CASE OF NAZARENKO v. RUSSIA - [Polish Translation] by the Polish Prosecutor General

© Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, [Translation already published on the official websites of the Polish National Prosecutor’s Office and the Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Prosecutor General for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Prokuratury Krajowej i Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Prokuratora Generalnego wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

SEKCJA PIERWSZA

 NAZARENKO PRZECIWKO ROSJI

(Skarga nr 39438/13)

WYROK

STRASBOURG

16 lipca 2015

WYROK OSTATECZNY

16/10/2015

Wyrok ten stał się ostateczny na mocy art. 44 ust. 2 Konwencji. Może podlegać korekcie redakcyjnej.

W sprawie Nazarenko przeciwko Rosji,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja pierwsza), obradujący jako izba w składzie:

Isabelle Berro, Przewodnicząca,
Elisabeth Steiner,
Khanlar Hajiyev,
Mirjana Lazarova Trajkovska,
Julia Laffranque,
Ksenija Turković,
Dmitry Dedov, sędziowie,
i Søren Nielsen, Kanclerz sekcji,

Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 czerwca 2015 r.

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 39438/13) przeciwko Federacji Rosyjskiej wniesionej do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ("Konwencja") przez obywatela rosyjskiego, Pana Anatolija Segiejewicza Nazarenko ("skarżący") w dniu 15 maja 2013 roku.

2. Rząd rosyjski ("Rząd") był reprezentowany przez swego pełnomocnika, Pana G. Matuszkina.

3. Skarżący zarzucił w szczególności, że pozbawienie go praw rodzicielskich pozbawiło go prawa do kontaktu z córką oraz prawa do wniesienia powództwa w celu obrony swych praw, podnosił, że nie został poinformowany o terminie rozprawy apelacyjnej.

4. W dniu 15 października 2013 r. powyższe zarzuty zostały zakomunikowane Rządowi, a pozostała część skargi została uznana za niedopuszczalną. Trybunał postanowił również zastosować regułę 41 Regulaminu Trybunału i przyznać skardze charakter priorytetowy.

FAKTY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżący urodził się w 1965 roku i mieszka w Ulan-Ude.

6. W 2007 r. żona skarżącego, N., urodziła córkę, A.

7. W 2010 r. skarżący i N. rozwiedli się.

8. W dniu 18 stycznia 2011 r. Organ ds. Opieki nad dziećmi i władzy opiekuńczej okręgu oktiabrskiego zdecydował, że A. będzie mieszkać ze skarżącym w tygodnie parzyste, a z matką w tygodnie nieparzyste. W styczniu, czerwcu, lipcu i sierpniu A. mieszkała ze skarżącym przez wybrany przez siebie tydzień w miesiącu.

A. Zdarzenia poprzedzające pozbawianie władzy rodzicielskiej

9. W dniu 22 marca 2011 r. skarżący odkrył kilka siniaków na ciele A. Podejrzewając, że została ona pobita i wykorzystana seksualnie przez nowego partnera N., odmówił powrotu A. do N.

10. W następnym roku A. mieszkała ze skarżącym i babcią ze strony ojca. Skarżący kilkakrotnie zezwolił aby N. odwiedziła A. w jego obecności.

11. W dniu 25 marca 2011 r. skarżący złożył zawiadomienie na do policji i do organu śledczego w okręgu oktiabrskim, że jego córka A. została pobita i wykorzystywana seksualnie przez partnera N. Organ śledczy wszczął postępowanie sprawdzające.

12. Skarżący i N. złożyli wniosek do sądu okręgowego w okręgu Oktiabrskim w Ulan-Ude o wydanie nakazu stałego miejsca zamieszkania w odniesieniu do A.

13. W dniu 25 kwietnia 2011 r. A. została przesłuchana przez śledczego w obecności psychologa, w toku postępowania sprawdzającego. A. stwierdziła, że chce mieszkać ze skarżącym, ponieważ był miły, podczas gdy matka i jej nowy partner źle ją traktowali. Została ona ponownie przesłuchana przez osobę prowadzącą postępowanie w obecności psychologa w dniach: 27 czerwca i 3 sierpnia 2011 r., kiedy to potwierdziła poprzednie oświadczenia.

14. W dniu 19 maja 2011 r. Sąd Okręgowy w Oktiabrsku uznał wniosek N. o wydanie nakazu pobytu i odmówił wydania podobnego nakazu skarżącemu. Sąd stwierdził, że oboje rodzice mieli równy udział w wychowaniu A. Obydwoje mieli wystarczające środki finansowe i ich poziom życia był równie zadowalający. Jednak biorąc pod uwagę płeć i wiek A., lepiej byłoby, aby była wychowywana przez matkę. Dziecko w wieku poniżej dwunastu lat można było oddzielić od matki tylko w wyjątkowych okolicznościach. W niniejszej sprawie nie ustalono takich okoliczności. N. była zatrudniona i miała wystarczające dochody. Nie było dowodów na zaniedbania lub złe traktowanie dziecka z jej strony. Siniaki A. mogły powstać na skutek upadku lub w trakcie zabawy i nie stanowiły wystarczającego dowodu złego traktowania. Postępowanie w sprawie zarzutów dotyczących złego traktowania nadal było w toku. Opinia wydana przez biegłego psychologa powołanego przez sąd stanowiła, że to, iż A. była emocjonalnie bardziej przywiązana do ojca i babki niż do swojej matki, nie mogło zostać wzięte pod uwagę przy braku udowodnionego złego traktowania przez matkę. Sąd stwierdził, że w najlepszym interesie A. leży zamieszkanie z matką.

15. W dniu 20 maja 2011 r. organ opieki nad dziećmi odnotował, że A. chce mieszkać z ojcem. Kontrola mieszkania skarżącego wykazała, że zapewnił on wszystkie odpowiednie warunki do prawidłowego rozwoju A. Organ opieki nad dziećmi stwierdził zatem, że A. powinna zamieszkać ze skarżącym.

16. W dniu 22 czerwca 2011 r. Sąd Najwyższy Republiki Burjatija podtrzymał wyrok z dnia 19 maja 2011 r. Sąd stwierdził, że Sąd Okręgowy nie uwzględnił ustaleń i opinii organu opieki nad dziećmi i w związku z tym dopuścił się poważnego naruszenia procedury przewidzianej przez prawo. Jednakże ze względu na to, że opinia wydana przez organu opieki nad dziećmi była doradcza, a nie wiążąca dla sądu nieuwzględnienie jej nie uzasadniało ponownego rozpatrzenia sprawy, gdyż wyrok był prawidłowy w swojej treści.

17. W dniu 30 czerwca 2011 r. organ śledczy w Okręgu Oktiabrskiego wszczął postępowanie karne w sprawie domniemanego niewłaściwego traktowania i molestowania seksualnego stosowanego wobec A.

18. Ponieważ A. ciągle przebywała u skarżącego, N. złożyła do Sądu Okręgowego w Oktiabrsku wniosek o nakazanie skarżącemu zwrócenie jej A.

19. W dniu 29 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w Oktiabrskij dopuścił wniosek N. We wniosku twierdziła ona, że skarżący odmówił zastosowania się do wyroku z dnia 19 maja 2011 r., który został utrzymany w mocy. Zgodnie z tym wyrokiem skarżący powinien zwrócić A. do N. W dniu 30 stycznia 2012 r. Sąd Najwyższy Republiki Burjatja utrzymał ten wyrok w mocy.

20. W nieokreślonym terminie skarżący złożył po raz drugi wniosek do Sądu Okręgowego w Oktiabrskij o wydanie nakazu miejsca stałego zamieszkania, a także wniosek o ograniczenie praw rodzicielskich N. w stosunku do A.

21. W dniu 23 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy w Oktiabrskij odrzucił skargę i podtrzymał wcześniejsze postanowienie, zgodnie z którym A. powinna mieszkać z matką, powołując się na te same powody, które zawarto w wyroku z dnia 19 maja 2011 r. Sąd nie znalazł żadnych powodów do ograniczenia N. władzy rodzicielskiej nad A. W dniu 2 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy Republiki Burjatja utrzymał w mocy ten wyrok w postępowaniu odwoławczym.

22. W dniu 13 marca 2012 r. N. porwała A. z miejsca zamieszkania skarżącego. Od tego czasu uniemożliwiała skarżącemu kontakt z córką.

23. W dniu 20 marca 2012 r. A. ponownie została przesłuchana przez śledczego w obecności psychologa. A. powiedziała, że lubi mieszkać z matką i że matka traktuje ją dobrze.

24. W dniu 23 kwietnia 2012 r. A. została zbadana panel psychologów wyznaczonych przez śledczego w ramach postępowania karnego. Orzekli oni, że A. nie cierpi na żadne trudności w nauce ani inne zaburzenia. Jednak ze względu na wiek, poziom rozwoju i podatność na zewnętrzne wpływy nie była w stanie przedstawić wiarygodnych dowodów na temat jej relacji z matką, ojcem lub nowym partnerem matki.

25. W dniu 30 kwietnia 2013 r. organ śledczy w Oktiabrskij umorzył postępowanie karne, stwierdzając, że nie było dowodów na złe traktowanie lub wykorzystywanie seksualne dziecka, a siniaki mogły być spowodowane upadkiem. Zdaniem biegłych stwierdzenia A., że partner matki potraktował ją źle, były niewiarygodne. Świadkowie nie byli w stanie dostarczyć informacji potwierdzających zarzuty skarżącego dotyczące molestowania dziecka.

B. Pozbawienie praw rodzicielskich oraz kolejne zdarzenia.

26. Skarżący złożył po raz trzeci wniosek do Sądu Okręgowego w Oktiabrskij o wydanie nakazu stałego miejsca zamieszkania w sprawie A. Zwrócił się także o pozbawienie N. władzy rodzicielskiej nad A.

27. W toku postępowania N. złożyła skargę do Sądu Okręgowego w Oktiabrskij, kwestionując ojcostwo skarżącego. Zwróciła się z prośbą o skreślenie jego nazwiska z aktu urodzenia A. oraz o zmianę nazwiska rodowego A.

28. W dniu 23 lipca 2012 r. na podstawie testu DNA na potwierdzenie ojcostwa stwierdzono, że skarżący nie był biologicznym ojcem A.

29. W dniu 18 września 2012 r. Sąd Okręgowy w Oktiabrskij dopuścił wniosek N.. Twierdziła ona w nim, że skarżący nie był biologicznym ojcem A. oraz zakwestionowała jego status rodzicielski wobec dziecka. Sąd nakazał skreślić nazwisko skarżącego z aktu urodzenia A. a nazwisko rodowe A. zostało zmienione na nazwisko rodowe niezwiązane ze skarżącym. W dniu 19 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy Republiki Burjatja utrzymał w mocy ten wyrok w postępowaniu odwoławczym.

30. W dniu 16 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w Oktiabrskij umorzył postępowania w sprawie wniosku o wydanie nakazu stałego miejsca zamieszkania oraz nakazu pozbawienia N. władzy rodzicielskiej wobec A. Sąd orzekł, że skarżący nie będąc biologicznym ojcem A., nie podlegał ustawodawstwu krajowemu do wnoszenia powództw cywilnych dotyczących władzy rodzicielskiej oraz kwestii stałego pobytu A. Skarżący nie był obecny na rozprawie, ponieważ był chory.

31. W dniu 27 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy Republiki Burjatja podtrzymał tę decyzję w postępowaniu odwoławczym. Zdaniem skarżącego nie został on poinformowany o dacie rozprawy, ani też o decyzji odwoławczej aż do dnia 12 marca 2013 r.

32. W dniu 31 maja 2013 r. sędzia Sądu Najwyższego Republiki Burjatja odrzucił skargę kasacyjną wniesioną przez skarżącego do Prezydium tego sądu w celu rewizji orzeczenia, stwierdzając, że żadne znaczące naruszenia prawa materialnego lub proceduralnego nie wpłynęło na wynik postępowania. Zwrócił w szczególności uwagę na to, że w aktach sprawy znalazł się dowód, że w dniu 7 lutego 2013 r. przesłano skarżącemu zawiadomienie informując go o dacie rozprawy. Informacje na temat rozprawy zostały również opublikowane na oficjalnej stronie Sądu. W związku z tym skarżący został należycie poinformowany o dacie rozprawy.

II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE

33. Kodeks Rodzinny przewiduje, że rodzice działają w imieniu swojego dziecka i bronią jego praw oraz interesów w jakichkolwiek relacjach z innymi osobami fizycznymi lub osobami prawnymi. Z urzędu działają jako przedstawiciele ustawowi dziecka w postępowaniu sądowym (art. 64 ust 1).

34. W przypadku separacji rodziców, ustalenia dotyczące miejsca zamieszkania dziecka są regulowane w umowie między rodzicami. Jeśli nie można dojść do porozumienia, warunki dotyczące miejsca zamieszkania dziecka są ustalane na podstawie orzeczenia sądu, który bierze pod uwagę najlepszy interes dziecka i jego opinię w tej sprawie. W szczególności sąd musi wziąć pod uwagę przywiązanie dziecka do każdego z rodziców i rodzeństwa, relacje między dzieckiem a każdym z rodziców, wiek dziecka, moralność i inne osobiste cechy rodziców, a także możliwość każdej ze stron do stworzenia odpowiednich warunków do wychowania i rozwoju dziecka, takich jak zajęcia, czas pracy rodzica, sytuację finansową i rodzinną (art. 65 ust. 3).

35. Rodzic niezamieszkujący z dzieckiem ma prawo utrzymywać z nim kontakt oraz uczestniczyć w jego wychowaniu i edukacji. Rodzic, z którym dziecko zamieszkuje, nie może utrudniać kontaktu dziecka z drugim rodzicem, chyba że taki kontakt narusza zdrowie fizyczne lub psychiczne dziecka lub jego rozwój moralny (art. 66 ust. 1).

36. Dziecko ma prawo utrzymywać kontakt z rodzicami, dziadkami, braćmi, siostrami i innymi krewnymi. Rozwód rodziców, separacja lub unieważnienie małżeństwa nie mają żadnego wpływu na prawa dziecka. W szczególności, gdy rodzice zamieszkują osobno, dziecko ma prawo utrzymywać kontakt z obojgiem rodziców. (art. 55 ust. 1).

37. Dziadkowie, bracia, siostry i inni krewni mają prawo utrzymywać kontakt z dzieckiem. Jeżeli rodzice lub jeden z nich uniemożliwiają bliskim krewnym kontakt z dzieckiem, organ opieki może nakazać utrzymanie tego kontaktu między dzieckiem a odpowiednim krewnym. Jeżeli rodzice nie przestrzegają postanowień organu opieki nad dzieckiem, krewny lub organ opieki może złożyć wniosek do sądu o uregulowania kontaktów. Sąd musi podjąć decyzję w interesie dziecka i wziąć pod uwagę opinię dziecka. Jeżeli rodzice nie przestrzegają wyroku dotyczącego kontaktów wydanego przez sąd, mogą być pociągnięci do odpowiedzialności zgodnie z prawem (art. 67).

38. Sąd może pozbawić rodzica władzy rodzicielskiej na wniosek drugiego rodzica, opiekuna, prokuratora lub służby socjalnej, jeżeli między innymi: rodzic znęca się nad dzieckiem poprzez wykorzystywanie przemocy fizycznej lub psychicznej albo wykorzystywanie seksualne (art. 69 i 70 ust. 1).

39. Sąd może ograniczyć władzę rodzicielską rodziców i zabrać dziecko w jego własnym interesie spod opieki rodziców, na wniosek bliskiego krewnego, służb socjalnych, placówki oświatowej lub prokuratora. Władza rodzicielska może być ograniczona w przypadkach, gdy rodzic stanowi zagrożenie dla dziecka (art. 73).

40. Macierzyństwo lub ojcostwo dziecka mogą być kwestionowane przed sądem przez osobę, która została zapisana w aktach urodzenia dziecka jako matka lub ojciec, przez biologiczną matkę lub biologicznego ojca dziecka, przez dziecko, po osiągnięciu pełnoletności, przez opiekuna dziecka lub jeżeli rodzic dziecka jest prawnie niezdolny, przez opiekuna rodzica (art. 52 ust. 1).

III. WŁAŚCIWY MATERIAŁ MIĘDZYNARODOWY I PORÓWNAWCZY

A. Dokumenty Narodów Zjednoczonych

41. Artykuł 3 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej w 1989 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ i ratyfikowanej przez Rosję w 1990 r., stanowi:

“1. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka.

2. Państwa-Strony działają na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki, w takim stopniu w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych i w tym celu będą podejmowały wszelkie właściwe kroki ustawodawcze oraz administracyjne.”

42. Artykuł 9 przewiduje, w stosownych przypadkach:

“Państwa-Strony zapewniają, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, gdy kompetentne władze podlegające nadzorowi sądowemu, zdecydują zgodnie z obowiązującym prawem oraz stosowanym postępowaniem, że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka. Taka decyzja może być konieczna szczególnie w przypadkach nadużyć lub zaniedbań ze strony rodziców, gdy każde z rodziców mieszka oddzielnie, a należy podjąć decyzję odnośnie miejsca pobytu lub zamieszkania dziecka.

Państwa-Strony będą szanowały prawo dziecka odseparowanego od jednego lub obojga rodziców do utrzymywania regularnych stosunków osobistych i bezpośrednich kontaktów z obojgiem rodziców, z wyjątkiem przypadków, gdy jest to sprzeczne z najlepiej pojętym interesem dziecka...”

43. W swoim Komentarzu ogólnym nr 14 (2013) w sprawie prawa dziecka do brania pod uwagę jego interesu w pierwszej kolejności (art. 3 ust. 1), przyjętego w dniu 29 maja 2013 r. (CRC / C / GC / 14), Komitet Praw Dziecka ONZ stwierdził w szczególności:

“"13. Każde Państwo Strona musi przestrzegać i implementować prawo dziecka do oceny jego/jej najlepszego interesu i uwzględnienia go jako podstawowego zagadnienia, i podlega obowiązkowi podjęcia wszelkich niezbędnych, przemyślanych i konkretnych środków w celu pełnej implementacji tego prawa.

14. Artykuł 3 ust. 1 ustanawia ramy z trzema różnymi rodzajami zobowiązań dla Państw Stron:

(a) Obowiązek zapewnienia, że najlepsze interesy dziecka są odpowiednio zintegrowane i konsekwentnie stosowane we wszystkich działaniach podejmowanych przez instytucję publiczną, zwłaszcza we wszystkich środkach wykonawczych, postępowaniach administracyjnych i sądowych, które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na dzieci;

(b) Obowiązek zapewnienia, że wszystkie decyzje sądowe i administracyjne oraz polityka i ustawodawstwo dotyczące dzieci będą oparte na zasadzie pierwszeństwa interesów dziecka, które to pierwszeństwo jest najważniejszą kwestią. Wskazuje na to uzasadnienie z którego wynika, w jaki sposób najlepszy interes został zbadany i oceniony oraz jaką wagę przypisano mu podejmując decyzję.

...

15. Aby zapewnić przestrzeganie przepisów, Państwa Strony powinny podjąć szereg środków wykonawczych zgodnie z art. 4, 42 i 44 ust. 6 Konwencji oraz zapewnić, że najlepszy interes dziecka jest najważniejszy we wszystkich działaniach wliczając:

(a) Zrewidowanie i, w razie konieczności, nowelizację ustawodawstwa krajowego i innych źródeł prawa w celu włączenia art. 3 ust. 1 oraz zagwarantowanie, że wymóg uwzględnienia najlepszego interesu dziecka jest odzwierciedlony i wdrożony we wszystkich ustawodawstwach na szczeblu krajowym oraz terytorialnym oraz zasadach funkcjonowania prywatnych lub publicznych instytucji świadczących usługi lub wpływających na dzieci oraz postępowań sądowych i administracyjnych na wszystkich szczeblach, zarówno w zakresie prawa materialnego jak i regulaminów wewnętrznych.

(c) Ustanowienie mechanizmów i procedur dotyczących skarg, środków zaradczych lub naprawienia szkody w celu pełnego zrealizowania prawa dziecka do tego, aby jego najlepsze interesy odpowiednio zostały zintegrowane i były konsekwentnie stosowane we wszystkich środkach wykonawczych, administracyjnych i sądowych mających wpływ na dziecko

29. W sprawach cywilnych dziecko może bronić swoich interesów bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela, w przypadku ojcostwa, nadużycia lub zaniedbywania dzieci, łączenia rodzin, miejsca zamieszkania itp. Proces może mieć wpływ na dziecko, na przykład w postępowaniu dotyczącym adopcji lub rozwodu, decyzjach dotyczących aresztu, zamieszkania, kontaktu lub innych spraw, które mają istotny wpływ na życie i rozwój dziecka, jak również w przypadku nadużycia lub zaniedbania dzieci. Sądy muszą mieć na uwadze najlepszy interes dziecka we wszystkich takich sytuacjach i orzeczeniach podejmując decyzje, czy to o charakterze proceduralnym czy materialnym i muszą wykazać, że rzeczywiście to uczyniły.

...

36. Przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie stosowania wszystkich środków wykonawczych pierwszeństwo ma najlepszy interes dziecka Słowa "stanowią” wyrażają silny obowiązek Państw Stron i oznaczają, że państwu nie przysługuje uznaniowość w zakresie tego czy najlepszy interes dziecka musi być oceniany i czy przypisana jest mu pierwszorzędna waga w ramach podjętych działań.

...

60. Zapobieganie separacji rodzinnej i zachowanie jedności rodziny są ważnymi elementami systemu ochrony dzieci i są oparte na prawie przewidzianym w art. 9 ust. 1, który wymaga, aby dziecko nie było oddzielone od rodziców wbrew ich woli, Chyba że [...] takie oddzielenie jest konieczne dla najlepszego interesu dziecka ". Ponadto dziecko, które jest oddzielone od jednego lub obojga rodziców, ma prawo utrzymywać kontakty osobiste i bezpośredni kontakt z obydwojgiem rodziców w sposób regularny, chyba że jest to sprzeczne z najlepszym interesem dziecka "(art. 9 ust. 3) . Dotyczy to również osoby uprawnionej do sprawowania opieki, prawników lub zwykłych opiekunów domowych, rodziców zastępczych oraz osób, z którymi dziecko ma silne relacje osobiste ".

B. Materiał porównawczy

44. Artykuł 371-4 francuskiego Kodeksu Cywilnego stanowi, że jeżeli interes dziecka tego wymaga , sędzia rodzinny prezentuje ustalenia dotyczące związku między dzieckiem a jakąkolwiek inną osobą, bez względu na to, czy osoba ta jest krewnym dziecka i zamieszkiwała wraz z dzieckiem i jednym z jego rodziców, uczestniczyła w edukacji dziecka, codziennej opiece nad dzieckiem w domu i rozwinęła trwałe więzi emocjonalne z nim lub nią.

45. Artykuł 1685 niemieckiego Kodeksu Cywilnego stanowi, że każda osoba, z którą dziecko ma ścisłe powiązania, może domagać się uregulowania kontaktów, jeżeli faktycznie ponosiła ona odpowiedzialność za dziecko (związek społeczny i rodzinny), i jeżeli służy to najlepszym interesom dziecka. Ogólnie należy założyć, że "faktyczna odpowiedzialność" powstała, jeżeli dana osoba mieszkała przez dłuższy okres we "wspólnocie domowej" z dzieckiem.

46. Zgodnie z art. 10 ustawy Zjednoczonego Królestwa o dzieciach z 1989 r. prawa do kontaktów może domagać się w szczególności "każda strona małżeństwa (bez względu na to, czy ono istnieje) w stosunku do której dziecko jest dzieckiem rodziny", rodzic zastępczy lub krewny, z którym dziecko zamieszkiwało przez co najmniej rok, bezpośrednio poprzedzający wniosek; lub przez jakąkolwiek osobę, z którą dziecko mieszka przez okres co najmniej trzech lat.

PRAWO

I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKUŁU 8 KONWENCJI

47. Skarżący zarzucał, że pozbawienie władzy rodzicielskiej pozbawiło go prawa do utrzymywania kontaktu z córką i do obrony jego interesów w sądzie. Powołał się na art. 8 Konwencji, który brzmi w następujący sposób:

“1. Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji.

2. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób.”

A. Dopuszczalność

48. Trybunał zauważa, że skarga ta nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 (a) Konwencji. Ponadto stwierdza, że nie jest niedopuszczalna z jakiegokolwiek innego powodu. Należy zatem uznać ją za dopuszczalną.

B. Przedmiot sprawy

1. Wnioski stron

49. Rząd stwierdził, że test DNA wykazał, że skarżący nie był biologicznym ojcem A. Test został przeprowadzony zgodnie z procedurą przewidzianą przez prawo, a rosyjskie sądy uznały go za dopuszczalny i wiarygodny dowód stanowiący wystarczającą podstawę dla decyzji o rozwiązaniu statusu rodzicielskiego skarżącego w odniesieniu do A. Nie było powodu, aby wątpić w dokładność badania DNA.

50. Rząd twierdził, że pozbawienie władzy rodzicielskiej jest zgodne z Konwencją, gdyż udowodniono, że "prawny" ojciec dziecka nie był biologicznym ojcem. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału poszanowanie życia rodzinnego wymaga, aby rzeczywistość biologiczna i społeczna przeważała nad prawnym domniemaniem ojcostwa (Rząd cytował Kroon i in. Przeciwko Niderlandom z dnia 27 października 1994 r., § 40, seria A nr 297 C i Shofman przeciwko Rosji, nr 74826/01, 44, 24 listopada 2005 r.). Ponadto decyzja o pozbawieniu władzy rodzicielskiej skarżącego w odniesieniu do A. miała podstawę w prawie krajowym, a mianowicie w art. 52 kodeksu rodzinnego (zob. Pkt 40 powyżej), który nie przewidywał terminu na wniesienie skargi kwestionującej ojcostwo dziecka.

51. Rząd stwierdził ponadto, że zgodnie z prawem rosyjskim tylko bliscy krewni - rodzice, dziadkowie, dziadkowie, rodzeństwo, wujkowie, ciotki i kuzyni - mieli prawo utrzymywać kontakty z dzieckiem (zob. Pkt 37 powyżej). Biorąc pod uwagę, że status rodzicielski skarżącego wobec A. został rozwiązany, nie miał on prawa do utrzymywania kontaktu z nią w świetle prawa krajowego. Rząd zauważył w tym względzie, że skarżący nigdy nie wniósł do sądu wniosku o uregulowanie kontaktów. W każdym razie, zważywszy na istnienie konfliktu pomiędzy skarżącym a matką A., w najlepszym interesie dziecka nie leżało przyznanie praw do kontaktów ze skarżącym (powoływano się na Nekvedavicius przeciwko Niemcom, Nr 46165/99 z dnia 19 czerwca 2003 r.).

52. Rząd podniósł również, że skarżący w świetle prawa krajowego nie miał podstaw do ubiegania się o wydanie orzeczenia sądowego pozbawiające matkę A. władzy rodzicielskiej. Prawo rosyjskie przewidywało, że wniosek o wydanie takiego orzeczenia sądowego może zostać wniesiony tylko przez rodzica, opiekuna, prokuratora lub służby socjalne (zob. Pkt 38 powyżej). Decyzja sądów krajowych o umorzeniu postępowania była zatem zgodna z prawem.

53. Wreszcie Rząd stwierdził, że wszystkie decyzje sądów krajowych zostały podjęte z myślą o najlepszym interesie A. W szczególności stwierdziły one, że wychowywanie przez matkę leży w najlepszym interesie A.

54. Skarżący podtrzymywał swoje zarzuty.

2. Ocena Trybunału

55. Trybunał musi przede wszystkim zbadać, czy istnieje związek pomiędzy skarżącym a A. w odniesieniu do życia prywatnego lub rodzinnego w rozumieniu art. 8 Konwencji.

56. Trybunał powtarza, że pojęcie "życia rodzinnego" na mocy art. 8 Konwencji nie ogranicza się do związków małżeńskich i może obejmować inne więzi de facto "rodzinne" (zob. ww. wyrok w sprawie Anayo przeciwko Niemcom, nr 20578/07, § 55 , 21 grudnia 2010 r., z dalszymi odniesieniami). Istnienie lub nieistnienie "życia rodzinnego" w rozumieniu art. 8 zasadniczo dotyczy kwestii faktycznej, w zależności od rzeczywistego istnienia w praktyce bliskich więzi osobistych (zob. K. i T. przeciwko Finlandii [GC], nie. 25702/94, § 150, ETPC 2001 VII). Chociaż z reguły współzamieszkiwanie może stanowić wymóg takiej relacji, wyjątkowo inne czynniki mogą również służyć wykazaniu, że relacja ma dostateczną trwałość w celu tworzenia de facto "więzi rodzinnych" (zob. ww. wyrok w sprawie Kroon i inni., paragraf 30).

57. W poprzednich sprawach Trybunał stwierdził, że związek między rodziną zastępczą a dzieckiem wychowanym, mieszkających razem przez wiele miesięcy, skutkuje zaistnieniem życia rodzinnego w rozumieniu art. 8 ust. 1 pomimo braku biologicznej więzi między nimi. Trybunał wziął pod uwagę fakt, że między rodziną zastępczą a dzieckiem rozwinęła się ścisła więź emocjonalna, podobna do tej między rodzicami a dziećmi, a rodzina zastępcza zachowywała się pod każdym względem, podobnie jak rodzice dziecka (zob. Moretti i Benedetti W. Włochy, nr 16318/07, §§ 49-50, 27 kwietnia 2010 r. Oraz Kopf i Liberda przeciwko Austrii, nr 1598/06, § 37, 17 stycznia 2012 r.).

58. W odniesieniu do niniejszej sprawy Trybunał zauważa, że A. urodziła się podczas małżeństwa z N. i została zarejestrowana jako jego córka. Nie mając wątpliwości co do swego ojcostwa w stosunku do A., skarżący wychowywał i dbał o nią od ponad pięciu lat. Zgodnie z ustaleniami władz opiekuńczych i biegłych psychologów, pomiędzy skarżącym a A. występowała ścisła więź emocjonalna (zob. paragraf 14 i 15 powyżej). Biorąc pod uwagę fakt, że skarżący i A. od wielu lat uważali się za ojca i córkę, dopóki nie ujawniono ostatecznie, że skarżący nie był ojcem biologicznym A., oraz biorąc pod uwagę bliskie więzi emocjonalne między nimi, Trybunał stwierdza, że ich związek związany jest z życiem rodzinnym w rozumieniu art. 8 ust. 1.

59. Trybunał w dalszej części zbada, czy nastąpiło naruszenie poszanowania życia rodzinnego skarżącego.

60. Trybunał zauważa, że w przypadku ustalenia istnienia związku rodzinnego, państwo musi przede wszystkim działać w taki sposób aby umożliwić utrzymanie tej więzi. Wzajemne przebywanie przez rodzica i dziecko w swoim towarzystwie stanowi podstawowy element życia rodzinnego, a krajowe środki utrudniające takie korzystanie stanowią ingerencję w prawo chronione na mocy art. 8 Konwencji (zob. między innymi Monory przeciwko Rumunii i Węgrom, nr 71099/01, § 70, z dnia 5 kwietnia 2005 r. oraz ww. wyrok w sprawie K. i T. przeciwko Finlandii, § 150).

61. Ponadto nawet jeżeli podstawowym celem art. 8 jest ochrona indywidualnej osoby przed arbitralnym działaniem władz publicznych, to dodatkowo istnieją pozytywne obowiązki nieodłącznie związane ze skutecznym "poszanowaniem" życia rodzinnego. Obowiązki te mogą obejmować przyjęcie środków mających na celu zapewnienie poszanowania życia rodzinnego, nawet w sferze relacji międzyludzkich, w tym zarówno zapewnienie odpowiednich instytucji prawnych dla organów orzekających jak i egzekwujących prawo, tak by stworzyć machinę stojącą na straży praw indywidualnych osób i inicjującą w stosownych przypadkach konkretne kroki. (zob. Glaser przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 32346/96, § 63, z dnia 19 września 2000 r.).

62. W odniesieniu do obowiązku państwa co do wdrożenia pozytywnych środków Trybunał wielokrotnie stwierdzał, że art. 8 obejmuje prawo rodziców do podejmowania działań mających na celu połączenie z dzieckiem oraz obowiązek podjęcia takich działań przez władze krajowe. Dotyczy to również przypadków, w których spory dotyczące kontaktów i zamieszkania dzieci powstają między rodzicami lub innymi członkami rodziny dzieci (zob. Manic przeciwko Litwie, nr 4660011, z dnia 101 stycznia, z późniejszymi zmianami).

63. W kontekście zarówno negatywnych, jak i pozytywnych obowiązków należy rozważyć równowagę pomiędzy konkurującymi interesami jednostki a ogółem jako wspólnoty. W obu kontekstach państwo cieszy się pewnym marginesem uznania (zob. ww. wyrok w sprawie Glaser, paragraf 63). Artykuł 8 nakłada na władze krajowe wymóg sprawiedliwej równowagi pomiędzy interesem dziecka a rodzicami i wskazuje, że w procesie poszukiwania tej równowagi należy przyznać pierwszeństwo najlepszemu interesowi dziecka, który w zależności od swej natury i powagi, może zastąpić interes rodzica (Zob. ww. wyrok w sprawie Sahin przeciwko Niemcom [GC], nr 30943/96, § 66, ETPC 2003 VIII i Płaza przeciwko Polsce, nr 18830/07, § 71, 25 stycznia 2011 r. ).

64. W niniejszej sprawie skarżący został pozbawiony władzy rodzicielskiej w odniesieniu do A. , a jego nazwisko zostało skreślone z aktu urodzenia A. po ustaleniu, że nie był on jej biologicznym ojcem. W rezultacie stracił on wszelkie prawa rodzicielskie wobec A., w tym prawo do kontaktów. Kodeks rodzinny przewiduje, że tylko rodzice, dziadkowie, bracia, siostry i inni krewni mają prawo utrzymywać kontakt z dzieckiem (patrz: paragrafy 35-37 powyżej). Jak potwierdził rząd, skarżący nie jest uprawniony do utrzymywania kontaktu z A., ponieważ nie jest już uważany za jej rodzica lub innego krewnego. W takich okolicznościach Trybunał zauważa, że sądowy wniosek o uregulowanie kontaktu z pewnością zostanie odrzucony na podstawie obowiązującego prawa krajowego.

65. Trybunał jest zaniepokojony brakiem elastyczności rosyjskich przepisów prawnych regulujących prawo do kontaktów. Wymieniają one wyczerpującą listę osób, które mają prawo utrzymywać kontakt z dzieckiem, nie przewidując żadnych wyjątków w celu uwzględnienia różnorodności sytuacji rodzinnych i najlepszego interesu dziecka. W rezultacie osoba, która podobnie jak skarżący nie jest związana z dzieckiem, ale, która przez długi czas zajmowała się nim i nawiązała bliską więź z nim nie może uzyskać prawa do kontaktowania się w żadnych okolicznościach, niezależnie od najlepszego interesu dziecka. Rząd nie podał żadnych powodów, dla których uznano, że "konieczne w demokratycznym społeczeństwie" jest ustanowienie nieelastycznego wykazu osób uprawnionych do utrzymywania kontaktu z dzieckiem bez rozważenia jakichkolwiek wyjątków od stosowania tego przepisu w celu uwzględnienia najlepszego interesu dziecka w szczególnych okolicznościach każdego przypadku.

66. Trybunał nie jest przekonany, że najlepszym interesem dzieci w sferze praw do kontaktów może być ogólne domniemanie prawne. Biorąc pod uwagę rozmaite sytuacje rodzinne, których dotyczy problem, Trybunał uważa, że ​​sprawiedliwe wyrównanie praw wszystkich zaangażowanych osób wymaga zbadania szczególnych okoliczności każdego przypadku (zob. Mutatis mutandis, Schneider przeciwko Niemcom, nr 17080 / 07, § 100, 15 września 2011 r.). Zgodnie z tym art. 8 Konwencji można interpretować w ten sposób, że nakłada na państwa członkowskie obowiązek zbadania indywidualnie każdego przypadku, czy leży w najlepszym interesie dziecka utrzymanie kontaktu z osobą, niezależnie od tego, czy jest ona z nią związana biologicznie, czy też nie, lecz dbała o dziecko przez wystarczająco długi czas. Odmawiając skarżącemu prawa do utrzymywania kontaktów z A. bez zbadania przedmiotowej kwestii, i zbadania czy taki kontakt byłby w najlepszym interesie A., Rosja nie zastosowała się do tego obowiązku.

67. Trybunał zauważa, że w wyniku zastosowania prawa krajowego skarżący został całkowicie i automatycznie wykluczony z życia A. po rozwiązaniu stosunku ojcowskiego. Uważa jednak, że osoba, która przez jakiś czas wychowywała dziecko jako swoje własne, nie może być całkowicie wykluczona z życia dziecka, jeżeli okaże się, że nie jest biologicznym ojcem dziecka, chyba że istnieją istotne powody związane z najlepszym interesem dziecka. W niniejszej sprawie nie wystąpiły takie powody. Nigdy nie sugerowano, aby kontakt ze skarżącym był szkodliwy dla rozwoju A. Wręcz przeciwnie, zostało ustalone zarówno przez organy opieki nad dziećmi, jak i przez biegłych psychologów, że istniało silne wzajemne przywiązanie między skarżącym a A. oraz że skarżący dbał o nią (patrz paragrafy 14 i 15 powyżej).

68. W świetle powyższego Trybunał stwierdza, że władze nie wypełniły obowiązku umożliwienia utrzymywania więzi rodzinnych pomiędzy skarżącym a A. Całkowite i automatyczne wykluczenie skarżącego z życia A. po tym, jak został pozbawiony praw rodzicielskich w wyniku nieelastyczności krajowych przepisów prawnych, w szczególności odmowy prawa do kontaktów, nie biorąc pod uwagę dobra A – spowodowało naruszenie prawa skarżącego do poszanowania jego życia rodzinnego.

W związku z tym, nastąpiło naruszenie art. 8 Konwencji.

II. DOMNIEMANE NARUSZENIA ARTYKUŁU 6 § 1 I ARTYKUŁU 13 KONWENCJI

69. Skarżący skarżył umorzenie postępowania sądowego w przedmiocie wydania orzeczenia o miejscu zamieszkania oraz pozbawienia matki A. władzy rodzicielskiej. Skarżył się także na brak poinformowania go o rozprawie z dnia 27 lutego 2013 r. Zarzuty te opierał na artykule 6 § 1 i artykule 13 Konwencji, które brzmią następująco:

Artykuł 6 ust. 1

“Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd...”

Artykuł 13

“Każdy, kogo prawa i wolności zawarte w niniejszej Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe.”

70. Rząd stwierdził, że skarżący nie złożył skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej od wyroku Sądu Okręgowego w Oktiabrskij z dnia 16 stycznia 2013 r., i następnych odwołań oraz decyzji kasacyjnych z 27 lutego i 31 maja 2013 r. Nie złożył też do Prezydium Sądu Najwyższego skargi o nadzór nad kontrolą. W związku z tym nie wyczerpał krajowych środków odwoławczych.

71. Rząd podniósł ponadto, że skarżący nie miał podstaw w prawie krajowym do złożenia wniosku o wydanie nakazu pozbawienia matki A. władzy rodzicielskiej (zob. paragraf 38 powyżej) lub wniosku o ustalenie miejsca zamieszkania. Decyzja sądów krajowych o umorzeniu postępowania była zatem zgodna z prawem. Ponadto wcześniejsze wnioski skarżącego o wydanie nakazu pobytu zostały przeanalizowane przez sądy krajowe. Skarżący został ponadto poinformowany o rozprawie z dnia 27 lutego 2013 r.

72. Skarżący podtrzymał swoje zarzuty.

73. Trybunał uważa, że sprzeciw rządu dotyczący niewykorzystania krajowych środków odwoławczych ściśle wiąże się ze skargą skarżącego na naruszenie art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji, a zatem musi zostać włączony do meritum sprawy. Trybunał uważa, że skargi należy uznać za dopuszczalne i uznaje, w świetle powyższej konkluzji na podstawie art. 8, że nie ma potrzeby rozpatrywania odrębnie skarg skarżącego na podstawie art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji.

III. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI

74. Artykuł 41 Konwencji stanowi:

“Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie.”

75. Skarżący nie ubiegał się o zadośćuczynienie. W związku z tym Trybunał uważa, że nie jest zobligowany do przyznania mu jakiejkolwiek sumy z tego tytułu.

Z TYCH PRZYCZYN, TRYBUNAŁ, JEDNOMYŚLNIE,

1. Dołącza do meritum sprawy wstępny sprzeciw rządu oparty na niewyczerpaniu środków krajowych;

2. Uznaje skargę za dopuszczalną;

3. Stwierdza, że nastąpiło naruszenie art. 8 Konwencji;

4. Uznaje, że nie ma potrzeby rozpatrywania skarg na podstawie art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji, a także, w konsekwencji wyżej wspomnianego wstępnego sprzeciwu Rządu.

Sporządzono w języku angielskim i ogłoszono na piśmie w dniu 16 lipca 2015 r. zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Søren NielsenIsabelle Berro
KanclerzPrzewodnicząca

 

Full & Egal Universal Law Academy