© Translations published on
Permission to re-publish this translation has been granted by
for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC.
Öcalan gegn Tyrklandi (2)
Dómur frá 18. mars 2014
Mál nr. 24069/03, 197/04, 6201/06 og 10464/07
3. gr. Bann við pyndingum
7. gr. Engin refsing án laga
8. gr. Friðhelgi einkalífs og fjölskyldu
Fangar. Einangrun Lífstíðardómur án möguleika á reynslulausn,
1. Málsatvik
Kærandi, Abdullah Öcalan er tyrkneskur ríkisborgari fæddur árið 1949 og afplánar nú fangelsisdóm á eyjunni Imrali í Marmarahafi. Árið 1999 var hann hnepptur í gæsluvarðhald og vistaður á Imrali. Sem stofnandi hryðjuverkasamtakanna PKK, þjóðernisflokks Kúrda, var hann sakfelldur fyrir að reyna að ná landsvæði af Tyrklandi og fyrir að hafa í þeim tilgangi verið leiðtogi vopnaðra hryðjuverkamanna í árásum sem kostuðu þúsundir manna lífið. Í júni 1999 var hann dæmdur til dauða. Árið 2002 var dauðarefsing á friðartímum afnumin í Tyrklandi og var dómi hans þá breytt í lífstíðarfangelsi án þess að hann ætti möguleika á reynslulausn.
Kærandi var í einangrun í rúm 10 ár eða til 17. nóvember 2009 er fimm aðrir fangar voru fluttir í fangelsið. Í þessi rúm 10 ár dvaldi hann í sama 13 fm. klefanum og var án sjónvarps. Samskipti hans voru einskorðuð við starfsfólk fangelsisins sem var gert að tjá sig ekki frekar við hann en starfið krafðist. Hann hafði aðgang að bókum og útvarpi sem þó einungis náði ríksisstöðvum. Aðgangur hans að dagblöðum og vikuritum var skertur.
Árið 2009 bötnuðu aðstæður kæranda að frumkvæði Evrópunefndar um afnám pyndinga. Hann hefst núna við í 10 fm. klefa en hefur heimild til að fara út úr honum. Síðan í janúar 2012 hefur hann haft aðgang að sjónvarpi. Hann hefur einnig í ríkara mæli fengið að tala við og hafa önnur samskipti við samfanga sína.
Sami læknir fékk ekki að skoða kæranda oftar en einu sinni og sökum aðstæðna á eynni hefur heimsóknum nánustu vandamanna og lögmanna hans ítrekað verið synjað. Heimsóknir urðu tíðari milli 2007 og 2010. Heimsóknir standa í eina klst. á tveggja vikna fresti. Viðtöl hans við lögmann sinn voru undir eftirliti starfsmanna fangelsisins og hljóðrituð. Fangelsisyfirvöld bera því við að hann hafi reynt, og stöku sinnum tekist, að koma boðum út til samtaka sinna með aðstoð lögmanna sinna. Hann sat í algerri einangrun í 20 daga árið 2005 fyrir þær sakir. Af sömu ástæðu hefur nokkrum fyrrum lögmönnum kæranda verið bannað að koma fram fyrir hans hönd.
2. Meðferð málsins hjá Mannréttindadómstólnum
Kæran
Kærandi reisti mál sitt á því að lífstíðardómur án mögulegrar lausnar svo og félagsleg einangrun hans í fangelsinu feli í sér brot á 3. gr. sáttmálans. Einnig byggði hann á því að skerðing á rétti hans til símasamskipta og heimsókna frá lögmönnum og ættingjum hafi falið í sér brot á 8. gr. sáttmálans. Því til viðbótar byggði hann á því að breyting á dauðadómi yfir í lífstíðardóm án mögulegrar lausnar hafi falið í sér harðari refsingu innleidda eftir að brotið var framið sem væri andstætt 7. gr. sáttmálans. Að lokum byggði kærandi á því að eitrað hefði verið fyrir honum í fangelsinu og þar með brotið á rétti hans til lífs skv. 2. gr.
Niðurstaða
Um 3. gr.: Kæran um brot á 3. gr. var í tvíþætt. Í fyrsta lagi varðaði hún meðferð tyrkneska ríkisins á kæranda fram til 2009 og í öðru lagi lögmæti lífstíðardóms yfir honum án mögulegrar lausnar.
Dómstóllinn benti á að afplánun kæranda fæli í sér talsverð vandkvæði fyrir tyrknesk stjórnvöld. Hann væri álitinn hættulegasti hryðjuverkamaður landsins auk þess sem talsverðar líkur séu á því að andstæðingar hans freisti þess að ráða hann af dögum og að fylgjendur hans aðstoði hann við að flýja úr fangelsi. Því til viðbótar sé hann enn andlit PKK út á við og virðist enn vera æðsti stjórnandi samtakanna. Dómstóllinn lýsti yfir skilningi á því að gríðarlegra öryggisráðstafana hafi verið þörf.
Eðli þeirra öryggisráðstafana sem beitt var, m.a. takmörkun á aðgangi að upplýsingum, samskiptum við aðra fanga og synjun á leyfi til að ræða við lögmenn sína undir fjögur augu var slík að það jók á félagslega einangrun kæranda, hins vegar tók dómstóllinn fram að ríki hafi rétt til að innleiða lögmætar tálmanir á réttindum. Fram til nóvember 2009 var sú tálmun á réttindum kæranda sem innleidd var ekki alger heldur að hluta og tengd þeim hagsmunum sem vernda átti. Eftir nóvember 2009 gat kærandi ekki haldið því fram að hann hafi liðið alvarlega félagslega einangrun.
Dómstóllinn tók til skoðunar lengd einangrunarinnar með tilliti til annarra hugsanlegra úrræða, hugsanlegra úrræða kæranda og hvaða eftirlit ríkið hafði haft með ástandi hans. Með vísan til takmarkaðs aðgangs kæranda að upplýsingum, svo sem skort á sjónvarpi, erfiðleika aðstandenda hans við að komast til hans á eyjuna sem ýtt hafi undir félagslega einangrun hans, svo og skort á því að ríkið leitaði annarra raunhæfra úrræða í máli kæranda, komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að meðferð á kæranda fram til nóvember 2009 hafi falið í sér ómannlega meðferð í skilningi 3. gr., en eftir það hafi meðferðin ekki verið slík.
Hvað varðaði lögmæti lífstíðardóms án mögulegrar lausnar áréttaði dómstóllinn að lífstíðardómur fullorðins manns væri ekki í sjálfu sér bannaður eða ósamrýmanlegur 3. gr. sáttmálans. Skilyrðum 3. gr. væri fullnægt ef landsréttur byði kæranda endurskoðun á lífstíðardómi, svo sem með styttingu refsivistar, náðun, niðurfellingu á refsingu eða reynslulausn. Í þessu máli átti kærandi enga réttarfarslega möguleika á lausn. Þótt forseti Tyrklands gæti veitt fanga lausn sökum elli eða sjúkleika og þrátt fyrir að reglulega væru sett lög um náðun einstaklinga af sömu sökum, fékkst ekki séð að slíkt hafi verið ætlunin í máli kæranda. Löggjöfin um lífstíðardóm án mögulegrar lausnar, sem kæranda var gert að þola, var í eðli sínu án kosts á einhvers konar lausn. Fól refsing kæranda því í sér brot á 3. gr. sáttmálans.
Um 8. gr.: Dómstóllinn ítrekaði að fangelsisyfirvöldum bæri að aðstoða fanga við að halda sambandi við sína nánustu meðan á refsivist þeirra stæði. Í máli kæranda var sökum aðstæðna fjöldi heimsókna frá fjölskyldu hans takmarkaður og fram til 2010 fóru heimsóknir hans við aðra en foreldra, maka, börn og systkini fram í viðtalsherbergi með gleri á milli kæranda og gests hans.
Þessar öryggisráðstafanir voru byggðar á lagaheimild og áttu við um fanga sem töldust sérlega hættulegir almenningi. Þær stefndu einnig að því lögmæta markmiði að vernda almenning fyrir glundroða og glæpum. Ótti ríkisins um að kærandi myndi nýta heimsóknir til að hafa samband við meðlimi PKK var réttlætanlegur. Við mat á hagsmunum kæranda gagnvart hagsmunum almennings tók dómstóllinn fram að fangelsisyfirvöld hafi lagt sitt af mörkum við að aðstoða kæranda við að halda samskiptum við fjölskyldu sína. Með vísan til þess að hófs hafi verið gætt og að takmarkanir á rétti kæranda hafi ekki verið of umfangsmiklar komst dómstóllinn að því að skerðing á réttindum kæranda væri ekki meiri en nauðsyn bæri til í lýðræðisþjóðfélagi til verndar gegn glundroða og glæpum. Því var ekki um brot á 8. gr. að ræða.
Um 7. gr.: Kærandi bar því við að ef dauðarefsingu væri ekki framfylgt væri venjan sú að dómfelldur maður ætti rétt á lausn eftir að hafa afplánað 36 ár af dómi sínum. Því hafi það verið þynging refsingar þegar dómi hans var breytt í lífstíðardóm. Með vísan til umræðna innan Tyrklands þegar afnema átti dauðarefsingu, þar sem meðal annars var rætt um að taka hann af lífi áður en þetta yrði gert, komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að það hafi verið raunveruleg hætta á að kærandi yrði tekinn af lífi. Enn fremur kom 36 ára reglan einungis til skoðunar ef tyrkneska þingið neitað að framfylgja refsingunni, en mál kæranda var aldrei borið þar upp. Dómstóllinn kannaði hvort við afnám dauðarefsingar hafi opnast möguleiki fyrir þá sem dæmdir höfðu verið til dauða að fá lausn eftir afplánun einhverrar lágmarks fangelsisrefsingar. Þetta mátti ekki lesa út úr upphaflegu löggjöfinni né neinni þeirri löggjöf sem sett var í kjölfarið. Var því ekki um brot á 7. gr. að ræða.
Um 2. gr.: Dómstóllinn fann engin rök í þeim gögnum sem fyrir lágu til að styðja það að brotið væri gegn rétti kæranda til lífs og var þeim þætti kærunnar því vísað frá og talinn ótækur til meðferðar.
Kæranda voru dæmdar 25.000 evrur í málskostnað.
Full & Egal Universal Law Academy