ad Hoc ZPRE. Zgodnie z tym raportem w latach 2005, 2006, 2007 i 2008 na Lampedusę przybyło odpowiednio: 15 527, 18 047, 11 749 i 31 252 migrantów. Liczba przyjazdów zmniejszyła się w 2009 r. i 2010 r., wynosząc odpowiednio 2947 i 459 osób (zob. w szczególności §§ 9 i 10 raportu przytaczanego w paragrafie 49 powyżej). Redukcja ta była na tyle znacząca, że ​​władze mogły zamknąć ośrodki recepcyjne na Lampedusie (zob. w szczególności, tamże §§ 10 i 51). Gdy porównamy te dane z tymi za okres od dnia 12 lutego do dnia 31 grudnia 2011 r. (zob. paragraf 150 i 179 powyżej), w którym na Lampedusę i Linosę przybyło 511 773 obywateli z krajów trzecich, można zdać sobie sprawę, że rok 2011 charakteryzował się bardzo znacznym wzrostem liczby migrantów przybywających drogą morską z krajów Afryki Północnej na włoskie wyspy na południe od Sycylii.

181. Tym samym Trybunał nie może krytykować, samej w sobie, decyzji o skoncentrowaniu początkowego przyjęcia migrantów na Lampedusie. Ze względu na położenie geograficzne w to miejsce przybywałyby najbardziej prymitywne jednostki pływające i często konieczne było przeprowadzanie akcji ratunkowych na morzu wokół wyspy w celu ochrony życia i zdrowia migrantów. W związku z tym nie było nierozsądnym, na początkowym etapie, przeniesienie osób, które przeżyły przeprawę przez Morze Śródziemne, do najbliższej placówki recepcyjnej, a mianowicie do CSPA w Contrada Imbriacola.

182. Co prawda, jak zauważyła Izba, pojemność dostępna na Lampedusie była zarówno niewystarczająca, aby przyjąć tak dużą liczbę nowo przybyłych, jak i niedopasowana do kilkudniowego pobytu. Prawdą jest również, że oprócz tej ogólnej sytuacji, pojawiły się pewne szczególne problemy tuż po przybyciu skarżących. W dniu 20 września wśród migrantów przetrzymywanych w CSPA w Contrada Imbriacola wybuchł bunt, a obiekt został zniszczony na skutek podpalenia (zob. paragrafy 14 i 26 powyżej). Następnego dnia około 1800 migrantów rozpoczęło marsze protestacyjne ulicami wyspy (zob. paragraf 14 powyżej), a w porcie Lampedusa miały miejsce starcia pomiędzy lokalną społecznością a grupą cudzoziemców grożących wybuchem kanistrów z gazem. Podejmowane były również akty samookaleczenia i wandalizmu (zob. paragrafy 26 i 28 powyżej). Incydenty te przyczyniły się do zaostrzenia istniejących trudności i stworzenia klimatu zwiększonego napięcia.

183. Powyższe dane pokazują, że państwo napotkało wiele problemów w wyniku przybycia wyjątkowo dużej liczby migrantów i że w tym okresie władze włoskie były obciążone ogromną różnorodnością zadań, ponieważ musiały zapewnić opiekę zarówno migrantom, jak i lokalnym mieszkańcom oraz utrzymanie porządku publicznego.

184. W związku z tym Trybunał może jedynie powtórzyć swoje ugruntowane orzecznictwo, zgodnie z którym, biorąc pod uwagę bezwarunkowy charakter art. 3, rosnący napływ migrantów nie może zwalniać państwa z jego zobowiązań wynikających z tego przepisu (zob. M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji, cyt. powyżej § 223, zob. także Hirsi Jamaa i Inni przeciwko Włochom [WI], nr 27765/09, §§ 122 i 176, ETPCz 2012), który wymaga, aby osobom pozbawionym wolności zagwarantować warunki, które są zgodne z poszanowaniem ich ludzkiej godności. W związku z tym Trybunał zwraca również uwagę na to, że zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w paragrafie 160 powyżej, nawet traktowanie, które jest dokonywane bez zamiaru upokorzenia lub poniżenia ofiary i które wynika, na przykład, z obiektywnych trudności w obliczu kryzysu imigracyjnego, może pociągać za sobą naruszenia art. 3 Konwencji.

185. O ile ograniczenia nieodłącznie związane z takim kryzysem nie mogą same w sobie służyć jako uzasadnienie naruszenia art. 3, Trybunał jest zdania, że ​​z pewnością nienaturalnym byłoby badanie faktów w sprawie bez uwzględnienia szerszego kontekstu, w jakim pojawiły się te fakty. W swojej ocenie Trybunał weźmie zatem pod uwagę, wraz z innymi czynnikami, że niezaprzeczalne trudności i niedogodności poniesione przez skarżących wynikały w znacznej mierze z wyjątkowo trudnej sytuacji w obliczu, której stanęły władze włoskie w danym czasie.

186. Podobnie jak Izba, Trybunał jest zdania, że ​​zgodnie z art. 3 Konwencji należy oddzielnie zbadać dwie sporne sytuacje, a mianowicie warunki przyjmowania w CSPA w Contrada Imbriacola z jednej strony oraz warunki na statkach Vincent i Audace z drugiej.

(b) Warunki w CSPA w Contrada Imbriacola

187. Trybunał pragnie zacząć od stwierdzenia, że ​​został wezwany do ustalenia, czy warunki tymczasowego przetrzymywania skarżących w CSPA na Lampedusie można uznać za przypadek „nieludzkiego lub poniżającego traktowania" w rozumieniu art. 3 Konwencji. W tym celu należy wziąć pod uwagę szereg czynników.

188. Po pierwsze, w momencie przyjazdu skarżących warunki w CSPA były dalekie od ideału. Zarzuty skarżących dotyczące ogólnego stanu ośrodka, a w szczególności problemów przeludnienia, złej higieny i braku kontaktu ze światem zewnętrznym, znajdują potwierdzenie w raportach Komisji Specjalnej Senatu i Amnesty International (zob. paragrafy 35 i 50 powyżej). Komisja Specjalna, instytucja należąca do pozwanego państwa, zgłosiła, że ​​pomieszczenia mogące pomieścić do dwudziestu pięciu osób mieściły czteropiętrowe łóżka umieszczone obok siebie, że materace piankowo-gumowe, z których wiele było rozdartych, zostały umieszczone wzdłuż korytarzy i na półpiętrach i że w wielu pokojach nie było żarówek. W toaletach i prysznicach prywatność zapewniona była jedynie poprzez plastikowe lub materiałowe zasłony umieszczone w sposób improwizowany, rury wodne były niekiedy zatkane lub przeciekające, brzydki zapach z toalet unosił się nad całym obszarem, a woda deszczowa przenosiła wilgoć i brud do pomieszczeń mieszkalnych. Amnesty International poinformowała również o poważnym przeludnieniu, ogólnym braku higieny i toaletach, które śmierdziały i nie nadawały się do użytku.

189. Izba słusznie podkreśliła te problemy. Nie można jednak pominąć faktu, że specjalna komisja Senatu odwiedziła CSPA w Contrada Imbriacola w dniu 11 lutego 2009 r. (zob. paragraf 35 powyżej), około dwa lata i siedem miesięcy przed przyjazdem skarżących. Trybunał nie uznaje zatem za ustalone, że warunki określone przez Komisję Specjalną nadal panowały we wrześniu 2011 r., tj. w momencie przybycia skarżących.

190. Informacje z późniejszego okresu są dostępne w raporcie Podkomisji Ad Hoc ZPRE, która przeprowadziła misję rozpoznawczą na Lampedusie w dniach 23 i 24 maja 2011 r., niecałe cztery miesiące przed przyjazdem skarżących (zob. paragraf 49 powyżej). Prawdą jest, że Podkomisja Ad Hoc wyraziła obawy dotyczące warunków higieny w wyniku przeludnienia w CSPA zauważając, że obiekt był źle przystosowany do kilkudniowego pobytu (zob. w szczególności §§ 30 i 48 raportu). W raporcie tym wskazano jednakże, w szczególności następujące punkty (tamże §§ 28, 29, 32 i 47):

(a) Stowarzyszenia uczestniczące w projekcie „Praesidium" (UNHCR, IOM, Czerwony Krzyż i Save the Children) zostały upoważnione do utrzymywania stałej obecności w ośrodku recepcyjnym, udostępniając tłumaczy i mediatorów kulturowych.

(b) Wszyscy ci uczestnicy dobrze współpracowali, starając się koordynować swoje wysiłki, mając wspólny priorytet w postaci ratowania życia w operacjach ratownictwa morskiego, robiąc wszystko co możliwe, aby przyjmować nowo przybyłych w godnych warunkach, a następnie pomagając w szybkim przenoszeniu ich do ośrodków w innych częściach Włoch.

(c) Warunki przyjęcia były przyzwoite, chociaż bardzo podstawowe (chociaż pokoje były pełne materacy ustawionych obok siebie, bezpośrednio na ziemi, budynki - prefabrykowane bloki - były dobrze wentylowane, ponieważ w pokojach były okna, a urządzenia sanitarne wydawały się wystarczające, gdy ośrodek działał przy swojej normalnej pojemności).

(d) Każdy, kto chciał zostać zbadany przez lekarza, mógł to uczynić, a żadna prośba o takie badanie nie została odrzucona.

(e) Kierownik Wydziału Zdrowia w Palermo przeprowadzał regularne inspekcje urządzeń sanitarnych i żywności w centrach.

191. W świetle tych informacji Trybunał jest zdania, że ​​warunków panujących w CSPA na Lampedusie nie można porównywać z warunkami, które w wyrokach przytaczanych w paragrafach 171 i 173-75 powyżej uzasadniały naruszenie art. 3 Konwencji.

192. Co do zarzuconego przeludnienia w CSPA Trybunał uznaje, że ​​według skarżących maksymalna pojemność w obiekcie w Contrada Imbriacola wynosiła 804 osoby (zob. paragraf 142 powyżej), podczas gdy Rząd twierdził, że może on pomieścić do około 1000 osób (zob. paragraf 153 powyżej). Skarżący dodali, że w dniach: 16, 17, 18, 19 i 20 września w ośrodku przebywało odpowiednio: 1357, 1325, 1399, 1265 i 1017 migrantów. Liczby te nie odpowiadają dokładnie wskazaniom przedstawionym przez Rząd, który na rozprawie przed Trybunałem stwierdził, że w czasie pobytu skarżących w CSPA w Contrada Imbriacola przebywało 917 imigrantów.

193. W tych okolicznościach Trybunał nie jest w stanie określić dokładnej liczby osób tam przetrzymywanych w przedmiotowym czasie (zob. mutatis mutandis Sharifi i inni, § 189, cyt. powyżej). Uznaje jedynie, że jeżeli skarżący mają rację pod względem liczby przetrzymywanych osób i pojemności CSPA, ośrodek musiał przekroczyć swój limit (804 osoby) o 15% do 75%. Oznacza to, że skarżący musieli najwyraźniej radzić sobie z problemami wynikającymi z pewnego przeludnienia. Ich sytuacji nie można jednak porównać z sytuacją osób przetrzymywanych w więzieniu, celi lub w innej zamkniętej przestrzeni (zob. w szczególności orzecznictwo przywołane w paragrafie 163-67, 173 i 176 powyżej). Skarżący nie zakwestionowali twierdzeń Rządu, że migranci przetrzymywani w CSPA w Contrada Imbriacola mogli swobodnie poruszać się w obrębie obiektu, komunikować się przez telefon ze światem zewnętrznym, dokonywać zakupów i kontaktować się z przedstawicielami organizacji humanitarnych oraz prawnikami (zob. paragraf 153 powyżej). Mimo że nie określono liczby metrów kwadratowych na osobę w pokojach ośrodka, Trybunał stwierdza, że ​​swoboda przemieszczania się przysługująca skarżącym w ramach CSPA musiała częściowo lub nawet w znacznym stopniu złagodzić ograniczenia spowodowane przez fakt, że maksymalna pojemność ośrodka została przekroczona.

194. Jak słusznie zauważyła Izba, kiedy przetrzymywano ich w CSPA na Lampedusie, skarżący byli osłabieni fizycznie i psychicznie, ponieważ właśnie z narażeniem życia pokonali Morze Śródziemne. Niemniej jednak w przypadku skarżących, którzy nie byli osobami ubiegającymi się o azyl, nie zachodziła przesłanka szczególnej troski związanej z tym statusem i nie twierdzili oni, że doznali traumatycznych przeżyć w swoim kraju pochodzenia (w przeciwieństwie do M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji, § 232, cyt. powyżej). Ponadto nie należeli oni ani do kategorii osób starszych, ani nieletnich (na ten temat zob. między innymi Popov przeciwko Francji, nr 39472/07 i 39474/07, §§ 90-103, 19 stycznia 2012 r.). W czasie tych wydarzeń byli w wieku od 23 do 28 lat i nie twierdzili, że cierpią na jakąś konkretną chorobę. Nie skarżyli się też na brak opieki medycznej w ośrodku.

195. Trybunał uznaje ponadto, że skarżący zostali umieszczeni w CSPA w Contrada Imbriacola odpowiednio w dniach 17 i 18 września 2011 r. (zob. paragraf 11 i 12 powyżej) i że przetrzymywano ich tam do 20 września, kiedy po pożarze zostali oni przeniesieni do kompleksu sportowego na Lampedusie (zob. paragraf 14 powyżej). Ich pobyt w tym obiekcie trwał odpowiednio trzy i cztery dni. Jak wskazała Izba, skarżący przebywali w CSPA jedynie przez krótki okres. Ich ograniczony kontakt ze światem zewnętrznym nie mógł zatem mieć poważnych konsekwencji dla ich osobistej sytuacji (zob. mutatis mutandis Rahimi, § 84, cyt. powyżej).

196. W niektórych sprawach Trybunał stwierdził naruszenie art. 3 pomimo krótkiego okresu pozbawienia wolności, o którym mowa (zob. w szczególności trzy wyroki przywołane przez skarżących, o których mowa w paragrafie 143 powyżej). Jednakże można zauważyć odmienność przedmiotowej sprawy od tamtych wyroków pod różnymi względami. W szczególności, w wyroku w sprawie Brega (§§ 39-43, cyt. powyżej) zastosowano czterdziestoośmiogodzinny okres zatrzymania połączony z bezprawnym aresztowaniem, późniejszy atak kolki nerkowej, którego doznał skarżący, opóźnienie w udzieleniu pomocy medycznej, brak pościeli i niska temperatura w celi. W sprawie T. i A. przeciwko Turcji (§§ 91-99, cyt. powyżej), przestrzeń osobista dostępna dla pierwszej skarżącej w ciągu trzech dni jej aresztowania była ograniczona (między 2,3 m kw. a 1,23 m kw.) i była tylko jedna rozkładana sofa, na której więźniowie spali w turach. Wreszcie, wyrok w sprawie Gavrilovici (cyt. powyżej, §§ 41-44) dotyczył dłuższego okresu pozbawienia wolności niż ten, którego doświadczali obecni skarżący (pięć dni), z czynnikami pogarszającymi, takimi jak fakt, że czworo więźniów musiało spać na drewnianej platformie około 1,8 m szerokości, że nie było ogrzewania ani toalety w celi i że cele w komisariacie Ştefan-Vodă zostały następnie zamknięte, ponieważ uznano je za nienadające się do jakiejkolwiek formy pozbawienia wolności. Trybunał ma również na uwadze sprawę Koktysh przeciwko Ukrainie (nr 43707/07, §§ 22 i 91-95, 10 grudnia 2009 r.) dotyczącą okresów pozbawienia wolności odpowiednio dziesięciu i czterech dni w bardzo zatłoczonej celi, w której więźniowie musieli spać w turach w więzieniu, w którym warunki zostały opisane, jako „okropne", oraz sprawę Căşuneanu przeciwko Rumunii (nr 22018/10, §§ 60 - 62, 16 kwietnia 2013 r.) dotyczącą pięciodniowego okresu pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia, złej higieny, zaniedbania, braku prywatności i zajęć na świeżym powietrzu.

197. Mając na uwadze powyższe, Trybunał nie może nie zauważyć faktu wskazanego zarówno przez Podkomisję Ad Hoc ZPRE, jak i przez Amnesty International (zob. paragrafy 49-50 powyżej), że CSPA na Lampedusie nie nadaje się na pobyt dłuższy niż kilka dni. Jako, że obiekt został zaprojektowany bardziej jako centrum tranzytowe niż ośrodek detencyjny, władze były zobowiązane do podjęcia kroków w celu znalezienia innych, odpowiednich obiektów recepcyjnych z wystarczającą ilością miejsca, i przenieść wystarczającą liczbę migrantów do tych obiektów. Jednakże w przedmiotowej sprawie Trybunał nie może odpowiedzieć na pytanie, czy obowiązek ten został spełniony, ponieważ już po dwóch dniach od przybycia dwóch ostatnich skarżących, w dniu 20 września 2011 r. wśród migrantów doszło do gwałtownego buntu, a CSPA na Lampedusie zostało strawione przez ogień (zob. paragraf 14, cyt. powyżej). Nie można domniemywać, że władze włoskie pozostały nieaktywne i lekceważyły sytuację, ani też nie można utrzymywać, że przeniesienie migrantów powinno było zostać zorganizowane i przeprowadzone w czasie krótszym niż dwa lub trzy dni. W związku z tym warto zauważyć, że w sprawie Aarabi (cyt. powyżej, § 50) Trybunał stwierdził, że decyzja władz krajowych o przeniesieniu pewnej liczby osób, w tym skarżącego, do innego ośrodka przetrzymywania wykazała ich chęć do poprawy warunków przetrzymywania skarżącego w odpowiednim czasie. Odpowiednia decyzja w sprawie Aarabi została jednak podjęta trzynaście dni po umieszczeniu skarżącego w ośrodku w Mersinidi.

198. Trybunał uznaje ponadto, że skarżący nie twierdzili, iż zostali celowo źle potraktowani przez władze w ośrodku, że żywność lub woda były niewystarczające lub że klimat w tamtym czasie wpłynął negatywnie na ich sytuację, gdy musieli spać na zewnątrz.

199. Uwzględniając wszystkie powyższe czynniki rozpatrywane łącznie, a także biorąc pod uwagę szczególne okoliczności sprawy skarżących, Trybunał stwierdza, że ​​traktowanie, na które się skarżyli, nie przekracza poziomu dotkliwości wymaganego na mocy art. 3 Konwencji.

200. Prowadzi to do konkluzji, że w przedmiotowej sprawie warunki, w jakich skarżący przebywali w CSPA w Contrada Imbriacola, nie stanowiły nieludzkiego lub poniżającego traktowania i że w związku z tym nie doszło do naruszenia art. 3 Konwencji.

201. Wreszcie, Trybunał odnotował również oświadczenia Rządu (zob. paragraf 149 powyżej), że zainwestowano znaczące kwoty na rzecz utworzenia nowych obiektów recepcyjnych oraz że podczas swojej wizyty w dniach 23 i 24 czerwca 2013 r. przedstawiciel UNHCR na Europę Południową z satysfakcją odnotował kroki podjęte przez władze krajowe i lokalne w celu poprawy ogólnej sytuacji na wyspie Lampedusa (zob. mutatis mutandis Aarabi, § 50 in fine).

(c) Warunki na statkach Vincent i Audace

202. Jeśli chodzi o warunki na dwóch statkach, Trybunał uznaje, że ​​pierwszy skarżący został umieszczony na statku Vincent z około 190 innymi, podczas gdy drugi i trzeci skarżący zostali przeniesieni na statek Audace, na którym znajdowało się około 150 osób (zob. paragraf 15 powyżej). Przetrzymywanie ich na statkach rozpoczęło się 22 września 2011 r. i zakończyło 29 lub 27 września 2011 r. w zależności od skarżącego. Trwało ono tym samym około siedmiu dni dla pierwszego skarżącego i około pięciu dni dla drugiego i trzeciego skarżącego (zob. paragraf 17 powyżej).

203. Trybunał zbadał zarzuty skarżących, zgodnie z którymi na pokładzie statku zgrupowano ich w zatłoczonym salonie, że mogli wychodzić jedynie na małe pokłady i tylko przez kilka minut każdego dnia oraz że musieli spać na podłodze i czekać kilka godzin na skorzystanie z toalety; także to, że nie mieli dostępu do kabin, że żywność była rozdawana przez rzucanie na podłogę, że byli niekiedy znieważani i źle traktowani przez policję oraz że nie otrzymywali żadnych informacji od władz (zob. paragrafy 16, 145 i 146 powyżej).

204. Trybunał uznaje, że ​​zarzuty te nie opierają się na obiektywnych raportach, a jedynie na ich własnych zeznaniach. Skarżący twierdzili, że brak jakiegokolwiek potwierdzającego materiału można wyjaśnić charakterem statków, które opisali jako odizolowane i niedostępne miejsca, oraz że w tych okolicznościach to do Rządu należało dostarczenie dowodów na to, że wymogi art. 3 zostały spełnione (zob. paragraf 147 powyżej).

205. W tej ostatniej kwestii Trybunał orzekł, że gdy dana osoba zostaje umieszczona w areszcie policyjnym w dobrym zdrowiu, ale w momencie zwolnienia okazuje się, że doznała obrażeń, obowiązkiem państwa jest dostarczenie prawdopodobnego wyjaśnienia, w jaki sposób te obrażenia zostały spowodowane, a jego brak powoduje wyraźny problem wynikający z art. 3 Konwencji (zob. Gäfgen, cyt. powyżej, § 92, por. także Tomasi przeciwko Francji, 27 sierpnia 1992 r., § 110, Seria A, nr 241‑A, Ribitsch przeciwko Austrii, 4 grudnia 1995 r., § 34, Seria A, nr 336, Aksoy przeciwko Turcji, 18 grudnia 1996 r., § 61, Sprawozdania 1996-VI, oraz Selmouni, cyt. powyżej, § 87). Ponadto, jeżeli sporne wydarzenia leżą w całości lub w dużej części w wyłącznej gestii władz, powstają poważne domniemania faktyczne w odniesieniu do obrażeń odniesionych podczas takiego pozbawienia wolności. Ciężar dowodu spoczywa wówczas na Rządzie, który musi dostarczyć zadowalających i przekonujących wyjaśnień poprzez przedstawienie dowodów ustalających fakty, które poddają w wątpliwość opis zdarzeń podanych przez ofiarę. (zob. Salman, cyt. powyżej, § 100, Rivas przeciwko Francji, nr 59584/00, § 38, 1 kwietnia 2004 r., Turan Çakır przeciwko Belgii, nr 44256/06, § 54, 10 marca 2009 r., oraz Mete i Inni przeciwko Turcji, nr 294/08, § 112, 4 października 2012 r.). Wobec braku takiego wyjaśnienia Trybunał może wyciągnąć wnioski, które mogą być niekorzystne dla Rządu (zob. między innymi El Masri, § 152, cyt. powyżej). Jest to uzasadnione tym, że osoby znajdujące się w rękach policji lub porównywalnego organu znajdują się w sytuacji wrażliwości, a władze mają obowiązek je chronić (zob. Bouyid, cyt. powyżej §§ 83-84, zob. również, w odniesieniu do osób przebywających w areszcie policyjnym, Salman, cyt. powyżej § 99).

206. W świetle tego orzecznictwa, ciężar dowodu w tej dziedzinie może zostać odwrócony, jeżeli zarzuty złego traktowania przez policję lub inne podobne organy państwa są możliwe do uzasadnienia i oparte na czynnikach potwierdzających, takie jak istnienie obrażeń o nieznanym i niewyjaśnionym pochodzeniu. Trybunał uznaje jednakże, iż w przedmiotowej sprawie takie czynniki są całkowicie nieobecne, ponieważ skarżący nie przedstawili żadnych dokumentów potwierdzających jakiekolwiek oznaki lub następstwa zarzucanego, złego traktowania lub zeznań stron trzecich potwierdzających ich wersję wydarzeń.

207. W każdym razie Trybunał może jedynie uznać za decydujący fakt, że Rząd przedłożył mu postanowienie sądu sprzeczne z relacją skarżących, tj. sędziego śledczego z Palermo z dnia 1 czerwca 2012 r. Postanowienie wskazuje (zob. paragraf 27 powyżej), że migrantom zapewniono pomoc medyczną, ciepłą wodę, elektryczność, posiłki i gorące napoje. Ponadto zgodnie z notatką agencji prasowej z dnia 25 września 2011 r., przytaczaną w tym wyroku, członek parlamentu, T.R., w towarzystwie zastępcy szefa policji i funkcjonariuszy policji wszedł na pokład statków w porcie w Palermo i rozmawiał z niektórymi z migrantów. Deputowany poinformował, że migranci są w dobrym zdrowiu, że udzielana jest im pomoc i śpią w kabinach z pościelą lub na rozkładanych siedzeniach. Mieli dostęp do sal modlitewnych, Urząd Ochrony Ludności udostępnił im odzież, a jedzenie było zadowalające (makaron, kurczak, warzywa, owoce i woda).

208. Trybunał uznaje, że ​​nie ma powodu, aby kwestionować bezstronność niezależnego sędziego, takiego jak sędzia śledczy z Palermo. W zakresie, w jakim skarżący skrytykowali postanowienie sędziego, argumentując, że było ono oparte na oświadczeniach prasowych deputowanego i niepowtórzonych na rozprawie oraz że podczas wizyty deputowanego była obecna policja (zob. paragraf 147 powyżej), Trybunał pragnie powtórzyć, że ​​w przypadku zarzutów sformułowanych na podstawie art. 3 Konwencji jest przygotowany do przeprowadzenia dokładnej analizy ustaleń sądów krajowych i czyniąc to, może wziąć pod uwagę jakość postępowania krajowego i wszelkie możliwe błędy popełnione w procesie decyzyjnym (zob. Denisenko i Bogdanchikov przeciwko Rosji, nr 3811/02, § 83, 12 luty 2009 r., oraz Bouyid, cyt. powyżej, § 85). Niemniej jednak niezbędne są solidne dowody, nie zaś tylko hipotetyczne spekulacje, aby podważyć ocenę faktów dokonaną przez niezależny sąd krajowy. Skarżący nie przedstawili jednakże żadnego dowodu, który mógłby wykazać, że prasa nieprecyzyjnie przedstawiła oświadczenia deputowanego. Ponadto obecność policji w miejscu przetrzymywania nie może być uznana za nietypową i sama w sobie nie może wywołać obiektywnie uzasadnionych wątpliwości co do wiarygodności wyników wizyty lub inspekcji takiego obiektu. Trybunał zgadza się z ustaleniami Izby, że fakt, iż deputowany był w towarzystwie zastępcy szefa policji i funkcjonariuszy policji, sam w sobie nie oznaczał, że należy zakwestionować niezależność lub prawdziwość jego relacji.

209. W odniesieniu do zarzutów skarżących dotyczących odwołania wniesionego do Rządu włoskiego przez Médecins sans Frontières w dniu 28 września 2011 r. (zob. paragraf 147 powyżej), Trybunał zauważa, że ​​w tym dniu trwał już powrót imigrantów przetrzymywanych na statkach. Drugi i trzeci ze skarżących weszli już na pokład samolotu do Tunisu, podczas gdy pierwszy skarżący miał to zrobić następnego dnia (29 września 2011 r. - zob. paragraf 17 powyżej). Nawet gdyby Rząd zareagował na apel Médecins sans Frontières tak szybko, jak to było możliwe, to inspekcja miałaby miejsce, gdy statki były już opuszczane. Nie mogłaby ona zatem realistycznie zapewnić żadnego przydatnego dowodu, który pozwoliłby ocenić warunki zakwaterowania, a w szczególności istnienie poważnego przeludnienia opisanego przez skarżących.

210. Mając na względzie powyższe, nie ma możliwości stwierdzenia, że warunki zakwaterowania na statkach osiągnęły minimalny poziom dotkliwości wymagany, aby traktowanie podlegało art. 3 Konwencji. Zarzuty skarżących dotyczące braku istotnych informacji lub wyjaśnień od władz oraz fakt, że ich przetrzymywanie na statkach było kontynuacją ich negatywnych doświadczeń w CSPA w Contrada Imbriacola (zob. paragraf 146 powyżej), nie mogą podważyć tego wniosku.

211. Co za tym idzie, warunki, w jakich skarżący byli przetrzymywani na statkach Vincent i Audace, nie stanowią przypadku nieludzkiego lub poniżającego traktowania. W związku z powyższym nie doszło do naruszenia art. 3 Konwencji w tym zakresie.

VI. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 4 PROTOKOŁU NR 4 DO KONWENCJI

212. Skarżący oświadczyli, że padli ofiarą zbiorowego wydalenia.

Oparli się na art. 4 Protokołu nr 4 który brzmi następująco:

„Zbiorowe wydalanie cudzoziemców jest zabronione”.

A. Wyrok Izby

213. Izba zauważyła, że ​​skarżącym wydano indywidualne decyzje o odmowie wjazdu, jednakże decyzje te zawierały identyczne sformułowania, a jedyne różnice można było znaleźć w ich danych osobowych. Mimo że skarżący przeszli kontrolę tożsamości, nie było to samo w sobie wystarczające, aby wykluczyć istnienie zbiorowego wydalenia w rozumieniu art. 4 Protokołu nr 4. Ponadto decyzje o odmowie wjazdu nie zawierały żadnego odniesienia do osobistej sytuacji skarżących, a Rząd nie przedstawił żadnego dokumentu, który mógłby poświadczyć, że miały miejsce indywidualne wywiady dotyczące konkretnej sytuacji każdego skarżącego. Izba wzięła również pod uwagę fakt, że duża liczba osób tego samego pochodzenia w czasie, gdy miały miejsce sporne wydarzenia, spotkała się z takim samym potraktowaniem jak skarżący. Izba zauważyła także, że porozumienie między Włochami i Tunezją z kwietnia 2011 r., które nie zostało upublicznione, przewidywało powrót nielegalnych migrantów z Tunezji w drodze uproszczonych procedur, na podstawie jedynie identyfikacji danej osoby dokonanej przez tunezyjskie władze konsularne. Elementy te wystarczały Izbie do stwierdzenia, że ​​wydalenie skarżących miało charakter zbiorowy i że w związku z tym naruszono art. 4 Protokołu nr 4 (zob. paragrafy 153-58 wyroku Izby).

B. Oświadczenia Stron

1. Skarżący

214. Skarżący zarzucali, że zostali wydaleni zbiorowo, wyłącznie na podstawie ich identyfikacji i bez względu na ich indywidualną sytuację. Zauważyli oni, że bezpośrednio po przybyciu na Lampedusę włoskie władze graniczne zarejestrowały ich tożsamość oraz pobrały odciski palców. Następnie nie mieli ustnego kontaktu z właściwymi władzami w sprawie swojej sytuacji. W szczególności nie przeprowadzono wywiadów ze skarżącymi i nie mogli oni skorzystać z pomocy adwokata lub niezależnego wykwalifikowanego personelu, dopóki nie weszli na pokład samolotów, by powrócić do Tunisu. W tym momencie zostali po raz drugi poproszeni o podanie swojej tożsamości w obecności tunezyjskiego konsula. W tych okolicznościach skarżący mieli trudności ze zrozumieniem, w jakim momencie władze włoskie mogły zebrać informacje wymagane do dokładnej oceny ich indywidualnej sytuacji. Decyzje o odmowie wjazdu nie zawierały ponadto żadnego wskazania takiej oceny. Były to standardowe dokumenty wskazujące jedynie datę urodzenia i obywatelstwo oraz zawierające ustalone sformułowanie, zgodnie z którym „żadna z sytuacji [przewidzianych w] art. 10 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. nie zachodziła” (zobacz paragraf 19 powyżej). Wielu innych obywateli Tunezji czekał taki sam los na podstawie praktyki, zgodnie z którą tylko weryfikacja tunezyjskiego obywatelstwa wystarczyła, aby uruchomić uproszczoną procedurę „readmisji". Notatka ministerialna z dnia 6 kwietnia 2011 r. (zob. paragraf 37 powyżej) zapowiedziała takie operacje.

215. Skarżący zarzucili, że nie można odmówić zastosowania art. 4 Protokołu nr 4 do kryzysu migracyjnego, który znajdował się obecnie w czołówce europejskiej debaty politycznej, wyłącznie z tego powodu, że zjawisko to różni się od innych tragedii historycznych. Ich zdaniem, odmienna decyzja byłaby równoznaczna z pozbawieniem ochrony osób najbardziej wymagających szczególnej troski w obecnym okresie historycznym.

216. Jeżeli chodzi o umowę między Włochami i Tunezją, na którą powołuje się Rząd (zob. paragraf 223 poniżej), skarżący byli zdania, że ​​nie respektowała ona gwarancji przewidzianych w art. 4 Protokołu nr 4 i została użyta, aby nadać wrażenie legalności praktyce, która była niezgodna z Konwencją. Co więcej nie można wykluczyć naruszenia praw Konwencji wyłącznie z tego powodu, że zachowanie państwa było zgodne z innymi zobowiązaniami międzynarodowymi. Skarżący podkreślili, że w sprawie Sharifi i Inni (cyt. powyżej, § 223) Trybunał zauważył, że nie można uzasadnić żadnej formy zbiorowego i bezkrytycznego wydalania przez odniesienie do systemu dublińskiego. Dotyczyło to tym bardziej dwustronnej umowy z Tunezją, która według skarżących została ujawniona przez Rząd dopiero w momencie złożenia wniosku o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby (zob. paragraf 40 powyżej).

217. Skarżący zauważyli, że wjechali na terytorium włoskie i pozostali tam pozbawieni wolności przez znaczny okres czasu. Dlatego też w prawie międzynarodowym ich odesłanie musiało zostać zakwalifikowane jako „wydalenie”, nie zaś „niewpuszczenie”. Pojęcie „wydalenia” dotyczyło nie tylko cudzoziemców, którzy legalnie przybyli do kraju, ale także tych, którzy przekroczyli granicę państwową nielegalnie, co zresztą zostało potwierdzone przez sam pozwany Rząd w sprawie Hirsi Jamaa i Inni (cyt. powyżej, § 160).

218. Skarżący podkreślili następnie, że zgodnie z prawem włoskim, gdy cudzoziemcom bez odpowiedniej dokumentacji pozwolono wjechać na terytorium państwa w celu uzyskania pomocy, ich odesłanie mogło przyjąć dwie różne formy prawne, tj. „odroczonej odmowy wjazdu” zarządzonej przez szefa policji (questore) lub „wydalenia” (deportacji) (espulsione) zarządzonego przez prefekta, po którym następuje zarządzenie wykonawcze szefa policji potwierdzone przez Sędziego Pokoju. Jeżeli, jak argumentował Rząd (zob. paragraf 226, poniżej), formalna klasyfikacja w prawie krajowym miałaby decydujące znaczenie dla zastosowania art. 4 Protokołu nr 4, to pociągałoby to za sobą niedopuszczalny wniosek, że władze krajowe mają swobodę w zakresie decydowania o gwarancjach zawartych w tym przepisie oraz pozbawiania cudzoziemców takiej ochrony poprzez użycie „odroczonej odmowy wjazdu”, uproszczonego środka oferującego bardzo niewiele gwarancji.

219. W odpowiedzi na oświadczenie Rządu, że Tunezja była „krajem bezpiecznym”, skarżący argumentowali, że art. 4 Protokołu nr 4 dotyczył sposobu wydalenia grupy osób, a nie konsekwencji, jakie mogą one ponieść w kraju docelowym. Była to zatem gwarancja proceduralna zapewniająca „ochronę przez antycypację" w rozumieniu art. 3 Konwencji, który zakazuje usuwania do kraju, w którym dana osoba może podlegać zakazanemu traktowaniu.

220. Skarżący oświadczyli, że kluczową kwestią w przedmiotowej sprawie było to, czy przed wydaleniem konieczny był indywidualny wywiad. W związku z tym zauważyli, że tylko dwa aspekty odróżniały ich sprawę od Hirsi Jamaa i Inni (cyt. powyżej), a mianowicie fakt, że zostali oni faktycznie zidentyfikowani i że otrzymali identyczne „odroczone” odmowy wjazdu. Nawet jeśli podobieństwo odmów nie pozwala samo w sobie przyjąć wniosku, że doszło do zbiorowego wydalenia, był to element, który na to wskazywał. Ponadto w sprawie Sharifi i Inni (cyt. powyżej) Trybunał stwierdził naruszenie art. 4 Protokołu nr 4 w odniesieniu do jednego ze skarżących, którzy zostali wydaleni (Pan Reza Karimi), mimo że został on zidentyfikowany, ponieważ nie było dowodu na to, że w czasie kontroli tożsamości obecny był tłumacz lub niezależny radca prawny, co wskazywałoby, że był to indywidualny wywiad. Jednakże w przypadku, gdy były dowody na taki wywiad, Trybunał wykluczył jakiekolwiek naruszenie tego przepisu w sprawach M.A. przeciwko Cyprowi (nr 41872/10, ETPCz 2013), Sultani przeciwko Francji (nr 45223/05, ETPCz 2007-IV i Andric przeciwko. Szwecji ((dec.), nr 45917/99, 23 lutego 1999 r.). Zdaniem skarżących, wykluczenie potrzeby indywidualnego wywiadu pozbawiłoby sensu proceduralne gwarancje art. 4 Protokołu nr 4, ponieważ wydalenie mogłoby być uzasadnione wyłącznie na podstawie ustalenia obywatelstwa cudzoziemca, tj. faktu przynależenia do grupy.

221. Skarżący twierdzili, że ich wykładnia art. 4 Protokołu nr 4 została potwierdzona przez zwyczajowe prawo międzynarodowe, orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) – w takim zakresie, że cudzoziemcy mieli prawo do wyrażenia swojego stanowiska w sprawie legalności pobytu (skarżący odwoływali się w szczególności do wyroków w sprawie Khaled Boudjlida i Sophie Mukarubega, o których mowa w przytoczonych powyżej paragrafach 42-45) – oraz raport Specjalnej Komisji włoskiego Senatu z 2016 r. Specjalna Komisja skrytykowała powszechną praktykę stosowaną w CSPA na Lampedusie, gdzie zaledwie kilka godzin po ocaleniu na morzu migranci byli proszeni o wypełnienie formularza oferującego następujące opcje wyjaśnienia, dlaczego przybyli do Włoch: do pracy, łączenie rodzin, ucieczka od ubóstwa, ubieganie się o azyl lub z innych powodów. Skarżący wyjaśnili, że osoby, które zaznaczyły pole „praca”, były kierowane do wydalenia na podstawie „odroczonej odmowy wjazdu”. Specjalna Komisja zaleciła w szczególności przeprowadzenie prawdziwego wywiadu w celu ustalenia, czy cudzoziemiec potrzebuje ochrony, w obecności pracowników UNHCR.

222. Na rozprawie przed Trybunałem przedstawiciele skarżących zauważyli, że zarzut Rządu, iż „karty informacyjne” zostały wypełnione dla każdego migranta (zob. paragraf 224, poniżej), nie został poparty żadnymi dowodami, a zatem nie mógł zostać uwzględniony. Zdaniem tych przedstawicieli bezcelowe byłoby wskazywanie przez ich klientów jakichkolwiek powodów, które pragnęliby przedstawić w ramach sprzeciwu wobec ich odesłania. Przedstawiciele wskazali jednak również, że indywidualne okoliczności skarżących nie pozwalały im powoływać się na ochronę międzynarodową lub zasadę non-refoulement; nie twierdzili, że mają prawo pobytu we Włoszech lub że odesłanie naraża ich na ryzyko podlegania nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu w Tunezji.

2. Rząd

223. Rząd stwierdził, że nie doszło do zbiorowego wydalenia. Zauważył również, że skarżących poddano procedurze powrotu zgodnie z uproszczoną procedurą przewidzianą w umowie z Tunezją (zob. paragrafy 36-40 powyżej), którą można uznać za umowę o „readmisji” w rozumieniu dyrektywy powrotowej (zob. paragraf 41 powyżej). Argumentował, że porozumienie to przyczyniło się do ograniczenia przemytu migrantów zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o międzynarodowej przestępczości zorganizowanej. Ponadto Tunezja była bezpiecznym krajem, który szanował prawa człowieka, o czym świadczy fakt, że po powrocie skarżący nie zgłosili przypadków prześladowania lub naruszenia ich podstawowych praw.

224. W świetle oświadczenia Rządu, po przybyciu na Lampedusę wszyscy nielegalni migranci zostali zidentyfikowani przez policję w drodze indywidualnych wywiadów z każdym z nich, za każdym razem w asyście tłumacza lub mediatora kulturowego. Na rozprawie przed Trybunałem Rząd stwierdził ponadto, że po wywiadach wypełniono „arkusze informacyjne” zawierające dane osobowe oraz wszelkie okoliczności szczególne każdego migranta. Formularze dotyczące skarżących zostały jednak zniszczone podczas pożaru w CSPA w Contrada Imbriacola (zob. paragraf 14 powyżej). Ponadto zrobiono zdjęcia i zarejestrowano odciski palców migrantów.

225. Zdaniem Rządu, skarżący, podobnie jak wszyscy pozostali migranci, zostali na pewno poinformowani o możliwości złożenia wniosku o azyl, ale po prostu postanowili nie korzystać z tej drogi. W czasie pożaru siedemdziesięciu dwóch innych migrantów na Lampedusie wyraziło chęć ubiegania się o azyl, a w dniu 22 września 2011 r. zostali przeniesieni do ośrodków recepcyjnych w Trapani, Caltanissetta i Foggii w celu ustalenia ich statusu.

226. Rząd zauważył, że Izba odnosiła się do „refoulement” (odmowa wjazdu) i „expulsion” (wydalenie), nie wskazując rozróżnienia między tymi dwoma pojęciami, które w rzeczywistości odpowiadały różnym procedurom w ustawodawstwie krajowym, a dokładniej na mocy dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. (zob. paragraf 33 powyżej). W szczególności „odmowa wjazdu na granicy” była decyzją straży granicznej o zawróceniu cudzoziemców przybywających na przejścia graniczne bez dokumentów i bez spełnienia warunków przyjęcia do Włoch. Procedura „odroczonej odmowy wjazdu”, zarządzona przez szefa policji (questore), ma zastosowanie, gdy cudzoziemiec wkracza nielegalnie na terytorium włoskie i jest na nie tymczasowo dopuszczany w celu uzyskania ochrony. Wreszcie „wydalenie” (deportacja) odpowiadała pisemnej i uzasadnionej decyzji, zgodnie z którą właściwe władze administracyjne lub sądowe nakazywały opuszczenie kraju przez cudzoziemca, który nie miał lub już utracił prawa do pozostania w kraju. Włoski system prawny nie przewiduje zbiorowych wydaleń, art. 19 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. zakazuje zaś odsyłania cudzoziemca do państwa, w którym może on/ona być prześladowany/a. Rząd wyjaśnił, iż w przedmiotowej sprawie skarżącym wydano „decyzje o odmowie wjazdu z doprowadzeniem do granicy” i nie poddano ich „wydaleniu” (deportacji). Dlatego zdaniem Rządu nie mogło to być „zbiorowe wydalenie”.

227. Rząd zauważył następnie, że w przedmiotowej sprawie, decyzje o odmowie wjazdu były dokumentami indywidualnymi sporządzonymi dla każdego z wnioskodawców i wydane po dokładnym zbadaniu sytuacji. Oparto je na identyfikacji skarżących, co potwierdził konsul tunezyjski we Włoszech, a odesłanie nastąpiło na podstawie laissez-passer wydanego każdemu z nich indywidualnie. W oświadczeniu Rządu, spotkania z konsulem tunezyjskim były indywidualne i skuteczne, o czym świadczy fakt, że po ustaleniu przy tej okazji informacji o ich wieku lub obywatelstwie niektórzy migranci wymienieni przez władze włoskie nie zostali mimo wszystko odesłani.

228. Skarżący zostali indywidualnie powiadomieni o dotyczących ich decyzjach o odmowie wjazdu, przetłumaczonych na ich język ojczysty, jednakże odmówili oni podpisania protokołu powiadomienia. W oświadczeniu Rządu, decyzje te były w dużej mierze podobne, ponieważ skarżący, mimo że mieli ku temu możliwość, nie wskazali żadnych punktów wartych odnotowania. Czynniki te, zdaniem Rządu, odróżniały przedmiotową sprawę od sprawy Čonka (cyt. powyżej, §§ 61-63) dotyczącej wydalenia grupy obywateli słowackich pochodzenia romskiego.

229. Rząd wskazał wreszcie, że sędzia śledczy z Palermo w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2012 r. (zob. paragraf 26 powyżej) uznał, że środek w postaci decyzji o odmowie wjazdu był zgodny z prawem oraz że ramy czasowe wydawania odmów musiały być interpretowane w świetle szczególnych okoliczności sprawy. Pierwszy skarżący, który nielegalnie przybył do Włoch w dniu 17 września 2011 r., został odesłany w dniu 29 września 2011 r. Dwaj pozostali skarżący, którzy przybyli 18 września, zostali odesłani 27 września. Zdaniem Rządu, okresy odpowiednio dwunastu i dziewięciu dni nie mogą być uznane za nadmierne.

C. Interwencja Strony Trzeciej

1. Coordination Française pour le droit d’asile

230. Powyższa koalicja stowarzyszeń wezwała Trybunał do zachowania klasyfikacji „wydalenia zbiorowego” w przypadku zidentyfikowania migrantów, ale gdzie w okolicznościach sprawy nie było żadnych przesłanek, by przyjąć, że ich indywidualne sytuacje zostały poddane rzeczywistemu i skutecznemu badaniu. Takie badanie może bezwzględnie wymagać systematycznej obecności tłumacza oraz urzędnika wyszkolonego do badania sytuacji cudzoziemców i osób ubiegających się o azyl, a spójny wzorzec okoliczności może odzwierciedlać zamiar przeprowadzenia masowego wydalenia. Coordination Française pour le droit d’asile uznała, że ​​wyrok Izby mieści się w logice orzecznictwa Trybunału (szczególności powołała się na wyroki w sprawie Čonka, Hirsi Jamaa i Inni oraz Sharifi i Inni, cyt. powyżej) i był w zgodzie z odpowiednią praktyką międzynarodową (powołała się ona między innymi na wyrok Międzyamerykańskiego Trybunału Praw Człowieka z 28 sierpnia 2014 r. w sprawie Wydalonych Dominikańczyków i Haitańczyków przeciwko Republice Dominikany oraz Zalecenie ogólne nr 30 Komitetu ONZ ds. Eliminacji Dyskryminacji Rasowej). Zwróciła się do Trybunału o zachowanie szczególnej uwagi w przypadkach, w których obowiązywały umowy o readmisji, które zwiększały ryzyko związane z tzw. łańcuchowym refoulement (chain refoulement) poprzez uproszczone procedury, i stwierdziła, że gwarancja na mocy art. 4 Protokołu nr 4 zapewnia przestrzeganie obowiązku non-refoulement. Brak wyraźnego wniosku o udzielenie azylu nie zwalnia państwa z tego obowiązku. Wydalenie migrantów bez dokładnego zbadania ich indywidualnej sytuacji znacznie zwiększyłoby ryzyko naruszenia zasady non-refoulement.

2. Centrum McGill

231. W swoim oświadczeniu Centrum McGill stwierdza, że art. 4 Protokołu nr 4 powinien być interpretowany jako nakładający na Państwo obowiązek przestrzegania rzetelności proceduralnej wobec każdej osoby, której dotyczy decyzja o wydaleniu, z mechanizmami zabezpieczającymi, które mogą się różnić w zależności od kontekstu. W szczególności należy wziąć pod uwagę kontekst polityczny i społeczny decyzji o wydaleniu (organizacja powołała się między innymi na sprawę Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 171).

232. Centrum wskazało, że wydalenia zbiorowe były również zakazane na mocy art. 22 ust. 9 Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka, a także art. 12 ust. 5 Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów, który dodaje wymóg wymiaru dyskryminacji ze względów rasowych, etnicznych lub religijnych. Prawdą było, że zgodnie z opinią komisji ekspertów odpowiedzialnych za opracowanie Protokołu, art. 4 miał zakazać „zbiorowych wydaleń cudzoziemców w rodzaju tych, które już miały miejsce", odnosząc się do wydarzeń z II wojny światowej. Jednakże dzięki ewolucyjnej interpretacji tego artykułu Trybunał oddalił się od kontekstu, w którym został on napisany, i nie wymagałby już istnienia dyskryminacji w celu wykazania, że ​​wydalenie określonej liczby cudzoziemców miało charakter zbiorowy.

233. Z orzecznictwa Trybunału można wywnioskować, że istnieje domniemanie „zbiorowego" wydalenia w przypadku wydalenia cudzoziemców jako grupy. Państwo ma wtedy obowiązek wykazać, że zagwarantowało uczciwą i indywidualną procedurę każdej wydalonej osobie poprzez racjonalne i obiektywne zbadanie jej konkretnej sytuacji. Trybunał nie nałożył jednak „obowiązkowego procesu decyzyjnego". Podobne podejście zostało przyjęte przez Komitet Praw Człowieka ONZ i Międzyamerykańską Komisję Praw Człowieka, która w swoim raporcie z 1991 r. w sprawie „Sytuacji Haitańczyków w Republice Dominikańskiej" stwierdziła, że doszło do zbiorowego wydalenia Haitańczyków przez rząd Republiki Dominikańskiej, ponieważ osoby wydalone nie uzyskały formalnego przesłuchania umożliwiającego im dochodzenie prawa do pozostania. Zdaniem Komisji, osoby wydalone miały prawo do bycia wysłuchanymi oraz prawo do poznania i zakwestionowania podstawy prawnej wydalenia.

3. Centrum AIRE i ECRE

234. Opierając się na pracach przygotowawczych dotyczących Protokołu nr 4, na Projekcie Artykułów w sprawie wydalania cudzoziemców, opracowanych przez Komisję Prawa Międzynarodowego, oraz na interpretacji art. 13 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, oba te stowarzyszenia argumentowały, że art. 4 Protokołu nr 4 zabrania wydaleń o „zbiorowym” charakterze i braku indywidualnego rozpatrzenia każdej osobistej sytuacji. Zgodność z tym przepisem zmniejszyłaby ryzyko dyskryminacyjnego traktowania.

235. Według Centrum AIRE i ECRE fakt, że państwo można ogólnie uznać za „kraj bezpieczny", nie był jednoznaczny z założeniem, że jest ono bezpieczne dla powrotu wszystkich. Należało dokonać indywidualnej oceny przed odesłaniem, a fakt, że skarżący nie twierdzili, że ich powrót do Tunezji naraził ich na ryzyko naruszenia art. 2 lub 3 Konwencji, był nieistotny. Podobnie, aby wdrożyć Protokół ONZ przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną trzeba było wdrożyć zindywidualizowane procedury w celu zidentyfikowania ofiar handlu ludźmi, które chciały współpracować z władzami. Ponadto prawo migranta do wysłuchania i przedstawienia swoich poglądów w sposób skuteczny przed przyjęciem decyzji o wydaleniu zostało podtrzymane przez TSUE w wyrokach Khaleda Boudjlidy i Sophie Mukarubega (cyt. powyżej, zob. paragrafy 42-45 powyżej).

236. Centrum AIRE i ECRE zauważyły, że art. 19 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej zabrania zbiorowych wydaleń, i argumentowały, że w przedmiotowym czasie Włochy były zobowiązane do przestrzegania dyrektywy powrotowej (zob. paragraf 41 powyżej), nie deklarując jednoznacznie, iż chciałyby zastosować art. 2 ust. 2 lit. a tegoż instrumentu. Interweniujące stowarzyszenia wskazały również na fakt, że w decyzji wydanej 21 stycznia 2016 r. w sprawie ZAT, IAJ, KAM, AAM, MAT, MAJ i LAM przeciwko Sekretarzowi Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, sąd Zjednoczonego Królestwa orzekł, iż syryjskie dzieci w obozie w Calais we Francji, które miały krewnych w Zjednoczonym Królestwie, powinny zostać natychmiastowo przeniesione do tego kraju, gdy tylko złożą swoje wnioski o azyl we Francji.

D. Ocena Trybunału

1. Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału

237. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zbiorowe wydalenie należy rozumieć jako „każdy środek zmuszający cudzoziemców jako grupę do opuszczenia kraju, z wyjątkiem przypadków, gdy środek taki jest podejmowany na podstawie racjonalnego i obiektywnego zbadania konkretnego przypadku każdego cudzoziemca z grupy" (zob. Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 167, zob. także Andric, decyzja cyt. powyżej, Davydov przeciwko Estonii (dec.), nr 16387/03, 31 maja 2005 r., Sultani, cyt. powyżej, § 81, oraz Ghulami przeciwko Francji (dec), nr 45302/05, 7 kwietnia 2009 r.). Nie oznacza to jednakże, że tam gdzie jest spełniony ten drugi warunek, uwarunkowania wykonania nakazu wydalenia nie odgrywają już żadnej roli w ustaleniu, czy zachowano zgodność z art. 4 Protokołu nr 4 (zob. Čonka, cyt. powyżej, § 59, oraz Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 167).

238. Celem art. 4 Protokołu nr 4 jest uniemożliwienie państwom wydalenia określonej liczby cudzoziemców bez zbadania ich osobistej sytuacji, a tym samym bez umożliwienia im przedstawienia argumentów przeciwko środkom przyjętym przez odpowiedni organ (zob. Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 177 i Sharifi i Inni, cyt. powyżej, § 210, zob. także Andric, decyzja cyt. powyżej). W celu ustalenia, czy doszło do wystarczająco zindywidualizowanego badania, należy wziąć pod uwagę okoliczności sprawy oraz sprawdzić, czy decyzje uwzględniały szczególną sytuację danych osób (zob. Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 183). Należy również wziąć pod uwagę szczególne okoliczności wydalenia oraz „ogólny kontekst w przedmiotowym czasie" (zob. Gruzja przeciwko Rosji (I), § 171).

239. Jak Trybunał już wcześniej zauważył, fakt, że pewna liczba cudzoziemców podlega podobnym decyzjom, sam w sobie nie prowadzi do wniosku, że mamy do czynienia z przypadkiem zbiorowego wydalenia, jeżeli każda zainteresowana osoba otrzymała możliwość indywidualnego przedstawienia argumentów przeciwko swojemu wydaleniu przed właściwymi władzami (zob. między innymi M.A. przeciwko Cyprowi, cyt. powyżej, §§ 246 i 254, Sultani, cyt. powyżej, § 81, Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 184, oraz Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 167).

240. Trybunał orzekł, że nie ma naruszenia art. 4 Protokołu nr 4, gdy brak indywidualnej decyzji o wydaleniu może wystąpić z winy danej osoby (zob. Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 184, także M.A. przeciwko Cyprowi, cyt. powyżej, § 247, Berisha i Haljiti przeciwko byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii (dec.), nr 18670/03, 16 czerwca 2005 r., oraz Dritsas przeciwko Włochom (dec.), nr 2344/02, 1 lutego 2011 r.).

241. Nie podważając ani prawa państw do ustanawiania własnej polityki imigracyjnej (zob. Gruzja przeciwko Rosji (I), cyt. powyżej, § 177), potencjalnie w kontekście współpracy dwustronnej, ani zobowiązań wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej (zob. Sharifi i Inni, cyt. powyżej, § 224), Trybunał wskazał, że problemy z zarządzaniem przepływami migracyjnymi lub przyjmowaniem osób ubiegających się o azyl nie mogą uzasadniać odwoływania się do praktyk niezgodnych z Konwencją lub protokołami do niej (zob. Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 179). Trybunał odnotował również „nowe wyzwania" stojące przed państwami europejskimi pod względem kontroli imigracyjnej w wyniku kryzysu gospodarczego, niedawnych zmian społecznych i politycznych, które wywarły szczególny wpływ na niektóre regiony Afryki i Bliskiego Wschodu, oraz fakt, że fale migracyjne coraz częściej docierają drogą morską (zob. M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji, cyt. powyżej, § 223, oraz Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, §§ 122 i 176).

242. Trybunał zauważa, że ​​do chwili obecnej stwierdził naruszenie art. 4 Protokołu nr 4 tylko w czterech przypadkach. W pierwszym (Čonka, cyt. powyżej, §§ 60-63) środki detencyjne i wydalenie przyjęto w celu wykonania nakazu opuszczenia kraju, który nie odnosił się do wniosku skarżącego o azyl, podczas gdy procedura azylowa nie została jeszcze zakończona. Ponadto pewna liczba osób została równocześnie wezwana na posterunek policji w warunkach, które utrudniały im skontaktowanie się z prawnikiem, a odpowiedzialne organy polityczne ogłosiły, że tego rodzaju operacje będą miały miejsce. W drugiej sprawie skarżący (Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 185) nie przeszli żadnej kontroli tożsamości, a władze jedynie umieściły migrantów, którzy zostali przechwyceni na pełnym morzu, na wojskowych jednostkach, aby zabrać ich z powrotem na wybrzeże libijskie. W sprawie Gruzja przeciwko Rosji (I) (cyt. powyżej, §§ 170-78) stwierdzenie naruszenia opierało się na „rutynowym charakterze wydalenia”, mającego cechy powtarzalnego schematu w całej Rosji, w wyniku skoordynowanej polityki zatrzymania, aresztowania i wydalenia Gruzinów, którzy zostali zatrzymani pod pretekstem sprawdzenia ich dokumentów, przewiezieni na posterunki milicji, gdzie zebrano ich w dużych grupach, i wydaleni po tym, jak sądy zawarły wstępne porozumienia w celu poparcia takich decyzji, bez jakiejkolwiek reprezentacji prawnej lub badania szczególnych okoliczności każdego przypadku. Wreszcie w sprawie Sharifi i Inni (cyt. powyżej §§ 214-25) Trybunał, uwzględniając szereg źródeł, stwierdził, że migranci przechwyceni w portach adriatyckich byli poddawani procedurze „automatycznego powrotu” do Grecji i byli pozbawiani jakiejkolwiek skutecznej możliwości ubiegania się o azyl.

2. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

243. Trybunał musi najpierw odnieść się do argumentu Rządu (zob. paragraf 226 powyżej), iż art. 4 Protokołu nr 4 nie ma zastosowania, ponieważ procedura, której poddano skarżących, została zaklasyfikowana, jako „odmowa wjazdu z doprowadzeniem do granicy”, a nie jako „wydalenie” (deportacja). Trybunał zauważa, że ​​Komisja Prawa Międzynarodowego (ILC) zdefiniowała „wydalenie”, jako „formalny akt lub zachowanie przypisywane państwu, na skutek którego cudzoziemiec jest zmuszony opuścić terytorium tego państwa” (zob. art. 2 Projektu Artykułów w sprawie wydalenia cudzoziemców, cyt. w paragrafie 46 powyżej). W tym samym duchu Trybunał już wcześniej zauważył, że „słowo „wydalenie” należy interpretować „w znaczeniu ogólnym, będącym w aktualnym użyciu (w celu odjazdu z miejsca)” (zob. Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 174).

244. Trybunał nie widzi powodu, aby dojść do innego wniosku w przedmiotowej sprawie. Zauważa, że ​​nie ma wątpliwości, iż skarżący, którzy przebywali na terytorium włoskim, zostali usunięci z tego państwa i zawróceni do Tunezji wbrew ich woli, co stanowi „wydalenie” w rozumieniu art. 4 Protokołu nr 4.

Pozostaje ustalić, czy wydalenie miało charakter „zbiorowy”.

245. W związku z tym ILC, poinformowana dzięki orzecznictwu Trybunału, wskazała, że ​​„zbiorowe wydalenie oznacza wydalenie obcokrajowców jako grupy” (zob. art. 9 ust. 1 Projektu Artykułów w sprawie wydalania cudzoziemców i komentarz do art. 9, cyt. w paragrafie 46 i 47 powyżej). Przechodząc do faktów przedmiotowej sprawy, Trybunał zauważa na wstępie, że skarżący nie zakwestionowali faktu, iż dwa razy zostali poddani identyfikacji: bezpośrednio po swym przybyciu do CSPA w Contrada Imbriacola przez włoskich urzędników państwowych (zob. paragraf 12 powyżej) i przed wejściem na pokład samolotów odlatujących do Tunisu przez konsula tunezyjskiego (zob. paragraf 18 powyżej). Jednakże strony nie zgadzają się co do warunków pierwszej identyfikacji. Według Rządu, składała się ona z rzetelnej rozmowy indywidualnej, przeprowadzonej w obecności tłumacza lub mediatora kulturowego, po której władze wypełniły „arkusz informacyjny” zawierający dane osobowe oraz wszelkie okoliczności szczególne każdego migranta (zob. paragraf 224 powyżej). Skarżący zarzucali natomiast, że władze włoskie zarejestrowały jedynie ich tożsamość i odciski palców, nie biorąc pod uwagę sytuacji osobistych i bez obecności tłumacza lub niezależnego radcy prawnego (zob. paragraf 214 powyżej). Na końcu zakwestionowali oni twierdzenie Rządu, że istniały indywidualne arkusze informacyjne dotyczące każdego migranta, stwierdzając, że nie było dowodu na to (zob. paragraf 222 powyżej).

246. Trybunał zauważa, że ​​Rząd przedstawił wiarygodne wyjaśnienie, które uzasadniało niemożność przedstawienia arkuszy informacyjnych skarżących, a mianowicie fakt, że dokumenty te zostały zniszczone w pożarze w CSPA w Contrada Imbriacola (zob. paragraf 14 powyżej). Ponadto należy zauważyć, że skarżący nie zakwestionowali oświadczenia Rządu, iż w CSPA pracowało dziewięćdziesięciu dziewięciu „operatorów społecznych”, trzech pracowników socjalnych, trzech psychologów oraz ośmiu tłumaczy i mediatorów kulturowych (zob. paragraf 152 powyżej). W tym kontekście Trybunał zauważa również, że zgodnie z raportem Podkomisji Ad Hoc ZPRE (zob. paragraf 49 powyżej), tłumacze i mediatorzy kulturowi pracowali na wyspie Lampedusa od lutego 2011 r. (zob. § 28 tegoż raportu). Można rozsądnie przyjąć, że osoby te interweniowały w celu ułatwienia komunikacji i wzajemnego zrozumienia między migrantami a władzami włoskimi.

247. W każdym razie Trybunał jest zdania, że ​​w momencie pierwszej identyfikacji, która według Rządu polegała na pobraniu fotografii i odcisków palców skarżących (zob. paragraf 224 powyżej), lub w każdym innym czasie podczas ich przetrzymywania w CSPA i na pokładach statków, skarżący mieli możliwość powiadomienia władz o wszelkich powodach, dla których powinni pozostać we Włoszech lub nie należy ich odsyłać. W tym kontekście istotne jest to, jak stwierdził Rząd (zob. paragraf 225 powyżej) i Sędzia śledczy z Palermo (zob. paragrafy 25 i 27 powyżej) i co nie zostało zakwestionowane przez skarżących, że siedemdziesięciu dwóch migrantów przetrzymywanych w CSPA na Lampedusie w chwili pożaru wyraziło chęć ubiegania się o azyl, wstrzymując w ten sposób ich odesłanie i powodując ich przeniesienie do innych ośrodków recepcyjnych. Prawdą jest, iż skarżący oświadczyli, że ich indywidualne okoliczności nie pozwalają im powoływać się na ochronę międzynarodową (zob. paragraf 222 powyżej). Niemniej jednak w procedurze wydalenia możliwość złożenia wniosku o udzielenie azylu stanowi najważniejszą gwarancję i nie ma powodu, aby zakładać, że władze włoskie, które wysłuchały życzeń innych migrantów, którzy usiłowali powołać się na zasadę non-refoulement, pozostałyby głuche w odpowiedzi na przedłożenie innych uprawnionych i dających się uzasadnić w świetle prawa przeszkód dla ich odesłania.

248. Trybunał zwraca uwagę, że art. 4 Protokołu nr 4 nie gwarantuje prawa do indywidualnego wywiadu w każdych okolicznościach; wymogi tego przepisu mogą zostać spełnione wtedy, gdy każdy cudzoziemiec otrzyma rzeczywistą i skuteczną możliwość przedstawienia argumentów przeciwko swojemu wydaleniu i gdy argumenty te zostaną w odpowiedni sposób zbadane przez władze pozwanego państwa.

249. W przedmiotowej sprawie skarżący, którzy mogli zasadnie oczekiwać odesłania do Tunezji z uwagi na warunki ich przybycia na włoskie wybrzeże, pozostawali we Włoszech przez dziewięć do dwunastu dni. Zakładając nawet, że napotkali obiektywne trudności w CSPA lub na statkach (zob. w szczególności §§ 49 i 50 raportu Podkomisji Ad Hoc ZPRE, cyt. w paragrafie 49 powyżej), Trybunał jest zdania, że ​​podczas tego niekrótkiego okresu czasu skarżący mieli możliwość zwrócenia uwagi władz krajowych na wszelkie okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ich status i uprawniałyby do ​​pozostania we Włoszech.

250. Trybunał zauważa ponadto, że w dniach 27 i 29 września 2011 r., przed wejściem na pokład samolotu do Tunisu, skarżący zostali przyjęci przez konsula tunezyjskiego, który zarejestrował ich tożsamość (zob. paragraf 18 powyżej); przeszli oni w ten sposób drugą identyfikację. Mimo iż była przeprowadzana przez przedstawiciela państwa trzeciego, ta późniejsza kontrola umożliwiła potwierdzenie obywatelstwa migrantów i dała im ostatnią szansę na podniesienie argumentów przeciwko ich wydaleniu. Rząd, którego zastrzeżenia w tej kwestii nie zostały zakwestionowane przez skarżących, uzasadnił je, wskazując, że po ustaleniu szczegółów dotyczących ich wieku lub obywatelstwa podczas spotkań z konsulem tunezyjskim, niektórzy z migrantów wymienieni przez władze włoskie nie zostali jednak odesłani (zob. paragraf 227 powyżej).

251. Izba słusznie zauważyła, że ​​ decyzje o odmowie wjazdu zostały sporządzone z użyciem porównywalnych sformułowań, różniąc się jedynie danymi osobowymi każdego migranta, i że duża liczba tunezyjskich migrantów została wydalona w przedmiotowym czasie. Jednakże zgodnie z orzecznictwem przywołanym w paragrafie 239 powyżej, te dwa fakty nie mogą same w sobie być decydujące. Zdaniem Trybunału, stosunkowo prosty i standardowy charakter decyzji o odmowie wjazdu można wyjaśnić faktem, że skarżący nie posiadali żadnych ważnych dokumentów podróżnych i nie twierdzili, że obawiają się złego traktowania w przypadku ich odesłania lub że istnieją jakiekolwiek inne prawne przeszkody dla ich wydalenia. Zatem samo w sobie nie jest bezzasadne, że nakazy te były uzasadnione jedynie obywatelstwem skarżących, stwierdzeniem, że bezprawnie przekroczyli oni granicę włoską, oraz brakiem jakiejkolwiek sytuacji przewidzianej w art. 10 ust. 4 dekretu ustawodawczego nr 286 z 1998 r. (azyl polityczny, przyznanie statusu uchodźcy lub przyjęcie tymczasowych środków ochrony z przyczyn humanitarnych, zob. paragrafy 19 i 33 powyżej).

252. Wynika z tego, że w szczególnych okolicznościach sprawy, praktycznie jednoczesne odesłanie trzech skarżących nie prowadzi do wniosku, że ich wydalenie było „zbiorowe” w rozumieniu art. 4 Protokołu nr 4 do Konwencji. Można je rzeczywiście wyjaśnić jako wynik serii indywidualnych decyzji o odmowie wjazdu. Rozważania te wystarczają, aby przedmiotową sprawę odróżnić od spraw Čonka, Hirsi Jamaa i Inni, Gruzja przeciwko Rosji (I) i Sharifi i Inni (wszystkie cyt. i opisane w paragrafie 242 powyżej), wykluczając zakwalifikowanie wydalenia skarżących jako mającego „zbiorowy" charakter.

253. Trybunał pragnie zauważyć ponadto, że przedstawiciele skarżących, zarówno w uwagach na piśmie, jak i podczas rozprawy (zob. paragraf 222 powyżej), nie byli w stanie wskazać najmniejszej podstawy faktycznej lub prawnej, która zgodnie z prawem międzynarodowym lub krajowym mogła usprawiedliwiać obecność ich klientów na terytorium Włoch i uniemożliwić ich odesłanie. Podważa to przydatność indywidualnego wywiadu w przedmiotowej sprawie.

254. Podsumowując, skarżący dwukrotnie przeszli proces identyfikacji, ustalono ich obywatelstwo i uzyskali oni rzeczywistą i skuteczną możliwość przedstawienia argumentów przeciwko swojemu wydaleniu.

W związku z tym nie doszło do naruszenia art. 4 Protokołu nr 4.

255. Stwierdzenie to wyklucza potrzebę, by Trybunał zajmował się kwestią, czy – jak argumentował Rząd (zob. paragraf 223 powyżej) – porozumienie między Włochami i Tunezją z kwietnia 2011 r., które nie zostało upublicznione, można uznać za porozumienie o „readmisji" w rozumieniu dyrektywy powrotowej (zob. paragraf 41 powyżej) i czy może to mieć wpływ na art. 4 Protokołu nr 4.

VII. ZARZUT NARUSZENIA ART. 13 KONWENCJI W ZWIĄZKU Z ART. 3 I 5 KONWENCJI ORAZ ART. 4 PROTOKOŁU NR 4

256. Skarżący zarzucili, że we włoskim prawie nie zapewniono im skutecznego środka odwoławczego, na podstawie którego mogliby wnosić skargi na podstawie art. 3 i 5 Konwencji oraz na podstawie art. 4 Protokołu nr 4.

Oparli się na art. 13 Konwencji, który stanowi:

„Każdy, kogo prawa i wolności zawarte w niniejszej Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe”.

A. Wyrok Izby

257. Izba rozpoczęła od stwierdzenia, że ​​w zakresie, w jakim skarżący powołali się na art. 13 w związku z art. 5 [Konwencji], ich skarga została uwzględniona w ustaleniach Trybunału na podstawie art. 5 ust. 4 (zob. paragraf 161 wyroku Izby).

258. Następnie Izba stwierdziła naruszenie art. 13 w związku z art. 3 [Konwencji]. Izba zauważyła, że Rząd nie wskazał żadnych środków odwoławczych, za pomocą których skarżący mogliby skarżyć się na warunki ich zakwaterowania w CSPA lub na statkach. Co więcej odwołanie do sędziego pokoju przeciwko decyzjom o odmowie wjazdu posłużyłoby jedynie zakwestionowaniu zgodności z prawem decyzji o ich wydaleniu do Tunezji, a decyzje te zostały wydane dopiero pod koniec okresu ich przetrzymywania (zob. paragrafy 168-70 wyroku Izby).

259. Ponadto Izba zauważyła, że ​​w kontekście odwołania się od decyzji o odmowie wjazdu sędzia pokoju mógł ocenić ich zgodność z prawem w świetle prawa krajowego i włoskiej konstytucji. Izba stwierdziła, że skarżący mogli w ten sposób zarzucić, że ich wydalenie ma charakter „zbiorowy”, i nic nie wskazywało na to, aby taki zarzut miał nie zostać uwzględniony przez sędziego. Niemniej jednak odmowy wjazdu wyraźnie wskazywały, że złożenie odwołania do sędziego pokoju nie będzie miało skutku zawieszającego, i to wydaje się być sprzeczne z orzecznictwem określonym przez Wielką Izbę w wyroku w sprawie De Souza Ribeiro przeciwko Francji ([WI], nr 22689/07, § 82 z 2012 r.). Na tej podstawie Izba uznała naruszenie art. 13 w związku z art. 4 Protokołu nr 4 (zob. paragraf 171-73 wyroku Izby).

B. Oświadczenia Stron

1. Skarżący

260. Skarżący zarzucili, że pozbawiono ich możliwości złożenia do włoskich władz skargi na poniżające warunki, którym ich poddano w okresie pozbawienia wolności. Dodali, że decyzja o odmowie wjazdu przewidywała możliwość odwołania się w terminie sześćdziesięciu dni do sędziego pokoju z Agrigento. Jednakże taki środek nie wstrzymałby wykonania nakazu odesłania. Skarżący twierdzili, że z orzecznictwa Trybunału jasno wynikało (powołując się w szczególności na Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 206), że zawieszający charakter środka odwoławczego był w takich przypadkach warunkiem jego skuteczności. Było to jedyną logiczną konsekwencją zasady hermeneutycznej, zgodnie z którą postanowienia Konwencji muszą być interpretowane w sposób gwarantujący prawa, które byłyby praktyczne i skuteczne, a nie teoretyczne i iluzoryczne. Zdaniem skarżących ocena legalności decyzji o wydaleniu musi zatem mieć miejsce przed wykonaniem środka.

261. Skarżący zarzucili, że doznane przez nich naruszenie było jeszcze poważniejsze niż stwierdzone przez Trybunał w sprawie Čonka (cyt. powyżej), które dotyczyło sytuacji, gdy ustawodawstwo krajowe przewidywało in abstracto możliwość zarządzenia zawieszenia wykonania. W niniejszej sprawie decyzje o odmowie wjazdu jednakże wyraźnie wskazywały, że odwołania od nich nigdy nie mogłyby mieć skutku zawieszającego.

262. Ponadto skarżący zaprzeczyli, jakoby otrzymali kopie decyzji, co ich zdaniem potwierdził fakt, że ich podpisy nie figurowały w rejestrach powiadomień. Nie byli również w stanie uzyskać pomocy prawnej, ponieważ prawnicy nie mieli dostępu do obiektów, w których byli przetrzymywani i nie można było się z nimi skontaktować telefonicznie, przebywając wewnątrz takich lokali.

263. W odniesieniu do postanowień sędziego pokoju z Agrigento, unieważniających dwie decyzje o odmowie wjazdu (zob. paragraf 31 powyżej), skarżący zauważyli, że dotyczyły one dwóch migrantów, którzy nie zostali jeszcze wydaleni i którzy, zgodnie z art. 14 dekretu ustawodawczego nr 268 z 1998 r., zostali umieszczeni w CIE. Wyjaśnili dalej, że migranci, o których mowa, zakwestionowali zgodność z prawem środka w postaci odmowy wjazdu jako podstawy prawnej dla ich przetrzymywania w CIE i byli w stanie to uczynić, ponieważ nadal przebywali na włoskiej ziemi. Skarżący zauważyli, że, w przeciwieństwie do tamtych migrantów, oni mogli jedynie zakwestionować decyzję o odmowie wjazdu jako podstawę prawną do ich odesłania, ale dopiero po powrocie do Tunezji.

2. Rząd

264. Rząd podtrzymał argument, że skarżący mieli prawo odwołać się do sędziego pokoju z Agrigento w sprawie decyzji o odmowie wjazdu (zob. paragraf 126 powyżej).

C. Interwencja Strony Trzeciej

265. Centrum AIRE i ECRE argumentowały, że nawet w przypadku braku wyraźnego wskazania w tym zakresie, dyrektywa powrotowa (zob. paragraf 41 powyżej) i kodeks graniczny Schengen, czytane w świetle Konwencji i Karty praw podstawowych UE, należy interpretować w ten sposób, że w przypadku zbiorowego wydalenia środki odwoławcze przeciwko wydaleniu powinny mieć automatycznie zawieszający skutek.

D. Ocena Trybunału

266. Trybunał pragnie rozpocząć od spostrzeżenia, tak jak to uczyniła Izba, że ​​zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem art. 5 ust. 4 Konwencji stanowi lex specialis w odniesieniu do bardziej ogólnych wymogów art. 13 (zob. Nikolova przeciwko Bułgarii [WI], nr 31195/96, § 69, ETPCz 1999-II, i Ruiz Rivera przeciwko Szwajcarii, nr 8300/06, § 47, 18 lutego 2014 r.). W przedmiotowej sprawie fakty, będące przedmiotem skargi skarżących na podstawie art. 13 Konwencji w związku z art. 5, są identyczne z tymi, które zostały już zbadane na podstawie art. 5 ust. 4, a zatem są objęte stwierdzeniami Trybunału na podstawie tego ostatniego przepisu (zob. De Jong Baljet i Van den Brink przeciwko Holandii, 22 maja 1984 r., § 60, Seria A, nr 77, i Chahal, cyt. powyżej, §§ 126 i 146).

267. Pozostaje zbadać, czy doszło do naruszenia art. 13 w związku z art. 3 Konwencji i art. 4 Protokołu nr 4.

1. Zasady ustalone w orzecznictwie Trybunału

268. Art. 13 Konwencji gwarantuje dostępność na szczeblu krajowym środka odwoławczego w celu egzekwowania istoty praw i wolności przyznanych Konwencją w formie, w jakiej mogą być zabezpieczone. Skutkiem tego przepisu jest zatem wymóg wprowadzenia krajowego środka odwoławczego w celu zajęcia się istotą „skargi dającej się uzasadnić” na podstawie Konwencji i w celu przyznania odpowiedniej pomocy. Zakres zobowiązań Układających się Stron na mocy art. 13 jest różny w zależności od charakteru skargi osoby skarżącej. Jednakże środek odwoławczy wymagany zgodnie z art. 13 musi być „skuteczny” zarówno w praktyce, jak i w prawie. „Skuteczność” środka odwoławczego w rozumieniu art. 13 nie zależy od pewności korzystnego wyniku dla skarżącego. Ponadto „władze”, o których mowa w tym przepisie, nie muszą koniecznie być organem sądowym; ale jeśli nim nie są, ich uprawnienia i gwarancje, jakie zapewniają, są istotne dla ustalenia, czy jest to skuteczny środek odwoławczy. Ponadto, nawet jeśli pojedynczy środek odwoławczy nie spełnia w pełni wymogów art. 13, zestaw środków odwoławczych przewidzianych w prawie krajowym może ten wymóg spełnić (zob. między innymi Kudła, cyt. powyżej, § 157 i Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 197).

2. Zastosowanie tych zasad w przedmiotowej sprawie

269. Trybunał zauważa na początku, iż uznał za dopuszczalne zarzuty skarżących na mocy art. 3 Konwencji (jego aspektu materialnego) i art. 4 Protokołu nr 4. Mimo że nie dopatrzył się, z wyżej wymienionych powodów, naruszenia tych dwóch przepisów, uznaje jednakże, że zarzuty podniesione przez skarżących nie są w sposób oczywisty nieuzasadnione i podnoszą poważne kwestie faktyczne i prawne wymagające rozpatrzenia merytorycznego. Przedmiotowe skargi były zatem „dającymi się uzasadnić” (arguable) w rozumieniu art. 13 Konwencji (zob. mutatis mutandis Hirsi Jamaa i Inni, cyt. powyżej, § 201).

(a) Zarzucane naruszenie art. 13 Konwencji w związku z art. 3

270. Podobnie jak Izba, Trybunał zauważa, że ​​Rząd nie wskazał żadnych środków, za pomocą których skarżący mogliby skarżyć się na warunki, w jakich byli przetrzymywani w CSPA w Contrada Imbriacola lub na statkach Vincent i Audace. Odwołanie do sędziego pokoju przeciwko decyzjom o odmowie wjazdu posłużyłoby jedynie do podważenia zgodności z prawem ich odesłania. Co więcej, te decyzje zostały wydane dopiero pod koniec okresu ich przetrzymywania.

271. Wynika z tego, że doszło do naruszenia art. 13 w związku z art. 3 Konwencji.

(b) Zarzucane naruszenie art. 13 Konwencji w związku z art. 4 Protokołu nr 4

272. W zakresie, w jakim skarżący podnieśli zarzut braku skutecznego środka odwoławczego, dzięki któremu mogliby zakwestionować ich wydalenie z uwagi na jego zbiorowy charakter, Trybunał zauważa, że ​​w decyzjach o odmowach wjazdu wyraźnie wskazano, że zainteresowane osoby mogły odwołać się od nich w ciągu sześćdziesięciu dni do sędziego pokoju w Agrigento (zob. paragraf 19 powyżej). Żadne materiały dowodowe przedłożone Trybunałowi nie dają podstawy do kwestionowania skuteczności tego środka co do zasady. Co więcej Rząd przedstawił dwa postanowienia sędziego pokoju z Agrigento, z których wynika, że ​​w rezultacie odwołania złożonego przez dwóch migrantów sędzia zbadał procedurę zastosowaną przy wydawaniu decyzji o odmowie wjazdu i ocenił zgodność z prawem tej procedury w świetle prawa krajowego oraz Konstytucji. Sędzia pokoju zadecydował w szczególności, że decyzje powinny zostać uznane za nieważne ze względu na fakt, że upłynęło zbyt dużo czasu między identyfikacją każdego nielegalnego migranta a przyjęciem decyzji (zob. paragrafy 30-31 powyżej). Podobnie jak Izba, Trybunał nie widzi powodu, aby wątpić, że w przypadku odwołania się od decyzji o odmowie wjazdu sędzia pokoju będzie również uprawniony do rozpatrzenia każdej skargi dotyczącej nieuwzględnienia sytuacji osobistej migranta, którego to dotyczy, i opartej w swej istocie na zbiorowym charakterze wydalenia.

273. Trybunał zauważa dalej, że z akt powiadomień dołączonych do decyzji o odmowie wjazdu wynika, że ​​adresaci odmówili „podpisania lub otrzymania kopii” tych dokumentów (zob. paragraf 20 powyżej). Skarżący nie przedstawili żadnych dowodów, które podważałyby prawdziwość tej adnotacji. Nie mogą zatem obwiniać władz ani za swój brak zrozumienia ich treści, ani też za jakiekolwiek trudności, jakie mógł spowodować brak informacji dla wniesienia odwołania do sędziego pokoju z Agrigento.

274. Chociaż z pewnością istniał dostępny środek odwoławczy, to „w żadnym razie” nie zawieszałby on wykonywania decyzji o odmowie wjazdu (zob. paragraf 19 powyżej). Trybunał musi zatem ustalić, czy sam brak skutku zawieszającego stanowił naruszenie art. 13 Konwencji w związku z art. 4 Protokołu nr 4.

275. Izba odpowiedziała na to pytanie twierdząco, opierając swoje stwierdzenie na paragrafie 82 wyroku De Souza Ribeiro (cyt. powyżej), który brzmi następująco:

„Jeżeli skarga obejmuje zarzuty, że wydalenie danej osoby mogłoby narazić ją na realne ryzyko traktowania naruszającego postanowienia art. 3 Konwencji – uwzględniając wagę, jaką Trybunał przywiązuje do tego przepisu oraz nieodwracalny charakter szkody, która może nastąpić w przypadku urzeczywistnienia się ryzyka poddania torturom lub złemu traktowaniu – skuteczność środka odwoławczego dla celów art. 13 bezwzględnie wymaga, aby skarga taka została dokładnie zbadana przez władze krajowe (zob. Shamayev i Inni przeciwko Gruzji i Rosji, nr 36378/02, § 448, ETPC 2005-III). Powinna również zostać przeprowadzona niezależna i wnikliwa ocena, czy istnieją poważne podstawy dla obaw realnego ryzyka traktowania sprzecznego z postanowieniami art. 3 (zob. Jabari, op. cit., § 50), a wszystko to powinno nastąpić w rozsądnie krótkim czasie (zob. Batı i Inni przeciwko Turcji, nr 33097/96 i 57834/00, § 136, ETPC 2004-IV). W takim przypadku do stwierdzenia skuteczności wymagane jest również, aby osoba zainteresowana miała dostęp do środka odwoławczego ze skutkiem automatycznie wstrzymującym (zob. Gebremedhin [Gaberamadhien], op. cit., § 66, oraz Hirsi Jamaa i Inni przeciwko Włochom [Wielka Izba], nr 27765/09, § 200, 23 lutego 2012 roku). Takie same zasady mają zastosowanie, jeżeli wydalenie naraża skarżącego na realne ryzyko naruszenia jego prawa do życia chronionego postanowieniami art. 2 Konwencji. Wreszcie, wymóg, aby środek odwoławczy miał skutek automatycznie wstrzymujący, został potwierdzony w odniesieniu do zarzutów wniesionych w oparciu o art. 4 Protokołu nr 4 (zob. Čonka, op. cit., oraz Hirsi Jamaa i Inni, op. cit., § 206)”.

276. Trybunał zauważa, że ​​chociaż ostatnie zdanie wyżej cytowanego paragrafu 82 z pewnością wydaje się potwierdzać potrzebę „środka odwoławczego z automatycznym skutkiem zawieszającym [...] w przypadku skarg na podstawie art. 4 Protokołu nr 4”, nie można go odczytywać w oderwaniu od innych zdań. Przeciwnie, należy go rozumieć w świetle całego paragrafu, który nakłada na państwa obowiązek zapewnienia takiego środka odwoławczego, jeżeli dana osoba twierdzi, że wykonanie nakazu wydalenia naraziłoby ją na rzeczywiste ryzyko złego traktowania z naruszeniem art. 3 Konwencji lub naruszenia jego prawa do życia na podstawie art. 2, ze względu na nieodwracalny charakter szkody, jaka mogłaby mieć miejsce, gdyby urzeczywistniło się ryzyko tortur lub złego traktowania. Należy również zauważyć, że ostatnie stwierdzenie zawarte w paragrafie 82 wyroku w sprawie De Souza Ribeiro zostało potwierdzone przez przytoczone wyroki w sprawie Čonka (cyt. powyżej §§ 81-83) oraz Hirsi Jamaa i Inni (cyt. powyżej, § 206). Jednakże, te dwie sprawy dotyczyły sytuacji, w których skarżący starali się ostrzec władze krajowe przed ryzykiem, że mogą być poddani traktowaniu naruszającemu art. 3 Konwencji w krajach docelowych, a nie zarzutu, że ich wydalenie z państwa przyjmującego miało charakter zbiorowy.

277. Trybunał uważa, że ​​jeżeli, tak jak w przedmiotowej sprawie, skarżąca osoba nie twierdzi, że grozi jej naruszenie art. 2 lub 3 Konwencji w kraju docelowym, usunięcie z terytorium pozwanego Państwa nie narazi jej na niebezpieczeństwo o potencjalnie nieodwracalnych skutkach.

278. Ryzyko takiej szkody nie wystąpi na przykład, gdy twierdzi się, że wydalenie naruszyłoby prawo osoby do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Taka sytuacja jest przewidziana w paragrafie 83 wyroku w sprawie De Souza Ribeiro, który należy odczytywać łącznie z poprzednim paragrafem i który brzmi następująco:

„Z drugiej strony, w przypadku wydaleń kwestionowanych w oparciu o domniemaną ingerencję w prawo do życia prywatnego i rodzinnego środek odwoławczy nie musi mieć skutku automatycznie wstrzymującego, aby mógł być uznany za skuteczny. Niemniej w kwestiach związanych z imigracją, w których istnieje prawdopodobieństwo, że wydalenie może ingerować w prawo cudzoziemca do poszanowania jego życia prywatnego i rodzinnego, art. 13 w związku z art. 8 Konwencji wymaga, aby Państwa dały takiej osobie możliwość skutecznego zakwestionowania nakazu deportacji lub odmowy udzielenia zezwolenia na pobyt, a także uzyskania zbadania istotnych dla sprawy kwestii z zachowaniem wystarczających gwarancji proceduralnych i w sposób wnikliwy, na właściwym forum krajowym, które oferuje odpowiednią niezależność i bezstronność (zob. M. i Inni przeciwko Bułgarii, nr 41416/08, §§ 122-132, 26 czerwca 2011 roku, oraz na zasadzie mutatis mutandis Al-Nashif przeciwko Bułgarii, nr 50963/99, § 133, 20 czerwca 2002 roku)”.

279. Zdaniem Trybunału podobne stwierdzenia mają zastosowanie, gdy skarżąca osoba zarzuca, że procedura wydalenia miała charakter „zbiorowy", nie twierdząc jednocześnie, że naraziła ona ją na ryzyko nieodwracalnej szkody w postaci naruszenia art. 2 lub 3 Konwencji. Wynika z tego, że w takich przypadkach Konwencja nie nakłada na państwo bezwzględnego obowiązku zagwarantowania automatycznie zawieszającego środka odwoławczego, lecz wymaga jedynie, aby dana osoba miała skuteczną możliwość zakwestionowania decyzji o wydaleniu poprzez dogłębną analizę jej skargi dokonaną przez niezależną i bezstronną instancję krajową. Trybunał stwierdza, że ​​sędzia pokoju w Agrigento spełniał te wymagania.

280. Trybunał zwraca również uwagę, że fakt, iż środek odwoławczy dostępny dla skarżącego nie miał skutku zawieszającego, nie był decydujący dla rozstrzygnięcia przyjętego w sprawie De Souza Ribeiro, iż doszło tam do naruszenia art. 13 Konwencji. Wniosek ten opierał się na fakcie, że „dająca się uzasadnić" skarga skarżącego, w której zarzucano niezgodność jego wydalenia z art. 8 Konwencji, została odrzucona szybko, a nawet bardzo pośpiesznie (skarżący odwołał się do Sądu Administracyjnego w dniu 26 stycznia 2007 r. o godz. 15.11 i został deportowany do Brazylii tego samego dnia około godziny 16.00 - zob. De Souza Ribeiro, cyt. powyżej, §§ 84-100, w szczególności §§ 93-94 i 96).

281. Wynika z tego, że brak skutku zawieszającego decyzji o wydaleniu nie stanowi sam w sobie naruszenia art. 13 Konwencji, jeśli, tak jak w przedmiotowej sprawie, skarżący nie twierdzą, że w kraju docelowym istnieje rzeczywiste ryzyko naruszenia praw zagwarantowanych w art. 2 lub 3.

W związku z tym nie doszło do naruszenia art. 13 Konwencji w związku z art. 4 Protokołu nr 4.

VIII. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI

282. Art. 41 Konwencji przewiduje:

„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.

A. Zadośćuczynienie

283. Skarżący domagali się po 65 000 euro (EUR) każdy z tytułu doznanych krzywd, które rzekomo ponieśli. Argumentowali, że kwota ta była uzasadniona ze względu na wagę naruszeń, których ofiarą padli. Zwrócili się o wpłacenie tej sumy na ich własne tunezyjskie rachunki bankowe.

284. Rząd uznał, że roszczenia skarżących o słuszne zadośćuczynienie były „nie do przyjęcia”.

285. Uwzględniając szczególne okoliczności sprawy i wnioski, do jakich doszedł w odniesieniu do różnych skarg skarżących, Trybunał stwierdza, że ​​każdemu wnioskodawcy należy przyznać 2500 EUR z tytułu poniesionej krzywdy, co daje łącznie 7500 EUR dla wszystkich trzech wnioskodawców.

B. Koszty i wydatki

286. Skarżący zażądali również 25 236,89 EUR z tytułu kosztów i wydatków poniesionych przez nich przed Trybunałem. Suma ta obejmowała: koszty podróży ich przedstawicieli do Tunisu (432,48 EUR); koszty podróży ich przedstawicieli na rozprawę przed Wielką Izbą (700 EUR); tłumaczenie obserwacji złożonych przed Izbą (912,03 EUR) i przed Wielką Izbą (1192,38 EUR); konsultacje z adwokatem specjalizującym się w międzynarodowym prawie dotyczącym praw człowieka (3000 EUR) oraz prawnikiem specjalizującym się w prawie imigracyjnym (3000 EUR), a także wynagrodzenia ich przedstawicieli w postępowaniu przed Trybunałem (łącznie 16 000 EUR). Przedstawiciele skarżących oświadczyli, że wydatki te zostały pokryte i zażądali, aby przyznana kwota została wpłacona bezpośrednio na ich właściwe konta bankowe.

287. Rząd nie przedstawił żadnych uwag w tej kwestii.

288. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżący jest uprawniony do zwrotu kosztów i wydatków tylko w takim zakresie, w jakim wykazano, że zostały one faktycznie i w stopniu koniecznym poniesione i są rozsądne co do kwoty. W przedmiotowej sprawie, mając na względzie dokumenty będące w jego posiadaniu oraz orzecznictwo, Trybunał uznaje sumę żądaną w odniesieniu do kosztów i wydatków poniesionych w postępowaniu przed nim za nadmierną (25 236,89 EUR). Trybunał postanawia przyznać skarżącym łącznie 15 000 EUR z tego tytułu. Kwotę tę należy wpłacić bezpośrednio na rachunki bankowe przedstawicieli skarżących (zob. mutatis mutandis Oleksandr Volkov przeciwko Ukrainie, nr 21722/11, § 219, ETPCz 2013).

C. Odsetki za zwłokę

289. Trybunał uznaje za właściwe, aby domyślna stopa procentowa była oparta na krańcowej stopie pożyczkowej Europejskiego Banku Centralnego, do której należy dodać trzy punkty procentowe.

Z TYCH POWODÓW TRYBUNAŁ

1. Orzeka jednogłośnie, że Rząd został pozbawiony możliwości podniesienia zarzutu (estoppel), jakoby krajowe środki odwoławcze nie zostały wyczerpane;

2. Oddala jednogłośnie wstępny zarzut Rządu, że art. 5 nie znajduje zastosowania w przedmiotowej sprawie;

3. Orzeka jednogłośnie, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 1 Konwencji;

4. Orzeka jednogłośnie, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 2 Konwencji;

5. Orzeka jednogłośnie, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 Konwencji;

6. Orzeka jednogłośnie, że nie doszło do naruszenia art. 3 Konwencji ze względu na warunki, w jakich skarżący byli przetrzymywani w CSPA w Contrada Imbriacola;

7. Orzeka jednogłośnie, że nie doszło do naruszenia art. 3 Konwencji ze względu na warunki, w jakich skarżący byli przetrzymywani na statkach Vincent i Audace;

8. Orzeka szesnastoma głosami do jednego, że nie doszło do naruszenia art. 4 Protokołu nr 4 do Konwencji;

9. Orzeka jednogłośnie, że doszło do naruszenia art. 13 Konwencji w związku z art. 3 Konwencji;

10. Orzeka szesnastoma głosami do jednego, że nie doszło do naruszenia art. 13 Konwencji w związku z art. 4 Protokołu nr 4;

11. Orzeka piętnastoma głosami do dwóch, że pozwane państwo ma wypłacić każdemu skarżącemu, w terminie trzech miesięcy, po 2500 EUR (dwa tysiące pięćset euro), plus wszelkie należne podatki, z tytułu szkody niemajątkowej;

12. Orzeka, jednogłośnie, że:

(a) że pozwane państwo ma wypłacić skarżącym łącznie, w terminie trzech miesięcy, 15 000 EUR (piętnaście tysięcy euro), plus wszelkie należne podatki, z tytułu kosztów i wydatków, poprzez wpłatę na rachunki bankowe ich przedstawicieli;

(b) począwszy od upływu powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu uregulowania należności będą naliczane zwykłe odsetki od określonej powyżej kwoty oraz kwoty przyznanej w pkt 11 sentencji – według stawki równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie plus trzy punkty procentowe;

13. Oddala jednogłośnie pozostałą część roszczenia skarżących o słuszne zadośćuczynienie.

Sporządzono w języku angielskim i francuskim i ogłoszono podczas publicznej rozprawy w Budynku Praw Człowieka w Strasburgu w dniu 15 grudnia 2016 r.

Johan CallewaertLuis López Guerra
Zastępca KanclerzaPrzewodniczący

Zgodnie z art. 45 ust. 2 Konwencji i Regułą 74 § 2 Regulaminu Trybunału następujące opinie odrębne zostały załączone do wyroku:

(a) zgodna opinia sędziego Raimondiego;

(b) częściowo rozbieżna opinia sędziego Dedova;

(c) częściowo rozbieżna opinia sędziego Serghidesa.

L.L.G.
J.C.

[Opinie odrębne zostały pominięte w niniejszym tłumaczeniu]

[1] Źródło: Nota informacyjna na temat orzecznictwa Trybunału nr 202, grudzień 2016 (Information Note. Case-law of the European Court of Human Rights No. 202, December 2016)

Full & Egal Universal Law Academy