© Avropa Şurası/Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi, 2015. Bu tərcümə Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib (/humanrightstrustfund). Məhkəmə tərcüməyə görə heç bir məsuliyyət daşımır. Əlavə məlumat almaq üçün bu sənədin sonunda verilmiş müəllif hüququna dair tam məlumata baxın.
© Council of Europe/European Court of Human Rights, 2015. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court. For further information see the full copyright indication at the end of this document.
© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2015. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas Məhkəmə. Pour plus de renseignements veuillez lire l’indication de copyright/droits d’auteur à la fin du présent document.
BÖYÜK PALATA
MOCANU VƏ BAŞQALARI RUMİNİYAYA qarşı
(Ərizələr 10865/09, 45886/07 və 32431/08)
QƏRAR
[Çıxarışlar]
STRAZBURQ
17 sentyabr 2014
Bu qərar qətidir, lakin ona redaktə xarakterli dəyişiklər edilə bilər.
Mocanu və Başqaları Rumıniyaya qarşı işində,
Avropa Məhkəməsinin Böyük Palatası:
Dean Spielmann, Sədr,
Guido Raimondi,
Mark Villiger,
Isabelle Berro-Lefèvre,
Peer Lorenzen,
Mirjana Lazarova Trajkovska,
Ledi Bianku,
Nona Tsotsoria,
Ann Power-Forde,
Işıl Karakaş,
Nebojša Vučinić,
Paulo Pinto de Albuquerque,
Paul Lemmens,
Aleš Pejchal,
Johannes Silvis,
Krzysztof Wojtyczek, hakimlər,
Florin Streteanu, ad hoc hakimlər,
və Böyük Palata Katibinin müavini Johan Callewaertdən ibarət tərkibdə,
2 oktyabr 2013-cü il və 25 iyun 2014-cü ildə qapalı məşvərət edərək,
Sonuncu tarixdə aşağıdakı qərarə qəbul edir:
PROSEDUR
1. İş üç Rumıniya vətəndaşı, Xanım Anca Mocanu (no. 10865/09), Cənab Marin Stoica (no. 32431/08) və Cənab Teodor Mărieş və Rumın hüququna görə qeydiyyata alınmış və Buxarestdə fəaliyyət göstərən hüquqi şəxs “21 Dekabr 1989” Təşkilatı (no. 45886/07) ( « ərizəçilər ») tərəfindən İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqları üzrə Konvensiyanın (« Konvensiya ») 34-cü maddəsinə əsasən Rumıniyaya qarşı müvafiq olaraq 28 yanvar 2009-cu il, 25 iyun 2008-ci il və 13 iyul 2007-ci il-ci il tarixlərində göndərilən ərizələr ilə başlamışdır.
2. Məhkəmə qarşısında, Xanım Anca Mocanu, Cənab Teodor Mărieş və ərizəçi təşkilat Buxararestdə fəaliyyət göstərən hüquqşunaslar, Cənab A. Popescu, Xanım I. Sfîrăială və Cənab I. Matei tərəfindən təmsil olunmuşlar. Xanım Anca Mocanuya hüquqi yardım edilmişdir. Hüquqi yardım göstərilmiş Cənab Marin Stoica 8 dekabr 2009-cu il-cu ilədək Buxararestdə fəaliyyət göstərən hüquqşunas Xanım D. Nacea və 22 yanvar 2013-cü ildən isə Buxararestdə fəaliyyət göstərən hüquqşunas Xanım D.O. Hatneanu tərəfindən təmsil olunmuşdur. Rumıniya Hökuməti (“Hökumət”) öz agentləri, əvvəlcə Xarici İşlər Nazirliyindən Cənab R.H. Radu, sonra Xanım I. Cambrea və nəhayət Xanım C. Brumar vasitəsilə təmsil olunmuşlar.
3. Müvafiq ərizələrində fərdi ərizəçilər şikayət etmişlər ki, onlar 1990-cı ildə hökumətə qarşı nümayişlərin sərt dağıdılmasının qurbanı olmuşlar və iddia etmişlər ki, bu hadisələrlə bağlı səmərərli istintaq aparılmamışdır. Eyni hadisələrə istinad edərək ərizəçi təşkilat mülki tərəf kimi iştirak etdiyi cinayət prosesinin ləngliyindən şikayət etmişdir.
4. Ərizələr baxılmaq üçün Məhkəmənin Üçüncü Seksiyasına verilmişdir (Məhkəmə Reqlamenti, Qayda 52 § 1). 3 fevral 2009-cu il-cu ildə Palata 45886/07 və 32431/08 saylı ərizələri birləşdirmək və onları Hökumətə kommunikasiya etmək qərarı vemişdir. 15 mart 2011-ci ildə Palata 10865/09 saylı ərizəni də Hökumətə kommunikasiya etmişdir.
5. Rumıniyadan olan hakim Corneliu Bîrsanın işdən çəkilməsinin ardından, Hökumət Cənab Florin Streteanunu ad hoc hakim olaraq təyin etmişdir (Konvensiya, maddə 26 § 4 və Məhkəmə Reqlamenti, Qayda 29 § 1).
6. 13 noyabr 2012-ci ildə Üçüncü Seksiyanın hakimlər Josep Casadevall, Egbert Myjer, Alvina Gyulumyan, Ján Šikuta, Ineta Ziemele, Luis López Guerra və ad hoc hakim Florin Streteanudan və Seksiya Katibi Santiago Quesadadan ibarət tərkibli Palata, üç ərizəni birləşdirmək, və xanım Anca Mocanunun Konvensiyanın 2-ci maddəsi üzrə, Cənab Marin Stoicanın 3-cü maddə üzrə və ərizəçi təşkilatın maddə 6 § 1 üzrə şikayətlərini qəbuledilən, qalan şikayətləri qəbuledilməz elan etmək barədə qərar vermişdir. Cənab Teodor Mărieşin göndərdiyi 45886/07 saylı ərizə qəbuledilməz elan edilmişdir. Palata yekdilliklə hesab etmişdir ki, Xanım Anca Mocanuya münasibətdə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin procedural aspektinin, ərizəçi təşkilata münasibətdə isə Maddə 6 § 1-in pozuntusu baş vermişdir və Konvensiyanın 34-cü maddəsilə bağlı şikayəti ayrıca araşdırmağa ehtiyac yoxdur. Palata həmçinin, beş səsə qarşı iki səslə hesab etmişdir ki, Marin Stoicaya münasibətdə Konvensiyanın 3-cü maddəsinin prosdural aspektinin pozuntusu baş verməmişdir.
7. 12 fevral 2013-cü ildə Cənab Marin Stoica işin Konvensiyanın 43-cü maddəsi və Reqlamentin 73-cü Qaydasına uyğun olaraq Böyük Palatada baxılmasını xahiş etmişdir. 29 aprel 2013-cü ildə Böyük Palatanın Paneli müraciəti qəbul etmişdir.
8. Böyük Palatanın tərkibi Konvensiyanın 26-ci maddəsnin 4 və 5-ci bəndlərinə və Qayda 24-ə uyğun olaraq müəyyən edilmişdir.
9. Cənab Marin Stoica, ərizəçi təşkilat və Hökumət əlavə təqdimatlar göndərmişlər (Qayda 59 § 1). Bundan əlavə, Sədr tərəfindən yazılı prosedura müdaxilə etmək icazəsi verilən beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı Redress üçüncü tərəf təqdimatlarını göndrəmişdir (Konvensiya, Maddə 36 § 2 və Qayda 44 § 3).
10. 2 Oktyabr 2013-cü ildə Strazburqda, İnsan Hüquqları Sarayında məhkəmə iclası keçirimişdir (Qayda 59 § 3).
Məhkəmə iclasında iştirak etmişlər:
(a) Hökumət adından
MsC. Brumar, Agent,
MsG. Munteanu, Məsləhətçi;
(b) Ərizəçilər adından:
Xanım D.O. Hatneanu, hüquqşünas,
Cənab A. Popescu, hüquqşünas,
Xanım I. Sfîrăială, hüquqşünas,Məslətçı,
Cənab T. Mărieş,Ərizəçi təşkilatın Sədri,
Cənab M. StoicaƏrizəçi.
Məhkəmə əvvəlcə Xanım Hatneanu və Xanım Sfîrăialănı, sonra Xanım Brumar və Xanım Munteanunu və son olaraq Cənab Popescu və Cənab Mărieşin çıxışlarını, eləcə də onların hakimlərin suallarına cavablarını dinləmişdir.
FAKTLAR
I. İŞİN HALLARI
11. Xanım Anca Mocanu və Cənab Marin Stoica müvafiq olaraq 1970 və 1948-ci ildə anadan olmuşlar. Onlar Buxarestdə yaşayırlar.
12. “21 dekabr 1989” (Asociaţia “21 Decembrie 1989”) təşkilatı 9 fevral 1990-cı ildə yaranmışdır və Buxarestdə fəaliyyət göstərir.
13. Ərizəçi təşkilat əsasən 1989-cu ilin dekabrında Rumıniyada anti-totalitar nümayişlərin sərt şəkildə yatırılması zamanı yaralanan şəxslərdən və həmin hadisələr zamanı ölənlərin qohumlarından ibarətdir. Bu, 1990-cı ilin aprel-iyun aylarında Buxarestdə keçirilən hökumət əleyhinə nümayişləri dəstəkləyən qruplardan biridir. Bu nümayişçilər, inter alia, Dekabr 1989 hadisələri zamanı törədilən zorakılıqların təqsirkarlarının müəyyən olunması üçün şahid qismində çağırılmışlar.
A. 13-15 iyun 1990-cu il hadisələri
1. Əsas hadisələrin ümumi xülasəsi
14. 13-15 iyun 1990-cı ildə keçirilən hökumət əleyhinə nümayişlərin yatırılması ilə bağlı əsas faktlar (2003-cü il-cü ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi olan) Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 16 sentyabr 1998 (bax: aşağıdakı paraqraf 99-110) və 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında (bax: aşağıdakı paraqraf 152-163) və eyni prokurorluğun 18 may 2000-ci il və 27 iyul 2007-ci il tarixli cinayət prosesinə cəlbetmə qərarlarında göstərilmişdir.
15. 13 iyun 1990-cı ildə Universitet Meydanını və paytaxtın başqa ərazilərini tutan nümayişçilərə qarşı təhlükəsizlik güclərinın müdaxiləsi, Xanım Anca Mocanunun Daxili İşlər Nazirliyinin qərargahından açılan atəşlə ölüdürülmüş əri Cənab Velicu‑Valentin Mocanu da daxil olmaqla çox sayda mülki şəxsin ölümünə səbəb olmuşdu.
16. 13 iyun 1990-cı ilin axşamı Cənab Marin Stoica və hamısının nümayişçi olmadığı bəzi başqa şəxslər Dövlət televiziya xidmətinin qərargahı ətrafında həbs olunmuş və formalı polis işçiləri və mülki geyimli şəxslər tərəfindən onun zirzəmisində işgəncəyə məruz qalmışlar.
17. 14 iyun 1990-cı ildə əsasən kömür mədəni region olan Jiu Vadisindən (Valea Jiului) minlərlə mədənçi nümayişçiləri əzmək üçün Buxarestə gətirilmişdir.
18. 14 iyun 1990-cı il saat 6.30 Rumıniya Prezidenti Hökumət binasının önündəki meydana gələn mədənçilərə müraciət edərək Universitet Meydanına getmələrini, ou tutmallarını və nümayişçilərdən qorumağı tapşırmışdır. Mədənçilər tapşırığı yerinə yetirmişlər.
19. 13 və 14 iyun 1990-cı il tarixindəki qanlı hadisələrin minlərlə qurbanı olmuşdur. Bu şəxslərin adları Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 29 aprel 2008-ci il tarixli qərarına əlavə edilmiş siyahıda yer alır.
20. Ərizəçi təşkilat da daxil olmaqla, çox sayda siyasi partiya və başqa qurumların qərargahları hücumlara və talanlara məruz qalmışdır. Ərizəçi təşkilat sonradan cinayət işinə mülki tərəf kimi qoşulmuşdur.
21. Cənab Velicu-Valentin Mocanunun odıu silahla öldürülməsi ilə bağlı cinayət prosesi davam etməkdədir. 13 iyun 1990-cı ildə Cənab Marin Stoicaya edilən işgəncə iddialarıyla bağlı açılan istintaq 17 iyun 2009-cu il-cu il istintaq təqibinin başlanmaması barədə qərarla xətm edilmiş və bu qərar Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin qərarı ilə qüvvədə saxlanmışdır.
22. Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 16 sentyabr 1998 və 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarlarında və 18 may 2000-ci il və 27 iyul 2007-ci il cinayət prosesiin başlanması barədə qərarlarında müəyyən olunan faktlar aşağıdakı şəkildə xülasə oluna bilər.
2. 1990-cı ilin ilk aylarında keçirilən nümayişlər
23. Buxarestin Universitet Meydanı rejim tərəfindən 21 dekabr 1989-cu ildə başlanmış silahlı repressiyalar nəticəsində çox sayda insanın ölməsi və yaralanması səbəbilə Nikola Çauşeskunun totalitar rejiminə qarşı mübarizənin simvolik yeri hesab olunurdu. Bu səbəbdən, ərizəçi təşkilat da daxil olmaqla bir çox təşkilatlar öz üzvlərini 1990-cı ilin ilk aylarında bu meydanda başlayan etirazlara çağırırdılar.
24. Beləliklə, Çauşesku rejiminin süqutundan sonra yaranan müvəqqəti hökumətə qarşı ilk nümayişlər Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında göstərildiyi kimi Buxarestin Universitet Meydanında, 12 və 24 yanvar 1990-cı ildə baş vermişdir. Sözügedən qərarda həmçinin göstərilir ki, 29 yanvar 1990-cı ildə Milli Qurtuluş Cəbhəsi (Frontul Salvării Naţionale, “FSN”) tərəfindən əks-nümayiş təşkil edilmişdir. Bu münasibətlə, Jiu Vadisi, Maramureş və başqa kömür mədəni regionlarından mədənçilər Buxarestə gəlmişlər. Həmin tarixdə Milli Liberal Partiyanın qərargahi talanmışdır.
25. 25 fevral 1990-cı ildən başlayaraq, nümayişlər hər bazar günü keçirilməyə başladı. 27 iyul 2007-ci il tarixli cinayət prosesinin başlanması barədə qərara görə, hakimiyyətdə olanların və “inqilabın ideallarına xəyanət edən”lərin qeyri-demokratik yanaşmasına etiraz etmək və əhalini yeni dictator rejimi təhlükəsi barədə məlumatlandırmaq məqsədi daşıyırdılar.
26. Sonradan 20 may 1990-cı il keçiriləcək Parlament və president seçkiləri üçün kampaniyalar başlanmışdır.
27. Bu kontekstdə, 22 aprel 1990-cı ildə Tələbə Liqası və ərizəçi təşkilat də daxil olmaqla başqa təşkilatların təşəbbüsü ilə Universitet Meydanında icazəsiz “marafon nümayişlər” (manifestaţii maraton) başlandı. Bu nümayişlər əlli iki gün davam etmişdir və bu müddətdə nümayişçilər Universitet Meydanını tutmuşdular. 16 sentyabr 1998-ci il və 17 iyun 2009-cu il-cu il tarixli qərarlarda göstərilir ki, meydana yığışmış çox sayda nümayişçi dicn idi və əsasən tələb edirdilər ki, totalitar rejim zamanı hakimiyyətdə olanlar siyasi həyatdan uzaqlaşdırılsınlar. Onlar həmçinin siyasi cıhıtdın müstəqil televiziya stansiyası da tələb edirdilər.
28. Bundan əlavə onlar, 1989-cu il dekabr silahlı repressiyalarında təqsirli olanların müəyyənləşdirilməsi və 1989-cu il anti-kommunist nümayişlərin repressiyasında təqsirli hesab etdikləri liderlərin (xüsusilə Daxili İşlər Nazirinin) istehfasını tələb edirdilər.
29. 22 aprel 1990-cı ildə on dörd nümayişçi nümayişin icazəsiz olması səbəbilə polis tərəfindən həbs edilmişdir. Universitet Meydanına nümayişçiləri dəstəkləməyə gələn camaatın reaksiyası ilə üzləşən polis həbs etdikləri on dörd nümayişçini azad etməyə məcbur olmuşdur. Buxarest Şəhər Şurası yığıncaqlara icazə verməsə də, hakimiyyət orqanları sonrakı günlər güc istifadə etməmişlər.
30. Nümayişçilərlə müvəqqəti hökumət arasında danışıqlar heç bir nəticə verməmişdir.
31. 20 may 1990-cı ildə president və parlament seçkiləri keçirilmişdir. FSN və onun prezidentliyə namizəd olan lideri seçkilərdə qalib gəlimişdir.
32. Bu seçkilərin ardından, Universitet Meydanında etirazlar davam etmişdir, lakin iştirakçıların sayı əvvəlkindən daha az olmuşdur. Meydandan olan təxminən 260 nəfərdən 118 nəfəri aclıq aksiyasına başlamışdır.
3. İcra hakimiyyətinin 11 iyun 1990-cı il iclası
33. 11 iyun 1990-cı il tarixində, axşam Rumıniyanın yeni seçilmiş Prezidenti və Baş Naziri hökumətin iclasını təşkil etmişdir. İclasda Daxili İşlər Naziri, onun müavini, Müdafiə Naziri, Rumıniya Kəşfiyyat Xidmətinin (Serviciul Român de Informaţii, “SRI”) Sədri, hakimiyyətdə olan partiyanın (FSN) sədrinin birinci müavini və Rumıniya Baş Prokuroru iştirak etmişlər. Bunlar, prokurorluğun 16 sentyabr 1998-ci il və 17 iyun 2009-cu il-cu il tarixli qərarlarında müəyyən edilmişdir.
34. Bu iclasda Universitet Meydanını 13 iyun 1990-cı ildə təmizləmək üçün tədbirlər görmək qərara alınmışdır. Bundan əlavə, Dövlət orqanlarına xüsusilə polis və orduya təklif edilmişdir ki, onlara 5,000 mülki şəxs yardım etsin. Bu tədbirin həyata keçirilməsi FSN sədrinin birinci müavininə tapşırılmışdır. Bu partiyanın nəzarət komitəsinin iki üzvü bu təddbirə etiraz etmişdir, lakin bu, heç bir nəzticə verməmişdir. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarına görə, General C.-nin hazırladığı hərəkət planı Baş Nazir tərəfindən təsdiq edilmişdir.
35. Eybi axşam, Baş Prokurorluq (Procuratura Generală) Dövlət televiziyasında bir bəyanat yayaraq Hökuməti Universitet Meydanında yenidən avtomobillərin hərəkətini təmin etmək üçün tədbirlər görməyə çağırmışdır.
36. Eyni axşam Daxili İşlər Naziri, SRI rəhbəri, polisin rəhbərinin iştirakı ilə keçirilimiş bir iclasda General D.C. Universitet Meydanının mülki güclərlə birgə polis və jandarm tərəfindən evakuasiyasının planını təqdim etmişdir. Bu plana görə, aksiya “13 iyun 1990-cı il tarixində, səhər saat 4 radələrində Meydanda baryerlərin dağıdılması, nümayişçilərin həbsi və ictimai qaydanın bərpa edilməsi ilə başlanmalı” idi.
4. 13 iyun 1990-cı il hadisələrinin ardıcıllığı
37. 13 iyun 1990-cı ildə saat 4.30 radələrində polis və jandarm qüvvələri Universitet Meydanındakı nümayişçilərə amansız hücum başladılar. Həbs olunmuş nümayişçilər maşınlarla Buxarest bələdiyyəsi polisinə aparılmış və orda saxlanmışdır. 263 həbs olunmuş şəxs ( və ya 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərara görə 262 nəfər) öz təhsil müəssisələrininin Universitet Meydanında yerləşən binasında olan və nümayişlərdə iştirak etməyən Arxitektura İnstitununun tələbələri idilər. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında göstərilirdi ki, həbs olunmuş 263 nəfər polis idarəsində saxlandıqdan sonra Măgurele kazarmalarına aparılmışdır.
38. Polis əməliyyatı, həbs olunmuş nümayişçilərin azad edilməsini tələb edən çox sayda şəxs tərəfindən etirazlara səbəb olmuşdur. 16 sentyabr 1998-ci il qərarına əsasən, həmin şəxslər təhlükəsizlik güclərinə qarşı sərt hücumlar etmiş, onlara mərmi atmış və avtomobilləri yandırmışlar. 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərara əsasən, bu hərəkətlər dinc nümayişçilərin arasına daxil olmuş aqressiv fərdlər tərəfindən edilmişdir.
39. Saat 10 radələrində Buxarestdə IMGB zavodlarının işçiləri polisə nümayişçiləri həbs etməyə yardım etmək üçün Universitet Meydanına gəlmişdir. 16 sentyabr 1998-ci il qərarına əsasən, onıar xaotik və sərt şəkildə hərəkət etmiş, nümayişçilərlə yoldan keçənlər arasında fərq qoymadan kor-korənə döymüşlər.
40. 13 iyun 1990-cı il günortadan sonra nümayişlər televiziya binası, Universitet Meydanı, və nümayişçilərin həbs olunmuş şəxslərin saxlandığını güman etdiyi Daxili İşlər Nazirliyi və bələdiyyə polis idarəsi ətrafında intensivləşməyə başlamışdır.
41. Bu insidentlərin ardından, ordu müdaxilə etmiş və çox sayda zirehli maşın Daxili İşlər Nazirliyinin qərargahına göndərilmişdir.
42. Hökumətin təqdimatlarında istinad etdiyi Daxili İşlər Nazirliyinin hesabatına əsasən, axşam saat 6 radələrdə Daxili İşlər Nazirliyinin qərargahı 4,000-5,000 nümayişçi tərəfindən əhatəyə alınmışdı; Generallar A.G. və C.M.-in əmrləri ilə nazirlikdə növbədə olan polislər nümayişçiləri dağıtmaq məqsədilə giriş qapılarının damından atəş açmışlar.
43. Daxili İşlər Nazirliyində açılan atəş nəticəsində üç nəfər ölmüşdür .
44. Bu şəraitdə axşam saat 6-da Nazirlyin qapəlarından birindən bir neçə metrliyində olan birinci ərizəçinin əri, səkəndən sonra başının arxasına dəyən güllədən ölmüşdür. Bu hadisə həmin dövrün Daxili İşlər Nazirini, bir general və üç polkovniki cinayət prosesinə cəlb edilməsi barədəki 18 may 2000-ci il və 27 iyul 2007-ci il qərarlarında təsvir edilmişdir. Cinayət prosesinə cəlb edilmə barədəki birinci qərara görə, həmin gün işdən qayıdan ərizəçinin əri və başqa bir qurban, silahsız idilər və əvvəllər Universitet Meydanındakı marafon nümayişlərdə iştirak etməmişdilər. Hadisələrin sadə tamaşaçısı olan bu şəxslər səkərək onlara dəyən güllələrdən ölmüşlər.
45. Təhlükəsizlik gücləri Buxarest ərazisində dördüncü şəxsi də güllə ilə vurub öldürmüşdür. Başqa bir nəfər şəxs televiziya qərargahı ətrafında yaralandıqdan az sonra ölmüşdür.
46. 27 iyul 2007-ci il cinayət prosesinə cəlb etmə qərarından görünür ki, 13 iyun 1990-cı ildə heç bir polis nümayişçilər tərəfindən zorakılığa məruz qalmamışdır. Həmin sənədə görə, həmin tarixdə ordu Daxili İşlər Nazirliyi qərargahından 1,466 güllə atmışdır.
47. Bundan əlavə, Cənab Marin Stoica da daxil olmaqla başqa şəxslər Dövlət televiziyası qərargahında, aşağıda təsvir edilmiş şəraitdə polis işçiləri və mülki geyimli şəxslər tərəfindən və saxlanmışdır.
48. Dövlət televiziyasının qərargahı həmin vaxt 14 silahlı maşınla 82 əsgər tərəfindən qorunurdu, sonradan silahlı qüvvələrin digər qrupları onlara yardım üçün gəlmişdir. Bu qrupların ən böyüyü (axşam saat 7-də gələn) 156 əsgər, paraşütçülər qrupu (axşam 7.30), 646 əsgər (axşam saat 8), 118 paraşütçü (axşam 11) və 360 əsgər və 13 silahlı maşından ibarət idi.
49. Bu kütləvi müdaxilənin nəticəsində səhər saat 1-də nümayişçilər televiziya qərargahından qovulmüşlar.
5. Cənab Marin Stoica ilə bağlı spesifik hallar
50. 13 iyun 1990-cı il axşama yaxın, Dövlət televiziyası qərargahına yaxın bir küçədən keçərək iş yerinə gedən ərizəçi bir qrup silahlı şəxs tərəfindən sərtliklə saxlanmış və güclə televiziya binasına aparılmışdır. Polis zabitlərinin və əsgərlərin gözü qarşısında mülki geyimlilər onu döymüş, əllərini bağlamış və binanın zirzəmisinə aparmışlar. Daha sonra o onlarla başqa şəxsin də olduğu televiziya studiyasına aparılmışdır. Onların o dövrün Dövlət televiziyasının rəhbərinin gözü qarşısından video çəkilişi aparılmışdır və bu material 1990-cı ilin 13 iyunundan 14 iyuna keçən gecə yayımlanmışdır. Film bu şəxsləri televiziya binasını və avadanlıqlarını dağıtmaqla hədələyən xarici xüsusi xidmət orqanlarının işçiləri kimi təsvir edən şərhlərlə müşayət olunurdu.
51. Həmin gecənin gedişində ərizəçi huşunu itirənədək döyülmüş, kar alətlərlə başına vurulmuş və odlu silahla hədələnmişdir.
52. O, səhər saat 4.30-da Buxarestin Floreasca Xəstəxanasında özünə gəlmişdir. Xəstəxanın tibbi yardım cərrahlıq departamentin 18 oktyabr 2002-ci il tarixində verilmiş tibbi ekspertiza hesabatına görə, ərizəçi xəstaxanaya 4 iyun 1990-cı ildə səhər saat 4.30-da gətirilmişdir və ona kəskin hücum nəticəsində əmələ gəlmiş qarın nahiyəsinin və döş qəfəsinin sol tərəfində qançır, və döş qəfəsinin sol nayihəsində sürütünmə və baş-beyin travması diaqnozu qoyulmuşdur.
53. Sonrakı qeyri-insani rəftardan qorxan ərizəçi, polislərlə əhatə olunmuş xəstəxanadan səhər saat 6.30-da qaçmışdır.
54. Onun şəxsiyyətini təsdiq edən sənədləri 13 iyundan 14 iyuna keçən gecə müsadirə olunmuşdur. Üz ay sonra o sənədlərini almaq üçün Baş Polis İstintaq İdarəsinə dəvət edilmişdir. O zamana qədər o, yenidən tutulmaq, işgəncəyə məruz qalmaq və həbsxanaya salınmaq qorxusuyla evindən uzaqda yaşamışdır.
6. Mədənçilərin Buxarestə gəlməsi
55. 16 sentyabr 1998-ci il qərarına görə, şahid, o zaman Craiova Dövlət Dəmiryolları Agentliyində (Regionala CFR Craiova) department rəhbəri olan mühəndis M.I. bildirmişdir ki, 13 iyun 1990-cı ilin axşamı agentliyin direktoru cədvəl üzrə bütün qatarların ləğv olunmasını və cəmi 57 vaqondan ibarət dörd qatar konvoyu Jiu Vadisi kömür mədəi ərzisinin mərkəzində yerləşən Petroşani stansiyasında mədəncilərin sərəncamına verilsin.
56. M.I. əlavə etmişdir ki, bu əmr olna qanunsuz görünmüş və o, həmin gün dəmiryolu xəttinin elektrik təchizatını kəsərək mədənçilərin Buxarestə gətirilməsini əngəlləməyə çalışmışdır. O bildirmişdir ki, onun əmrə tabe olmaması ilə qarşılaşan agentlik direktoru onun başqa şəxslə əvəz olunmasını və dəmiryolu xəttinin elektrik təchizatını axşam saat 9 radələrində bərpa etdirmişdir. Belə görünür ki, M.I. sonradan işdən çıxarılmış və cinayət təqibi orqanlarına verilmişdir.
57. Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 10 March 2009-cu il-cu il qərarına əsasən, 14 iyun 1990-cı ildə, işçiləri, xüsusilə mədənçiləri daşıyan on bir qatar – cəmi 120 vaqon – ölkənin bir çox sənaye regionlarından Buxarestə hərəkət etmişdir. Birinci qatar Buxarestə səhər saat 3.45-də, sonuncu isə axşam saat 7.08-də çatmışdır.
58. 16 sentyabr 1998-ci il qərarında göstərilir ki, mədənçilərə polisə Buxarest ictimai qaydanı bərpa etməyə yardım edəcəkləri barədə məlumat verilmişdi və onlar balta, zəncir, dəyənəklərlə silahlanmışdılar.
59. 10 mart 2009-cu il-cu il qərarda göstərilir ki, mədənçilər həmkarlar ittifaqlarının lideri tərəfindən səfərbər edilmişdi. Şahid kimi dindirilən, 1998-ci ildə Lupeni şəhərinin meri olmuş Mədənçilərin Həmkarlar İttifaqları Federasiyasının prezidenti bildirmişdi ki, mədənçiləri daşıyan beş qatar Buxarest stansiyasına 14 iyun 1990-cı ildə səhər saat 1-də çatmışdı və mədənçilər Mədən Naziri və həmin Nazirliyin Baş Direktoru tərəfindən qarşılanmışdı və bu iki hökumət məmuru onları Universitet Meydanına aparmışdı.
7. 14 iyun 1990-cı ildə hadisələrin ardıcılığı
60. 14 iyun 1990-cı il səhər mədənçilər qrupu əvvəl Qələbə Meydanına (Piaţa Victoriei), Hökumət qərargahına gəlmişlər.
61. Səhər saat 6.30-da Dövlət Başçısı Hökumət binasının qarşısına yığışan mədənçilərə müraciət edərək, onalrı təhlükəsizlik gücləri ilə əməkdaşlıq etməyə və Universitet Meydanında və insidentlər baş vermiş başqa yerlərdə qaydanı bərpa etməyə dəvət etmişdir. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında tam şəkildə göstərilmiş bu çıxışda, o onları Universitet Meydanına getməyə və onu işğal etməyə çağırmışdır və onlara məlumat vermişdir ki, onlar Daxili İşlər Nazirliyinin qərargahını yandıran və “televiziya binası”nı mühasirəyə almış və “vandalism aktları etmiş açıq-aşkar faşist elementlər”lə üzləşəcəklər.
62. Bundan dərhal sonra mədənçi qrupları “şəxsiyyəti müəyyən olunmamış şəxslər” tərəfindən hakimiyyətəqərəzli olduğu hesab edilən müxalifət partiyalarının və təşkilatların qərargahına aparılmışdır.
63. Mədənçilər birlikdə “qarışıq komanda” təşkil etdikləri Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunları ilə yan-yana hərəkət edərək nümayişçiləri axtarmağa getmişlər. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında göstərilir ki, “ bu zaman ifrat qəddarlıq halları [baş vermiş], zorakılıq fərq qoyulmadan həm nümayişçilər, həm də nümayişlərlə heç bir əlaqəsi olmayan Buxarest sakinlərinə qarşı tətbiq edilmişdir”. 10 mart 2009-cu il-cu il qərarında göstərilir ki, mədənçilər Roma etnik mənşəli şəxslərin evlərinə də hücum etmişlər. Həmin qərara görə, mədənçilərin fikirlərincə Universitet Meydanı nümayişlərində iştirak etmşkdə şübhəli olan şəxslər üçün “seçim kriteriyası” vardı və “bir qayda olaraq, Roma mənşəli şəxslərə, tələbə, ziyalı, journalistlərə və onların legitimlliyini qəbul etməyən hər kəsə” hücum edirdilər.
64. Mədənçi qrupları və onalrı müşayət edən digər şəxslər Milli Fermerlər Partiyası (Partidul Naţional Ţărănesc Creştin şi Democrat) və Milli Liberal Partiyanın qərargahını və Keçmiş Siyasi Məhbuslar Assosiasiyası (Asociaţia Foştilor Deţinuţi Politici), İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi uğrunda Liqa (Liga pentru Apărarea Drepturilor Omului) və “21 Dekabr 1989” (ərizəçi təşkilat) kimi başqa hüquqi şəxslərin qərargahlarını talan etmişlər.
65. 16 sentyabr 1998-ci il qərarına görə, mədənçilər həmin partiya və təşkilatların qərargahında olan heç kimə güzəştə getməmişlər. Hamıya hücum edilmiş və onların əmlakı müsadirə olunmuşdur. “Guya təsadüfən orda olan” bir çox insan tutulub polisə təhvil verilmiş və qeyri-qanuni şəkildə saxlanmışdır.
66. Başqa mədənçi qrupları Universitet Meydanına getmişdir. Çatanda onlar Universitet Meydanında yerləşən Universitet binasına və Arxitekruta İnstitutuna daxil olmuşlar. Onlar qarşılarına çıxan işçilərə və tələbələrə hücum etmişlər, onlara zorakılıq göstərmiş, və təhqir etmişlər. Mədənçilər binalarda olan hər kəsi tutmuşlar və polisə və jandarmaya təhvil vermişlər. Həbs olunmuş şəxslər hüquq müdafiə orqanları tərəfindən polis mərkəzlərinə və ya Băneasa və Măgurele kazarmalarına aparılmışlar.
67. Mədənçilər daha sonra Universitet Meydanının yaxınlığındakı küçələrə keçərək fəaliyyətlərini orda davam etmişlər.
68. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarına görə, 1,021 şəxs–63 azyaşlı da daxil olmaqla – bu şəraitdə həbs olunmuşlar. Onlardan 182-lə məhkəməyəqədər həbsə alınmış, 88-i inzibati cərimə ilə cəzalanmış, 706 şəxs isə “yoxlandıqdan sonra” azad edilmişdir.
69. 16 sentyabr 1998-ci il qərarında göstilir ki, “mədənçilər Hüquq mühafizə fəaliyyətlərini 15 iyun 1990-cı ildə, Rumıniya Prezidentinin onlara fəaliyyətlərinə görə ictimai şəkildə təşəkkür etməsindən və işlərinə geri dönməyə icazə verməsindən sonra [sona çatmışdır]”.
70. Həmin qərarda həmçinin göstərilir ki, döyülən və həbs olunan şəxslərdən bəziləri bir neçə gün qanunsuz olaraq həbsdə saxlanmış, çoxu isə 19 və 20 iyun 1990-cu ildə azad edilmişdir.
71. Polis nəzarətində olan digər şəxslər prokurorun qərarı ilə sülühün pozulması səbəbilə məhkəməyə qədər həbsə alınmışlar; ərizəçi təşkilatın prezidenti də onların arasında idi. Sonradan ona qarşı irəli sürülmüş bütün ittihamlar üzrə bəraət almışdır.
72. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında göstərilir ki, mədənçilər Dövlət liderlərinin göstərişlərinə əsasən, təhlükəsizlik gücləri ilə sıx əməkdaşlıq etmişlər. Müvafiq hissələrdə deyilir:
“14 və 15 iyun 1990-cu ildə mədənçilər, Dövlət liderlərinin adından və onların razılığı ilə mülki şəxslər tərəfindən koordinə edilən qruplarda (în numele şi cu acordul conducerii de stat), Dövlətin hüquq mühafizə orqanlarının tam əməkdaşlığı ilə (deplină cooperare) yalnız yoxlama üçün tutulan şəxslərə fiziki ziyan vurmaqla deyil, həm də Buxarest Universiteti, Arxitektura İnstitutu, siyasi partiyalar, təşkilatlar və “tarixi” adlandırılan hissələrdə tarixi şəxsiyyətlərin evlərinə maddi ziyan vuran hərəkət etmişlər...
Hərbi prokurorluqlar tərəfindən həyata keçirilən istintaqlar mədənçi qruplarının arasına girən mülki geyimli şəxslərin şəxsiyyətini müəyyənləşdirməyə imkan verməmişdir; dindirilmiş qurbanlar mədənçilərlə onlara hücum edən digər şəxsləri fərqləndirirərək, birinciləri “çirkli mədənçilər”, ikinciləri isə “təmiz mədənçilər” adlandırmışlar.
8. Ərizəçi təşkilatla bağlı xüsusi hallar
73. 13 iyun 1990-cı il ərizəçi təşkilat eyni gün baş vermiş sərt müdaxilələri açıq şəkildə pisləmişdir.
74. Axşam saat 11 radələrində təşkilat rəhbərləri təhlükəsizlik tədbiri olaraq gecəni qərargahda keçirməyi qərara almışlar. Onlardan yeddisi gecəni orda keçirmişdir.
75. 14 iyun 1990-cı il səhər saat 7-də bir qrup mədənçi pəncərəni sındıraraq güclə ərizəçi təşkilatın binasına daxil olmuşlar. Daxil olduqdan sonrakı ilk dəqiqələrdə onlar zorakılıq göstərməmiş, daha çox məsafəli davranmışlar. Bundan az sonra mədənçi olmayan bir mülki geyimli, şəxsiyyəti müəyyənləşməmiş şəxs hadisə yerinə gəlmiş və təşkilat üzvlərini döyməyə başlamışdır. Mədənçilər də onun etdiklərini təkrara etmiş, təşkilatın yeddi üzvünə sərt şəkildə hücum etmişlər. Sonradan bu yeddi üzv təhlükəsizlik gücləri tərəfindən həbs olunmular.
76. Həmin gün ərzində təşkilatın bütün əmlakı və sənədləri Müdafiə Nazirliyinin qoşunlarının nəzarəti altınfa qanunsuz şəkildə götürülmüşdür.
77. 22 iyun 1990-cı ildə təşkilatın rəhbərləri polisin müşayətilə təşkilatın binasına qayıda bilmişlər.
9. 13-15 iyun 1990-cı il hadisələrinin sonrakı gedişatı
78. Prokurorluğun yuxarıda istinad edilən qərarlarında göstərilir ki, dərhal evlərinə qayıtmaq əvəzinə 958 mədənçi xüsusilə yeni seçilmiş Prezidentin andiçmə mərasiminə qədər “etirazçılar yenidən etirazlarına başlayacaqları təqdirdə müdaxilə etməyə hazır vəziyyətdə” Buxarestdə qalmışdır. 16-19 iyun 1990-cı il tarixləri arasında həmin mədənçilər Buxarestdə hərbi kazarmalarda yerləşdirilmiş və onlara hərbi formalar verilmişdir.
79. 16 sentyabr 1998-ci il qərarında göstərilir ki, istintaq nəticəsində mədənçiləri yerləşdirmək və onlara forma vermək əmrini kimin verdiyini müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Qərarda bildirilir ki, “bu tədbir ən azı Müdafiə Nazirliyi səviyyəsində qəbul edilməli idi”.
80. Səhiyyə Nazirliyinin 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında göstərilmiş 15 iyun 1990-cı il press relizinə əsasən, 13 iyundan 15 iyun 1990-cı il saat 6-ya qədərki dövrdə 467 nəfər zorakı insidentlərlə bağlı xəstəxanaya müraciət etmiş, onlardan 112 nəfəri xəstəxanada saxlanmış və 5 ölüm halı qeydiyyata alınmışdır.
81. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarına görə, polis məmurları, mədənçilər və daha sonra mədənçilərə nəzarət etməli olan əsgərlər həbsə alınmış və Măgurele hərbi kazarmasında saxlanmış 574 nümayişçiyə və digər şəxslərə - uşaqlar, yaşlılar və kor şəxslər də daxil olmaqla- qarşı ifrat güc istifadə etmişlər. Qərarda göstərilir ki, həmin saxlanılan şəxslər “psixoloji, fiziki və cinsi xarakterli” zorakılıq və hücumlara məruz qalmış, pis şəraitdə saxlanmış və onlara gecikdirilmiş və qeyri-adekvat tibbi yardım göstərilmişdir.
B. Cinayət istintaqı
82. Ərizəçi Anca Mocanunun ərinin öldürüldüyü, Cənab Marin Stoicaya iddia olunan qeyri-insani rəftar tətbiq olunduğu və ərizəçi təşkilatın qərargahının talandığı İyun 1990-cı il hadisələri ilə bağlı cinayət işi başlanmışdır. İlkin olaraq iş, yüzlərlə fərqli iş materillarına bölünmüşdü.
83. 29 may 2009-cu il-cı ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası Hökumət Nümayəndəsinə məktub göndərərək, həmin faktları aşağıdakı şəkildə xülasə etmişdir: “1990-cı ildən 1997-ci ilədək, Buxarest Dairə Məhkəməsi yanında prokurorluqda 14-15 iyun 1990-cı ildə mədənçilərin Buxarestdə etdiyi zorakılıq kontekstində oğurluq, dağıntı, silahlı soyğun, bədən xəsarətilə nəticələnən hücum, qanunsuz azadlıqdan məhrumetmə və digər cinayətlərlə bağlı yüzlərlə şikayət qeydə alınmışdır. Bu halların çoxunda təqsirliləri müəyyən etmək mümkün olmamış və cinayət işlərinə xitam verilmişdir”
84. Xanım Anca Mocanu və ya cinayət işinə mülki tərəf kimi qatılmış ərizəçi təşkilata cinayət işinə xitam verilməsi barədə qərar göndərilməmişdir.
85. Həmin iş materialları sonradan birləşdirilmiş, 1997-ci ildən etibarən istintaqın dairəsi genişləndirilmiş və ona daha ciddi cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutun yeni hüquqi klasifikasiya verilmişdir. Yüksək rütbəli hərbçiıər və Dövlət rəsmilərinə qaşı iraəli sürülmüş ittihamlar uğurla nəticələnmiş və bütün istintaq Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasına (Parchetul de pe lângă Curtea Supremă de Justiţie - Secţia Parchetelor Militare) 160/P/1997 nomrəli iş kimi göndərilmişdir.
86. 22 oktyabr 1997 və 27 oktyabr 1999-cü illər arasında, əvvəllər açılmış 183 iş 160/P/1997 nömrəli işə birləşdirilmişdir. Bunlarda 46-sı 22 oktyabr 1997-ci ildə, 90-I 16 sentyabr 1998-ci ildə və 69-u 22 oktyabr 1999-cu ildə birləşdirilmişdir.
87. 26 iyun 2000-ci ildə 13-15 iyun 1990-cı il hadisələri, xüsusilə 13 iyun 1990-cı ildə baş vermiş qanunsuz adazlıqdan məhrumetmə ilə bağlı 748 iş həmin hərbi seksiyaya təyin edilmişdir.
88. 17 iyun 2009-cu il-cu il qərarında işin bütün işəlrin birləşdirilməsindən sonrakı vəziuyyəti belə təsvir edilmişdir:
“250 cildlik iş papkasındakı sənədlərin çoxu möhürsüz, və əsli ilə uyğun olduğu təsdiqlənməmiş fotosurətlərdir. Bu cildlərin hər birindəki sənədlər xronologiyaya, mövzuya və ya başqa kriteriyaya uyğun olaraq yerləşdirilməmişdir. Onlardan bəzilərinin işlə heç bir əlaqəsi yoxdur (məsələn, cild 150-də 1990-cı ilin iyunundan sonra baş vermiş itkindüşmə hadisələri barədə sənədlər vardır.”
89. 16 sentyabr 1998-ci ildə 160/P/1997 saylı iş dörd işə bölünmüşdür və sonrakı təhqiqat Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasına tapşırılmışdır.
90. 8 yanvar 2001-ci ildə bu işlərdən üçü birləşdirilmişdir. Bu tarixdən etibarən istintaq iki əsas iş üzərində cəmlənmişdir.
91. Birinci iş, xüsusən Velicu-Valentin Mocanunun ölümü ilə əlaqədar ağır qanunsuz adamöldürməyə təşviq və iştirak ittihamları ilə bağlı idi. Bu cinayətdə şübhəli şəxslər həmə in dövrün Rumıniya Prezidenti və Daxili İşlər Naziri də daxil olmaqla beş yüksək rütbəli ordu zabiti idi.
92. 19 iyun 2007-ci il-ci il ittihamnaməsi və 19 iyul 2007-ci il-ci il ittihamların ağırlaşdırılması barədə qərarda göstərilir ki, o dövrün Prezidentinin əmri ilə 13 iyun 1990-cı ildən 14-nə keçən gecə təhlükəsizlik gücləri və ordu personal nümayişçilərə qarşı silah və sursat istifadə edərək, dörd nəfəri öldürmüş, üçünü yaralamış və başqalarının həyatının təhlükə altına qoymuşlar.
93. Sabiq Prezidentə qarşı irəli sürülmüş ittihamlar yüksək rütbəli hərbçilər olan digər cavabdehlərin tihhamlarından ayrılmış və onula bağlı işə xitam verilməsi barədə qərar qəbul edilmişdir.
94. 2 oktyabr 2013-cü il tarixinə istintaqın birinci qolu iki zabitlə əlaqədar davam etməkdədir, qalan üç zabit isə ölmüşdür.
95. 1990-cı il iyun hadisələri ilə bağlı olan və xüsusilə Cənab Marin Stoicanın qaldırdığı zorakılıq və ərizəçi təşkilatın talan edilməsi iddialarını da araşdıran digər iş isə, Cinayət Məcəlləsi, maddə 357 a)-c) mənasında qiyama çağırış və içtirak (subminarea puterii de stat), sabotaj (actele de diversiune), qeyri-insani davranış (tratamentele neomenoase), müharibə leyhinə propaqanda (propaganda pentru război) və genosid ittihamları ilə bağlı idi.
96. Bu əməllərdə şübhəli şəxslər sabiq Prezident, çox sayda yüksək rütbəli zabit və onlarla mülki şəxs idi. Bu ittihamlarla bağlı proses sabiq Prezidentə münasibətdə 9 sentyabr 2005-ci ildə, SRInin sabiq rəhbərinə qarşı 12 iyun 2006-cı ildə başlanmışdır.
97. İstintaqın bu ikinci qanadı 17 iyun 2009-cu il-cu il cinaçyət işinin xətm olunması barədə qərarla bitmişdir. Həmin qərar Cənab Marin Stoicanın verdiyi apelyasiya üzrə işə baxan Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin 9 mart 2011-ci il qərarı ilə qüvvədə saxlanmışdır.
98. İstintaqın əsas mərhələləri belə təsvir olunmuşdur.
1. 16 sentyabr 1998-ci ildə qəbul edilmiş qərar
99. 16 sentyabr 1998-ci ildə Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası zorakılığın və qanunsuz həbslərin qurbanı olmuş, Xanım Anca Mocanu və ərizəçi təşkilatın üç üzvü, ərizəçi təşkilatın özü və 13-15 iyun 1990-cı il hadisələri zamanı binaları tlan edilmiş digər hüquqi şəxslər də daxil olmaqla, 63 şəxslə bağlı istintaqın ardından 160/P/1997 saylı iş üzrə qərarını qəbul etmişdir.
100. 16 sentyabr 1998-ci il qərarındakı cədvəldə sadalanan 63 qurbanhücuma məzruz qalmış və Dövlət televiziyasının qərargahında azadlıqdan məhrum edilmişdilər. Cədvəlin son sütununda istintaqda çatılan mərhələ göstərilirdi. Həmin üç şəxslə bağlı hissədə cədvəlin həmin sütununda bu qeyd vardı “iş üzrə istintaq aparılmamışdır” (cauza nu este cercetată).
101. Prokurorluğun hərbi seksiyası qərarında bildirmişdir ki, digər şikayətlərlə bağlı işlər mülki prokurorluqlarda baxılmaqdadır.
102. Qərarda əlavə olunurdu ki, bu qərar həm də 13-15 iyun 1990-cı il hadisələri zamanı qanunsuz olaraq ölüdürüldüyü və Buxarest yaxılığındakı kəndlərdə kütləvi qəbirlərdə (xüsusilə Străuleştidə) basdırıldığı iddia olunan yüzlərlə şəxslə bağlıdır”.
103. Qərarda həmçinin bildirilirdi ki, bu zamana qədər istintaq Buxarestd qayda-qanunu bərpa etmək üçün mülki şəxsləri dəvət etmək barədə icra hakimiyyətinin qərarını praktikada kimin həyata keçirdiyini müəyyənləşdirə bilməmişdir. Prokurorluğa görə, istintaqın bu uğursuzluğu onunla bağl idi ki, “həmin zaman məsul postlar tutan şəxslərin heç biri”, xüsusilə, Rumıniya Prezidenti, Baş Nazir və onun müavini, Daxili İşlər Naziri, SRİ Sədri və Müdafiə Naziri dindirilməmişdir”.
104. Öz qərarında hərbi seksiya əmr etmişdir ki, iş dörd ayrı işə bölünsün.
105. Bu işlərdən birincisi, birinci ərizəçinin əri də daxil olmaqla dörd mülki şəxsin odlu silahdan açılan atəşlə öldürülməsi faktı üzrı aparılan istintaqla bağlı idi.
106. İkinci iş, mülki və hərbi kommandanlıqla bağlı funksiyaları yerinə yetirən şəxslərlə əlaqədar idi. Onlara qarşı istintaq, Cinayət Məcəlləsinin 248-ci maddəsinin 2-ci bəndi ilə cəzalandırılan ictimai marağın əleyhinə olaraq hakimiyyətdən sui-istifadə cinayəti üzrə, eləcə də bir sosial qrupun təhlükəsizlik gücləri ilə birlikdə digər sosial qrupa qarşı mübarizə aparmalı olması faktı üzrə davam etdirmək qərara alınmışdır.
107. Üçüncü iş, 13-15 iyun 1990-cı il hadisələri zamanı mümkün digəq qurbanların ölüm faktları ilə əlaqədar davam etməkdə olan istintaqlara aid idi (bax: paraqraf 102).
108. Nəhayət, cinayət təqibinin müddətinin bitməsi səbəbilə, prokurorluğun hərbi seksiyası qərara vermişdir ki, təhlükəsizlik güclərinin şəxsiyyəti müəyyən edilə bilməyən üzvlərinə və mədənçi qruplarına qarşı 13-15 iyun 1990-cı il tarixlərində törədilmiş silahlı soyğun, qanunsuz azadlıqdan məhrumetmə, sui-istifadə ilə davranma, istintaqdan sui-istifadə, şəxsi maraqlara görə hakimiyyətdən sui-istifadə, hücum, bədənə xəsarət, əmlakın məhv edilməsi, oğurluq, evlərə zorakılıqla daxil olma, qanunsuz hərəkətlər və zorlama cinayətləri ilə bağlı işə xitam verilsin.
109. 16 sentyabr 1998-ci il qərarının bu hissəsi Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının rəhbəri (Şeful Secţiei Parchetelor Militare) tərəfindən 14 oktyabr 1999-cu il tarixli qərarla ləğv edilmişdir. O əmr etmişdir ki, bütün qurbanları müəyyənləşdirmək məqsədli cinayət prosesləri və istintaqlar davam etdirilsin. Bununla bağlı o vurğulamışdır ki, qurbanların sayının mübahisəli qərarda sadalanan zərərçəkmişlərdən xeyli çox olduğu müəyyənləşdirilmişdir.
110. Bundan əlavə, 14 oktyabr 1999-cu il qərarında qeyd olunurdu ki, bu zamana qədər müstəntiqlər “əsl qanunsuz repressiya aparatı təşkil etmək üçün” Daxili İşlər Nazirliyi ilə mədən rəhbərlərinin “məlum gizli razılaşması”nı təhqiq etməmişlər. Halbuki, həmin gizli razılaşma iş materiallrı arasındakı sənədlərlə müəyyən olunurdu.
2. Yüksək rütbəli hərbçilərə qarşı qanunsuz adamöldürmədə iştirak üzrə istintaqın sonrakı gedişatı
111. 16 sentyabr 1998-ci il qərarından sonra Cənab Velicu-Valentin Mocanunun qanunsuz öldürülməsi faktı üzrə istintaq 74/P/1998 saylı iş altında davam etmuşlar (bax: yuxarıdakı paraqraf 105).
112. Xanım Anca Mocanu və qurbandan olan iki uşağı cinayət prosesinə mülki tərəf qismində qoşulmuşlar.
113. İki general – sabiq Daxili İşlər Naziri və onun müavini – və üç yüksək rütbəli məmura qarşı müvafiq olaraq 12, 18 və 21 yanvar və 23 fevral 2000-ci il tarixlərində ərizəçinin ərinin ölüdürlməsi də daxil olmaqla qanunsuz adamöldürmə ilə bağlı ittihamlar irəli sürülmüşdür.
114. 18 may 2000-ci il tarixli qərarla (rechizitoriu) hər beş şəxsin işi, dörd şəxsin ölümünə və digər doqquz şəxsin ciddi yaralanmasına səbəb olan ağır sursatla atəş açmağa cağırdıqları və iki generalın isə buna əmr verdikləri əsası ilə məhkəməyə göndərilmidir.
115. 30 iyun 2003-cü il-cü il qərarı ilə, Ali Ədalət Məhkəməsi işi müxtəlif çatışmaqlıların aradan qaldırılması məqsədilə əlavə təhqiqat aparılması və əməlin ağır qanunsuz adamöldürmədə iştirak kimi yenidən klassifikasiya edilməsi üçün Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasına geri qaytarmışdır. O həmçinin, bir sıra təhqiqat tədbirlərinin görülməsini də əmr etmişdir.
116. Xanım Anca Mocanu, digər mülki tərəflər və prokurorluğun hərbi seksiyası bu qərardan kassasiya şikayəti vermişdir. Bu şikayət Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin (çünki Ali Ədalət Məhkəməsinin adı 2003-cü il-cü ildə dəyişdirilmişdir, bax: yuxarıdakı paraqraf 14) 16 fevral 2004-cü il qərarı ilə rədd edilmişdir.
117. İstintaq yenidən başlandıqdan sonra, cavabdehlərə qarşı cinayət işi 14 oktyabr 2005-ci il qərarı ilə xətm olunmuşdur. Həmin qərar 10 sentyabr 2006-cı ildə ləğv edilmiş və iş yenidən açılmışdır.
118. 30 iyun 2003-cü il qərarındakı göstərişlərə uyğun olaraq əlavə istintaq aparıldıqdan sonra, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası 27 iyul 2007-ci il qərarı ilə sabiq Daxili İşlər Naziri, onun müavini və iki digər yüksək rütbəli məmur ilə bağlı iş məhkəyə göndərilmişdir. Beşinci məmurla bağlı cinayət işinə xitam verilmişdir.
İşin məhkəməyə göndərilməsi barədə qərara görə, “hakimiyyət orqanları tərəfindən reaksiyanın olmaması” və dərhal səmərəli istintaq keçirilməməsi “demokratiyanın və Hüququn Aliliyinin mövcudiyyətini təhlükəyə atmışdır”.
119. 17 dekabr 2007-ci il tarixli qərarı ilə, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi, xüsusilə sabiq nazirə qarşı cinayət işinin yalnız parlamentdən əvvəlcədən icazə alınmasından sonra qaldırıla biləcəyini qeyd edərək, prosedur qaydalarının pozulması əsası ilə işin prokurorluğun hərbi seksiyasına geri qaytarılmasını əmr etmişdir.
120. 15 aprel 2008-ci il Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası həmin qərardan kassasiya şikayəti vermiş, şikayət 23 iyun 2008-ci ildə rədd edilmişdir.
121. 30 Aprel 2009-cu ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası müəyyən etmişdir ki, işin bu hissəsini həll etmək səlahiyyəti yoxdur, çünki polisin üzvləri – Daxili İşlər Naziri də daxil olmaqla – qanunvericiliyə edilmiş dəyişiklikdən sonra mülki dövlət qulluqçuları olmuşlar və hətta onların hərbçi hesab edildiyi zaman törətdikləri əməllərin araşdırılması üçün artıq hərbi məhkəmə və prokurorların səlahiyyəti yoxdur. Bu səbəbdən o, işi eyni prokurorluğun adi cinayət seksiyasına, yəni Cinayət prosesi və Kriminalistika Seksiyasına (Secţia de urmărire penală şi criminalistică) göndərmişdir.
122. 6 June 2013-cü il qərarı ilə həmin Seksiya müvafiq olaraq 2 noyabr 2010 və 4 fevral 2013-cü ildə ölmüş sabiq nazir və onun müavininə qarşı cinayət işinə xitam vermişdir.
123. Eyni qərarla prokurorluğun həmin Seksiyası son iki cavabdehlə, Polkovniklər C.V. və C.D ilə bağlı yurisdiksiyasının olmadığını elan etmiş və onların işini Buxarest Regional Hərbi Məhkəməsinin hərbi prokurorluğuna göndərmişdir.
124. Bu istintaq 2 oktyabr 2013-cü il tarixinə hələ də davam etməkdərdir.
3. Xanım Anca Mocanunun ərinin ölümü faktı üzrə sabiq Respublika Prezidentinə qarşı ittihamlar
125. İstintaqın bu hissəsi, 13 iyun 1990-cı ildə ordunun açdığı atəş nəticəsində öldürülmüş və ya yaralanmış qurbanla bağlı sabiq Rumıniya Respublikası Prezidentinə qarşı irəli sürülmüş ittihamlara aid idi.
126. 1989-cü ildə 1996-cı ilədək, sonra isə 2000-ci ildən 2004-cü ilədək mandatı olmuş Sabiq Rumıniya Prezidentinə qarşı ittiham 19 iyun 2007-ci ildə irəli sürülmüşdür. Həmin tarixdə o, senator funksiyası yerinə yetirirdi və parlamentin üzvü idi. O, “bilərəkdən əsgərləri Universitet Meydanındakı nümayişçilərə qarşı güc istifadə etməyə təşviq etməklə, bir çox şəxsin silah atəşindən ölümünə və yaralanmasına səbəb olmaqda” ittiham olunurdu. Bu faktlar lato sensu Cinayət Məcəlləsinin 31-ci maddəsinin 2-ci bəndilə birgə götürülməklə 174, 175 (e) və 176 (b) maddələri ilə cəzalandırılan ağırlaşdırılmış qanunsuz adamöldürmədə iştirak kimi xarakterizə olunurdu.
127. 19 iyul 2007-ci ildə həmin ittihamlar 74/P/1998 saylı işdən ayrılmışdır. Istintaq 107/P/2007 saylı iş üzrə davam etdirilmişdir.
128. Bu arada, hazırki işlə əlaqəsi olmayan bir işlə bağlı Konstitusiya Məhkəməsinin 20 iyun 2007-ci il qərarında hesab edilmişdi ki, hərbi məhkəmələrin mülki şəxslərin işlərinə baxmaq və ya onları təqib etmək səlahiyyəti yoxdur. Nəticədə, 20 iyul 2007-ci il qərarı ilə prokurorluğun hərbi seksiyası hesab etmişdir ki, 107/P/2007 saylı işə baxmaq səlahiyyəti yoxdur və işi, adi cinayət seksiyalaçrından birinə göndərmişdir.
129. 7 dekabr 2007-ci ildə Rumıniya Baş Prokuroru prosedur səhvləri əsası ilə 19 iyun 2007-ci il ittihamnaməsini ləğv etmiş və isktintaqın yenidən baçlanmasını əmr etmişdir.
130. 10 oktyabr 2008-ci il tarixli qərarı ilə, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun Cinayət prosesi və Kriminalistika Seksiyası işin məhkəməyə göndərilməməsi barədə qərar qəbul etmişdir. O buna əsaslanmışdır ki, sabiq Prezidentin Universitet Meydanını evakuasiya edilməsi barəsindəki əmri ilədigər üç məmurun öz rəislərinin - General A. və General C. (Daxili İşlər Naziri) - razılığı ilə nümayişçilərə atəş açılması barədə vediyi qərar arasında səbəb əlaqəsi yoxdur.
Beləliklə, prokurorluq hesab etmişdir ki, 12 iyun 1990-cı ildə tərtib edilmiş hərəkət planının məqsədləri sonrakı gün səhər saat 9-da yerinə yetirilmişdir və bundan sonrakı hadisələrin, atəş açmaq əmri daxil olmaqla, həmin planla heç bir əlaqəsi yox idi və bu planı hazırlayanlar tərəfindən nəzərdə tutulmamışdı.
131. 3 noyabr 2008-ci ildə Xanım Anca Mocanu və digər zərərçəkənlər bu qərardan şikayət vermişlər.
132. 18 dekabr 2009-cu ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi üç hakimdən ibarət tərkibdə bu apelyasiya şikayətini, işdən asıl olaraq müddəti ötürülmüş və əsaslandırılmamış kimi qəbul edilməz hesab etmiş və rədd etmişdir. O belə nəticəyə gəlmişdir ki, sabiq Prezidentə aid edilən əməllərlə nümayişlərdə öngörülməsi mümükün olmayan bir fakt, çox sayda şəxsin ölməsi arasında səbəbli əlaqə yoxdur. Bundan əlavə, o qeyd etmişdir ki, zərərçəkənlərdən üçü –13-14 iyun 1990-cı ildə ölən qurbanın dul arvadı və qohumları –Xanım Anca Mocanu da daxil olmaqla, 11 dekabr 2009-cu il tarixli məhkəmə iclasında bildirmişlər ki, sabiq Prezidentə münasibətdə cinayət təqibinə almamaq barədə qərardan şikayət vermək niyyətləri yoxdur və onlar qanunsuz adamöldürməyə görə məsul olan şəxsin müəyyən olunmasını və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasını arzulayırlar. Mülki tərəflərin verdiyi kassasiya şikayətinin ardından, həmin qərar Ali Məhkəmənin 9 hakimdən ibarət tərkibinin 25 oktyabr 2010-cu il tarixli qərarı ilə qüvvədə saxlanılmışdır.
4. Cənab Velicu‑Valentin Mocanu ölüm şəraiti ilə bağlı istintaq tədbirləri
133. Xanım Anca Mocanunun ərinin üzərində aparılmış məhkəmə otopsiya hesabatına görə, o, üçüncü tərəfin açdığı odlu silahdan açılan atəş nəticəsində ölmüşdür.
134. Ərizəçi özünü prosesə mülki tərəf kimi qoşulmaq barədəki ilk vəsatətini 11 dekabr 2000-ci ildə qaldırmışdır. Eyni tarixdə ərizəçi və digər mülki tərəflər – 13-14 iyun 1990-cı il hadisələri zamanı öldürülən üç şəxsin qohumları – qohumlarının ölümündə təqsirli olan şəxslərin şəxsiyyəti ilə bağlı birgə təqdimatlarını və kompensasiya tələblərini göndərmişlər.
135. 14 fevral 2007-ci ildə ərizəçi istintaq məqsədləri üçün prokurorluq tərəfindən birinci dəfə dindirilmişdir. Özünün seçdiyi hüquqşünasla təmsil olunan ərizəçi bildirmişdir ki, əri 13 iyun 1990-cı il gecəsi evə qayətmamış, bu onu narahat etmiş, səhəri günü onun axtarışları bəhrə verməmiş və sonradan o mətbuatdan ərinin güllə ilə başından vurularaq öldürüldüyünü öyrənmişdir. Heç bir müstəntiq və ya rəsmi təmsilçi ona baş çəkməmişdir, o istintaq çərçivəsində dindirilməmişdir; ona görməyə yalnız bir neçə jurnalist gəlmişdir. O bildirmişdir ki, həmin vaxt iyirmi yaşında və işsiz olan ərizəçi ərinin ölümündən sonra iki uşağını, (1990-cı ilin aprelində anadan olmuş) iki aylıq qızını və iki yaşlı oğlunu tək böyütmüşdür.
136. Məhkəməyə təqdim olunmuş iş materiallarında olan sənədlərdən Xanım Anca Mocanunun istintaqın gedişatı, ərinin öldürülməsi faktının Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin işin prokurorluğa geri qaytarılması barədə 17 Dekabr 2007-ci il qərarından sonra ağırlaşdırılmış qanunsuz adamöldürmə kimi xarakterizə olunması haqqında məlumat verilib-verilməməsi aydın olmur.
5. Qeyri-insani davranış ittihamı ilə bağlı istintaqın sonrakı gedişatı
137. 26 noyabr 1997-ci il ilə 12 iyun 2006-cı il arasındakı dövrdə 28-i mülki şəxs və 9 hərbçi olan cəmi 37 şəxsə qarşı 1990-cı il iyun hadisələri zamanı əsasən qiyamla bağlı əməllərə görə cinayət prosesləri aparılmışdır. Sabiq Rumıniya Prezidenti cinayıt təqibinə məruz qalmışdır. 9 iyun 2005-ci ildə ona qarşı genosiddə iştirak (Cinayət Məcəlləsi, maddə 357, paraqraf (a), (b) və (c)), müharibə lehinə propaqanda (maddə 356), qeyri-insqni rəftar (maddə 358), qiyam (maddə 162) və sabotak (maddə 163) əməlləri üzrə ittiham irəli sürülmüşdür.
İttiham olunan 28 mülki şəxslərin böyük əksəriyyəti mədən şirkətlərinin direktorları, mədənçi həmkarlar ittifaqı rəhbərləri və Mədən Nazirliyində yüksək rütbəli məmurlar idi.
138. 16 sentyabr 1998-ci ildə istintaqın bu qanadı 75/P/1998 saylı işə birləşdirilmişdir (bax: yuxarıdakı paraqraf 106).
139. 19 dekabr 2007-ci ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası əmr etmişdir ki, 75/P/1998 saylı iş biri sabiq Rumıniya Prezidenti və sabiq SRI sədri də daxil olmaqla 28 mülki şəxsə qarşı, o biri isə doqquz hərbçiyə qarşı olan iki hissəyə bölünsün. 28 mülki şəxsə qarşı istintaq eyni prokurorluğun müvafiq mülki seksiyasında davam etdirilmişdir.
140. 27 fevral 2008-ci il qərarı ilə prokurorluğun hərbi seksiyasının baş prokuroru 19 dekabr 2007-ci il qərarını ləğv edərək hesab etmişdir ki, hadisələr arasında sıx əlaqə səbəbilə, həm mülki, həm də hərbçi cavabdehlərə qarşı bütün işi prokurorluğun bir xidməti, yəni müvafiq mülki seksiya araşdırmalıdır.
141. Həmin qərara uyğun olaraq, 29 aprel 2008-ci il tarixində Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası da generallar, polisin sabiq rəhbəri və sabiq Daxili İşlər Naziri də daxil olmaqla doqquz hərbçiyə münasibətdə cinayət ittihamlarının araşdırılması üzrə yurisdiksiyasından müvafiq mülki seksiya xeyrinə imtina etrmişdir.
142. 29 aprel 2008-ci il qərarında, xüsusilə Băneasa Zabitlər Məktəbi və Măgurele hərbi hissəsində saxlanılmış və qeyri-insani rəftara məruz qalmış mindən çox qurbanın siyası da vardı. Cənab Marin Stoica həmin qurbanların siyahısına daxil olunmuşdu. Qərarda həmçinin, ərizəçi təşkilat da daxil olmaqla 13-15 iyun 1990-cı il ixtişaşları zamanı ziyana məruz qalan hüquqi şəxslərin siyahısı da əlavə edilmişdi.
143. Həmin qərarda “13‑15 iyun 1990-cı il hadisələri zamanı ölmüş təxminən 100 şəxsin şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi”nə də istinad edilirdi.
144. Qərarda həmçinin Buxarestə müdaxilə üçün işçi göndərən Dğvlət şirkətlərinin siyahısı vardı. Həmin siyahıya, xüsusilə ölkənin 20 mədən şirkəti və 11 şəhərinin (Călăraşi, Alexandria, Alba-Iulia, Craiova, Constanţa, Deva, Giurgiu, Galaţi, Braşov, Slatina və Buzau) fabrikləri və Buxarestin üç fabriki daxil edilmişdi.
145. Həmin qərara uyğun olaraq, 5 May 2008-ci ildə prokurorluğun hərbi seksiyası, 75/P/1998 saylı işin cəmi 50,000 səhifəlik, 209 cildlik materialını prokurorluğun müvafiq mülki seksiyasına göndərmişdir.
146. 26 may 2008-ci ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun tam faylı alan seksiyası, yəni Cinayət prosesi və Kriminalistika Seksiyası, müəyyən etmişdir ki, onun bu iş üzrə yurisdiksiyası yoxdur və işi eyni prokurorluğun başqa bir seksiyasına, yəni Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Terrorizmin Təhqiqi Departamentinə göndərmişdir (Direcţia de Investigare a Infracţiunilor de Criminalitate Organizată şi Terorism – the DIICOT).
147. 10 mart 2009-cu il qərarı ilə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun müvafiq departamenti, yəni DIICOT qərar vermişdir ki, müddət keçdiyinə görə SRI-nin sabiq rəhbərinə qarşı qiyam ittihamı üzrə və 27 mülki cavabdehin – mədən şirkətlərinin rəhbərləri, mədənçi həmkarlar ittifaqları, Mədən Nazirliyinin və yerli özünüidarə orqanlarının yüksək rütbəli məmurlarının - böyük əksəriyyətinə qarşı cinaşyət əməlinin elementləri müəyyən olunmadığına görə cinayət təqibi olmayacaqdır.
148. Prokurorluq hesab etmişdir ki, müvafiq olaraq Dövlət Başçısı və Daxili İşlər Naziri, nazir müavini və ya polisin rəhbəri qismində cavabdehlərin bəziləri Dövlət hakimiyyətini həyata keçirmişlər və onların öz hakimiyyətlərini azaldacaq əməllər törətdiyini düşünmək məntiqsiz olardı. 14 iyun 1990-cı ildə Buxarestə gəlmiş mədənçilərlə və başqa işçilərlə bağlı, prokurorluq hesab etmişdir ki, “onlar özlərini təhlükəsizlik gücləri kimi aparmışlar” və əməllərinin Dövlət hakimiyyətinə xidmət etdiyindən əmin idilər. Bundan əlavə, prokurorluq qeyd etmişdir ki, onların müdaxiləsi mənasız idi. Belə ki, paraşütçülərin televiziya qərargahında həyata keçirdiyi əməliyyat 14 iyun 1990-cı il səhər saat 1-də paytaxtda asayişin bərpa olması ilə nəticələnmişdi.
149. İstintaq ölən üç cavabdehə münasibətdə də xətm olunmuşdur.
150. Nəhayət, DIICOT qərar vermişdir ki, işin qalan hissəsilə, yəni Cinayət Məcəlləsinin 357-ci maddəsinin (a)-(c) bəndləri mənasında qeyri-insani rəftar, müharibə lehinə propaqanda və genosid ittihamları ilə bağlı öz yurisdiksiyasından Cinayət prosesi və Kriminalistika Seksiyasının xeyrinə imtina etsin. Bu faktlar yalnız 2000-2006-cı illərdə ittiham olunmuş, sabiq Prezident də daxil olmaqla doqquz şəxsə aid idi.
151. Həmin ittihamlarla bağlı 17 iyun 2009-cu il tarixli məhkəmə təhqiqatı aparmamaq qərarı verildi; onun məzmunu aşağıda verilmişdir.
6. Cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə 17 iyun 2009-cu il qərarı
152. 17 iyun 2009-cu ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluq bu işdə, xüsusilə 13-15 iyun 1990-cı ildə törədilmiş zorakılıqların nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərin verdiyi 856 şikayətdən irəli gələn qeyri-insani rəftar ittihamı üzrə cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə qərar qəbul etmişdir.
153. Həmin qərarda göstərilirdi ki, sabiq Dövlət Başçısı istintaq gedişində cavabdeh qismində dindirilməmişdir.
154. Qərar, yüzlərlə şəxs üzərində törədilmiş ifrat qəddarlıq kimi klassifikasiya olunmuş zorakılığın geniş təsviri verilmişdir.
155. Qərarda göstərilmişdir ki, doqquz il mülki prokurorluq və sonradan hərbi prokurorluq tərəfindən aparılan istintaqlar cinayətkarların şəxsiyyətini və təhlükəsizlik güclərinin iştirakının dərəcəsini müəyyənləşdirməyə imkan verməmişdir. Qərarın müvafiq hissəsində deyilir:
“Mülki prokurorluqlar və sonradan hərbi prokurorluq orqanları tərəfindən on doqquz il ərzində istintaqlar aparmışdır və onların iş materiallarında olan nəticələri... hücum edən mədənçilərin şəxsiyyətini və onların əməllərində təhlükəsizlik güclərinin və FSN üzvləri və tərəfdarlarının iştirak dərəcəsini və onların 14-15 iyun 1990-cı il tanrixlərində paytaxt sakinlərinə qarşı zorakı hərəkətlərdəki rolunun müəyyənləşdirməyə imkan verməmişdir.”
156. Həmin qərarda, artıq ölmüş olan bir cavabdehə qarşı işin və qalan səkkiz cavabdəhə münasibətdə, xüsusilə cinayətkara sığınacaq verilməsi ittihamı üzrə cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətinin ötməsi səbəbilə xətm olunması əmr edilirdi (scoatere de sub urmărire penală).
157. Cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətinin ötmədiyi cinayətlərlə, xüsusilə qeyri-insani rəftarla bağlı qərarda göstərilirdi ki, araşdırımalı heç bir cinayət işi yox idi. Belə ki, əməllərdə cinayət tərkibi müəyyən edilməmişdir və şikayət olunan cinayət hadisələrinin həqiqiliyi sübut olunmamışdır.
158. Bununla bağlı göstərilmişdir ki, o zamanki Dövlət Başçısı mədənçilər və silahlı qüvvələrin birgə hərəkətlərində hər hansı bir formada iştiraka görə tənqid edilə bilməzdi. Belə ki, o sadəcə olaraq qayda-qanunu bərpa etmək məqsədilə 13 iyun 1990-cı il səhər həyata keçirilən hərəkətləri və həmin gün günortadan sonra ordunun müdaxiləsini təsdiq etmişdir. O da qeyd olunmuşdur ki, mədənçilərin Buxarestə gəlməsi üçün hazırlıqlarla və onlara verilmiş göstərişlərlə bağlı ittihamları əsaslandırmaq üçün də heç bir məlumat (date certe) yox idi. Qeyd edilmişdir ki, onun mədənçilərdən Dövlət institutlarını müdafiə etmələrini və ictimai qaydanı bərpa etmələrini xahiş etməsi – və bunun ardından 1,021 şəxsin azadlığından məhrum edilməsi və fiziki hücuma məruz qalması – yalnız hücuma təşviq kimi klassifikasiya oluna bilər və bu cinayət üçün məsuliyyətə cəlbetmə müddəti keçmişdir.
159. Prokurorluq hesab etmişdir ki, nümayişçilər və mədənçilərin hücum etdiyi digər şəxslər müxtəlif etnik qruplara (rumınlar, roma, macarlar) və sosial kateqoriyalara (ziyalılar, tələbələr, məktəb şagirdləri, həm də işçilər) aid idilər və bu səbəbdən onlar tək bir qrup, coğrafi, tarixi, sosial və ya digər əsaslarla identifikasiya edilə biləcək bir icma hesab edilə bilməzlər və bu səbəbdən, şikayət olunan hadisələr genocide kimi klassifikasiya edilə bilməz. Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Cinayət Məhkəməsinin yurisprudensiyasına əsaslanaraq, prokurorluq hesab etmişdir ki, azadlıqdan məhrum edilən şəxslər sistematik olaraq qeyri-insani rəftara məruz qalmamışlar.
160. Qərarda daha sonra göstərilmişdir ki, Dövlət Başçısının mədənçiləri Universitet Meydanını tutmaq və orda çadırlarda yaşayan nümayişçilərə qarşı qorumağa çağıran nitqi müharibə lehinə propaqanda kimi şərh oluna bilməzdi, çünki şübhəli hər hansı tipli münaqişə yaratmaq məqsədi daşımırdı, əksinə, mədənçilərdən “ifrata və qan tökülməsinə son qoymağı” xahiş etmişdir.
161. Həmçinin göstərilmişdir ki, mədənçilərin motivasiyaları, kollektiv isteriya üzərində qurulan sadə şəxsi inanclarından irəli gəlirdi. Bu isə, onların özlərini siyasi vəziyyətin özbaşına hakimi və siyasi rejimin şövqlü madafiəçiləri kimi aparmalarına səbəb olmuşdur. Siyasi rejimin rəhbərləri onları bu qismdə tanımış və onlara hakimiyyətin legitimliyinə etiraz edənləri “düz yola gətirməyə” icazə vermişdir. Prokuror daha sonra qeyd etmişdir ki, qeyri-insani rəftarın cəzalana bilməsi üçün qanunun tələbi odur ki, bu cür rəftar “düşmən əlinə düşən fərdlərə” ünvanlanmış olmalıdır. O, hesab etmişdir ki, bu hal hazırki işdə yoxdur, çünki 14 iyun 1990-cı ildən etibarən mədənçilərin əleyhinə mübarizə apardıqları düşmən yox idi.
162. Işgəncə ilə bağlı ittihamlara gəlincə, prokuror hesab etmişdir ki, Rumıniya qanunvericiliyində həmin vaxt bu əməllə bağlı heç bir müddəa yox idi.
163. 17 iyun 2009-cu il qərarında hər bir cavabdehə münasibətdə bütün ittihamlar analiz olunmuş, lakin qurbanların heç birinin adına istinad edilməmiş və onların hər birinin şikayət etdiyi zorakılıq əməlləri göstərilməmişdir. Bu əməllərin hansısa əlavədə yazıldığı bildirilmiş və bu əlavə Məhkəmə təqdim edilməmişdir. Qərarda qurbanların sayı və bu və ya dugər kateqoriyaya mənsubluğu göstərilmişdir: məs, 425 həbs olunmuş və Băneasa Zabitlər Məktəbində saxlanmışlar və 574 nümayişçi həbs olunmuş və Măgurele hərbi bazasında saxlanmışlar.
7. Cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə 17 iyun 2009-cu il qərarına qarşı appelyasiya şikayətləri
164. Ərizəçi təşkilat, digər hüquqi şəxslər və fərdlər cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə 17 iyun 2009-cu il qərarından appelyasiya şikayəti vermiş, bu şikayət 3 sentyabr 2009-cu ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun müvafiq seksiyasının rəhbəri tərəfindən rədd edilmişdir. Prokurorluq hesab etmişdir ki, qeyri-insani rəftar və ya genosid kimi insanlıq əleyhinə cinayət kimi tövsif olunacaq heç bir əməl törədilməmişdir.
165. Cənab Marin Stoica və dörd digər zərərçəkən də eyni qərar əleyhinə appelyasiya şikayəti vermiş və şikayət 6 noyabr 2009-cu ildə rədd edilmişdir. Cənab Marin Stoica Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinə kassasiya şikayəti vermişdir.
166. 9 mart 2011-ci il, sabiq Dövlət Başçısı res judicata ilə bağlı vəsatətini rədd edərək, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə qərarı yoxlqmış və ərizəçinin şikayətini rədd etmişdir.
167. Məhkəmə qərarında ərizəçiyə qarşı törədilmiş əməlləri ciddi bədən xəsarəti (Cinayət Məcəlləsi, Maddə 182), qanunsuz azadlıqdan məhrumetmə, pis rəftar (Maddə 267), işgəncə, ədalətsiz repressiya və hədə-qorxu gəlmə kimi klassifikasiya etmişdir. O hesab etmişdir ki, 17 iyun 2009-cu il qərarı, cinayət təqibinin lazım olmamasını elan etməkdə düzgün idi, çünki həmin əməllərə görə cinayət məsuliyyətinin müddəti keçmişdir və işgəncə həmin vaxtda cinayət hesab edilmirdi.
168. Lakin məhkəmə ərizəçinin beş general tərəfindən törədilən insani rəftarın qurbanı olarq adının keçdiyi 29 aprel 2008-ci il qərarının predmeti olan qeyri-insani rəftarla (Maddə 358, Cinayət Məcəlləsi) bağlı mövqe bildirməmişdir.
8. İstintaq tədbirləri ilə bağı xülasə və izahatlar
169. Hökumətin fikrincə, 1990-2009-cu illərdə aparılmış istintaq tədbirləri aşağıdakılar olmuşdur: zərərçəkənlərlə 840 müsahibə; şahidlərin 5,724 dəfədən çox dindirilməsi; 100-dən çox məhkəmə tibbi ekspertiza. Həmin tədbirlərin nəticələri minlərlə səhifəlik sənədlərdə əksini tapmışdır.
(a) Cənab Stoica ilə bağlı istintaq tədbirləri
170. 18 iyun 2001-ci ildə, Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının bir prokurorunun qəbulunda olarkən, Cənab Marin Stoica 13 iyundan 14 iyun 1990-cı ilə keçən məruz qaldığı zorakılıqla bağlı rəsmi şikayət vermişdir.
171. Onun şikayəti, başqa ittihamlarla, xüsusilə qeyri-insani rəftarla bağlı açılmış işin istintaq materiallarına əlavə edilmişdir (iş no. 75/P/1998).
172. 18 oktyabr 2002-ci ildə ona qarşı törədilmiş bütün əməllərin istintaqı üçün ərizəçi Dövlət Məhkəmə Tibbi Ekspertizası İnstitutunda müayinə edilmişdir. Ona verilən tibbi hesabatda göstərilirdi ki, 14 iyun 1990-cı ildə təcili yardımda açılmış tibbi kitabçada onun aldığı yaralar 3-5 gün müalicə tələb etmiş və ərizəçinin həyatını təhlükə altına qoyacaq xarakterli olmamışdır.
173. Həmçinin göstərilmişdir ki, ərizəçi 31 oktyabr-28 noyabr 1990-cı il tarixləri arasında, 1997-ci ilin fevralında, 2002-ci ilin martında və avqustunda ciddi epileptika səbəbilə xəstəxanaya yatırılmış və ona post-travmati ikinci dərəcəli eplepsiya, digır baş-beyin və vaskulyar pozuntu (müvəqqəti işemik tutmalar) diaqnozları qoyulmuşdur. Ekspert hesabatında qeyd olunurdu ki, post-travmatik epilepsiya 1996-cı baş vermiş yaralanma nəticəsində yaranmışdır.
174. 9 və 17 may 2005-ci il tarixlərində ərizəçi dindirilmiş, şikayət etdiyi hadisələrlə bağlı öz nöqteyi-nəzərini çatdıra bilmiş və ona dəymiş maddi və mənəvi ziyana görə kompensasiya tələbini irəli sürə bilmişdir.
175. 23 may 2005-ci il, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası ona məlumat verilmişdir ki, 13 iyun 1990-cı ildə şəxsiyyəti bəlli olmayan əsgərlər tərəfindən və “koma vəziyyətində” xəstəxanaya düşməsi ilə bağlı şikayəti 75/P/1998 nömrəli iş çərçivəsində araşdırılır.
176. 26 aprel 2006-cı il tarixli sertifakatda göstərilirdi ki, Ali Ədalət və Kassasiya Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyası tərəfindən aparılan reyestrə görə ərizəçi prokuror tərəfindən 2002, 2003, 2004, 2005 və 2006-cı illərdə, əsasən istintaq məqsədləri üçün və ya istintaqın gedişatı ilə bağlı qəbul edilmişdir. Ərizəçi 12 sentyabr və 4 oktyabr 2006-cı il tarixlərində iki əlavə şikayət vermişdir.
177. 23 aprel 2007-ci ildə prokuror ərizəçinin göstərdiyi iki şahidi dindirmişdir.
178. 9 may 2007-ci ildə zərərçəkən qismində dindirilərkən, ərizəçi hərbi prokurordan ikinci tibbi ekspertiza aparılmasını xahiş etmişdir, çünki o hesab edirdi ki, 2002-ci il hesabatında onun 1990-cı ildə aldığı yaraların ciddiliyi və həmin yaraların sonrakı təsirləri barədə heç bir məlumat yox idi.
179. Prokuror yeni ekspertiza aparılmasını əmr etmişdir. Başqa şeylərlə yanaşı, prokuror məhkəmə ekpretlərindən xahiş etmişdir ki, ərizəçinin 1990-cı ilin iyun ayında aldığı yara ilə hesabatın aparıldığı tarixdə onu əziyyət çəkdiyi xəstəliklər arasında səbəbli əlaqə olub-olmadığını müəyyənləşdirsinlər.
180. Dindirildiyi zaman ərizəçiyə 13 iyun 1990-cı il hadisələrinin video yazısına - Dövlət televiziyasında çəkilənlər də daxil olmaqla - baxmaq təklif edilmişdir. O videoda özünü tanımış və video materialın istintaq işinə daxil edilməsini xahiş etmişdir.
181. 25 iyun 2007-ci ildə yeni tibbi hesabat iş materiallarına əlavə edilmişdir. Hesabatda yenidən 14 iyun 1990-cı ildə tərtib edilmiş tibbi hesabatlara əsaslanaraq qeyd edilmişdir ki, ərizəçinin yaraları 3-5 gün müalicə olunmasını tələb etmişdi və onun həyatı üçün təhlükəli olmamışdı. Bildirilirdi ki, 13-14 iyun 1990-cı il gecəsində aldığı yaralarla ərizəçinin sonradan dəfələrlə xəstəxanaya düşməsinə səbəb olan sağlamlıq problemləri arasında heç bir səbəbli əlaqə yoxdur.
182. 30 oktyabr 2007-ci ildə, ərizəçinin xahişi ilə onun səhhəti ilə bağlı Buxarest Xəstəxanasının Təcili Yardim bölməsinin 1992-ci ildə hazırladığı hesabat iş materiallarına əlavə olunmuşdur.
183. Bundan əvvəl Milli Sosial Müdafiə Fondunun tibbi komissiyası ərizəçiyə 24 may 2007-ci il tarixli sertifikat vermişdir. Orda göstərilirdi ki, o, iş qabiliyyətində “ümumi güclü pisləşmə”dən əziyyət çəkir. Müvanfiq paraqrafda deyilirdi:
“Xəstənin tibb kitabçasındakı tibbi qeydlər, yeni əlavə edilmiş materillar... və 24 may 2007-ci ildə kliniki psixiatrik müəyinə nəzərə alınaraq, ekspertlər komitəsi və ali komitə aşağıdakı klinik nəticəyə gəlir: orqanik səbəblərdən ağırlaşmış qarışıq şəxsiyyət pozğunluğu. Ciddi travmatik beyin yaralanması 1990 (hücum). Klinik qaydada və sonradan EEG vasitəsilə təsdiq olunmuş, ümumi ikinci dərəcəli krizislərlə müşayət olunan epilepsiya, indi nadirən baş verən.... onun tibbi tarixçəsində olan supraventrikulyar insidentlər (qeyri-müntəzəm ürək ritmi (sürətli döyüntülər) və kardioversiyadan sonra sinus ritmə qayıtmaqla ritatrioventriculyar blok ...
Funksional diaqnoz: ümumi güclü pisləşmə
İşə uyğunluq: tamamilə itirilmişdir, 2-ci dərəcəli əlillik.
Adaptiv uyğunsuzluq: 72%”
184. Bu arada, 10 may 2004-cü ildə Buxarest Dairə Məhkəməsi yanındakı prokurorluq eyni faktlar əsasında ərizəçi tərəfindən verilən adamöldürməyə cəhd şikayəti üzrə açılmış başqa bir işdə, cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə qərar qəbul etmişdir.
(b) Ərizəçi təşkilatın prosesə mülki tərəf kimi qoşulmaq barədə tələbi ilə cinayət şikayətinin araşdırılması ilə bağlı izahatlar
185. 9 iyul 1990-cı ildə Buxarestin 02515 saylı hərbi hissəsi ərizəçi təşkilata məktub göndərərək məlumatlandırmışdır ki, “14 iyun 1990-cı ildə [təşkilatın qərargahında] tapılmış əşyaların inventarı Baş Prokurorluğun (Procuratura Generală) nümayəndələri tərəfindən tərtib edilmiş və rəsmi hesabatla birgə Buxarest Prokurorluğunda (Procuratura Municipiului Bucureşti)” yerləşdirilmişdir.
186. 22 iyul 1990-cu ildə iki polis zabiti ərizəçi təşkilatın qərargahına getmişdir. Onlar qeyd etmişlər ki, pəncərələr və qıfıllar qırılmış və qərargahdakı əşyaların “hamısı talan ediilmişdir”. Onlar təşkilat liderləri və şahidlərin iştirakı ilə hesabat hazırlamışlar.
187. 26 iyul 1990-cu ildə ərizəçi təşkilat Buxarest Prokurorluğunda cinayət şikayəti qaldıraraq, 14 iyun 1990-cı ildə qərargahın talan edilməsindən və bəzi üzvlərinə qarşı hücumlardan şikayət etmiş və müsadirə edilmiş bütün material və sənədlərin qaytarılmasını xahiş etmişdir. O, cinayət prosesinə mülki tərəf kimi qoşulamağa icazə istəmişdir.
188. 22 oktyabr 1997-ci ildə Baş Polis Müfəttişliyi Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğa müxtəlif fərdlər və hüquqi şəxslər tərəfindən 13-14 iyun 1990-cı il hadisələri ilə bağlı qaldırılmış cinayət şikayətlərinin ardından açılmış iyirmi beş iş göndərmişdir. Bu işlərin arasında ərizəçi təşkilatın üzvlərinə qarşı edilmiş pis rəftarla bağlı qaldırdığı şikayətlə bağlı olan 1476/P/1990 saylı iş də var idi. Baş Polis Müfəttişliyiinvited prokurorluq to inform it of the steps to be taken with a view to conducting interviews for the purpose of istintaq .
189. Ərizəçi təşkilat istintaqın 17 iyun 2009-cu il tarixli cinayət təqibinə xitam verilməsi qərarından sonra bitməsinə qədər, müntəzəm olaraq Ali Ədalət Məhkəməsi, daha sonra Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğuna istintaqdakı proqreslə bağlı məlumat istəmiş və ya əlavə istintaq tədbirlərinin görülməsi üçün müraciətlər etmişdir.
...
HÜQUQİ MƏSƏLƏLƏR
I. KONVENSİYANIN 2 VƏ 3-CÜ MADDƏLƏRİNİN İDDİA OLUNAN POZUNTUSU
199. Xanım Anca Mocanu və Cənab Marin Stoica iddia edirlər ki, cavabdeh Dövlət Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin proserual aspektləri üzrə üzərlərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməmişdir. Onlar iddia edirlər ki, bu müddəalar Dövlətdən tələb edir ki, 13 və 14 iyun 1990-cı ildə nümayişlərin silahla yatırılması zamanı birinci ərizəçinin əri Cənab Velicu-Valentin Mocanunun odlu silahdan aşılan atəşlə öldürülmsi və ikinci ərizəçinin pis rəftara məqruz qalmasının təqsirkarlarının müəyyən olunmasına və cəzalandırılmasına gətirib çıxaracaq səmərərli, qərəzsiz və ətraflı istintaq aparsınlar.
2-ci maddənin müvafiq hissəsində deyilir:
Maddə 2
“1. Hər kəsin yaşamaq hüququ qanunla qorunur. Heç kəs ... həyatından məhrum edilə bilməz...”
Maddə 3-də deyilir:
Maddə 3
“Heç kəs işgəncəyə, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftara və ya cəzaya məruz qalmamalıdır.”
A. Məhkəmənin ratione temporis yurisdiksiyası
200. Məhkəmə qeyd edir ki, cavabdeh Hökumət Böyük Palata qarşısında Məhkəmənin ratione temporis yurisdiksiyasının olmamasını iddia etmir. Bununla belə, o iddia edir ki, Məhkəmə yalnız 20 iyun 1994-cü ildən, yəni Konvensiaynın Rumıniyaya münasibətdə qüvvəyə mindiyi tarixdən sonrakı dövrə aid şikayətləri araşdıra bilər.
201. Məhkəmə xatırladır ki, o, ona göndərilən hər bir işdə onu araşdırmaq səlahiyyətinin olduğundan əmin olmalıdır və bu səbəbdən, hətta bununla bağlı etiraz verilməsə belə, prosesin hər bir mərhələsində yurisdiksiya məsələsini araşdırmağa məcburdur (bax: Blečić v. Croatia [GC], no. 59532/00, § 67, ECHR 2006‑III).
1. Palatanın qərarı
202. Palata hesab etmişdir ki, Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrindən irəli gələn səmərəli istintaq aparmaq barədə procedural öhdəlik, inkişaf edərək ayrıca, avtonom bir vəzifə olmuşdur. Bu vəzifə, hətta Konvensiyanın həmin Dövlətə münasibətdə qüvvəyə minməsindən əvvəl baş vermiş həyata və şəxsi bütövlüyə qəsd hallarının araşdırılmasını tələb edən bir vəzifə hesab edilə bilər. Bununla bağlı, Palata Šilih Sloveniyaya q. qərarında ([BP], no. 71463/01, §§ 159-163, 9 aprel 2009) vurğulanmış və sonradan 1989-cü ilin dekabr hadisələri ilə bağlı Rumıniyaya qarşı işlərdə (bax: Agache and Others v. Romania, no. 2712/02, §§ 70-73, 20 oktyabr 2009; Şandru and Others v. Romania, no. 22465/03, § 59, 8 dekabr 2009; və “21 Dekabr 1989” Təşkilatı and Others v. Romania, no. 33810/07 və 18817/08, §§ 114-118, 24 may 2011) tətbiq etdiyi prinsipləri xatırlatmışdır.
203. O həmçinin hesab etmişdir ki, bu prosedural öhdəliyin tətbiq olunması üçün, procedural addımların əhəmiyyətli hissəsi həmin Dövlətin Konvensiyanı ratifikasiya etməsindən sonra həyata keçirilmişdir və ya keçirilməli idi. Həmin prinsipləri hazırki işə tətbiq edərək, Palata qeyd etmişdir ki, 1990-cı ilin iyununda nümayişlərin sərt repressiyası ilə bağlı cinayət prosesi 1990-cı ildə başlanmış və 20 iyun 1994-cü ildən sonra davam etdirilmiş və procedural tədbirlərin əhəmiyyətli hissəsi bu tarixdən sonra həyata keçirilmişdir.
204. Palata bu səbəbdən, Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin procedural pozuntusu ilə bağlı şikayətləri araşdırmaq üçün ratione temporis yurisdiksiyasının olduğunu elan etmiş və bununla bağlı Hökumətin yalnız Cənab Stoicanın ərizəsi üzrə qaldırdığı etirazını rədd etmişdir.
2. Məhkəmənin dəyərləndirilməsi
205. Janowiec və Başqaları Rusiyaya qarşı ([BP], no. 55508/07 və 29520/09, §§ 128-151, 21 oktyabr 2013), Məhkəmə yurisdiksiyasının – daha əvvəllər, Šilih qərarında irəli sürdüyü (yuxarıdakı istinad, §§ 162-163) –Konvensiyanın cavabdeh Dövlətə münasibətdə qüvvəyə minməsindən (“həlledici tarix”) əvvəl baş vermiş ölüm və yap is rəftarın araşdırılması üzrə prosedural öhdəliyin zaman məhdudiyyətləri ilə bağlı əlavə izahatlar vermişdir.
206. O hesab etmişdir ki, onun zamanla bağlı yurisdiksiyası ciddi olaraq Konvensiyanın cavabdeh Dövlətə münasibətdə qüvvəyə minməsindən sonra həyata keçirilən və ya keçirilməli olan procedural tədbirlərlə məhdudlaşır və burada 2 və 3-cü maddələr üzrə prosedural öhdəliklərin yaranmasına səbəb olan hadisə ilə Konvensiyanın qüvvəyə minməsi arasında ciddi əlaqənin olması vacibdir. O əlavə etmişdir ki, bu əlaqə ilk olaraq hadisənin baş verdiyi tarixlə həlledici tarix arasında zaman yaxınlığı ilə müəyyən olunur və onlar arasında keçən zaman nisbətən qısa olmalı və normalda on ili keçməməlidir (bax: Janowiec and Others, yuxarıdakı istinad, § 146); eyni zamanda Məhkəmə vurğulamışdır ki, bu zaman kəsiyi öz-özlüyündə həlledici deyildir. Bununla bağlı o bildirmişdir ki, bu əlaqə istintaqın böyük hissəsinin, yəni ölümün səbəbinin müəyyənləşdirilməsi və buna səbəbkar olanların məsuliyyətə cəlb olunması üçün atılan procedural addımların əhəmiyyətli hissəsinin Konvensiyanın qüvvəyə minməsindən sonra atılması və ya atılmalı olması zamanı müəyyən oluna bilər (bax: Janowiec and Others, yuxarıdakı istinad, § 147).
207. Hazırki işdə, Məhkəmə xatırladır ki, Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin procedural aspektləri ilə bağlı şikayətlər 13-14 iyun 1990-cı ildə hökumət əleyhinə nümayişlərin silhlı repressiyası üzrə istintaqa aiddir . Bu repressiya birinci ərizəçinin ərinin həyatına bahasına edilmişdir və ikinci ərizəçinin fiziki bütövlüyünə müdaxilə olunmuşdur. Bu faktlarla bağlı istintaq həmin hadisələrdən az sonra, 1990-cı ildə başlanmış, inter alia, ilkin məqsədi birinci ərizəçinin əri də daxil olmaqla odlu silahla ölüdürlən qurbanların şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi istintaq tədbirləri görülmüşdür.
208. Qeyd edilməlidir ki, hadisələrdən 20 iyun 1994-cü ildə Konvensiyanın Rumıniyaya münasibətdə qüvvəyə minməsinə qədər dörd il keçmişdir. Bu, on ildən və Məhkəmə tərəfindən baxılan oxşar işlərdəki müddətlərdən azdır (bax: Şandru and Others, yuxarıdakı istinad, §§ 55-59; Paçacı and Others v. Turkey, no. 3064/07, §§ 63-66, 8 noyabr 2011; və Jularić v. Croatia, no. 20106/06, §§ 45-51, 20 yanvar 2011).
209. Həlledici tarixdən əvvəl istintaq kontekstində bir neçə procedural tədbir həyata keçirilmişdir. Lakin həmin tarixdən, xüsusilə 1997-ci ildən etibarən istintaq əvvəllər səpələnmiş şəkildə olan yüksək hərbi və mülki rütbəli şəxslərin əleyhinə açılmış işlərin birləşdirilməsindən sonra tam formalaşmışdır. Üstəlik, Prokurorun cinayət işlərinin məhkəməyə təqdim edilməsi barədə qərarı və məhkəmələrin qərarları həlledici tarixdən sonra verilmişdir (bax:, inter alia, 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərar, Ali Ədalət Məhkəməsinin 30 iyun 2003-cü il qərarı, işin məhkəməyə göndərilməsi barədə 27 iyul 2007-ci il qərarı və Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin 17 dekabr 2007-ci il və 9 mart 2011-ci il qərarları).
210. Başqa sözlə, prosesin əsas hissəsi və ən əhəmiyyətli prosedural tədbirlər həlledici tarixdən sonra həyata keçirilmişdir.
211. Nəticədə, Məhkəmə hesab edir ki, Xanım Anca Mocanu və Cənab Marin Stoica tərəfindən Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin prosedural aspekti ilə bağlı qaldırılmış şikatyətlərin, Konvensiyanın Rumıniyaya münasibətdə qüvvəyə minməsindən sonra həyata keçirilən cinayət istintaqı ilə bağlı hissəsində araşdırmaq üçün ratione temporis səlahiyyəti vardır.
...
C. Cənab Stoicanın şikayətinin gecikmiş olması ilə bağlı iddia
237. Palata qarşısında qaldırdığı ilkin etirazını açıq şəkildə təkrar etmədən Hökumət Cənab Marin Stoica tərəfindən Maddə 3 üzrə qaldırılmış şikayətlə bağlı iddia edir ki, o ilk olaraq daxili hakimiyyət orqanları qarşısında şikayətini qaldırmaqda, sonra da ərizəsini Məhkəməyə göndərməkdə tez davranmalı idi.
1. Palatanın qərarı
238. Palata hesab etmişdir ki this second objection – alleging that Cənab Stoica had lodged his criminal complaint with the relevant authorities out of time – should be joined to the examination of the merits of the complaint alleging a 3-cü maddənin prosedural aspektinin pozuntusu of the Konvensiya, and declared the complaint admissible.
2. Hökumətin təqdimatları
239. Hökumət bildirmişdir ki, 13-14 iyun 1990-cı ildə törədilmiş zorakı hərəkətlərlə bağlı cinayət istintaqı 1990-cı ildə açılmışdır. O qeyd etmişdir ki, bu istintaqın başlanmasına və dövlət orqanlarının bütün qurbanları müəyyənləşdirməkdə qarşılaşdıqları çətinliklərə baxmayaraq, ərizəçi 2001-ci ilə qədər prosesə qoşulmamışdır.
240. Bununla bağlı, Hökumət hesab etmişdir ki, Konvensiya mexanizminin fundamental prinsipi olan və şikayət hüququnun fərdi müstəvisi üzərində fokuslaşan daxili hüquqmüdafiə vasitələrinin tükəndirilməsi prinsipini mübahisələrndirmədən, başqalarının cinayət işi açılması üçün atdığı addımlardan bəhrələnmək qurban olduğunu iddia edən biri üçün qəbuledilməzdir.
241. Toader və Mihaela Toma Rumıniyaya q. (no. 34403/05, (qərardad.), 18 sentyabr 2012) və Petyo Popov Bolqarıstana q. (no. 75022/01, 22 yanvar 2009) işlərinə istinad edərək, Hökumət vurğulamışdır ki, Məhkəmə Konvensiyanın 3-cü maddəsinin pozuntusu ilə bağlı şikayətlərini daxili prokurorluq orqanalrı qarşısında qaldırmayan ərizəçilərin davranışlarını tənqid etmişdir.
242. Ərizəçinin passivliyini onun istintaq prosesinə qoşulmasını əngəllədiyini iddia etdiyi xəstəliyi ilə əsaslandırmağa çalışmasına gəlincə, Hökumət bildirmişdir ki, ərizəçinin 1990-cı ilin iyununda məruz qaldığını iddia etdiyi zorakılıq yalnız 3-5 gün müalicə tələb etmiş, o uzun müddət xəstəxanada qalmamış və şikayət edilən hadisələrlə səbəbli əlaqəsi olan hər hansı fiziki və ya psixoloji xəstəliyini təsdiqləyən arayış təqdim etməmişdir.
243. Hökumət əlavə etmişdir ki, 1990-cı ildən sonra sosial və siyasi mühit qurban üçün əlverişli idi. Beləliklə, ərizəçinin istinad etdiyi qorxu əsaslandırılmamışdır. Bununla bağlı, o bildirmişdir ki, Məhkəmə qurbanın həssas vəziyyətini, ərizəçilərin milli konteksdə əsaslandırılmış qorxularının ifadə etdiyi hallar kimi çox ciddi vəziyyətlərdə nəzərə almışdır.
244. Narin Turkiyəyə q. (no. 18907/02, 15 dekabr 2009-cu il) və Frandes Rumıniyaya q. ((qərardad), no. 35802/05, 17 may 2011) işlərinə istinad edərək Hökumət bildirmişdir ki, Məhkəmə, ərizə göndərməklə bağlı tərəflərin göstərdiyi cəldliyi dəyərləndirərkən, hətta ərizələrin davamedici vəziyyətlərlə bağlı oması halında belə, gecikmiş elan oluna biləcəyini hesab etmişdir. Hökumət hesab etmişdir ki, bu qayda ərizəçilərin vəziyyətinə də tətbiq olunur. Çünki hazırki işdə Cənab Stoica çox və açıq bir əsas olmadan, hakimiyyət orqanlarının apardığı istintaqın səmərəliliyini itirdiyini bildikdən və ya bilməli olduqdan sonra, Məhkəməyə müraciət etmək üçün gecikmişdir. Onun fikrincə, Cənab Stoicanın vəziyyəti Er və Başqaları Türkiyəyə q. (no. 23016/04, 31 iyul 2012) işindəki ərizəçilərin vəziyyətindən fərqlidir, çünki hazırki işdə ərizəçi heç bir faktı gizlətməyə və ya işin hallarını danmağa cəhd etməyən istintaq orqanları ilə hər zaman əlaqə yaratmaq imkanına malik idi.
3. Ərizəçinin təqdimatları
245. Ərizəçi izah etmişdir ki, o, 13 iyundan 14 iyun 1990-cı ilə keçən gecə yaşadıqları ilə bağlı, hakimiyyət orqanlarının minlərlə qurbanından biri olduğu repressiyalarından cinayət şikayətini vermək üçün 18 iyun 2001-ci ilə qədər gözləmişdir. O hesab etmişdir ki, aparılan istintaq Dövlət agentləri tərəfindən qanunsuz güc tətbiqi ilə bağlı adi insidentlərlə deyil, Dövlət orqanlarının başçılıq etdiyi kütləvi insan hüquqları pozuntuları ilə əlaqədardır.
Bununla bağlı, o iddia etmişdir ki, 1990-cı il iyun hadisələrinin ardından, o elə bir narahat vəziyyətdə olmuşdur ki, dövlət orqanlarının repressiyasından qorxusundan üç ay ərzində evindən belə çətinliklə çıxmağa qadir olmuşdur və onun mental və fiziki sağlamlığı sonradan daimi psixoloji problemlərə səbəb olacaq dərəcədə pisləşmişdir.
246. O bildirmişdir ki, belə olan şəraitdə yalnız məhkəmə orqanların tez reaksiyası onu rahatlaşdıra və şikayət verməyə cəsarətləndirə bilərdi. O iddia etmişdir ki, belə bir reaksiya 2000-ci ilə qədər olmamışdır və o öz şikayətini birinci dəfə yüksək rütbəli Dövlət məmurlarına qarşı ittiham irəli sürüldüyu və onların cinayət prosesinə cəlb olunduqları öyrəndiyi zaman şikayətini vermişdir.
247. O bildirmişdir ki, onun şikayəti milli orqanlar tərəfindən gecikmiş çikayıt kimi rədd edilməmiş, həmin hadisələrlə bağlı açılmış olan daha geniş istintaq işinə əlavə edilmiş və bu, onunla tərəfindən hər hansı passivlik barədə heç bir qeyd edilmədən onunla bağlı istintaq tədbirlərinin gprülməsinə səbəb olmuşdur.
248. O hesab etmişdir ki, şikayətini 2001-ci ildən əvvəl verməməsi heç bir halda istintaqın səmərəliliyinə xələl gətirməmişdir. Bununla bağlı, o bildirmişdir ki, Dövlət orqanları onun şəxsiyyətini Dövlət televiziya xidmətinin qərargahında baş verən hadisələr zamanı çəkdiyi video materiallardan və ya inter alia, onun təcili tibbi yardım tərəfindən aparıldığı xəstaxananın 13 iyundan 14 iyuna keçən gecə tərtib edilən tibbi qeydlərdən müəyyənləşdirə bilərdi.
Bundan əlavə, o qeyd etmişdir ki, 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərarının operativ hissəsinin dördüncü bəndində əmr edilirdi ki, istintaq əsgərlər və mədənçilər tərəfindən 13 iyun 1990-cı ilin səhərindən etibarən qanunsuz azadlıqdan məhrum edilmiş 1,300 nəfərlə və eyni vaxtlarda hücumlara məruz qalmış yüzlərlə şəxslə bağlı davam etdirilsin.
249. O iddia etmişdir ki, 2001-ci ildən etibarən istintaqda çox aktiv iştirak etmiş və proses barədə müntəzəm olaraq məlumat istəmişdir. Bununla bağlı o, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının reyestrində edilən qeydləri sübut kimi təqdim etmişdir.
250. Nəhayət, o hesab etmişdir ki, şikayəti daha tez vermək həmin istintaqın nəticəsi ilə bağlı heç nəyi dəyişdirməzdi, çünki 17 iyun 2009-cu il tarixli cinayət təqibinin xətm edilməsi barədə qərar 2001-ci ildən əvvəl şikayətini vermək cəsarəti olan qurbanlarla da bağlı idi.
4. Üçüncü tərəflərin təqdimatları
251. Müdaxilə edən üçüncü tərəf kimi qeyri-hökumət təşkilatı olan Redress, pis rəftarın psixoloji təsirinin qurbanların şikayət qabiliyyəti üzərində mənfi təsiri aradan qaldırılması çətin olan əhəmiyyətli maneədir. Bu fenomenin reallığı, inter alia, BMT-nin İşgəncələr əleyhinə Komitəsi tərəfindən qəbul edilmişdir (Ümumi Şərh no. 3, 2012, § 38, yuxarıdakı istinad).
252. Bundan əlavə, Məhkəmə qəbul etmişdir ki, zorakılıq Dövlət agentləri tərəfindən törədildikdə onun psixoloji təsirləri daha böyük ola bilər (Tyrer v. the United Kingdom, 25 aprel 1978, § 33, Series A no. 26).
253. Elmi araşdırma göstərmişdir ki, fərdlərin təhlükəsizliyi və rahatlıığını təmin etməli olan sosial və sisyasi institutların etdiyi pis rəftar xüsusi psixoloji nəticələrə səbəb ola bilər ki, bu da şikayətin edilməsində gecikmələri və ya ümumiyyətlə şikayət edilməməsini izah edir (başqa mənbələr arasında onlar L. Piwowarczyk, A. Moreno, M. Grodinin Health Care of Torture Survivors (İşgəncə görmüş şəxslərin müalicəsi), Journal of the American Medical Assosiation, cild. 284 (2000), səh. 539-41). Psixoloji prespektivdən, belə davranışın səbəbi, qurbanın başqalarına, xüsusilə Dövlət agentlərinə inanmaq qabiliyyətinin sarsılması ola bilər. Dövlət agentlərinin qurbanı özünü adi cinayətkarların qurbanlarından daha müdafiəsiz hiss edir, çünki a fortiori Dövlət orqanlarının onun halını araşdıracağına çox az ümidi var və ya heç yoxdur. Dövlətin dinc nümayişləri repressiyasının davam etdiyi və ya səmərəli istintaq apardığına heç bir işarə yoxdur (A. Burnett, M. Peel, The Health of Survivors of Torture and Organised Violence (İşgənvə görmüş şəxslərin sağlamlığı və mütəşəkkil zorakılıq), British Medical Journal, cild. 322 (2001-ci il), səh. 606-09).
254. Bu araşdırmada həmçinin göstırilir ki, activist və nümayişçi olmaya qurban pis rəftardan daha çox əziyyət çəkə və onlara edilən zorakılıqdan qeyri-mütənasib bir dərəcədə təsirlənə bilər.
255. Həm onların həssaslığı, həm də sübut eldə etməklərinə maneələr baxımından qurbanın xüsusi vəziyyəti səbəbindən, milli məhkəmələr tərəfindən onların reallığının nəzərə alınması və işgəncə edilmiş şəxslərin hadisələrdən çox illər sonra verilmiş şikayətlərinə baxarkən şikayət müddətlərini blok etmək tendensiyası artır (Haaqa Rayon Məhkəməsi, Wisah Binti Silan və Başqaları Niderlanda q. 14 sentyabr 2011, paraqraf. 4.15-4.18, Nederlandse Jurisprudentie 2012, no. 578; Ali Məhkəmə (ingiltərə və Uels), Mutua və başqaları Xarici və Birlik işləri Üzrə Nazirliyə q., 5 oktyabr 2012, [2012] EWHC 2678 (QB); və Lordlar Palatası (Birləşmiş Krallıq), A. v. Hoare, 30 yanvar 2008-ci il, [2008] UKHL 6, paraqraf 44-49).
5. Məhkəmənin dəyərləndirməsi
256. Məhkəmə qeyd edir ki, Hökumət ərizəçinin milli orqanlar qarşısında onun indiki ərizəsinin kökündə olan handisələrlə bağlı ləngliyinə istinad edir. Bu kontekstdə, onlar həmçinin Məhkəməyə şikayət etmək istəyən şəxslərin cəldlik vəzifəsinə də istinad etmişdir.
257. Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçinin üzərindəki cəldlik öhdəliyi, onun cinayət şikayətini daxili sistemdə verməsinin zamanlaması ilə sıx bağlıdır. Birlikdə götürülməklə bu arqumentlər Konvensiyanın 35-ci maddəsinin 1-ci bəndində nəzərdə tutulan altı-ay müddətinə əməl edilməməsini iddia edən etiraz hesab edilə bilər (bax: Micu v. Rumıniya, no. 29883/06, § 108, 8 fevral 2011).
(a) Ümumi pinsiplər
258. Məhkəmə xatırladır ki, Konvensiyanın 35-ci maddəsinin 1-ci bəndində nəzərdə tutulan altı ay müddətinin bir neçə məqsədi vardır. Onun ilkin məqsədi, Konvensiya altında hər hansı şikayətin ağlabatan müddətdə baxılması və Dövlət orqanları və başqa maraqlı şəxsləri uzun müddət ərzində qeyri-müəyyənlikdə saxlamamaqdır (bax: Sabri Güneş v. Turkey [BP], no. 27396/06, § 39, 29 iyun 2012; El Masri v. “Former Yugoslav Republic of Macedonia” [BP], no. 39630/09, § 135, ECHR 2012; və Bayram and Yıldırım v. Turkey (qərardad), no. 38587/97, ECHR 2002-III). Bu qayda Məhkəmənin həyata keçirdiyi nəzarətin zaman məhdudiyyətlərini qeyd edir və həm fərdlərə, həm də Dövlət orqanlarına hansı müddətdən sonar belə bir nəzərətin mümkün olmadığını bilıdirir (bax: Walker v. the United Kingdom (qərardad), no. 34979/97, ECHR 2000‑I; Sabri Güneş, yuxarıdakı istinad, § 40; və El Masri, yuxarıdakı istinad, § 135).
259. Bir qayda olaraq, altı ay müddəti daxili müdafiə vasitələrinin tükəndirilməsi prosesində son qərarın tarixindən axmağa başlayır. Bununla belə, əgər ərizəçiyə çatımlı səmərəli müdafiə vasitəsi olmadıqda, müddət şikayət edilən hərəkət və ya tədbirlərin baş verdiyi vaxtdan və ya belə hərəkətlərin və ya onun ərizəçiyə təsirlərinin və ya ziyanın bilinməsi zamanından axmağa başlayır (bax:, digər qərarlarla yanaşı, Dennis and Others v. the United Kingdom (qərardad), no. 76573/01, 2 iyul 2002; Sabri Güneş, yuxarıdakı istinad, § 54; və El Masri, yuxarıdakı istinad, § 136).
260. Maddə 35 §1 ərizəçidən şikayətini Məhkəməyə dövlət səviyyəsində işinin yekun qərarla həll edilməsindən əvvəl göndərməsini tələb edəcək şəkildə şərh edilə bilməz. Əks təqdirdə, subsidiarlıq prinsipi pozulardı. Ərizəçinin açıq şəkildə mövcud olan bir müdafiə vasitəsindən istifadə etdiyi və həmin vasitənin səmərəsiz olmasına səbəb olan hallardan yalnız sonradan xəbər tutduqda, Maddə 35 § 1-in məqsədləri üçün altı ay müddətinin başlanğıcı olaraq ərizəçinin ilk dəfə bu haldan xəbər tutduğu və ya tutmalı olduğu zamanı hesab etmək düzgün olardı (bax: Paul and Audrey Edwards v. the United Kingdom (qərardad), no. 46477/99, 4 iyun 2001 və El Masri, yuxarıdakı istinad, § 136).
261. Davam edən vəziyyətlər olduqda, bu müddət hər gün yenidən axmağa başlayır və ümumiyyətlə, adətən bu vəziyyət bitəndən sonra axmağa it is in general only when that situation ends that altı ay müddəti actually starts to run (bax: Varnava and Others v. Turkey [BP], nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 and 16073/90, § 159, ECHR‑2009-cu il, and Sabri Güneş, yuxarıdakı istinad, § 54).
262. Bununla belə, bütün davamedici vəziyyətlər eyni deyildir. Bir işdə zaman məsələnin həlli üçün əhəmiyyətli olduqda, ərizəçinin vəzisəfi odur ki, iddialarının düzgün və ədalətli şəkildə həll olunması üçün onları Məhkəmə qarşısında lazımi cəldliklə qaldırsın (bax: Varnava and Others, yuxarıdakı istinad, § 160). Bu xüsusilə, Konvensiya üzrə hər hansı hadisə ilə bağlı istinaq aparmaq öhdəlliyini ilə bağlı şikayətərə münasibətdə doğrudur. Vaxtın keçməsi sübutların xələl görməsinə səbəb olduğundan, zaman yalnız Dövlətin istintaq aparmaq öhdəliyi üzrəində deyil, həm də Məhkəmənin özünün işi araşdırmasının mənası üzərində təsirə mallikdir. Ərizəçi, səmərəli istintaq aparılmayacağı, yəni Dövlətin Konvensiya öhdəliyini yerinə yetirməyəcəyi aydın olan kimi aktivləşməlidir (bax: Chiragov and Others v. Armenia (qərardad) [BP], no. 13216/05, § 136, 14 dekabr 2011 və Sargsyan v. Azerbaijan (qərardad) [BP], no. 40167/06, § 135, 14 dekabr 2011, hər iki qərardaddakı istinad- Varnava and Others, yuxarıdakı istinad, § 161).
263. Məhkəmə artıq hesab etmişdir ki, pis rəftarla bağlı istintaq üzrə işlərdə şübhəli ölümlə bağı istintaq üzrə işlərdə olduğu kimi, ərizəçilərdən istintaqın gendişatınə və ya onun ümumiyyətlə olmamasını izləmək və səmərəli cinayət istintaqının olmamasından xəbərdar olduqları və ya olmalı olduqları vaxtdan etibarən lazımi cəldliklə öz şikayətlərini göndərmək tələb olunur (bax: Bulut and Yavuz, yuxarıdakı istinad; Bayram and Yıldırım, yuxarıdakı istinad; Frandes, yuxarıdakı istinad, §§ 18-23; və Atallah v. France (qərardad), no. 51987/07, 30 Avqust 2011).
264. Bundan belə nəticə çıxır ki, ərizəçilərin cəldlik öhdəliyin fərqli və lakin bir-biri ilə sıx əlaqəli iki aspekti var: bir tərəfdən: ərizəçilər dövlət orqanları ilə istintaqın gedişatı ilə bağlı cıld bir şəkildə əlaqə yaratmalıdırlar – bunun üçün onların lazımi cəldliklə həmin orqanlara müraciət etməsi lazımdır, çünki hər hansı yubanma istintaqın səmərəliliyi təhlükə altına qoyur – və digər tərəfdən, onlar istintaqının səmərəli olmadığından xəbərdar olduqları və ya olmalı olduqları vaxtdan etibarən lazımi cəldliklə öz şikayətlərini Məhkəməyə göndərməlidir (bax: Nasirkhayeva v. Russia (qərardad), no. 1721/07, 31 may 2011; Akhvlediani and Others v. Georgia (qərardad), no. 22026/10, §§ 23-29, 9 aprel 2013; və Gusar v. Moldova (qərardad), no. 37204/02, §§ 14-17, 30 aprel 2013).
265. Beləliklə, Məhkəmə xatırladır ki, cəldlik vəzifəsinin birinci aspekti – yəni dövlət orqanlarına müraciətdə cəldlik öhdəliyi – hər bir işin halları nəzərə alınaraq dəyərləndirilməlidir. Bununla bağlı, Məhkəmə hesab etmişdir ki, ərizəçilərin şikayətlərini verməkdə yubanması, Dövlət orqanlarının bir fərdin pis rəftara məruz qaldığının bilməli olduğu hallar üçün – xüsusilə polislərin gözü qarşısında baş vermiş hücum halında-əhəmiyyətli deyildir – çünki Dövlət orqanlarının istintaq aparmaq vəzifəsi, aydın şikayətin olmadığı hallarda belə yaranır (bax: Velev v. Bulgaria, no. 43531/08, §§ 59-60, 16 aprel 2013). Ərizəçinin xüsusilə müdafiəsiz bir vəzliyyətdə olduğu hallarda və işin mürəkkəbliyi və şikayət olunan insan hüquqları pozuntusu nəzərə alınaraq və ərizəçinin vacib faktual və hüquqi məsələləri həll edəcək sonluğu gözləməsinin ağlabatan olduğu hallarda Belə yubanmalar qəbuledilənlik üçün əhəmiyyətli deyildir. (bax: El Masri, yuxarıdakı istinad, § 142).
266. Cəldlik vəzifəsinin ikinci aspekti ilə – istintaqının səmərəli olmadığından xəbərdar olduqları və ya olmalı olduqları vaxtdan etibarən lazımi cəldliklə öz şikayətlərini Məhkəməyə göndərmək – öhdəliyi bağlı, Məhkəmə bildirmişdir ki, burda nəzərə alınmalı olan zaman nöqtəsi, təbii ki, işin hallarından asılıdır və onu dəqiqliklə müəyyən etmək çətindir (bax: Nasirkhayeva, yuxarıdakı istinad).
267. Ölüm və ya pis rəftarla bağlı səmərəli istintaqın olmamasında şikayət etmək istəyən ərizəçilərin cəldlik öhdəliyinin dairəsini müəyyənləşdirərkən Məhkəmə son illərdə, vəziyyətlər arasında fərq olmasına baxmayaraq, beynəlxalq münaqişələr və ya ölkə daxilində fövqəadə vaziyyətlər zamanı itkin düşmüş şəxslərlə bağlı şikayət edən ərizəçilər üzərinə qoyulan cəldlik vəzifəsi üzrə məhkəmə təcrübəsinə istinad etmişdir (bax: Varnava and Others, yuxarıdakı istinad, § 165, ECHR 2009; Yetişen and Others v. Turkey, no. 21099/06, §§ 72-85, 10 iyul 2012; və Er and Others, yuxarıdakı istinad, § 52).
268. Beləliklə, istintaqının aparılmadığından və ya istintaqda hərəkətsizlik başladığından və ya səmərəsizləşdiyindən və ya bu mümkün versiyaların hər hansı biri olduqda gələcəkdə hər hansı real səmərəli istintaq imkanının olmadığından xəbərdar olduqları və ya olmalı olduqları vaxt ilə şikayətlərini Məhkəməyə göndərdikləri zaman arasındakı müddətin böyük olması və izahedilməz ləngliyin olduğu hallarda Məhkəmə ərizələri gecikmiş olması əsasıyla rədd etmişdir (bax:, inter alia, Narin v. Turkey, yuxarıdakı istinad, § 51; Aydinlar and Others v. Turkey (qərardad), no. 3575/05, 9 mart 2010; və Frandes, yuxarıdakı istinad, §§ 18-23).
Başqa sözlərlə, Məhkəmə ona istintaqın səmərəsizliyi və ya ümumiyyətlə olmaması ilə bağlı şikayət göndərmək istəyən şəxs üçün şikayətini səbəbsiz yerə gecikdirməməyi vacib hesab etmişdir. Uzun zaman keçdiyi və istintaq tədbirlərində əhəmiyyətli yubanmalar və hərəkətsizliklər olduğu zaman, elə bir an gəlir ki, qohumlar səmərəli istintaqın olmadığı və ya olmayacağını anlamalıdırlar.
269. Bununla belə, Məhkəmə hesab etmişdir ki, şikayətlərlə və məlumat sorğuları ilə bağlı qohumlar və dövlət orqanları arasında hər hansı mənalı əlaqə olduğu və ya istintaq tədbirlərində inkişaf barədə hər hansə işarə və ya real imkan olduğu müddətdə, ərizəçilər tərəfindən səbəbsiz yubanma mülahizələri bir qayda olaraq qalxmayacaqdır (bax: Varnava and Others, yuxarıdakı istinad, § 165).
(b) Yuxarıdakı prinsiplərin hazırki işə tətbiqi
270. Məhkəmə qeyd edir ki, Dövlət televiziyası qərargahında polis və əsgərlərin gözü qarşısında ərizəçiyə iddia edilən hücum 1990-cı ildə 13 iyundan 14 iyuna keçən gecə baş vermişdir. Bundan az sonra cinayət istintaqı başlamışdır. 18 iyun 2001-ci ildə, hadisələrdən on bir il sonra ərizəçi Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının prokuroruna cinayət şikayətini təqldim etmişdir (bax: yuxarıdakı paraqraf 170). 25 iyun 2008-ci ildə hadisələrdən on səkkiz ildən çox sonra, ərizəçi öz şikayət ərizəsini Strazburq Məhkəməsinə göndərmişdir. On 17 iyun 2009-cu ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluq ya əməllərə görə cinayət məsuliyyətinə cəlb etmə müddəti bitməsi, ya da baxılmalı iş olmadığı səbəbilə cinayıt işinə xitam vermişdir (bax: yuxarıdakı paraqraf 156-162). 9 mart 2011-ci ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi ərizəçinin bu qərardan verdiyi şikayətinik rədd etmişdir (bax: yuxarıdakı paraqraf 166).
271. Məhkəmə daha sonra qeyd edir ki,öz etirazında Hökumət ərizəçinin 1990 - 2001-ci il arasındakı müddətdə hərəkətsizliyini tənqid edir.
272. Altı-ay qaydası baxıçından, Məhkəmə müəyyən etməlidir ki, ərizəçi, öz ərizəsini Məhkəməyə göndərdiyi zaman, səmərəli cinayət istintaqın olmadığından altı aydan daha çox müddətə xəbərdar idi və ya xəbərdar olmamlı idimi. Onun dövlət daxilindəki cinayət şikayətini verməkdə yubanması öz-özlüyündə altı ay müddətinə riayət olunmasının dəyərləndirilməsinə təsir etmir. Bununla belə, əgər Məhkəmə hesab etsə ki, ərizəçi səlahiyyətli dövlət orqanlarına müraciət etməzdən əvvəl artıq səmərəli cinayət istintaqının olmamadığından xəbərdar idi və ya xəbərdar olmalı idi, aydındir ki, onun sonradan Məhkəməyə göndərdiyi ərizə də, əgər bu arada Dövlət orqanlarının sonradan istintaq tədbirləri görməsi barədə yeni öhdəliyinin yaranmasına səbəb olan yeni sübut və ya məlumat olduğu hallar istisna olmaqla (bax: Brecknell v. the United Kingdom, no. 32457/04, § 71, 27 noyabr 2007-ci il və Gürtekin and Others v. Cyprus (qərardad), no. 60441/13, 68206/13 və 68667/13, 11 mart 2014), a fortiori gecikmiş olacaqdır (bax: Bayram and Yıldırım, yuxarıdakı istinad və Bulut and Yavuz, yuxarıdakı istinad).
273. Onun cinayət şikayətini Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının prokuror tərəfindən dindirilərkən verdiyini nəzərə alaraq, ərizəçinin cinayət istintaqı ilə 18 Iyun 2001-ci ildən əvvəl də maraqlandığı aydın olur. O şikayət verməyə çəkinməsini özünü müdafiəsiz hiss etməsilə əsaslandırır və onun iddia etdiyi, kimi 1990-ci ilin iyununda məruz qaldığı pis rəftarla bağlı səhhətinin pisləşməsilə və təhlükəsizlik güclərinin repressiyalarının çox böyük sayda qurbanlarının olması və onu irəli çıxmağa cürətləndirə biləcək məhkəmə orqanlarının isə buna sürətli reaksiya verə bilməməsi ilə əlaqədar olaraq çücsüzlük hissi ilə izah edir.
274. Üçüncü tərəfin istinad etdiyi BMT-nin İşgəncələr Əleyhinə Komitənin qeyd etdiyi kimi, Məhkəmə qəbul edir ki, Dövlət agentləri tərəfindən edilən pis rəftarın psixoloji təsirləri qurbanın bu rəftardan şikayət etmək qabiliyyətini də azaldır və beləliklə, işgəncə və başqa pis rəftar qurbanının kompensasiya hüququna böyük manneə təşkil edir (bax: Ümumi Şərh no. 3, 2012, § 38, ...). Belə faktorların qurbanın cinayətkara qarşı cinayət işinin açılması üçün addımlar atmağına mane olacaq təsirləri ola bilər. Beləliklə, üçüncü tərəfin vurğuladığı kimi, bu faktorlar mülli məhkəmələr səviyyəsində daha çox nəzərə alınmağa və şəxsi xəsarətlərlə bağlı kompensasiya iddialarının müddətlərində müəyyən elastikliyə səbəb olmağa başlamışdır (bax: yuxarıdakı paraqraf 255).
275. Məhkəmə müşahidə edir ki, 13-15 iyun 1990-cı il hadisələrinin çox az qurbanı hadisələrdən ilk illər sonra şikayət vermişlər (bax: yuxarıdakı paraqraf 99). Belə görünür ki, qurbanların böyük hissəsi 16 sentyabr 1998-ci il və 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərarların qəbul edilməsindən sonra istintaqda olan inkişafdan şikayət etməyə cəsarətlənmişlər. Məhkəmə yalnız o nəticəyə gələ bilər ki, hazırki işdəki xüsusi hallar nəzərə alınaraq, ərizəçi, vacib faktual və hüquqi məsələri həll edəcək yenilikləri gözləməyininin ağlaban olduğu bir vəziyyətdə idi (bax: fərqli olaraq, Akhvlediani and Others, yuxarıdakı istinad, § 27).
Yuxarıdakıları nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçinin, özü kimi şikayət vermək üçün illərlə gözləyən çox sayda qurbanla paylaşdığı müdafiəsizlik və gücsüzlük hissi onun 1990-cı ildən 2001-ci ilədək fəaliyyətsizliyinin ağlabatan və məqbul izahıdır.
276. Məhkəmə həmçinin qeyd edir ki, digər müəyyən sənədlər – xüsusilə Dövlət televiziya xidmətinin çəkdiyi video material və ərizəçi və televiziya stansiyasında onunla birgə videoyaya çəkilən digər şəxslərin sənədlərinin müsadirəsi – göstəriri ki, Dövlət orqanları 13 iyun 1990-cı il tarixində Dövlət televiziya xidməti və ətraf ərazilərdə və ondan sonrakı gecə müntəzəm qayada oraya gətirilmiş çox sayda polis və əsgərin gözləri qarşısında zorakılığa məruz qalmış qurbanlarının bəzilərinin adlarını bilirdi və ya böyük bir çətinlik çəkmədən üzə çıxara bilərdi (bax: Velev, yuxarıdakı istinad, §§ 59-60). Bundan əlavə, 14 oktyabr 1999-cu il qərarı and 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərar müstəntiqlərə bütün qurbanların şəxsiyyətini müəyyənləşdirməyi əmr edirdi.
277. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, 9 mart 2011-ci il tarixində Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin qüvvədə saxladığı cinayət prosesinə xitam verilməsi barədə 17 iyun 2009-cu il qərarı bütün qurbanlara tətbiq olunurdu. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətinin keçməsinə əsaslanan qərar həm onlara dəyən xəsarətdən dərhal sonra, həm də ərizəçi kimi daha sonradan şikayət edən qurbanların hamısına eyni şəkildə aid idi.
278. Belə olan halda, Cənab Marin Stoicanın şikayət verməkdə gecikməsinin istintaqın səmərəliliyini azaltması nəticəsinə gəlmək olmaz (bax: bundan fərqli olaraq, Nasirkhayeva, yuxarıdakı istinad).
Bütün hallarda, ərizəçinin şikayəti 13-15 iyun 1990-cı il hadisələrinin çoxsaylı qurbanlarına aid olan 75/P/1998 saylı istintaq işinə əlavə edilmişdir. Məhkəmə həmçinin qeyd edir ki, prokurorluğun hərbi seksiyasının 29 aprel 2008-ci il tarixli işə baxmaq üçün yurisdiksiyasının olmaması və işin adi cinayət seksiyasına göndərilməsi barədə qərarda inter alia yüksək rütbəli ordu zabitlərinə və Dövlət rəhbərlərinə qarşı qaldırılmış qeyri-insani rəftarla bağlı ittihamların mindən çox qurbanın adı əlavə olunmuşdu (bax: yuxarıdakı paraqraf 143). Beləliklə, istintaq bütövlüklə istisna bir şəraitdə aparılırdı
279. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, 2001-ci ildən başlayaraq, ərizəçi və Dövlət orqanları birincinin şikayəti və şəxsən prokurorluqğa gedərək istintaqən gedişatı ilə bağlı etdiyi məlumat sorğularıyla bağlı mənalı əlaqə olmuşdur. Bundan əlavə, istintaqın inkişafı ilə bağlı ağlabatan göstəricilər vardı: xüsusilə, ard-arda yüksək rütbəli mülki və hərbi məmurlara qarşı ittihamlar irəli sürülməsi barədə qərarlar qəbul edilmiş və ərizəçiyə münasibətdə, iki məhkəmə tibb ekspertizası da daxil olmaqla istintaq tədbirləri həyata keçirilmişdir.
280. 2001-ci ildən sonra istintaqdakı Hökumət tərəfindən də qəbul edilən irəliləyişlər, onun dairəsi və mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq, Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçi səlahiyyətli dövlət orqanlarına şikayətini göndərdikdən sonra, legitim olaraq istintaqın səmərəliliyinə inana bilərdi və istintaq tədbirlərinin davam etməsi ilə bağlı real imşkanın olduğu müddətcə bu istintaqın nəticəsini gözləməsi ağlabatan idi (bax:, mutatis mutandis, Palić v. Bosnia and Herzegovina, no. 4704/04, § 52, 15 fevral 2011).
281. Ərizəçi şikayət ərizəsini Məhkəməyə 25 Iyun 2008-ci ildə, yəni istintaq orqanlarına şikayətindən yeddi il sonra göndərmişdir. Həmin zaman istintaq davam etməkdə və bəzi istintaq hərəkətləri edilməkdə idi. Ən azından ərizəçinin şikayətini Məhkəməyə göndərməsinə qədər qüvvədə olan yuxarıda göztərilən səbəblərdən (bax: paraqraf 279) o çox gözlədiyinə görə tənqid edilə bilməz.
282. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, ərizəçinin işi ilə bağlı yekun daxili məhkəmə qərarı yuxarıda gğöstərilən 9 mart 2011-ci il qərarıdır .
283. Yuxarıdakıların işığında, Məhkəmə hesab edir ki, ərizə müddət bitəndən sonra göndərilməmişdir. Ona görə də Hökumətin etriazı rədd edilməlidir.
D. Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin iddia olunan pozuntusu
1. Palatanın qərarı
284. Palata Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələri üzrə şikayətlərə ayrılıqda araşdırmışdır. O bu nəticəyə gəlmişdir ki, Xanım Anca Mocanuya münasibətdə 2-ci maddənin procedural aspektinin pozuntusu baş vermişdir və Cənab Marin Stoicaya münasibətdə Konvensiyanın 3-cü maddəsinin procedural aspektinin pozuntusu baş verməmişdir.
(a) Qərarın Xanım Anca Mocanu ilə bağlı hissəsi
285. Xanım Anca Mocanu ilə əlaqədar Palata qeyd etmişdir ki, ərizəçinin ərinin qanunsuz öldürülməsi ilə bağlı cinayət istintaqı 1990-cı ildə açılmış və iyirmi ildın sonra hələ də davam etməkdədir. O belə nəticəyə gəlmişdir ki, istintaq cəldlik tələbinə cavab verməmişdir.
286. Palata həmçinin qeyd etmişdir ki, 1994-cü ildə iş hərbi istintaq orqanları qarşısında davam etməkdə idi, sonuncu isə müstəqil istintaq orqanı deyildi və milli məhkəmələrin də qəbul etdiyi kimi istintaqın çatışmazlıqları sonradan aradan qaldırılmamışdır.
287. Palata həmçinin müşahidə etmişdir ki, Xanım Anca Mocanunun istintaqa çıxışı gec baş verilmişdir və o istintaqın gedişatı barədə düzgün məlumatlandırlımamışdır.
288. Daha sonra Palata hesab etmişdir ki, hazırki işdə əsas məsələ, yəni çoxsaylı qurbanların nə baş verdiyini bilmək hüququ və bununla bağlı da səmərəli məhkəmə istintaqı və müvafiq hallarda kompensasiya almaq hüququ – Rumın cəmiyyəti üçün o qədər böyük əhəmiyyət daşıyırdı ki, onlar müəyyən aktlara görə cəzasızlıq görüntüsünün qarşısının alınması üçün dövlət orqanlarını işi cəldliklə və səbəbsiz gecikmə olmadan araşdırmağa məcbur etmişdir.
289. Bu mülahizələrin işığında Palata bu nəticəyə gəlmişdir ki, Konvensiyanın 2-ci maddəsinin procedural aspektinin pozuntusu baş vermişdir.
(b) Qərarın Cənab Marin Stoicaya aid olan hissəsi
290. Cənab Marin Stoica ilə bağlı, Palata hesab etmişdir ki, dövlət orqanlarının pis rəftarla bağlı iddialar onların diqqətinə çatdırılan kimi müvafiq istintaqı başlaması və müəyyən tədbirləri görməsinin imperative olması kimi, maraqlı şəxslər də cəldlik və təşəbbüs göstərməlidirlər. Palata ərizəçinin 13 iyun 1990-cı ildə məruz qaldığı zorakılıqla bağlı şikayətini hadisələrdən on bir il keçənə qədər Dövlət orqanlarının diqqətinə çatdırmamasına böyük diqqət vermişdir.
291. O qeyd etmişdir ki, həmin şikayət inter alia, qeyri-insani rəftarla bağlı istintaqla əlaqədar olan 75/P/1998 saylı işə əlavə edilmişdir və bu işin kontekstində ərizəçiyə münasibətdə iki məhkəmə tibb ekspertizası da daxil olmaqla bir çox istintaq tədbirləri görülmüşdür.
292. Bununla belə, Palata qeyd etmişdir ki, iş materiallarından görünür ki, ərizəçi şiakyətini verəndə, yerli qanunvericiliyə əsasən əməllərdən bəzisi – xüsusilə hücum və qeyri-qanuni rəftar – üçün cinayət məsuliyyəti müddəti ötmüşdü.
293. Palata fundamental hüquqların kütləvi pozuntusu halında qurbanların müdafizəsizlik hissinin, xüsusilə təzyiq qorxusundan şikayət vermək qabiliyyətinin olmamasının mümkünlüyünun nəzərə alınmasının məqbul olduğunu anlasa da, ərizəçinin passivliyi və şikayətini müvafiq dövlət orqanlarına çatdırmaq üçün on bir il gözləməsini əsaslandıracaq inandırıcı arqument tapa bilməmişdir.
294. Beləliklə, Palata bu nəticəyə gəlmişdir ki, Konvensiyanın 3-cü maddəsinin prosedural aspektinin pozuntusu baş verməmişdir.
2. Ərizəçilərin arqumentləri
295. Ərizəçilər iddia edir ki, Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin prosedural aspektləri onalrın işində pozulmuşdur. Onlar hesab edir ki, bu müddəalara əsasən, həm daxili hüquqda, həm də beynəlxalq hüquqda Dövlət orqanlarının öz təşəbbüsləri ilə istintaq aparmaq vəzifəsi vardır. Bu vəzifəsi hazırki işdə daha əhəmiyyətlidir çünki bu, Dövlət agentləri tərəfindən qanunsuz güc istifadəsi ilə bağlı adi insidentlər deyil, o zaman hakimiyyətdə olan Dövlət orqanlarının alovlandırdığı və əhalinin müxtəlif qruplarının – etnik qruplar da daxil olmaqla – bir münaqişə ilə əlaqədardır.
296. Bununla bağlı, onlar vurğulamışdır ki, mübahisəli hadisələr zamanı qurbanların sayının çoxluğu nəzərə alınaraq, onlarla bağlı istintaqlar, genosid və ya qeyri-insani rəftar kimi cinayət məsuliyyəti müddətinin olmadığı cinayətlərin qurbanları ilə bağlı istintaqlar kimidir. Onlar iddia edirlər ki, bu, Dövlət orqanları üzərinə daha böyük istintaq aparmaq vəzifəsi qoyurdu və bu vəzifəyə riayət edilməmişdir.
Xanım Anca Mocanu həmçinin bildirmişdir ki, o, 2009-cu ildən sonra istintaq barədə ona məlumat verilməmişdir.
297. Cənab Marin Stoica hesab edir ki, Məhkəmə yüksək Dövlət məmrlarının ittiham olunduğu hazırki işdəki istintaqı bötövlükdə araşdırmalıdır və özünü istintaqın yalnız ona edilən zorakılıqla bağlı hissəsini araşdırmaqla məhdudlaşdırmalı deyildir. O bildirmişdir ki, işi 3-cü maddənin procedural aspektinin məqsədləri üçn nəzərdən keçirmək üçün istintaq işin qalan hissəsinin ayrılmalı deyildir və ona edilən zorakılıq təcrid olunmuş şəkildə araşdırılmalı deyildir.
298. Cənab Stoica göstərmişdir ki, istintaqın işıqlandırmalı olduğu həmin hadisələr Rumıniyanın müasir tarixi üçün əhəmiyyətli idi, çünki onlar demokratik cəmiyyətət keçid kontekstində baş vermişdir və 1989-cu ilin dekabr ayında diktatorun hakimiyytdən salınması ilə başlayan prosesin tərkib hissəsidir. Bu hadisələrin çox insana təsir etdiyini əlavə edərək ərizəçi hesab etmişdir ki, həmin istintaq rumın cəmiyyəti üçün ölkənin müasir tarixinin bu epizodu ilə bağlı həqiqəti üzə çıxarmağın tək yolu idi və bu, səlahiyyətli dövlət orqanlarını müvafiq addımlar atmağa vadar edirdi, lakin onlar bunda uğursuzluğa düçar olmuşlar.
299. Bununla bağlı, o xüsusilə bildirmişdir ki, qeyri-insani rəftarla bağlı istintaqı cinayətin elementləri müəyyən edilmədiyi əsası ilə xətm etməklə Prokuror 17 iyun 2009-cu il cinayət təqibinə son vermək qərarında qanunu düzgün şərh etməmişdir çünki onun gəldiyi nəticə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin müvafiq yurisprudensiyasına uyğun deylidir.
300. Bundan əlavə, cinayət məsuliyyəti müddətinin bitdiyi əməllərlə bağlı ərizəçi hesab etmişdir ki, şübhəli şəxslərin yüksək rütbəli Dövlət məmurları olması səbəbindən müddətlərin axımı dayadırmalı idi.
301. Nəhayət, ərizəçi bidirmişdir ki, işin xüsusi halları nəzərə alınaraq, onun şikayət verməkdə yubanması, 3-cü maddənin prosedural aspektinin pozuntusu ilə bağlı şikayətinin araşdırılması üçün əhəmiyyətli deyildir. Bununla bağlı, o qeyd etmişdir ki, 14 oktyabr 1999-cu il qərarı və 18 may 2000-ci il cinayət prosesinin başlanması barədə qərarının dördüncü bəndi istintaq orqanı üzərinə repressiyaların bütün qurbanlaçrının müəyyənləşdirilməsi öhdəliyi qoymuşdur. O həmçinin iddia edir ki, Dövlət orqanları birbaşa olaraq iş barədə məlumatlı idilər.
3. Hökumətin arqumentləri
(a) Xanım Anca Mocanu ilə bağlı
302. Ölkə daxilində həyata keçirilən müəyyən istintaq tədbirlərinə istinad edərək, Hökumət iddia edir ki, milli orqanlar Xanım Anca Mocanunun ərinin ölüm şəraiti ilə bağlı səmərəli istintaq aparmaq öhdəliklərinə əməl etmişlər: bu ölüm halı barədə həqiqəti, xüsusi ilə onun hansı şəraitdə baş verməsini üzə çıxarmaq üçün bütün lazımi prosedual hərəkətlər edilmişdir.
303. Hökumət vurğulayır ki, məhkəmə orqanları işi 1990-cı ilin iyununda Buxarestdə baş verən hadisələrinin mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq, ittiham olunan şəxslərdən asılı olmaqla bir neçə işə ayırmalı olmuşlar və eyni səbəbdən onlar 5,700 şahid ifadəsi də daxil olmaqla çox ağır bir sübut kütləsi toplamışlar.
304. Bununla bağlı, Hökumət Məhkəməni yalnız çox sayda şəxsə aid olan deyil, həm də Rumıniya üçün həssas tarixi hadisələrlə bağlı olan bu istintaqın qeyri-ənənəvi təbiətini nəzərə almağa dəvət etmişdir. Hökumət vurğulamışdır ki, ərizəçilərin xüsusi vəziyyəti Buxarestdə geniş miqyaslı nümayişlər zamanı baş verən və zorakılıq əməllərinin törədilməsinə səbəb olan hadisələrin yalnız bir hissəsidir və ona gördə də iş materiallarının ümumi kontekstindən təcrid olunmuş şəkildə analiz edilə bilməz.
305. Hökumət bildirmişdir ki, 2000-ci idən etibarən Dövlət orqanlarının məsul tutula biləcəyi heç bir hərəkətsizlik müddəti olmamışdır.
306. Hökumət həmçinin göztərmişdir ki, o, Palatanın istintaqın ləngliyi ilə bağlı nəticəsinə etiraz etmir, lakin əlavə etmişdir ki, istintaqın uzun çəkməsi əvvəl baş vermiş çatışmazlıqların aradan qaldırılması və ərizəçinin prosesdə iştirakını təmin etmək istəyi ilə izah edilə bilər.
(b) Cənab Marin Stoica ilə bağlı
307. Cənab Marin Stoica ilə bağlı Hökumət bildirmişdir ki, Dövlət orqanları hadisələrin bütün qurbanlarını müəyyənləşdirməklə və onları prosesə cəlb etməklə bağlı çətinlik çəkmişlər, çünki onlar çikayətlərini tez verməmişlər.
308. Hökumət iddia etmmanı düzgün şəkildə nəticə çıxarılmıdır ki, cinayət məsuliyyətin cəlbetmə müddəti ötmüşdür. Belə ki, ərizəçiyə edilmiş pis rəftar insanlıq əleyhinə cinayətlər kateqoriyasına düşmürdü. O vurğulamışdır ki, bu nəticənin məqsədi 1990-cə ilin faciəvi hadisələri ilə bağlı cəzasızlıq vəziyyəti yaratmaq deyildi, sədəcə olaraq daxili qanunvericiliyin procedural qaydalarını, xüsusilə üç ildən on beş ilədək müəyyən edilən cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətlərini tətbiq etmək etmək idi.
309. Hökumət o fikirdədir ki, hazırki işdə Dövlət orqanları üzərinə daha ağır istintaq aparmaq vəzifəsi qoyulmasının əsaslandıracaq heç bir xüsusi şərait mövcud deyildir.
310. Bundan əlavə, fundamental insan hüquqularının kütləvi pozulması hallarında, həqiqət heç də həmişə fərdi halların aydınlaşdırılması yolu ilə baş vermir. Belə olan şəraitdə istintaq, hətta maraqlı qurbanın hərəkətsizliyi üzündən həmin fərdin xüsusi vəziyyətinə çətin olsa da, ümumi həqiqəti üzə çıxarmaqla öz məqsdəinə çata bilər.
4. Üçüncü tərəfin şərhləri
311. Müdaxilə edən üçüncü tərəf bildirmişdir ki, son on ildə Avropa və beynəlxalq Hüquq işgəncə, qəddar, qeyri-insani vı ya ləyaqəti alçaldan hərəkət və ya cəzalarla bağlı cəzasızlıq vəziyyəti ilə mübarizəyə və qurbanın səmərəli çıxış yolu və ya kompensasiya ilə təmin edilməsinə verilən əhəmiyyət artmışdır. Bununla bağlı, o müxtəlif beynəlxalq sənədlərə xüsusilə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinin ciddi insan hüquqları pozuntuları üzrə cəzasızlığın ləğv olunması barədə Göstərişlərinə (30 mart 2011-ci ildə qəbul olunmuşdur) istinad etmişdir. Bu göstərişlərə əsasən, “qurbanın rəsmi şikayət verməməsi, sonradan onu geri çəkməsi və ya prosesi davam etdirməməsi faktı, əgər ciddi insan hüququ pozuntusunun baş verdiyini düşünməyə əsaslar varsa, Dövlət orqanlarını səmərəli istintaq aparmaq öhdəliyindən azad etmir”.
312. Üçüncü tərəf vurğulamışdır ki, Konvensiyanın 3-cü maddəsi Dövlətlərdən ciddi insan hüquqları pozuntularını müvafiq sanksiyalarla cəzalandıran cinayət qanunvericiliyi yaratmağı tələb edir (o, aşağıdakı işlərər istinad edir: M.C. v. Bulgaria, no. 39272/98, § 150, ECHR 2003‑XII; Çamdereli v. Turkey, no. 28433/02, § 38, 17 iyul 2008; və Gäfgen v. Germany [BP], no. 22978/05, § 117, ECHR 2010). O belə nəticəyə gəlir ki, cinaçyət məsulliyyəti müddətləri, inter alia, xüsusilə Dövlət agentlərinin pis rəftarı hallarında qurbanların həssaslığı ilə xarakterizə olunan, belə işlərin xüsusi hallarına uyğunlaşdırılmalıdır.
313. ICTY-nin bir işinə (İstintaq Palatası, Prosecutor v. Furundžija, iş no. IT-95-17/1-T, 10 dekabr 1998-ci il qərarı ) istinad edərək üçüncü tərəf bildirmişdir ki, müharibə və insanlıq əleyhinə cinayətlərə cinayət məsuliyyəti müddətlərinin tətbiq olunmaması hamı tərəfindən qəbul edilmiş prinsipdir və o yalnız bu tip cinayətlərə tətbiq olunmur. O əlavə etmişdir ki, BMT İnsan Hüquqları Komitəsi, ciddi insan hüquqları pozuntuları ilə bağlı bu mövqeni paylaşır və cinayət məsuliyyəti müddətlərinin pis rəftarın digər formalarına da tətbiq olunmamalı olduğunu bilddirir (Ümumi Şərh no. 3, 2012, § 40, ...).
5. Məhkəmənin dəyərləndirməsi
(a) Ümumi prinsiplər
314. Məhkəmə Xanım Anca Mocanu və Cənab Marin Stoica tərəfindən Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələri üzrə verilən şikayətləri birgə və həmin müddəaların və artıq müəyyən olunmuş və inter alia, Nachova and Others v. Bulgaria ([BP], nos. 43577/98 və 43579/98, §§ 110 və 112-113, ECHR 2005-II); Ramsahai and Others v. the Netherlands ([BP], no. 52391/99, §§ 324-325, ECHR 2007‑II); Al-Skeini and Others v. the United Kingdom ([BP], no. 55721/07, §§ 162-167, ECHR 2011); və El Masri (yuxarıdakı istinad, §§ 182-185) işərində xülasə edilmiş prinsiplərin işığında araşdırcaqdır.
315. Məhkəmə artıq bildirmişdir ki, 2 və 3-cü maddələri şərh edərkən, Məhkəməni fərdi insanların müdafiəsi aləti olaraq Konvensiyanın obyekt və məqsədinin, müddəların bu müdafiə mexanizmini praktiki və səmərəli edəcəyi şəkildə şərh olunmasını tələb etməsi ideyası istiqamətləndirir.
O xatırladır ki, Maddə 3, Maddə 2 kimi, Konvensiyanın ən fundamental və Avropa Şurasını yaradan demokratik cəmiyyətlərin əsas dəyərlərini ehtiva edən müddəları hesab edilməlidir (bax: Soering v. the United Kingdom, 7 Iyul 1989, Series A no. 161, səh. 34, § 88). Konvensiyanın digər maddələrindən fərqli olaraq, bu müddəalar mütləq terminlərlə ifadə olunmuş, istisna və ya qeyd-şərt, və ya Konvensiyanın 15-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş mıhdudlaşma imkanı nəzərdə tutmur (bax: Al-Skeini and Others, yuxarıdakı istinad, § 162).
316. Dövlət orqanları tərəfindən ölüdürücü gücün istifadəsinin qanuniliyi ilə bağlı proses və ya onalrın həyata keçirdiyi özbaşına adamöldürmə və ya əllərində olan şəxslər üzərində pis rəftar iddialrı ilə bağlı istintaq mövcud olmasa, Dövlət agentləri tərəfindən özbaşına adamöldürmə, işgəncə və ya qyeri-insani və ya alçaldıcı rəftar ilə bağlı ümumi qadağa praktikada səmərəsiz olardı. (bax: Al-Skeini and Others, yuxarıdakı istinad, § 163, və El Masri, yuxarıdakı istinad, § 182).
317. Belə ki, Dövlətin Konvensiyanın 1-ci maddəsi üzrə “ öz yurisdiksiyası altına olna hər kəsə Konvensiyada göstərilən bütün hüquq və azadlıqları təmin etmək” vəzifəsi nəzərə alınaraq, Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələri dolayısı ilə tələb edir ki, həm, inter alia, Dövlət agentləri tərəfindən güc tətbiqi nəticəsində fərdin ölməsi (bax: McCann and Others v. the United Kingdom, 27 sentyabr 1995, § 161, Series A no. 324), həm də fərdin dövlətin əlində olduğu zaman, inter alia polis və bənzər orqanlar tərəfindən Konvensiyanın 3-cü maddəsinə ziddi davranışlara məruz qalması barədə inandırıcı iddialar irəli sürüdüyü hallarda (bax: Assenov and Others v. Bulgaria, 28 Oktyabr 1998, § 102, Reports 1998‑VIII) hər hansı formada rəsmi istintaq aparılsın.
318. Belə bir istintaqın əsas məqsədi, yaşamaq hüququna təminat verən və işgəncə və qeyri-insani və alçaldıcı rərtarı qadağan edən daxili qanunvericliyin tətbiqi və Dövlət agentləri və ya qurumlarının iştirakı halında isə onların cəzalanması və onların nəzarəti altında baş vermiş ölüm və ya pis rəftara görə cavabdehliyin təmin edilməsidir (bax: Nachova and Others, yuxarıdakı istinad, § 110, və Ahmet Özkan and Others v. Turkey, no. 21689/93, §§ 310 və 358, 6 aprel 2004-cü il).
319. Məhkəmə artıq hesab etmişdir ki, Maddə 2 və 3 üzrə prosedural öhdəlik, silahlı münaqişə halı da daxil olmaqla, çətin təhlükəsiz şəraitlərində də tətbiq olunmağa davam edir. İstintaq aparmaq vəzifəsinin yarançasına səbəb olan hadisənin ümumi zorakılıq kontekstində baş verməsi və müstəntiqləri daha az səmərəli tədbirlər görməyə vadar edən və ya istintaqın ləngiməsinə səbəb olan maneə və sıxıntıların olduğu hallarda belə, 2-ci və 3-cü maddələrin səmərəli və müstəqil istintaq istintaq apaırılması üçün bütün ağlabatn addımların atılmasını tələb etməsi faktı dəyişməz qalır (bax: Al-Skeini and Others, yuxarıdakı istinad, § 164).
320. Ümumi olaraq, istintaqın səmərəli olması üçün, onu həyata keçirən şəxslərin bu istintaqın nişan aldığı şəxslərdən müstəqil olması lazımdır. Bu o deməkdir ki, yalnız iyerarxik və ya institusional əlaqənin olmaması deyil, həm də praktik müstəqilliyin olması vancibdir (bax: Nachova and Others, yuxarıdakı istinad, § 110, və Halat v. Turkey, no. 23607/08, § 51, 8 noyabr 2011).
321. İstifadə etdiyi vasitədən asılı olmayaraq, Dövlət orqanları öz təşəbbüsləri ilə hərəkət etməlidirlər. Bundan əlavə, səmərəli olması üçün istintaq, məsuliyyət daşıyan çəxslərin müəyyən olunması və şcəzalanmasına gətirib çıxarmaq qabiliyyətinə malik olmalıdır. O həmçinin kifayət qədər geniş olmalıdır ki, istintaq orqanlarına yalnız birbaşa və qanunsuz olaraq öldürücü gücdən istifadə etmiş Dövlət agentlərinin hərəkətlərini deyil, həmçinin bütün şəraiti nəzərdən keçirmək imkanı versin (bax: Al-Skeini and Others, yuxarıdakı istinad, § 163).
322. Bunun bir nəticə öhdəliyi deyil, vasitə öhdəliyi olmasına baxmayaraq, istintaqda işin hallarının və təqsirkarların müəyyən olunmasına imkan verməyən hər hansı çatışmazlıq, onun səmərəlilik standardına uyğun olmaması təhlükəsinə səbəb olur (bax: El Masri, yuxarıdakı istinad, § 183).
323. Bu konteksdə cəldliyi və ağlabatan tezlik tələbi dolayıdır. Xüsusi vəziyyətdə istintaqın irəliləməsinə mane olan çətinliklər olanda, Dövlət orqanlarının ölüdürücü gücün istifadə olunması və pis rəftar barədə iddiaları araşdıran orqana cəld cavabı, bir qayda olaraq, ictimaiyyətin Qanunun Aliliyinə etibarını qorunub saxlanması və qanunsuz aktlarla bağlı əlbirlik və ya onlara dözümlülük görüntüsünun qarşısının alınmasının əsası hesab edilməlidir (bax: McKerr v. the United Kingdom, no. 28883/95, § 114, ECHR 2001-III).
324. Bütün hallarda, qurbanın yaxın qohumları, legitim maraqlarının qorunması üçün lazım olan dərəcədə prosesə daxil edilməlidir. Eyni şəkildə, Konvensiyanın 3-cü maddəsinə münasibətdə, qurban istintaqda səmərəli şəkildə iştirak etməlidir (bax: McKerr, yuxarıdakı istinad, § 115).
325. Nəhayət, istintaq hərtərəfli olmalıdır, yəni Dövlət orqanları həmişə nə baş verdiyini müəyyən etmək üçün ciddi cəhd göstərməlidir və istintaq başa çatdırmaq üçün tələsik və ya əsaslanmamış mülahizələrə yol verməli deyillər (bax: El Masri, yuxarıdakı istinad, § 183).
326. Məhkəmə həmçinin hesab etmişdir ki, Dövlət agentlərinin törətdiyi işgəncə və ya pis rəftar hallarında cinayət prosesləri müddət əsası ilə xətm edilməli deyildir və belə hallarda amnistiya və əhv tətlbiq edilməli deyildir (bax: Abdülsamet Yaman v. Turkey, no. 32446/96, § 55, 2 noyabr 2004; Yeter v. Turkey, no. 33750/03, § 70, 13 yanvar 2009; və “21 Dekabr 1989” Təşkilatı və Başqaları, yuxarıdakı istinad, § 144). Bundan əlavə, məsuliyyət müddətinin tətbiqi qaydası Konvensiyanın tələblərinə uyğun olmalıdır. Bu səbəbdən, heç bir istisna nəzərdə tutmayan elastik olmayan məsuliyyət müddətlərini məqbul saymaq çətindir (bax:, mutatis mutandis, Röman v. Finland, no. 13072/05, § 50, 29 yanvar 2013).
(b) Yuxarıdakı prinsiplərin hazırki işə tətbiqi
327. Hazırki işdə, Məhkəmə qeyd edir ki, 1990-cı il iyun hadisələri ilə bağlı cinayət istintaqı Dövlət orqanlarının təşəbbüsü ilə hadisələrdən az sonra başlanmışdır. Lap əvvəldən, həmin istintaq Xanım Anca Mocanunun ərinin və başqa şəxslərin odlu silahdan açılan atəşlə öldürülməsi və eyni şəraitdə başqa şəxslərə edilən pis rəftar ilə bağlı idi.
Məhkəmə həmçinin qeyd edir ki, bu istintaq əvvəldən bir neçə fərqli işə bölünmüşdür (bax: yuxarıdakı paraqraf 82-87) və sonradan bu işlər birləşdirilmiş və sonradan dörd, iki və üç işə bölünmüşdür.
328. Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun hərbi seksiyasının 14 oktyabr 1999-cı il qərarından görünür ki, bu istintaq həmçinin 13-15 iyun 1990-cı ildə həyata keçirilmiş repressiyaların bütün qurbanlarını müəyyən etmək məqsədi daşıyırdı. Bu səbəbdən həmin istintaq, ən azından onun cinayət şikayətini verdiyi 18 iyun 2001-ci ildən etibarən Cənab Marin Stoicaya da aid idi.
Məhkəmə qeyd edir ki, dövlət səviyyəsində çox sayda iş açılmışdır. Bununla belə, bütün bu işlərin hamısının eyni hadisələrdən qaynaqlandığını- bu səbəbdən 1997-ci ildə Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun qərarı ilə birləşdirilmişdi – nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, əslində o eyni istintaqı araşdırır. Hətta Məhkəmə, biri Xanım Anca Mocanuya, digəri isə Cənab Marin Stoicaya aid olan iki ayrı istintaq mövcud olduğunu hesab etsə belə, aşağıda göstərilən səbəblərdən onların səmərəliliyi ilə bağlı nəticələri eyni olacaqdı.
329. Məhkəmə qeyd edir ki, bu istintaq Xanım Anca Mocanuya münasibətdə hələ də davam etməkdədir. Beş ordu zabitinə qarşı ittihamlarla bağlı işi prokurorluğa geri göndərən Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin 17 dekabr 2007-ci il qərarı birinci ərizəçi ilə bağlı ən son məhkəmə qərarıdır.
330. Məhkəmə qeyd edir ki, istintaqın Cənab Marin Stoicaya aid olan və sabiq Dövlət Başçısı və iki sabiq nazir, Daxili İşlər və müdafiə Nazirləri də daxil olmaqla, 37 yüksək rütbəli mülki və hərbi məmurla bağlı hissəsi 9 mart 2011-ci ildə Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi tərəfindən qəbul edilən bir qərarla xətm olunmuşdur.
331. Məhkəmə xatırladır ki, ratione temporis səlahiyyəti ona istintaqın yalnız 20 iyun 1994-cü ildən, Konvensiyanın Rumıniyaya münasibətdə qüvvəyə minməsindən sonrakı hissəsini araşdırmağa imkan verir (bax: yuxarıdakı paraqraf 211). Beləliklə, Məhkəmə bu tarixdən sonra hazırki işdə aparılan istintaqı yuxarıda göstərilən səmərəlilik kriteriyasına cavab verib-vermədiyini araşdıracaqdır.
i. İstintaqın müstəqilliyi
332. Məhkəmə qeyd edir ki, 1997-ci ildən etibarən, Konvensiyanın Rumıniyaya münasibətdə qüvvəyə minməsindən bir neçə ildən 2008-ci ilin əvvəlinə qədər iş Ali Ədalət Məhkəməsi (2003-cü ildən Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi) yanında prokurorluğun hərbi seksiyasında davam etməkdə idi. Məhkəmə həmçinin qeyd edir ki, Xanım Anca Mocanu ilə bağlı hissədə 6 iyun 2013-cü ildə ümumi prokurorluğun yurusdiksiyadan yayınmasından sonra, istintaq hələ də hərbi prokurorluq qarşısında gözləmədədir (bax: yuxarıdakı paraqraf 123).
333. Bununla bağlı, Böyük Palata Palatanın istintaqın şübhəli şəxslər kimi hərbçi olan (şübhəlilərdən ikisi general idi) və hərbi iyerarxiya daxilində tabeçilik münasibətində olan hərbi müstəntiqlərə verilməsi barədəki nəticəsini təsdiq edir. Belə nəticə, artıq Rumıniyaya qarşı əvvəlki işlərdə Məhkəməni 2-ci və 3-cü maddənin prosedural aspektinin pozuntusunun baş verdiyi barədə qərar qəbul etməsinə gətirib çıxarmışdır (bax: Barbu Anghelescu v. Romania, no. 46430/99, § 67, 5 oktyabr 2004; Bursuc v. Romania, no. 42066/98, § 107, 12 oktyabr 2004; və təzəlikcə, Şandru and Others, yuxarıdakı istinad, § 74; “21 Dekabr 1989” Təşkilat və Başqaları Ruminiyaya q. yuxarıdakı istinad, § 137; və Crăiniceanu and Frumuşanu v. Romania, no. 12442/04, § 92, 24 aprel 2012).
334. Hazırki işə bənzəyən işlərdə çox sayda pozuntu tapılması xüsusi narahatlıq və hərbi prokurorların apardığı istintaqların obyektivliyi və qərəzsizliyi ilə bağlı ciddi şübhələr yaradır (bax: mutatis mutandis, Nachova and Others, yuxarıdakı istinad, § 117). Hökumət Məhkəməni hazırki işdə fərqli nəticə çıxarması üçün inandıracaq hər hansı fakt və ya arqument irəli sürməmişdirdir.
ii. Istintaqmn cəldliyi və adekvatlıığı
335. Məhkəmə qeyd edir ki, Xanım Anca Mocanu ilə bağlı istintaq iyirmi üç il, Konvensiyanın Rumıniya üçün qüvvəyə minməsindən sonra isə, on doqquz ildir davam etməkdədir. Bu müddət ərzində, ərizəçinin ərinin ölümündə adı hallanan beş yüksək rütbəli ordu zabitindən üçü ölmüşdür.
336. O, həmçinin, Cənab Marin Stoica ilə bağlı qeyd edir ki, müvafiq istintaq 9 mart 2011-ci ildə, istintaqın başlanmasından iyirmi bir il, ərizəçinin şikayətinin rəsmi olaraq verilməsindən və bu şikayətin istintaq materiallarına əlavə edilməsindən on il sonra bağlanmışdır.
337. Sadəcə vaxtın keçməsi həm istintaqın səmərəliliyinin azalmasına səbəb olur, həm də onun tamamlanması şansını birdəfəlik aşağı salır (bax: M.B. v. Rumıniya, no. 43982/06, § 64, 3noyabr 2011).
338. Hökumət də vurğuladığı kimi, işin mürəkkibliyini qəbul etsə də, Məhkəmə hesab edir ki, Hökumətin istinad etdiyi siyasi və cəmiyyətlə bağlı səbəblər belə uzun müddətə bəraət qazandıra bilməz. Əksinə, bu səbəblərin Rumıniya cəmiyyəti əhəmiyyəti qanunsuz aktlarda əlbirlik və ya onlara dözümlülük görüntüsünə mane olmaq üçün Dövlət orqanlarını bu işi cəldliklə və heç bir yunbanma olmadan həll etməyə təşviq etməli idi (bax:, inter alia, 1989-cü ildə baş vermiş anti-kommunist nümayişlər zamanı repressiyaların təqsirkarlarının müəyyənləşdirilməsi və cəzalandırılması üçün başlanan istintaqın Konvensiyanın Rumıniya üçün qüvvəyəy minməsindən sonra on altı ildən çox çəkdiyi Lăpuşan and Others v. Romania, nos. 29007/06, 30552/06, 31323/06, 31920/06, 34485/06, 38960/06, 38996/06, 39027/06 və 39067/06, § 94, 8 mart 2011).
339. Bununla belə, Məhkəmə müşahidə edir ki, hazırki işdə, həm ilkin mərhələdə, həm də son illərdə üzün hərəkətsizlik müddətləri olmuşdur. O xüsusilə qeyd edir ki, Konvensiyanın qüvvəyə minməsindən, yəni 20 iyun 1994-cü ildən 22 oktyabr 1997-ci ilədək, yəni ayrı-ayrılqda açılmış, lakin hazırki işlə eyni faktual hadisələrdən qaynaqlanan işlərin birləşdirildiyi tarixədək istintaqda heç bir əhəmiyyətli irəliləyiş olmamışdır. Yalnız prokurorluğun Dövlət agentləri tərəfindən mülki əhaliyə güc tətbiq edilməsinin bütöv şəraitinin araşdırılması ilə bağlı daha geniş istintaqın aparılmasından sonra irəliləyiş olmuşdur (bax: Al-Skeini and Others, yuxarıdakı istinad, § 163).
340. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, 16 sentyabr 1998-ci il qərarı xatırladır ki, bu tarixdən əvvəl Dövlət televiziyası qərargahında hücumlara məruz qalmış şəxslərın şikayətləri ilə bağlı heç bir istintaq tədbiri görülməmişdir (bax: yuxarıdakı paraqraf 100).
341. Bundan əlavə, 17 dekabr 2007-ci ildə prokurorluğa göndərilmə barədə qərardan sonra Xanım Anca Mocanu ilə bağlı keçirilmiş yeganə procedural tədbirlər 6 iyun 2013-cü ildə artıq ölmüş iki şübhəliyə qarşı işin xətm olunması barədə qərar və müvabfiq olaraq 30 aprel 2009-cu il və 6 iyun 2013-cü ildə qəbul edilmiş yurisdiksiyadan imtina barədə qərarlar idi.
342. Məhkəmə həmçinin qeyd edir ki, milli orqanlar özləri istintaqda çox sayda çatışmazlıq müəyyən etmişlər. Belə ki, Ali Ədalət Məhkəməsi yanında prokurorluğun 16 sentyabr 1998-ci il qərarında göstərilirdi ki, həmin tarixdə yüksək postlar tututan şəxslərin heç biri– xüsusilə Dövlət Başçısı, Baş Nazir və onun müavini, Daxili İşlər Naziri və Polisin rəhbəri – hələ dindirilməmişdir.
343. Daha sonra aparılan istintaq, Ali Ədalət Məhkəməsi və Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin müvafiq olaraq 30 iyun 2003-cü il və 17 dekabr 2007-ci ildə prosesin çatışmazlıqları ilə bağlı qeyd etdiyi kimi, bu çatışmazlıqları aradan qaldırmağa müvəffəq olmamışdır.
344. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, 1998-ci ildə işin qalan hissəsindən ayrılan və nümayişçilər və təsadüfən hadisələrin baş verdiyi yerlərdə olan digər şəxslərə qarşı törədilmiş zorakılıqla bağlı istintaq 17 iyun 2009-cu ildə qəbul edilən və 9 mart 2011-ci il tarixli qırarla qüvvədə saxlanılan cinayət işinin xətm olunması qərarı ilə bitmişdir. Şikahyətlərini 2001-ci ildə vermiş Cənab Marin Stoica da daxil olmaqla, həmin zərərçəkən şəxslər istintaqın tamamlanması üçün on il gözləməli olmuşlar. Bununla belə, istintaqın müddətinin uzunluğu və ərizəçi ilə bağlı həyata keçirilən və Hökumətin sadaladığı istintaq tədbirlərinə baxmayaraq, yuxarıdakı qərarlarda heç biri ərizəçi və başqa şəxslərin Dövlət televiziyası qərargahında məruz qaldığı pis rəftarın şəraitini bütövlüklə müəyyən etməyə müvəffəq olmamışdır.
345. Prokurorluq tərəfindən 17 iyun 2009-cu ildə qəbul edilən qərarda göstərilirdi ki, hərbi və mülki istintaq orqanları tərəfindən aparılan istintaq nəticəsində hücum edənlərin şəxsiyyəti və təhlükəsizlik güclərinin iştirak dərəcəsini müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Bununla belə, Dövlət orqanları faktların müəyyən edilməsi üçün hamsı sübutların istifadə olunduğu və hansı səbəblərdən onların gördüyü tədbirlərin heç bir nəticə törətmədiyini göstərməmişlər. Bundan əlavə, dövlət daxilində ərizəçinin istintaqın gedişindəki davranışını mübahisələndirməmiş və şikayətini verdiyi tarixlə bağlı heç bir şərh etməmişlər.
346. Məhkəmə qeyd edir ki, istintaqın bu qanadı əsasən cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətinin ötməsi əsası ilə bitirilmişdir. Bununla bağlı, o xatırladır ki, hazırki işdəki kimi Dövlət orqanlarının hərəkətsizliyindən irəli gələn cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətin ötməsi əsası ilə istintaqın bitildiyi hallarda Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələri ilə bağlı əmələ gələn prosedural öhdəliklərə əməl olunduğu hesab oluna bilməz (bax: “21 Dekabr 1989” Təşkilatı və Başqaları, yuxarıdakı istinad, § 144).
347. İstintaq digər ən əhəmiyyətli nəticəsinə, yəni Rumıniya Cinayət Məcəlləsinin 358-ci maddəsi ilə qadağan olunan qeyri-insani rəftar cinayətinin elementlərinin Cənab Stoicaya münasibətdə mövcud olmaması qərarına gəlincə, Məhkəmə hesab edir ki, Prokurorun şərhinin daxili məhkəmə təcrübəsi ilə uyğunluğu məsələsi, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin 7 Iyul 2009-cu il tarixli qərarının işığında şübhəyə açıqdır. Bundan əlavə, Hökumət bu işdə qəbul edilən qərarı dəstəkləyən başqa yurisprudensiya nümunəsi göstərməmişdir. Məhkəmə həmçinin hesab edir ki, mədənçilərin 14 iyun 1990-cı ildə əleyhinə vuruşacaqları düşmənlərinin olmaması barədə nəticə (bax: yuxarıdakı paraqraf 161) şübhəi görünür, çünki yuxarıkı qərarın özündə təsvir olunmuş və 13 iyun 1990-cı ildə ağır sursatla və tanklarla təchiz olunmuş çox sayda əsgərin iştirakı ilə baş verən zorakılıq hərəkətlərinə aydın şəkildə əhəmiyyət vermir. Bundan əlavə, bu nəticə həmin qərarın müəyyən etdiyi faktlara da ziddir. Bu faktlar 14 iyun 1990-cı ildə heş bir fərq qoymadan nümayişçiləri, universitet binalarında olan tələbələri və yoldan keçənləri nişan alan mədənçilərin törətdiyi zorakılıq əməlləri ətarflı şəkildə təsvir edilir. Bundan əlavə, Cənab Marin Stoicanın cinayət işinə xitam verilməsi barədə qərardan verdiyi şikayətlə bağlı 9 mart 2011-ci il qərarında Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsi Cinayət Məcəlləsinin 358-ci maddəsinin tətbiqi məsələsi ilə bağlı mövqe bildirməmiş və işdə cinayət məsuliyyəti müddətlərinin necə tətbiq olunduğunu yoxlam.
348. Accordingly, it appears that Dövlət orqanları responsible for istintaq in this case did not take all the tədbirlər reasonably capable of leading to the identificla kifayətlənmişdir.
iii. Birinci ərizəçinin istintaqda iştirakı
349. Qurbanların qohumlarının prosesə cəlb olunması məsələsi ilə bağlı Məhkəmə müşahidə edir ki, Xanım Anca Mocanu 18 may 2000-ci il tarxili, ərinin öldürülməsində şübhəli şəxslərin məhəkəmə istintaqına cəlb edilməsi barədə qərardan əvvəl istintaqın gedişatı ilə bağlı məlumatlandırılmamışdır.
350. Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, ərizəçi birinci dəfə Prokuror tərəfindən 14 fevral 2007-ci ildə, yəni hadisələrdən on yeddi il sonra dindirilmişdir və o, Ali Kassasiya və Ədalət Məhkəməsinin 17 Dekabr 2007-ci il qərarından sonra istintaqın gedişatı ilə bağlı məlumatlandırılmamışdır.
351. Bu səbəbdən Məhkəmə Xanım Anca Mocanunun istintaqda iştirakla bağlı maraqlarının kifayət qədər müdafiə olunmasına inanmır (bax: Təşkilat “21 Dekabr 1989” və Başqaları, yuxarıdakı istinad, § 141).
iv. Nəticə
352. Yuxarıdakıların işığında Məhkəmə hesab edir ki, Xanım Anca Mocanu Konvensiyanın 2-ci maddəsinin tələb etdiyi kimi səmərəli istintaqdan yararlanmamışdır və Cənab Marin Stoica həmçinin 3-cü maddənin məqsədləri üçün səmərəli istintaq hüququndan məhrum olunmuşdur.
353. Beləliklə, bu müddəaların prosedural aspektlərinin pozuntusu baş vermişdir.
...
BU ƏSASLARLA, MƏHKƏMƏ
1. Hesab edir ki, Xanım Anca Mocanu və Cənab Marin Stoicanın Konvensiyanın 2 və 3-cü maddələrinin prosedural aspektlərinin pozuntusu ilə bağlı şikayətlərini, Konvensiyanın Rumıniyaya münasikbətdə qüvvəyə minməsindən sonra hazırki işdə aparılan cinayət istintaqı ilə bağlı hissədə araşdırmaq üçün ratione temporis səlahiyyətə malikdir (on altı səsə qarşı bir səs);
...
3. Hökumətin Cənab Marin Stoica tərəfindən verilən şikayətin gecikmiş olması barədə etirazını rədd edir (on dörd səsə qarşı üç səs);
4. Hesab edir ki, Xanım Anca Mocanuya münasibətdə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin prosedural aspektinin pozuntusu baş vermişdir (on altı səsə qarşı bir səs);
5. Hesab edir ki, Cənab Marin Stoicaya münasibətdə Konvensiyanın 3-cü maddəsinin procedural aspektinin pozuntusu baş vermişdir (on dörd səsə qarşı üç səs)
...
İngilis və fransız dillərində hazırlanmış və 17 sentyabr 2014-cü ildə Strazburqda İnsan Hüuquları Sarayında elan edilmişdir.
Johan CallewaertDean Spielmann
Katib müaviniSədr
Konvensiyanın 45-ci maddəsinin 2-ci bəndi və Məhkəmə Reqlamentinin 74-cü maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, aşağıdakı rəylər qərara əlavə edilmişdir:
– Hakim Vučinićin də qoşulduğu Hakim Pinto de Albuquerquenin razılaşma rəyi;
– Hakim Streteanunun da qoşulduğ Hakim Silvisin hissəvi fərqli rəyi;
– Hakim Wojtyczekin hissəvi fərqli rəyi.
D.S.
J.C.
Xüsusi rəylər tərcümə olunmamışdır, lakin qərarın Məhkəmənin HUDOC məlumat bazasındakı ingiliscə və ya fransızca olmaqla, rəsmi versiyalarında onları oxumaq olar.
©Avropa Şurası/Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi, 2015
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin rəsmi dilləri ingilis və fransız dilləridir. Bu tərcümə Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib (/humanrightstrustfund). Məhkəmə tərcüməyə və onun keyfiyyətinə görə heç bir məsuliyyət daşımır. Tərcüməni Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququnu təşkil edən işlərin daxil olduğu HUDOC məlumat bazasından () və ya Məhkəmənin razılığı ilə yerləşdirilən istənilən digər məlumat bazasından yükləmək olar. Tərcüməni qeyri-kommersiya məqsədlərilə bu şərtlə yenidən nəşr etmək mümkündür ki, məhkəmə işinin tam adı, yuxarıda göstərilmiş müəllif hüququna dair qeyd və Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fonduna istinad göstərilsin. Tərcümənin hər hansı bir hissəsindən kommersiya məqsədi ilə istifadə etmək nəzərdə tutularsa, bu ünvana müraciət etmənizi xahiş edirik publishing@.
© Council of Europe/European Court of Human Rights, 2015
The official languages of the European Court of Human Rights are English and French. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court, nor does the Court take any responsibility for the quality thereof. It may be downloaded from the HUDOC case-law database of the European Court of Human Rights () or from any other database with which the Court has shared it. It may be reproduced for non-commercial purposes on condition that the full title of the case is cited, together with the above copyright indication and reference to the Human Rights Trust Fund. If it is intended to use any part of this translation for commercial purposes, please contact publishing@.
© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2015
Les langues officielles de la Cour européenne des droits de l’homme sont le français et l’anglais. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour, et celle-ci décline toute responsabilité quant à sa qualité. Elle peut être téléchargée à partir de HUDOC, la base de jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (), ou de toute autre base de données à laquelle HUDOC l’a communiquée. Elle peut être reproduite à des fins non commerciales, sous réserve que le titre de l’affaire soit cité en entier et s’accompagne de l’indication de copyright ci-dessus ainsi que de la référence au Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme. Toute personne souhaitant se servir de tout ou partie de la présente traduction à des fins commerciales est invitée à le signaler à l’adresse suivante : publishing@
Full & Egal Universal Law Academy