© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
SEKCJA CZWARTA
SPRAWA MALEC PRZECIWKO POLSCE
(Skarga Nr 28623/12)
WYROK
STRASBOURG
28 czerwca 2016
OSTATECZNY
28/09/2016
Ten wyrok uprawomocnił się na warunkach określonych w Artykule 44 § 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawie Malec przeciwko Polsce,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako Izba w składzie:
András Sajó, Przewodniczący,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Krzysztof Wojtyczek,
Egidijus Kūris,
Iulia Motoc,
Gabriele Kucsko-Stadlmayer,
Marko Bošnjak, sędziowie,
oraz Marialena Tsirli, Kanclerz Sekcji,
Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 czerwca 2016,
Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 28623/12) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesionej do Trybunału na podstawie Artykułu 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności ( "Konwencja") przez polskiego obywatela, pana Jarosława Malca (“skarżący”), w dniu 7 maja 2012.
2. Skarżący był reprezentowany przez pana K. Marasek-Zybura, prawnika praktykującego w Krakowie. Rząd Polski ("Rząd") był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, panią J. Chrzanowską, z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
3. Skarżący zarzucał w szczególności, że polskie władze nie podjęły skutecznych kroków w celu wyegzekwowania jego prawa do kontaktów z córką.
4. W dniu 7 listopada 2012 roku skarga została przekazana do Rządu.
STAN FAKTYCZNY
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Skarżący urodził się w 1973 roku i mieszka w miejscowości Bibice.
6. W 1997 roku skarżący poślubił E. W 2004 roku urodziła się ich córka, N. W 2008 roku skarżący i E. rozstali się. W maju 2008 roku skarżący wyprowadził się z domu rodzinnego.
7. Po rozstaniu, skarżący i E. uzgodnili ustalenia dotyczące kontaktów z dzieckiem (co drugi weekend, jeden dzień w tygodniu, oraz ferii letnich i zimowych).
A. Postępowanie rozwodowe i ustalenia dotyczące kontaktów z dzieckiem
8. W dniu 16 stycznia 2009 roku skarżący wniósł pozew rozwodowy do Sądu Okręgowego w Krakowie wraz z wnioskiem o tymczasowe zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem.
9. W dniu 26 lutego 2009 roku Sąd Okręgowy nakazał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w domu matki przez kuratora sądowego w celu ustalenia sytuacji N. oraz zdolności wychowawczych matki i ojca. Kurator przedstawił swoje sprawozdanie w dniu 21 lipca 2009 roku. Kurator ustalił, że N. kocha oboje rodziców, ale jest bardziej przywiązana do matki. Skarżący miał częsty kontakt z córką. Jednak rodzice byli w konflikcie ze sobą i żywili negatywne uczucia wobec siebie. Skarżący upoważnił M.T., swoją nową partnerkę, aby odbierała N. z przedszkola, co stało się źródłem wielkiego konfliktu między rodzicami. Kurator stwierdził, że ustalenia w przedmiocie utrzymywania kontaktów z dzieckiem powinny być szybko uregulowane przez sąd w celu zminimalizowania negatywnych skutków rozwodu na N. Dziecko powinno pozostać z matką a ojciec powinien być uprawniony do częstych odwiedzin. Powinien on jednak poinformować matkę o miejscu pobytu dziecka, gdyż zabrał on N. za granicę bez wiedzy matki.
10. Rozprawa wyznaczona na 17 lutego 2010 roku nie odbyła się, ponieważ akta sprawy nie zostały zwrócone przez Sąd Apelacyjny (w którym toczyło się postępowanie o alimenty), oraz ponieważ skarżący przebywał w areszcie tymczasowym w związku z toczącą się przeciwko niemu sprawą o korupcję.
11. W dniu 2 czerwca 2009 roku i 14 października 2010 roku skarżący ponownie złożył wniosek o tymczasowe zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem, podając różne rozwiązania. W dniu 18 listopada 2010 roku matka odpowiedziała, wystosowując swój własny wniosek o ustalenia dotyczące kontaktów z dzieckiem.
12. W lecie 2010 roku skarżący przeniósł się do M.T. a we wrześniu 2010 roku urodził mu się syn.
13. W dniu 22 listopada 2010 roku Sąd Okręgowy w Krakowie wydał postanowienie o zabezpieczeniu kontaktów. Zdecydował, że skarżący będzie mógł widywać swoją córkę co drugi weekend pomiędzy godz. 15:00 w piątek i godziną 17:00 w niedzielę, a także między godziną 15:00 we wtorek i godziną 15:00 w środę. Ponadto, może on spędzić z nią co drugie święta Bożego Narodzenia, każdą wigilię świąt Bożego Narodzenia i każdą niedzielę Wielkanocy. Skarżącemu zezwolono na zabranie N na pierwszy tydzień ferii zimowych i od 1 do 21 lipca letnich wakacji.
14. W dniu 21 stycznia 2011 roku Sąd Okręgowy w Krakowie wydał nakaz egzekucji w odniesieniu do tej decyzji.
15. W dniu 17 maja 2011 roku zwróciła się do sądu w celu ograniczenia kontaktu pomiędzy skarżącym a N. z powodu kruchego stanu emocjonalnego dziecka. N. odbywała terapię u psychologa od kwietnia 2011 roku do lutego 2012 roku.
16. Rozprawa wyznaczona na 22 marca 2011 roku została odroczona po złożeniu przez skarżącego wniosku o wyłączenie sędziego. Wniosek ten został oddalony w dniu 29 marca 2011 r. Kolejne odwołanie przez skarżącego zostało oddalone w dniu 7 września 2011 roku.
17. W dniu 20 maja 2011 roku psycholog leczący N. zasugerował zmianę decyzji dotyczącej kontaktu z dzieckiem tak, aby N. nie musiała pozostawać na noc w domu skarżącego, jako że najwyraźniej powoduje to u niej silny stres.
18. W dniu 13 lipca 2011 roku Sąd Okręgowy w Krakowie zlecił kolejny wywiad środowiskowy. Kurator przedstawiła swoje sprawozdanie w dniu 16 grudnia 2011 roku. Ustaliła ona, że wizyty kontaktowe z N. miały miejsce zgodnie z ustaleniami rodziców po ich rozstaniu, z wyjątkiem okresu od stycznia do maja 2010 roku (kiedy to skarżący został tymczasowo aresztowany pod zarzutem korupcji). Spotkania zostały wznowione już w maju 2010 roku i były systematycznie kontynuowane aż do listopada 2010 roku. Następnie, po tym jak sąd rozpoczął nadzorowanie wizyt kontaktowych, konflikt między rodzicami nasilił się. Matka była zdania, że skarżący chciał spotykać się niezależnie od potrzeb dziecka i jej zajęć pozalekcyjnych (treningi łyżwiarskie). Z drugiej strony, ojciec był przekonany, że harmonogram treningów był zmanipulowany przez matkę tak, aby miały one miejsce podczas jego wizyt kontaktowych. Według stanu na 17 grudnia 2011 roku, wizyty kontaktowe nie miały miejsca zgodnie z postanowieniem o zabezpieczeniu kontaktów. Skarżący widział się ze swoją córkę w jej urodziny i kilka razy po szkole.
19. W dniu 2 stycznia 2012 roku kurator przedstawiła w sądzie sprawozdanie uzupełniające. Zauważyła ona, że N. nie jest zadowolona ze sposobu, w jaki ma miejsce jej kontakt ze skarżącym. Nie ma ona nic przeciwko widywaniu go częściej niż zaplanowano, ale nie chciała zostawać na noc w jego domu.
20. W dniu 11 stycznia 2012 roku odbyła się rozprawa, podczas której skarżący i E. uzgodnili ustalenia w przedmiocie kontaktu z dzieckiem. W tym samym dniu, Sąd Okręgowy w Krakowie wydał wyrok, w którym orzekł o rozwodzie stron. Sąd postanowił, że w okresie do 30 czerwca 2012 roku skarżący będzie mógł widywać córkę w każdy czwartek między godziną 15:00 oraz godziną 17:00, w co drugą sobotę i niedzielę od godziny 11:00 do godziny 19:00; jak również w niedzielę wielkanocną pomiędzy godziną 11:00 i godziną 17:00. Od 1 lipca 2012 roku, skarżący będzie mógł spotykać się ze swą córką w co drugi weekend, od godziny 15:00 w piątek do godziny 17:00 w niedzielę; w każdą środę od 15:00 do godziny 15:00 w czwartek, przez cały okres od 1 do 21 lipca; w pierwszym tygodniu ferii zimowych; pierwszym dniu Wielkanocy i w Boże Narodzenie.
21. W dniu 5 marca 2012 roku skarżący wniósł apelację. W dniu 31 lipca 2012 roku Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację skarżącego.
B. Postępowanie egzekucyjne (grzywny i egzekucja)
22. W dniu 14 i 20 grudnia 2010 roku oraz w dniu 17 stycznia 2011 roku skarżący złożył do sądu wniosek o egzekucję ustalonych kontaktów z dzieckiem, które nie były przestrzegane przez matkę dziecka.
23. W dniu 7 marca 2011 roku skarżący złożył dwa wnioski do sądu o nałożenie grzywny na matkę w związku z niezastosowaniem się do postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem z dnia 22 listopada 2010 roku.
24. Skarżący następnie złożył kolejne trzy wnioski w dniu 15 kwietnia 2011 roku, trzy w dniu 28 kwietnia 2011 roku, oraz cztery w dniu 18 maja 2011 roku.
25. Sąd wyznaczył rozprawę na 27 maja 2011 roku. Jednak E. nie pojawiła się w tym dniu (była na urlopie w celu sprawowania opieki nad jej chorym dzieckiem).
26. Skarżący wniósł liczne dalsze wnioski do sądu o nałożenie grzywny na E. W szczególności, wniósł dwa wnioski w dniu 1 czerwca 2011 roku, dwa w dniu 7 czerwca 2011 roku, cztery w dniu 24 czerwca 2011 roku, trzy w dniu 25 lipca 2011 roku, trzy w dniu 8 sierpnia 2011 i jeden w dniu 23 sierpnia 2011 roku.
27. Kolejna rozprawa odbyła się w dniu 31 sierpnia 2011 r.
28. Na kolejnej rozprawie, która odbyła się w dniu 28 października 2011 roku, w odniesieniu do wniosku skarżącego z dnia 7 marca 2011 roku Sąd Rejonowy Kraków-Krowodrza nakazał matce dostosowanie się do postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem w ciągu dwóch tygodni pod groźbą grzywny w wysokości 1.000 złotych polskich (PLN). W dniu 30 grudnia 2011 roku Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił odwołanie złożone przez E. przeciwko tej decyzji.
29. Skarżący złożył kolejne wnioski do sądu o nałożenie grzywny na E., w dniach: 1 lutego 2012, 20 lutego 2012, 20 marca 2012, 3 kwietnia 2012 (sześć wniosków); 24 kwietnia 2012 (dwa wnioski); oraz w dniu 21 maja 2012 (trzy wnioski).
30. W dniu 8 marca 2012 roku Sąd Rejonowy Kraków-Krowodrza wyłączył wniosek skarżącego z 23 sierpnia 2011 roku (patrz pkt. 26 powyżej) do odrębnego postępowania. Następnie został on oddalony w dniu 18 kwietnia 2012 roku. Na skutek wniesienia zażalenia, Sąd Okręgowy w Krakowie uchylił zaskarżone postanowienie w dniu 30 lipca 2012 roku. W dniu 3 września 2012 roku postępowanie zostało ponownie wyłączone do odrębnego postępowania, w części dotyczącej wniosku skarżącego z dnia 23 sierpnia 2011 roku, a sprawie przydzielono nowy numer sprawy. Postępowanie zostało przekazane zgodnie z właściwością miejscową do Sądu Rejonowego Kraków-Nowa Huta ze względu na zmianę adresu zamieszkania przez E. Postępowanie zostało umorzone ostatecznie w dniu 24 kwietnia 2013 roku.
31. W dniu 15 marca 2012 roku, w odpowiedzi na wniosek skarżącego z dnia 7 marca 2011 roku Sąd Rejonowy nałożył grzywnę w wysokości 1000 zł na E. (którą następnie zapłaciła). Ponadto nakazał jej dostosowanie się do postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem w ciągu dwóch tygodni, pod rygorem nakazania zapłaty kolejnej grzywny w kwocie 1.000 zł.
32. W dniu 24 kwietnia 2012 roku kurator sądowy przedstawił sprawozdanie do sądu w sprawie uzgodnień dotyczących kontaktów skarżącego z córką. Z treści sprawozdania wynikało, że wizyty kontaktowe nie odbywały się zgodnie z postanowieniem o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem. N. czasem spotkała się ze skarżącym we wtorki po szkole, pozostając z nim aż do około godz.15:00-16:00. Nadto, o ile N. nie chciała pozostawać na noc w domu skarżącego, nie miała nic przeciwko temu, aby spotykać się z nim częściej po szkole w trakcie tygodnia. Kurator zasugerował, aby rodzice i dziecko zostali poddani badaniu w Rodzinnym Ośrodku Diagnostyczno-Konsultacyjnym) (zwanym dalej "RODK").
33. W dniu 8 sierpnia 2012 roku sąd nałożył kolejną grzywnę w wysokości 1.000 zł na E. Jednak w dniu 22 listopada 2012 roku Sąd Rejonowy w Krakowie umorzył postępowanie w przedmiocie egzekucji prawa do kontaktów z dzieckiem, z uwagi na utratę mocy postanowienia
o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem z dnia 22 listopada 2010 roku.
34. Kurator sądowy przedstawił Sądowi Okręgowemu w Krakowie dwa sprawozdania w dniach: 20 i 29 października 2012 roku. Z treści sprawozdań wynikało, że ustalenia kontaktowe określone w najnowszym postanowieniu zabezpieczającym kontakty z dzieckiem nie były egzekwowane. Od maja 2012 roku ojciec miał możliwość osobistego kontaktu ze swoją córką tylko przez kilka minut przy okolicznościowych spotkaniach. Zdaniem kuratora, ojciec był gotowy i zdolny do opieki nad córką i organizował ciekawe zajęcia na okoliczność ich spotkań. Jednakże, zapytana przez opiekuna, N. nie wykazywała entuzjazmu odnośnie widywania jej ojca i wypowiadała o nim wyłącznie negatywne sądy. Kurator stwierdził, że konieczne jest przeprowadzenie dowodu z opinii RODK.
35. Tymczasem skarżący złożył liczne wnioski o przymusowe odebranie N. celem wykonania prawa do kontaktów z dzieckiem, przy okazji kolejnych spotkań (w maju, lipcu i sierpniu 2012 roku, oraz w lutym 2013 roku). Sąd Rejonowy w Krakowie wydał nakazy przymusowego odebrania dziecka przez kuratora: w dniu 15 maja 2012 roku (na dzień 1 lipca 2012 roku), w dniu 13 grudnia 2012 roku (na 23 grudnia 2012 roku) oraz w dniu 6 marca 2013 roku. W postanowieniu z dnia 6 marca 2013 roku, sąd podkreślił, że w żadnym wypadku nie powinna być stosowana siła fizyczna przy odbieraniu N. gdyż byłoby sprzeczne z jej najlepszym interesem.
36. W dniu 1 lipca 2012 roku, kurator stwierdził, że E. nie mieszka pod adresem, który zgłosiła w sądzie, i nie był w stanie odebrać córki skarżącego. Natomiast w dniach 23 grudnia 2012 roku i 6 marca 2013 roku, kurator próbował mediować między rodzicami i rozmawiać z dzieckiem, aby nakłonić ją do zmiany zdania, ale dziecko nie chciało pójść z ojcem.
C. Dalsze postępowania egzekucyjne
37. W trakcie postępowania rozwodowego, zarówno skarżący, jak i E. prosili policję o interwencję przy różnych okazjach. W szczególności, w dniu 3 września 2011 roku skarżący przybył do domu E., aby zabrać N. Jednak N. płakała i nie chciała z nim iść. E. zadzwoniła na policję, ponieważ skarżący rzekomo zachowywał się w sposób agresywny. W dniu 25 października 2011 roku policja ponownie interweniowała w domu E.. Przy tej okazji, E. odmówiła skarżącemu zabrania N. na spotkanie przewidziane w postanowieniu sądu ustalającym kontakty z dzieckiem, gdyż dziecko rzekomo boi się go.
38. W dniu 20 lutego 2012 roku skarżący złożył skargę do Sądu Rejonowego Kraków-Nowa Huta, że matka nie zastosowała się do postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem i zwrócił się do sądu, o odebranie od niej przyrzeczenia określonego zachowania.
39. Rozprawa zaplanowana na 25 kwietnia 2012 została odroczona ze względu na nieobecność obojga rodziców. Kolejne rozprawy odbyły się 20 lipca 2012 roku i 23 sierpnia 2012 roku.
40. W dniu 23 sierpnia 2012 roku Sąd Rejonowy Kraków-Nowa Huta oddalił wniosek skarżącego, ponieważ postanowienie o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem zostało uchylone w wyniku zażalenia w dniu 30 stycznia 2013 roku. Sąd Okręgowy w Krakowie uznał, że Sąd Rejonowy skoncentrował się na zastosowaniu grzywny wobec do E. i nie wziął pod uwagę innych wniosków skarżącego.
41. W dniu 28 lutego 2013 roku Sąd Rejonowy Kraków-Nowa Huta ponownie umorzył postępowanie dotyczące wniosku skarżącego o nałożenie grzywny na matkę, celem egzekucji prawa do kontaktów z dzieckiem, ponieważ postanowienie o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem utraciło swą moc, po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego. Według stanu na dzień złożenia uwag Rządu do Trybunału, pozostała część wniosku skarżącego (postępowanie wobec matki w sprawie odebrania przyrzeczenia) była nadal w toku.
D. Zmiana ustaleń dotyczących prawa do kontaktu z dzieckiem
42. W dniu 9 sierpnia 2012 roku E. złożyła wniosek o zmianę ustaleń dotyczących prawa skarżącego do kontaktów z dzieckiem, które zostały określone w orzeczeniu rozwodowym. Twierdziła, że N. nie chciała pozostawać na noc w domu skarżącego.
43. W dniu 1 października 2012 roku Sąd Rejonowy Kraków-Nowa Huta wydał tymczasowe postanowienie o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem i uwzględnił wniosek E.. Sąd uznał, że skarżący może spotykać się ze swoją córką co drugą niedzielę od godziny 14:00 do 18:00. Sąd uznał, że zmiana ustaleń dotyczących kontaktów była w najlepszym interesie dziecka w danej chwili, i że była konieczna dla odbudowanie więzi emocjonalnych pomiędzy N. i skarżącym.
44. W dniu 2 października 2012 roku sąd zlecił kolejny wywiad środowiskowy i badanie rodziców oraz dziecka przez biegłych RODK.
45. W dniu 3 grudnia 2012 roku psycholog przedstawił swoją opinię w sądzie. Biegły stwierdził, że osłabienie więzi emocjonalnej między skarżącym i N. zostało spowodowane przez szereg zdarzeń. Były to w szczególności aresztowanie skarżącego w obecności N. i jego późniejsze tymczasowe aresztowanie; nowy związek i nowe dziecko skarżącego; działania skarżącego w celu przymusowego wykonania postanowienia o zabezpieczeniu kontaktu z dzieckiem, bez względu na potrzeby N.; oraz eskalacja konfliktu między E. i skarżącym. Ekspert stwierdził, że potrzebna jest terapia rodzinna, aby móc przywrócić więzy rodzinne. Ponadto zmiany w ustaleniach dotyczących kontaktów, takie jak zwiększona częstotliwość wizyt, nie były w najlepszym interesie dziecka w tym czasie.
46. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 10 grudnia 2012 roku skarżący poinformował sąd, że dzień wcześniej, kiedy przybył, aby zobaczyć swoją córkę, ona nie chciała z nim pójść. Najwyraźniej N. wyszła na zewnątrz, aby porozmawiać ze skarżącym, ale kiedy zobaczyła M.T. (jego nową partnerkę) wróciła do domu płacząc i odmówiła wyjścia z ojcem. W odpowiedzi na pytanie sądu, czy chciałby uczestniczyć w terapii rodzinnej, skarżący stwierdził, że będzie musiał to przemyśleć, gdyż jego zdaniem problemy z egzekwowaniem uzgodnień kontaktowych występowały z winy matki.
47. W dniu 11 stycznia 2013 roku Sąd Okręgowy w Krakowie uwzględnił zażalenie skarżącego od postanowienia z dnia 1 października 2012. Uznał, że ustalony sposób kontaktów skarżącego z dzieckiem, określony w postanowieniu Sądu Rejonowego wykroczył poza to, czego matka domagała się w swoim wniosku.
48. W dniu 1 marca 2013 roku RODK przedstawił swoją opinię do sądu. Po pierwsze, eksperci ustalili, że oboje rodzice kochali N. i byli w stanie zaspokoić jej potrzeby. Ojciec jest zdeterminowany, aby mieć miejsce w jej życiu i odgrywać ważną rolę. Matka nie miała prawa uniemożliwiać kontaktów pomiędzy N. i jej ojcem. Choć twierdziła, że nie sprzeciwiała się uzgodnieniom kontaktowym, nie była świadoma, że jej pasywne podejście
i wyraźna niechęć do byłego męża utrudniały kontakty ojca z córką. Eksperci podkreślili, że N. ma silną więź emocjonalną z matką i pozostaje pod jej wpływem. Nie czuła się kochana przez swojego ojca i obawiała się kontaktu z nim. Eksperci stwierdzili, że N. nie była w stanie poradzić sobie
z emocjonalnymi skutkami konfliktu między rodzicami i że terapia rodzinna jest niezbędna. Ponadto, pomimo swojej negatywnej reakcji na skarżącego, powinna mieć z nim kontakt. Spotkania ojca z córką nie powinny odbywać się w obecności matki, gdyż to mogłoby zwiększać negatywny stosunek N. wobec jej ojca i uniemożliwić jej odbudowanie więzi emocjonalnych
z ojcem. Spotkania kontaktowe powinny odbywać się na neutralnym gruncie w obecności neutralnej osoby.
49. W dniu 24 kwietnia 2013 roku Sąd Rejonowy w Krakowie wydał postanowienie w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. Zgodnie z tą decyzją, skarżący może spotkać się z N. co drugą niedzielę między godziną 15:00
a 18:00, z wyjątkiem pierwszego tygodnia ferii zimowych oraz w okresie między 15 lipca a 15 sierpnia. Ponadto może widywać N. w pierwszym dniu Wielkanocy między godz. 15:00 i 18:00, oraz w dniu 24 grudnia każdego roku parzystego, oraz w dniu 26 grudnia każdego roku nieparzystego. Sąd uznał, że spotkania kontaktowe powinny odbywać się w obecności kuratora sądowego.
II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA
50. Właściwe prawo krajowe dotyczące egzekwowania praw do odwiedzin rodziców, jest określone w wyroku Trybunału w sprawie Stasik przeciwko Polsce (nr 21823/12, §§ 60-66, 06 października 2015).
PRAWO
I. ZARZUT NARUSZENIA ARTYKUŁU 8 KONWENCJI
51. Skarżący zarzucał, że polskie władze nie podjęły skutecznych kroków w celu wyegzekwowania jego prawa do kontaktów z córką. Powoływał się on na artykuły 6 i 8 Konwencji. Trybunał uważa, że zarzut ten należy analizować wyłącznie na podstawie Artykułu 8 Konwencji, który stanowi:
“1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego domu i swojej korespondencji.
2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób.”
A. Dopuszczalność skargi
52. Rząd stwierdził, że skarżący nie wyczerpał środków dostępnych w ramach prawa polskiego w tym, że złożył skargi do Sądu, nie czekając na wynik postępowania dotyczącego zmiany ustaleń w przedmiocie kontaktu z dzieckiem, a zatem rzeczona skarga była przedwczesna.
53. Skarżący podniósł na wstępie, że postępowanie o zmianę ustaleń kontaktowych, które toczyło się, zostało wszczęte przez E. i nie dotyczy niniejszej skargi. Podkreślił również, że wyrok rozwodowy z dnia
11 stycznia 2012 roku, w którym sąd określił sposób kontaktu z dzieckiem był prawomocny. Twierdził, że złożył prawie 50 wniosków (30 do sierpnia 2011 roku, a potem prawie 20) o nałożenie grzywien na matkę za nieprzestrzeganie postanowień o zabezpieczeniu kontaktów. Zatem, jego zdaniem, wyczerpał dostępne środki krajowe.
54. Trybunał zauważa, że skarżący nie wniósł sprzeciwu wobec ustaleń kontaktowych określonych w kilku tymczasowych postanowieniach
o zabezpieczeniu kontaktu z dzieckiem (patrz: pkt 13, 20, 43 i 49 powyżej). On tylko twierdził, że polskie władze nie podjęły skutecznych kroków w celu wyegzekwowania jego prawa do kontaktów z córką. W tym względzie Trybunał zauważa, że skarżący wszczął postępowanie egzekucyjne
i zwracał się do sądów krajowych przy wielu okazjach, aby nałożyły grzywnę na E. za nieprzestrzeganie ustaleń kontaktowych (patrz: pkt 22-24, 26, 29 powyżej).
55. W tym kontekście należy stwierdzić, że skarżący zrobił wszystko, co można było rozsądnie oczekiwać od niego, aby wyczerpać krajowe kanały zadośćuczynienia (patrz także P.F. przeciwko Polsce, nr. 2210/12, § 45, 16 września 2014). W konsekwencji Trybunał odrzuca sprzeciw Rządu.
56. Trybunał zauważa, że skarga nie jest oczywiście nieuzasadniona w rozumieniu artykułu 35 § 3 (a) Konwencji. Zauważa również, że nie jest ona niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów. Należy zatem uznać ją za dopuszczalną.
B. Meritum skargi
1. Stanowiska stron
(a) Skarżący
57. Skarżący twierdził, że doświadczył znacznych trudności w uzyskaniu prawidłowego i efektywnego kontaktu z córką. Po pierwsze, pomimo faktu, że kurator już w lipcu 2009 roku zwrócił uwagę w swoim sprawozdaniu, że "jest zalecana szybka regulacja spotkań kontaktowych między dzieckiem a ojcem ", sądowi krajowemu zajęło dwa lata wydanie postanowienia o zabezpieczeniu prawa do kontaktów z dzieckiem. Następnie, w maju 2011 roku, wszelkie spotkania kontaktowe okazały się niemożliwe.
58. Podkreślił, że o ile sąd krajowy był świadomy, że matka utrudniała kontakty z dzieckiem, nie zrobił wiele w celu zmiany tej sytuacji. Skarżący zauważył, że wniósł ponad 50 wniosków o nałożenie grzywny na matkę. Jednakże, podczas gdy wnioski te zostały zarejestrowane przez sąd krajowy i przypisane im zostały różne numery spraw, sąd krajowy nie zajął stanowiska co do istoty jego skargi, a jedynie mnożył postępowania.
59. W szczególności skarżący powołał się na jego wniosek z dnia 7 marca 2011 roku. W ramach tego postępowania, Sąd Rejonowy dla Krakowa nałożył grzywnę na E. rok po wszczęciu postępowania w dniu 15 marca 2012 roku. Grzywna ostatecznie została wyegzekwowana dopiero po czerwcu 2012 roku. Kolejna grzywna została nałożona przez sąd w dniu 8 sierpnia 2012 roku, ale do daty złożenia uwag (22 maja 2013 roku) nie została jeszcze wyegzekwowana.
60. Skarżący, nadto powołał się na ustalenia kuratora, który potwierdził, że nie miał dostępu do jego dziecka. Choć sąd krajowy wydał trzy nakazy przymusowego odebrania dziecka, kurator nie był w stanie zapewnić kontaktu w tych dniach. W ocenie skarżącemu, kuratorowi nie skorzystał z przysługujących mu uprawnień i nie wystąpił o pomoc Policji w celu wyegzekwowania prawa do kontaktu.
61. Skarżący stwierdził, że władze krajowe przez dłuższy okres czasu nie zdołały skutecznie zabezpieczyć jego prawa do kontaktu z własną córką. W ten sposób uniemożliwiły mu wzięcie czynnego udziału w jej wychowaniu, jak również nawiązanie prawidłowych więzi rodzinnych. Ponadto władze uporczywie tolerowały nieodpowiednie zachowanie E. i nie uniemożliwiły jej utrudniania mu kontaktów z N.
(b) Rząd
62. Rząd twierdził, że władze podjęły wszelkie właściwe kroki, które mogły być racjonalnie wymagane w okolicznościach tej sprawy. Argumentował, że skarżący w rzeczywistości nigdy nie mieszkał ze swoją córką. W 2003 roku (gdy E. była w ciąży) podjął pracę w innym mieście, w Łodzi, i pracował tam aż do roku 2007. Przez cały ten okres, mieszkał w Łodzi w ciągu tygodnia i przebywał z żoną i dzieckiem tylko w okresie weekendów. Wyprowadził się z domu rodzinnego w maju 2008 roku, kiedy N. miała cztery lata. Zdaniem rządu, w przypadku braku wspólnego zamieszkiwania, związek między skarżącym a N. nie był w stanie rozwijać się w sposób, który jest naturalny dla dzieci rozwiedzionych rodziców, które mieszkają z rodzicem niebędącym prawnym opiekunem dziecka
i które nawiązują z nim/nią więzi emocjonalne.
63. Ponadto, Rząd stwierdził, że skarżący był w stanie widywać się ze swoją córkę wielokrotnie, a tym samym nie został pozbawiony możliwości kontaktu z nią. Zauważył, że kontakt miał miejsce regularnie aż do 22 listopada 2010 roku, zgodnie z umową między rodzicami, z przerwą w okresie od stycznia do maja 2010 roku, kiedy skarżący został tymczasowo aresztowany pod zarzutem korupcji. Potwierdził, że w okresie od grudnia 2010 roku do kwietnia 2011 roku doszło do zakłóceń w realizacji prawa do kontaktów. Skarżący występował o wyegzekwowanie ustaleń dotyczących kontaktu z dzieckiem za każdym razem, gdy kontakt nie miał miejsca.
W okresie od maja 2011 do stycznia 2012 roku, konflikt rodziców uległ eskalacji i kontakt w istocie nie miał miejsca. Następnie, spotkania miały miejsce nieregularnie i bez pozostawania na noc.
64. Rząd podkreślił także, że E. nie odmawiała jakiegokolwiek kontaktu pomiędzy skarżącym a N., pomimo konfliktu rodziców, ale tylko sprzeciwiała się przedłużonym wizytom połączonym z noclegiem z powodu kruchego stanu emocjonalnego dziecka.
65. Rząd był zdania, że postępowanie było szybkie i że władze przeprowadziły je w sposób rzetelny. Różne postępowania były przeprowadzone przed trzema różnymi sądami (Sąd Okręgowy w Krakowie, Sądu Rejonowy Kraków-Krowodrza i Sąd Rejonowy Kraków-Nowa Huta), które często żądały przesyłania do nich akt sprawy innego postępowania. Ponadto sądy krajowe wyznaczały licznych biegłych
i kuratorów, zlecały kilka wywiadów środowiskowych i uzyskały opinię
z RODK. Twierdził również, że postępowanie egzekucyjne było skuteczne, w tym, że sąd krajowy dwukrotnie nałożył grzywnę na matkę dziecka.
2. Ocena Trybunału
(a) Zasady ogólne
66. Trybunał przypomina, że korzystanie przez rodzica i dziecko z wzajemnego towarzystwa stanowi podstawowy element życia rodzinnego w rozumieniu artykułu 8 Konwencji (zobacz, między innymi uprawnieniami, Olsson przeciwko Szwecji (nr 1), 24 marca 1988, § 59, Seria A, nr 130, oraz Vojnity przeciwko Węgrom, nr 29617/07, § 28, 12 lutego 2013). W tym kontekście zasadniczym celem artykułu 8 Konwencji jest ochrona jednostki przed arbitralnym działaniem władz publicznych. Przewidziano ponadto pozytywne zobowiązania właściwe dla rzeczywistego "poszanowania" życia rodzinnego. Stąd też Trybunał wielokrotnie orzekał, że artykuł 8 obejmuje prawo rodziców do podejmowania działań, które będą im umożliwiały połączenie się ze swoimi dziećmi i zobowiązania ze strony władz krajowych do podjęcia takich działań (patrz, wśród wielu innych, Hokkanen przeciwko Finlandii, 23 września 1994, § 55, Seria A nr. 299-A i Cristescu przeciwko Rumunii, nr 13589/07, § 57, 10 stycznia 2012). Dotyczy to również przypadków, w których między rodzicami i/lub innymi członkami rodziny dziecka zaistnieją spory odnośnie kontaktu i zamieszkania dzieci (patrz Zawadka przeciwko Polsce, nr 48542/99, § 55, 23 czerwca 2005). Z drugiej strony, Trybunał stwierdził również, że kiedy dwie osoby przestały pozostawać w bliskich relacjach, nie można realistycznie oczekiwać od państwa, aby sprawiło, że jedna z tych osób przyjmie pozytywne nastawienie do tej drugiej (patrz Z.J. przeciwko Litwie, nr 60092/12, § 105, 29 kwietnia 2014 roku).
67. W takich przypadkach, obowiązki władz krajowych nie są jednak bezwzględne. Kluczową kwestią jest, czy organy te podjęły wszelkie właściwe kroki w celu ułatwienia takiego kontaktu, jakiego można racjonalnie wymagać w szczególnych okoliczności każdego przypadku (patrz, mutatis mutandis, Hokkanen, cytowany powyżej, § 58). Innym ważnym czynnikiem w postępowaniach dotyczących dzieci jest to, że czas nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że wszelkie opóźnienia proceduralne doprowadzą do faktycznego rozstrzygnięcia problemu przed sądem (zob. P.F., cytowany powyżej, § 56). Co więcej, upływ czasu może mieć nieodwracalne skutki dla stosunków między dzieckiem a rodzicem, którzy nie prowadzą wspólnego życia (patrz, na przykład, Kuppinger przeciwko Niemcom, nr 62198/11, § 102, 15 stycznia 2015). Wreszcie, najlepszy interes dziecka musi być sprawą nadrzędną i może, w zależności od jego charakteru
i powagi, przeważyć interesy rodziców (patrz wśród wielu innych, Olsson (nr 2), § 90, cytowany powyżej oraz Płaza przeciwko Polsce, nr 18830/07, § 71, 25 stycznia 2011 roku).
(b) Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie
68. Nie ulega wątpliwości, że sprawy rozważane w tym przypadku odnoszą się do "życia rodzinnego" w rozumieniu artykułu 8 § 1 Konwencji
i że przepis ten ma zastosowanie.
69. Decydującą kwestią jest to, czy polskie władze podjęły wszelkie właściwe kroki, które mogą być racjonalnie wymagane, aby ułatwić egzekwowanie ustaleń dotyczących kontaktów z dzieckiem przewidzianych w postanowieniach o zabezpieczeniu (patrz: pkt 13, 20, 43, 49 powyżej). Wszystkie te postanowienia upoważniały skarżącego do regularnego kontaktu ze swoją córką. Jednak szczegółowe ustalenia zmieniały się w czasie. Początkowo skarżącemu pozwolono zabierać córkę do domu na weekend. Następnie, w sposób określony w orzeczeniu rozwodowym, nie był on uprawniony do zabierania N. na noc do swojego domu. Następnie, począwszy od dnia 1 lipca 2012 roku pozwolono mu spędzić z N. co drugi weekend. W dniu 1 października 2012 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa ponownie ograniczył ustalenia dotyczące kontaktów do spotkań dziennych. Wreszcie, zgodnie z ostatnim postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2013 roku, skarżącemu odmówiono spotkań połączonych z nocowaniem dziecka. Ponadto sąd nakazał, aby kontakt odbywał się w obecności kuratora sądowego.
70. Trybunał zauważa, że skarżący i E. rozeszli się w 2008 roku, kiedy N. miała cztery lata. Skarżący i E. początkowo uzgodnili ustalenia dotyczące kontaktu i udało się rozwiązać problem kontaktów między sobą. Skarżący miał stały dostęp do N., z wyjątkiem okresu od stycznia do maja 2010 roku, kiedy został tymczasowo aresztowany. Problemy pojawiły się po tym jak sąd wydał pierwsze postanowienie o zabezpieczeniu kontaktów w listopadzie 2010 roku. Rząd argumentował, że kontakt skarżącego z dzieckiem stał się nieregularny i konflikt między rodzicami nasilił się. Następnie, w okresie od maja 2011 roku do stycznia 2012 roku nie miał miejsca prawie żaden kontakt (patrz pkt 18 i 63 powyżej). Potem kontakt odbywał się nieregularnie, zwykle tylko w dni powszednie i bez noclegów (patrz: pkt 32 i 34 powyżej).
71. W tym względzie Trybunał zauważa, że skarżący nie został nigdy uznany za osobę, która nie powinna utrzymywać kontaktu z N. i zajmować się o nią podczas spotkań. Wręcz przeciwnie, eksperci zaangażowani w sprawę stwierdzili, że taki kontakt był w interesie N. i powinien być utrzymywany (patrz: pkt 34 i 48 powyżej).
72. Trudności w zorganizowaniu kontaktów były wprawdzie w dużej mierze wynikiem konfliktu pomiędzy E. i skarżącym. Trybunał zauważa również rosnącą niechęć dziecka do spotkania z ojcem. Należy ponadto pamiętać o tym, że spory dotyczące kontaktów i miejsca zamieszkania dziecka mają istotne znaczenie dla wszystkich zainteresowanych stron, nie zawsze łatwym zadaniem dla władz krajowych jest zapewnienie wykonania postanowienia w tym przedmiocie, jeżeli zachowanie jednego lub obojga rodziców jest mniej niż konstruktywne. Jednakże brak współpracy pomiędzy rodzicami, którzy rozeszli się, nie jest okolicznością, która może sama z siebie zwalniać władze od swoich pozytywnych obowiązków wynikających z art 8. To raczej nakłada na władze obowiązek podjęcia środków, które pogodzą sprzeczne interesy stron, mając na uwadze nadrzędne interesy dziecka (patrz Z. przeciwko Polsce, nr 34694/06, § 75, 20 kwietnia 2010; G.B przeciwko Litwie, nr 36137/13, § 93, 19 stycznia 2016 r.).
73. W tym względzie należy przypomnieć, że gdy była żona skarżącego nie zastosowała się do postanowienia o zabezpieczeniu prawa do kontaktów, skarżący zaczął składać wnioski egzekucyjne w Sądzie Rejonowym. Złożył on ponad 50 takich wniosków (patrz paragraf 64 powyżej) i ostatecznie doprowadziły one do nakazania przez Sąd Rejonowy przestrzegania przez matkę ustaleń dotyczących kontaktu i do nałożenia grzywien w dwóch przypadkach (patrz: pkt 31 i 33 powyżej).
74. Trybunał przypomina, że tego rodzaju postępowaniach, adekwatność środka musi być oceniana przez pryzmat szybkości jego realizacji, a upływ czasu może mieć nieodwracalne skutki dla stosunków między dzieckiem a rodzicem, który wspólnie z nim nie zamieszkuje (patrz pkt 67 powyżej).
Po pierwsze, jeśli chodzi o szybkość postępowania egzekucyjnego, należy stwierdzić, że sąd krajowy rozpatrzył wniosek z dnia 7 marca 2011 w dniu 28 października 2011 roku, kiedy to nakazał matce przestrzeganie ustaleń dotyczących kontaktów (patrz pkt 28 powyżej). Ponieważ E. nadal uniemożliwiała skarżącemu jakikolwiek kontakt z N., sąd ostatecznie nałożył na nią grzywnę w dniu 15 marca 2012 roku, czyli rok później (patrz pkt 31 powyżej). Po drugie, Trybunał zauważa, że postępowanie egzekucyjne wszczęte przez skarżącego w dniu 23 sierpnia 2011 roku, po kilku decyzjach proceduralnych, zostało ostatecznie umorzone ponad dwa i pół roku później, w dniu 24 kwietnia 2013 roku (patrz pkt 30 powyżej). Po trzecie, postępowanie wszczęte przez skarżącego w dniu 20 lutego 2012 roku, w zakresie w jakim skarżący twierdził, że matka dziecka nie zastosowała się do tymczasowego postanowienia o zabezpieczeniu kontaktów, zostało przerwane w rok później, w dniu 28 lutego 2013 roku (patrz pkt 41 powyżej).
75. Oprócz wskazania ogólnej trudności wynikającej z faktu, że postępowanie miało miejsce przed trzema różnymi sądami (patrz pkt 71 powyżej), Rząd nie przedstawił żadnego wyjaśnienia dla poszczególnych opóźnień w rozpatrywaniu wniosków skarżącego. Trybunał stwierdził, że chociaż wnioski egzekucyjne skarżącego doprowadziły ostatecznie do dwóch decyzji o nałożeniu grzywny na matkę, przedłużone badanie tych wniosków i ograniczenia jego kontaktu spowodowały, jak stwierdzili biegli, dalsze pogorszenie więzi emocjonalnej ojca z córką (patrz pkt 48 powyżej).
76. Trybunał uznaje, że zadanie sądów krajowych było utrudnione przez szczególnie napięte relacje między skarżącym a jego byłą żoną. Tym niemniej, pomimo, że Rząd, odniósł się do konfliktu między skarżącym, a matką dziecka, jako źródła problemów skarżącego w utrzymywaniu kontaktu z N. (patrz: pkt 63 i 64 powyżej), nie ma żadnych wskazań, że ten konflikt wpłynął na przebieg postępowania egzekucyjnego lub był powodem opóźnień oraz braku ich skuteczności (patrz Stasik przeciwko Polsce, nr. 21823/12, § 93, 6 października 2015).
77. Trybunał zauważa ponadto, że skarżący podniósł, że kurator powineni był zwrócić się o pomoc Policji, kiedy próbował dwa razy przymusowo zabrać N. celem wykonania prawa do kontaktów z dzieckiem. Jednakże Trybunał przypomina, że wielokrotnie orzekał, że środki przymusu wobec dzieci nie są pożądane w tej delikatnej dziedzinie (patrz Maire przeciwko Portugalii, nr 48206/99, § 76, ECHR 2003 VII oraz Ignaccolo-Zenide przeciwko Rumunii, nr 31679/96, § 106, ECHR 2000 i), lub mogą być nawet wykluczone przez najlepszy interes dziecka (Raw i in. przeciwko Francji, nr 10131/11, § 80, 7 marca 2013).
78. Mając na uwadze okoliczności sprawy, w szczególności upływ czasu, a także kryteria ustanowione w swoim orzecznictwie, Trybunał stwierdza, że pomimo przyznanego marginesu swobodnego uznania, polskie władze nie dokonały odpowiednich i skutecznych wysiłków na rzecz egzekwowania praw rodzicielskich skarżącego i jego prawa do kontaktów z dzieckiem.
79. Doszło więc do naruszenia artykułu 8 Konwencji.
II. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI
80. Artykuł 41 Konwencji stanowi:
“Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie poszkodowanego.”
A. Szkoda
81. Skarżący domagał się 78.000 złotych polskich (PLN) (około 18.353 euro (EUR)) z tytułu szkody niemajątkowej.
82. Rząd uznał tą sumę za nadmierną.
83. Trybunał uważa, że skarżący musiał ponieść szkodę niemajątkową. Orzekając na zasadzie słuszności, Trybunał przyznaje mu 7.000 euro z tego tytułu.
B. Koszty i wydatki
84. Skarżący dochodził kwoty 13,613.64 zł (około 3221 EUR) z tytułu kosztów i wydatków poniesionych przed sądami krajowymi. Kwotę tą stanowią opłaty adwokackie skarżącego w licznych postępowaniach krajowych dotyczących egzekwowania postanowień o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem. Zwrócił się także o 8,325 złotych (około 1962 euro) z tytułu kosztów reprezentacji prawnej i tłumaczeń poniesionych przed Trybunałem.
85. Rząd twierdził, że powinny być brane pod uwagę tylko koszty faktycznie poniesione w przygotowaniu i obronie sprawy skarżącego przed Trybunałem.
86. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, skarżący jest uprawniony do zwrotu kosztów i wydatków jedynie w zakresie, w jakim zostało wykazane, że zostały one faktycznie i koniecznie poniesione oraz były rozsądne co do wysokości. W niniejszej sprawie, w nawiązaniu do dokumentów będących w posiadaniu Trybunału oraz powyższych kryteriów, Trybunał uznaje za uzasadnione przyznać sumę 5.000 euro na pokrycie kosztów wynikających z wszystkich tytułów.
C. Odsetki za zwłokę
87. Trybunał uznaje za właściwe, aby odsetki za zwłokę były oparte na marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego, powiększonej o trzy punkty procentowe.
Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ, JEDNOMYŚLNIE,
1. Uznaje skargę za dopuszczalną;
2. Stwierdza, że doszło do naruszenia artykułu 8 Konwencji;
3. Stwierdza
(a) że pozwane Państwo ma wypłacić skarżącemu, w ciągu trzech miesięcy od dnia, w którym wyrok stanie się prawomocny zgodnie z artykułem 44 § 2 Konwencji, następujące kwoty, które będą przeliczone na walutę pozwanego państwa po kursie obowiązującym w dniu rozliczenia:
(i) 7,000 EURO (siedem tysięcy euro), powiększone o wszelkie podatki, które mogą zostać nałożone na tę kwotę, z tytułu doznanej szkody niemajątkowej;
(ii) 5,000 EURO (pięć tysięcy euro), powiększone o wszelkie podatki, które mogą zostać nałożone na skarżącego, z tytułu kosztów i wydatków;
(b) po upływie powyższego trzymiesięcznego terminu do momentu zapłaty, winny zostać naliczone od tych kwot odsetki zwykłe według marginalnej stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego powiększonej o trzy punkty procentowe;
4. Oddala pozostałą część roszczenia skarżącego o słuszne zadośćuczynienie.
Sporządzono w języku angielskim, oraz obwieszczono pisemnie w dniu 28 czerwca 2016, zgodnie z Regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Marialena TsirliAndrás Sajó
KanclerzPrzewodniczący
Full & Egal Universal Law Academy