© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 216
marzec 2018 r.
Naït-Liman p. Szwajcarii [Wielka Izba] – skarga nr 51357/07
Wyrok z 15.03.2018 r. [Wielka Izba]
Art. 6 Konwencji[1]
Postępowanie cywilne
Art. 6 ust. 1
Dostęp do sądu
Brak jurysdykcji uniwersalnej sądów cywilnych w sprawach dotyczących tortur: art. 6 ma zastosowanie; brak naruszenia
Fakty – W 2001 r. były Minister Spraw Wewnętrznych Republiki Tunezji był krótko hospitalizowany w Szwajcarii. Skarżący, tunezyjski uchodźca polityczny, który mieszkał w Szwajcarii od 1993 r., złożył przeciwko niemu zawiadomienie o przestępstwie dotyczące aktów tortur, których rzekomo dokonywano w 1992 r. w pomieszczeniach właściwego ministerstwa w Tunezji. Ponieważ postępowanie zostało umorzone z uwagi na fakt, że były Minister opuścił terytorium Szwajcarii, skarżący wytoczył następnie powództwo o odszkodowanie przeciwko niemu i Tunezji. Sądy szwajcarskie uznały jednak, że nie mają jurysdykcji: prawo szwajcarskie nie przewidywało uniwersalnej jurysdykcji w sprawach cywilnych dotyczących aktów tortur, a jurysdykcja w oparciu o przesłankę forum necessitatis była przyjmowana jedynie w przypadku, gdy „sprawa” miała wystarczający związek ze Szwajcarią. W szczególności Federalny Sąd Najwyższy uznał, że musi postawić się w czasie zarzucanych wydarzeń – tj. w 1992 r., a więc pomijając więzi, które skarżący nawiązał następnie ze Szwajcarią – i stwierdził, że termin „sprawa” należy rozumieć w ścisłym znaczeniu jako „zestaw faktów” (innymi słowy, to zarzucane fakty, a nie osoba skarżącego, muszą mieć wystarczający związek ze Szwajcarią).
Prawo – Art. 6 ust. 1
(a) Zastosowalność – Zastosowalność art. 6 ust. 1 w sprawach cywilnych zależy od istnienia sporu dotyczącego „praw i obowiązków”, o których, przynajmniej na zasadzie spornej, można powiedzieć, że są uznane w prawie krajowym.
Oprócz art. 41 szwajcarskiego Kodeksu zobowiązań, który uznawał ogólną zasadę odpowiedzialności cywilnej za czyny bezprawne, także art. 14 Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania[2] (stanowiącej część szwajcarskiego systemu prawnego z chwilą jej ratyfikacji w 1986 r.) gwarantował prawo ofiar tortur do uzyskania zadośćuczynienia oraz sprawiedliwego i adekwatnego odszkodowania.
Fakt, że pozwane Państwo w istocie nie kwestionowało istnienia takiego prawa, a jedynie jego eksterytorialne zastosowanie, jest bez znaczenia. Spór przed sądem może dotyczyć nie tylko rzeczywistego istnienia prawa, ale także jego zakresu oraz sposobu jego wykonywania. W opinii Trybunału kwestia jurysdykcji terytorialnej nie jest decydująca dla kwestii zastosowalności art. 6, a dotyczy przedmiotu obecnej skargi.
Rozstrzygnięcie: art. 6 ma zastosowanie (szesnastoma głosami do jednego).
(b) Przedmiot skargi – Szwajcaria nie nałożyła nadmiernego ani nieuprawnionego ograniczenia na prawo dostępu do sądu.
(i) Uprawniony charakter realizowanych celów – Można odnotować kilka uprawnionych obaw ze strony władz krajowych dotyczących właściwego wymiaru sprawiedliwości i zachowania skuteczności krajowych orzeczeń sądowych, takich jak: (i) problem z gromadzeniem i ocenianiem przez sądy dowodów; (ii) trudność z wyegzekwowaniem wyroków; (iii) ryzyko związane z zachęceniem do „poszukiwania dogodnego forum” (forum-shopping), co mogłoby za sobą pociągać nadmierne obciążenie sądów szwajcarskich, szczególnie w kontekście ograniczeń budżetowych; (iv) oraz, posiłkowo, potencjalne problemy dyplomatyczne.
(ii) Proporcjonalność ograniczenia – „Jurysdykcja” stanowi uprawnienie organu do orzekania w sprawie kwestii prawnej wynikającej ze szczególnego kontekstu sporu. Należy rozróżnić dwie podstawy możliwej do rozważenia w tej sprawie jurysdykcji:
– „jurysdykcja o charakterze „uniwersalnym” odnosi się do braku wymaganego związku między stosowaną jurysdykcją a „sprawą” lub zaskarżoną sytuacją. W swej absolutnej formie jurysdykcja uniwersalna polega na wyeliminowaniu jakiegokolwiek czynnika ratione personae lub ratione loci łączącego z forum Państwa. Konwencja w sprawie zakazu tortur przewiduje taką jurysdykcję w sprawach karnych (art. 5 ust. 2), ale jest bardziej niejednoznaczna w sprawach cywilnych (art. 14);
– jurysdykcja z tytułu „forum necessitatis” odnosi się do pozostałej jurysdykcji jako wyjątku od zwykłych reguł prawa krajowego, gdy postępowanie za granicą okazuje się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione w prawie lub w praktyce.
Prawo międzynarodowe nie zobowiązywało jednak Szwajcarii do udostępnienia skarżącemu swych sądów na żadnej z tych podstaw.
Z uwagi na brak wiążącej normy prawa międzynarodowego władze szwajcarskie miały szeroki margines oceny, którego nie przekroczył ani ustawodawca, ani sądy. W wykładni właściwych przepisów dokonanej przez Federalny Sąd Najwyższy nie są dostrzegalne żadne arbitralne lub oczywiście nieuzasadnione elementy. Mając na względzie ten wniosek, Trybunał uznał, że nie jest konieczne badanie ewentualnych immunitetów od jurysdykcji przysługujących pozwanym, przeciwko którym skierowane było roszczenie skarżącego.
Niemniej jednak powyższy wniosek nie podważa szerokiego konsensusu społeczności międzynarodowej co do istnienia prawa ofiar tortur do uzyskania odpowiedniego i skutecznego zadośćuczynienia, ani też faktu, że Państwa są zachęcane do zapewnienia skuteczności tego prawa poprzez wyposażenie swych sądów w jurysdykcję do badania takich roszczeń o odszkodowanie, także w sytuacjach, gdy roszczenia te opierają się na faktach, które miały miejsce poza ich granicami geograficznymi. W tym względzie godne pochwały są wysiłki Państw na rzecz zapewnienia dostępu do sądu w możliwie najskuteczniejszym zakresie dla osób ubiegających się o odszkodowanie za akty tortur.
Nie jest jednak nieuzasadnione, by Państwo, które ustanawia forum necessitatis, uzależniło możliwość korzystania z niego od istnienia pewnych czynników łączących z tym Państwem, określonych przez nie w zgodzie z prawem międzynarodowym i bez wykraczania poza margines oceny przyznany temu Państwu na podstawie Konwencji.
Niemniej jednak, mając na względzie dynamiczny charakter tego obszaru, Trybunał nie wykluczył możliwości rozwoju sytuacji w przyszłości. W tym stanie rzeczy, choć uznał, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 w obecnej sprawie, Trybunał zachęcił Państwa-Strony Konwencji do uwzględniania w swych porządkach prawnych wszelkich zmian sytuacji ułatwiających skuteczne dochodzenie prawa do odszkodowania za tortury, przy jednoczesnym starannym ocenianiu wszelkich roszczeń tego typu i identyfikowaniu, tam gdzie to właściwe, elementów, które zobowiązywałyby ich sądy do przyjęcia jurysdykcji za ich zbadanie.
Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (piętnastoma głosami do dwóch).
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
[1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.). [przyp. tłum.]
[2] Link do tekstu w języku polskim: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890630378 [przyp. tłum.]
Full & Egal Universal Law Academy