© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, /en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 201
Listopad 2016 r.
Lupeni Greek Catholic Parish i Inni p. Rumunii [Wielka Izba] – skarga nr 76943/11
Wyrok z 29.11.2016 r. [Wielka Izba]
Art. 6
Postępowanie cywilne
Art. 6 ust. 1
Dostęp do sądu
Decyzja dotycząca restytucji miejsc kultu wydana w oparciu o „życzenia członków wspólnot, które były właścicielami mienia”: brak naruszenia
Sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy
Głębokie i utrzymujące się rozbieżności w orzecznictwie najwyższych sądów i brak wykorzystania mechanizmu mającego na celu zapobieganie sprzeczności w orzecznictwie: naruszenie
Fakty – W 1948 r. skarżące, podmioty należące do Kościoła Katolickiego Wschodniego Rytu (grekokatolicy lub unici), zostały rozwiązane na podstawie dekretu ustawodawczego nr 358/1948. Na mocy tego dekretu całe mienie należącego do tego wyznania zostało przekazane Państwu, oprócz mienia parafialnego, które zostało przekazane Kościołowi Prawosławnemu na mocy dekretu nr 177/1948, który przewidywał, że jeśli większość członków kościoła stała się członkami innego kościoła, mienie należące do tego pierwszego będzie przekazane na własność tego drugiego. W 1967 r. budynek kościoła oraz przyległy dziedziniec kościelny, które należały do parafii skarżących, zostały wpisane w księdze wieczystej jako przekazane Rumuńskiemu Kościołowi Prawosławnemu.
Po upadku reżimu komunistycznego w grudniu 1989 r., dekret ustawodawczy nr 358/1948 został uchylony na mocy dekretu ustawodawczego nr 9/1989. Kościół Unicki został oficjalnie uznany dekretem ustawodawczym nr 126/1990 o pewnych środkach dotyczących Rumuńskiego Kościoła Zjednoczonego z Rzymem (Grecki Kościół Katolicki). Art. 3 dekretu stanowił, że status prawny mienia, które należało do parafii greckokatolickich, zostanie ustalony przez wspólne komisje złożone zarówno z przedstawicieli Greckiego Kościoła Katolickiego jak i duchownych prawosławnych. Przy podejmowaniu decyzji komisje miały uwzględnić „życzenia wyznawców wspólnot posiadających te nieruchomości”.
Art. 3 dekretu ustawodawczego nr 126/1990 został uzupełniony rozporządzeniem Rady Ministrów nr 64/2004 z 13 sierpnia 2004 r. oraz ustawą nr 182/2005. Dekret po nowelizacji przewidywał, że w razie braku porozumienia członków duchowieństwa reprezentujących oba wyznania we wspólnych komisjach, strona mająca interes we wszczęciu postępowania sądowego może to uczynić na podstawie powszechnych przepisów prawa.
Skarżąca parafia została przywrócona na gruncie prawa w dniu 12 sierpnia 1996 r. Skarżący podjęli kroki w celu uzyskania zwrotu kościoła i przyległego dziedzińca. Nie zdołano rozwiązać sprawy na posiedzeniach wspólnej komisji. Skarżący wszczęli zatem postępowanie sądowe na podstawie powszechnych przepisów prawa, ale bez powodzenia. Sądy oparły swe orzeczenia na specjalnym kryterium „życzenia wyznawców wspólnot posiadających te nieruchomości”.
Wyrokiem z 19 maja 2015 r. (zobacz Nota informacyjna nr 185) Izba Trybunału uznała jednomyślnie, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 ani też art. 14 w związku z art. 6 ust. 1.
W dniu 19 października 2015 r. sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek skarżących.
Prawo – Art. 6 ust. 1: Powództwo wniesione przez skarżących dotyczyło prawa o charakterze cywilnym i miało na celu ustanowienie za pośrednictwem sądów prawa własności, nawet jeśli przedmiotem sporu było miejsce kultu. Art. 6 ust. 1 Konwencji miał zatem zastosowanie w obecnej sprawie.
(a) Prawo dostępu do sądu – Skarżącym nie uniemożliwiono wniesienia powództwa o zwrot kościoła do sądu krajowego, który przeprowadził wnikliwe badanie ich sprawy.
Sądy krajowe, które były niezależne i bezstronne, przy wykonywaniu swej jurysdykcji korzystały z prawa do przeprowadzenia oceny sprawy zgodnie z własnym uznaniem, a ich rola nie była ograniczona do zatwierdzenia wstępnie określonego wyniku.
A zatem, w obecnej sprawie nie miała miejsce przeszkoda proceduralna utrudniająca skarżącym dostęp do sądu, a przepis prawa materialnego, który – choć był on tego rodzaju, że miał wpływ na wynik postępowania – nie uniemożliwiał sądom oceny istoty sporu. W rzeczywistości skarżący skarżyli się na problem ze spełnieniem warunku przewidzianego przez prawo materialne w celu uzyskania zwrotu danego miejsca kultu.
Jednakże rozróżnienie między elementami proceduralnymi a materialnymi było decydującą kwestią dla rozstrzygnięcia zastosowalności i, jeśli to właściwe, zakresu gwarancji art. 6 Konwencji, który może co do zasady nie znajdować zastosowania do ograniczeń o charakterze materialnym nałożonych na uprawnienie istniejące na gruncie prawa krajowego.
Kryterium życzeń wyznawców, którego dotyczy obecna sprawa, nie może być uznane za ograniczające w jakikolwiek sposób jurysdykcję sądów do rozstrzygania w sprawie powództw o zwrot mienia w odniesieniu do miejsc kultu, a jako kwalifikujące określone prawo materialne. Sądy krajowe w obecnej sprawie miały pełną jurysdykcję przy stosowaniu i wykładni prawa krajowego, nie będąc związane odmową parafii prawosławnej znalezienia rozwiązania ugodowego w kontekście procedury przed komisją wspólną.
Sporne kryterium spowodowało gorące debaty w czasie, gdy było ono przyjmowane przez Parlament i kiedy ustawą nr 182/2005 uchwalano zmiany do dekretu ustawodawczego nr 126/1990. Oba zainteresowane kościoły były konsultowane w ramach procesu ustawodawczego, który doprowadził do przyjęcia spornego kryterium. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w sposób spójny uznawało zgodność tego kryterium z Konstytucją, zarówno w odniesieniu do jego zastosowania przez wspólne komisje, jak też w kontekście postępowań sądowych prowadzonych na podstawie powszechnych przepisów prawa.
W wyroku w sprawie Sâmbata Bihor Greek Catholic Parish p. Rumunii (skarga nr 48107/99, wyrok z 12 stycznia 2010 r., Nota informacyjna nr 126) Trybunał stwierdził ograniczenie prawa dostępu do sądu po zbadaniu ram prawnych, które istniały przed zmianami wprowadzonymi do art. 3 dekretu ustawodawczego nr 126/1999 na mocy rozporządzenia nr 64/2004 oraz ustawy nr 182/2005, a zatem przed wprowadzeniem w sposób wyraźny w drodze tych nowelizacji możliwości wszczęcia postępowania w oparciu o prawo powszechne.
Mając na uwadze powyższe względy, skarżący nie zostali pozbawieni prawa do rozstrzygnięcia istoty ich roszczenia dotyczącego prawa własności miejsca kultu. Trudności napotkane przez skarżących przy ich próbach uzyskania zwrotu spornego budynku kościelnego wynikały z mających zastosowanie przepisów prawa materialnego i nie były związane z jakimkolwiek ograniczeniem ich prawa dostępu do sądu.
Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (dwunastoma głosami do pięciu).
(b) Zgodność z zasadą pewności prawnej – W ramach samego Wysokiego Sądu, który był powołany do rozstrzygania przedmiotowych sporów w ostatniej instancji, wykładnia pojęcia „powszechnego prawa” dokonywana była w sposób sprzeczny. Znalazło to odzwierciedlenie w orzeczeniach przyjmowanych przez sądy niższych instancji, które również wydawały sprzeczne wyroki.
Od 2012 r. Wysoki Sąd oraz Trybunał Konstytucyjny ujednoliciły swoje stanowiska w postępowaniach dotyczących restytucji miejsc kultu, co skutkowało w praktyce harmonizacją orzecznictwa sądów niższej instancji.
Tym niemniej, od 2007 r. do 2012 r. Wysoki Sąd wydawał wyroki, które różniły się diametralnie. Zważywszy że Wysoki Sąd zmieniał swoje stanowisko, te wahania w wykładni sądów nie mogły być uznawane za ewolucję orzecznictwa, która jest nieodłączną cechą każdego systemu sądowego.
Wreszcie, niepewność prawna dotyczyła kolejno kwestii dostępu do sądu oraz mającego zastosowanie prawa materialnego.
Wynika z tego, że w obecnej sprawie istniały “głębokie i długotrwałe rozbieżności” w orzecznictwie, w rozumieniu wyroku Wielkiej Izby w sprawie Nejdet Şahin i Perihan Şahin p. Turcji ([Wielka Izba], skarga nr 13279/05, 20 października 2011 r., Nota informacyjna nr 145).
Kontekst, w jakim zostało zbadane powództwo skarżących, a mianowicie niepewność w orzecznictwie, w powiązaniu z brakiem szybkiego wykorzystania mechanizmu przewidzianego w prawie krajowym do zapewnienia spójnej praktyki nawet w ramach najwyższego sądu w kraju, podważyła zasadę pewności prawnej, a w ten sposób skutkowała pozbawieniem skarżących sprawiedliwego rozpatrzenia ich sprawy.
Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie).
Trybunał orzekł również, dwunastoma głosami do pięciu, że nie doszło do naruszenia art. 14 w związku z art. 6 ust. 1, zważywszy, że brak było różnego traktowania skarżących i pozwanego w odniesieniu do możliwości wystąpienia do sądu i uzyskania orzeczenia sądu w sprawie powództwa o zwrot własności miejsca kultu; a także, jednomyślnie, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 z uwagi na brak rozpatrzenia sprawy skarżących w rozsądnym terminie.
Art. 41: łącznie 4.700 euro dla skarżących z tytułu szkody niemajątkowej.
(Zobacz również Beian p. Rumunii, skarga nr 30658/05, 6 grudnia 2007 r., Nota informacyjna nr 103; Albu i Inni p. Rumunii, skarga nr 34796/09, 10 maja 2012 r., Nota informacyjna nr 152; oraz Ferreira Santos Pardal p. Portugalii, skarga nr 30123/10, 30 lipca 2015 r.).
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
Full & Egal Universal Law Academy