Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi
BÖYÜK PALATA
RAMSAHAİ (RAMSAHAY) VƏ BAŞQALARI NİDERLANDA QARŞI məhkəmə işi
(Ərizə Nº 52391/99)
QƏRAR
Strasburq
15 may 2007-ci il
Bu qərar qətidir, amma ona redaktə xarakterli düzəlişlər edilə bilər.
Ramsahay Niderlanda qarşı məhkəmə işində Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi,
hakimlər:
cənab J.-P. Kosta (J.-P. Costa), sədr;
cənab L. Vildhaber (L. Wildhaber);
cənab X.L. Rozakis (C.L. Rozakis);
ser Nikolas Bratsa (Nicolas Bratza);
cənab P. Lorensen (P. Lorenzen);
cənab L. Lukaides (L. Loucaides);
cənab İ. Kabral Barreto (I. Cabral Barreto);
xanım N. Vajiç (N. Vajić);
xanım S. Botuçarova (S. Botoucharova);
xanım A. Mularoni (A. Mularoni);
cənab S. Pavlovski (S. Pavlovschi);
xanım E. Fura-Sandström (E. Fura-Sandström);
cənab X. Hacıyev (K. Hajiyev);
cənab D. Spilmann (D. Spielmann);
xanım D. Josyene (D. Jočienė);
cənab D. Popoviç (D. Popović);
xanım V. Tomassen (W. Thomassen), ad hoc hakim;
habelə Seksiya katibinin müavini cənab M. O’Boyldan (M. O’Boyle) ibarət tərkibdə Böyük Palatada iclas keçirərək,
18 oktyabr 2006-cı ildə və 21 fevral 2007-ci ildə qapalı müşavirə keçirərək,
Yuxarıda qeyd edilən sonuncu tarixdə qəbul etdiyi aşağıdakı qərarı elan edir.
PROSEDUR
1. İş İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasının (“Konvensiya”) 34-cü maddəsinə əsasən Niderland vətəndaşları cənab Rene Qasuta Ramsahay, xanım Mildred Viola Ramsahay və cənab Riki Moravia Qasuta Ramsahay (“ərizəçilər”) tərəfindən 8 sentyabr 1999-cu ildə Məhkəməyə təqdim edilmiş Niderland Krallığına qarşı ərizə (Nº 52391/99) əsasında başlanmışdır.
2. Ərizəçiləri Amsterdamda vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olan cənab G.P. Hamer təmsil etmişdir. Niderland Hökumətini (“Hökumət”) onun nümayəndələri cənab R.A.A. Böker və Niderland Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi xanım Şukkinq təmsil etmişlər.
3. Ərizəçilər konkret olaraq iddia etmişlər ki, birinci iki ərizəçinin nəvəsi və üçüncü ərizəçinin oğlu, polis əməkdaşının açdığı atəşlə qətlə yetirilmiş cənab Moravia Siddharta Qasuta Ramsahaynin ölümünün halları Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozuntusunu təşkil edir. Onlar həmçinin iddia etmişlər ki, işin sonrakı istintaqı səmərəli və müstəqil olmayıb.
4. Ərizə Məhkəmənin İkinci Seksiyasının icraatına verildi (Məhkəmə Reqlamentinin 52-ci Qaydasının 1-ci bəndi). 26-cı Qaydanın 1-ci bəndinə uyğun olaraq, həmin Seksiyanın tərkibində işə baxacaq Palata təşkil edildi (Konvensiyanın 27-ci maddəsinin 1-ci bəndi).
5. 1 noyabr 2004-cü ildə Məhkəmə öz Seksiyalarının tərkibində dəyişiklik etdi (25-ci Qaydanın 1-ci bəndi). İş yenidən təşkil edilmiş Üçüncü Seksiyasının icraatına verildi (52-ci Qaydanın 1-ci bəndi). Niderlandda seçilmiş hakim cənab Mayer işdə iştirak etməkdən imtina etdi (28-ci Qayda). Müvafiq olaraq, Hökumət xanım V. Tomasseni ad hoc hakim qismində işdə iştirak etməyə təyin etdi.
6. 3 mart 2005-ci il tarixli qərarı ilə Seksiyanın Palatası ərizəni qəbul olunan elan etdi.
7. 10 noyabr 2005-ci ildə hakimlər cənab B.M. B.M. Zuoançiç (B.M. Zupančič) (sədr), cənab C. Heliqan (J. Hedigan), cənab L. Kafliş (L. Caflisch), xanım M. Tsatsa-Nikolovska (M. Tsatsa-Nikolovska), cənab V. Zaqrebelski (V. Zagrebelsky), cənab David Tor Byörqvinsson (David Thór Björgvinsson) və ad hoc hakim xanım V. Tomassendən (W. Thomassen), habelə Seksiyanın katibi cənab V. Bergerdən (V. Berger) ibarət Palata qərar çıxardı (“Palatanın qərarı”), qərarda müəyyən edildi ki: Moravia Ramsahaynin ölümünə dair istintaq prosedurundakı qüsurlarla əlaqədar olaraq Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub (səs çoxluğu ilə); qalan məsələlərlə bağlı Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulmayıb (yekdilliklə); Konvensiyanın 6-cı maddəsi bu işə tətbiq edilə bilməz (yekdilliklə); və Konvensiyanın 13-cü maddəsi üzrə hər hansı ayrıca məsələ meydana çıxmır (yekdilliklə). Xanım Tomassenin və cənab Zaqrebelskinin çoxluğun rəyi ilə qismən üst-üstə düşməyən rəyi bu qərara əlavə olundu.
8. 9 fevral 2006-cı il tarixli məktubu ilə Hökumət Konvensiyanın 43-cü maddəsinə və 73-cü Qaydaya uyğun olaraq işin Böyük Palataya göndərilməsi xahişi ilə müraciət etdi. Böyük Palatanın komitəsi 12 aprel 2006-cı ildə bu xahişlə razılaşdı.
9. Böyük Palatanın təşkili Konvensiyanın 27-ci maddəsinin 2-ci və 3-cü bəndlərinin və 24-cü Qaydanın müddəalarına uyğun olaraq həll edildi.
19 yanvar 2007-ci ildə cənab Vildhaberin Məhkəmənin sədri vəzifəsində qalma müddəti başa çatdı. Cənab Kosta sədr qismində onun yerinə keçdi və hazırkı işdə Böyük Palatanın sədrinin yerini tutdu (9-cu Qaydanın 2-ci bəndi).
10. Ərizəçi və Hökumət işin mahiyyəti üzrə yazılı qeydlərini təqdim etdi, lakin ərizəçilər öz qeydlərini təqdim etmədilər. Ərizəçilər Palatadakı icraatda irəli sürdükləri arqumentləri qeyd etdilər.11. 18 oktyabr 2006-cı ildə Strasburqda İnsan Hüquqları Sarayında açıq dinləmə keçirildi (59-cu Qaydanın 3-cü bəndi).
Məhkəmədə iştirak etdilər:
a) Hökumətin adından:
cənab R.A.A. Böker, nümayəndə;
cənab M. Kuiyer və xanım T. Dofeyde , məsləhətçilər;
b) ərizəçilərin adından:
cənab G.P. Hamer, vəkil;
xanım M. van Delft, vəkil.
Məhkəmə cənab Hamerin, cənab Bökerin və cənab Kuiyerin müraciətlərini və hakimlərin verdiyi suallara onların cavablarını dinlədi.
FAKTLAR
I. İŞİN HALLARI
12. Birinci iki ərizəçi, cənab Rene Qasuta Ramsahay və xanım Mildred Viola Ramsahay mərhum cənab Moravia Siddharta Qasuta Ramsahaynin (“Moravia Ramsahay”) babası və nənəsidirlər. Onlar 1938-ci ildə anadan olublar. Nəvələri yetkinlik yaşına, yəni on səkkiz yaşına çatana qədər onların onun qəyyumu olublar. Üçüncü ərizəçi cənab Riki Moravia Qasuta Ramsahay 1960-ci ildə anadan olub, o, Moravia Ramsahaynin atasıdır.
13. Moravia Ramsahay 6 dekabr 1979-cu ildə anadan olub. O, 19 iyul 1998-ci ildə vəfat edib.
A. İşin halları
1. Moravia Ramsahaynin ölümünün halları və sonrakı hadisələr
14. Bazar günü, 19 iyul 1998-ci ildə axşam Amsterdamın Biylmermeer rayonunda “Kvakoe” bayramı zamanı (bu, Surinamda 135 il əvvəl köləliyin ləğv edilməsi ilə əlaqədar olaraq surinamlı mühacirlər icması tərəfindən qeyd edilən bayramdır) Moravia Ramsahay Vinodkumar Hoseyni adlı bir nəfər motoroller sahibini odlu silahla hədələyərək bu nəqliyyat vasitəsini tərk etməyə məcbur etdi. Motoroller üzərində nəzarəti ələ keçirdikdən sonra o, motorolleri sürüb getdi.
15. Cənab Hoseyni bu barədə iki nəfər piyada polis patruluna xəbər verdi, onlar isə Flierbosdreefdəki polis məntəqəsində növbədə olan polis əməkdaşına soyğunçuluq barədə ratsiya vasitəsilə məlumat verdilər. Növbətçi polis əməkdaşı öz növbəsində ərazidəki polis patrullarına həyəcan siqnalı verdi. Bu arada cənab Hoseyni və iki polis əməkdaşı Moravia Ramsahaynın sürdüyü motorolleri təqib etməyə yollandılar, amma onu yaxalaya bilmədilər.
16. Bundan sonra cənab Hoseyninin Moravia Ramsahayda odlu silah olduğu barədə məlumat verib-verməməsi ilə bağlı iki polis əməkdaşı ilə cənab Hoseyni arasında fikir ayrılığı yarandı. Cənab Hoseyni bildirdi ki, o, bu məlumatı verib, amma onlar onu düzgün anlamayıblar. İki polis əməkdaşı bildirdilər ki, silah məsələsindən xəbərsiz olublar və buna görə də bu xəbəri polis məntəqəsinə çatdıra bilməyiblər.
17. Təxminən beş dəqiqə sonra polis maşınında patrul xidmətini həyata keçirən iki nəfər formalı polis əməkdaşı Brons və Bultstra onlara təsvir edilmiş əlamətlərə uyğun gələn şəxsin sürdüyü motorollerin “Hyugenbos” adlandırılan hündür binanın yaxınlığında dayandığını gördülər. Onlar maşını saxlayıb bayıra çıxdılar. Polis əməkdaşı Bultstra motorolleri sürmüş şəxsə (sonradan onun Moravia Ramsahay olduğu müəyyən edildi) tərəf qaçdı və onu həbsə almağa cəhd etdi. Onların arasında qısamüddətli savaşma getdi və Moravia Ramsahay polisin əlindən qurtula bildi.
18. Polis əməkdaşı Bultstra Moravia Ramsahaynın şalvarının kəmərindən tapança çıxardığını gördü. Polis əməkdaşı Bultstra əlində tutduğu ikikanallı ratsiyanı aşağı saldı, xidməti tapançasını çıxardı və Moravia Ramsahayyə silahını yerə endirməsini əmr etdi. Moravia Ramsahay bunu etmədi. Sonra patrul maşınının sürücüsü polis əməkdaşı Brons oraya yaxınlaşdı. Sonradan deyilənə görə, Moravia Ramsahay tapançasını qaldıraraq polis əməkdaşı Bronsa tərəf tuşlamış və Brons xidməti tapançasını çıxarıb atəş açmışdı. Güllə Moravia Ramsahaynın boğazına dəymişdi.
19. Moravia Ramsahay ilə polis əməkdaşları Bultstra və Brons arasında münaqişə yaxınlıqda olan yeganə şahid cənab Petrus van den Hyuvel tərəfindən müşahidə edilmişdi, o, insidenti Hyuhebos binasının beşinci mərtəbəsinin dəhlizindən izləyə bilmişdi. Lakin tapançaların çıxarıldığını gördükdə cənab Petrus van den Hyuvel əyilərək dəhlizin sürahisinin arxasında gizləmişdi; buna görə də o, atəş açıldığını görməmişdi.
20. Bir neçə nəfər başqa şəxs azı əlli metr məsafədən bu münaqişənin və atəşin şahidi olmuşdu. Sonradan bu şahidlərin hamısı Moravia Ramsahaynın tapançasını görmədiyi barədə məlumat verdi.
21. Saat 22.03-də polis əməkdaşlarından biri (sonradan onun polis əməkdaşı Brons olduğu bildirildi) Flierbosdreefdəki polis məntəqəsində ratsiya vasitəsilə dedi ki, bir nəfəri güllə ilə vurub və təcili yardım göndərilməsini xahiş etdi.
22. Təxminən saat 22.15-də təcili yardım maşını hadisə yerinə gələndə təcili yardım briqadası Moravia Ramsahaynin artıq öldüyünü müəyyən etdi.
23. Flierbosdreefdəki polis məntəqəsinə qayıtdıqdan sonra polis əməkdaşı Bronsu Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin komandiri polis komissarı Van Riessen gördü və onu sakitləşdirərək yardımını təklif etdi. Sonradan ərizəçilər iddia etdilər ki, kütləvi tirajla çap olunan gündəlik “De Telegraaf” qəzeti polis komissarı Van Riessenin dediyi bu sözləri sitat gətirib: “Nə cür əlavə istintaq komissiyası yaradılırsa-yaradılsın, mən onların bu işə müdaxiləsinə imkan verməyəcəyəm” (“Wat voor een onderzoekscommissie er daarnaast ook wordt ingesteld, ze komen er bij mij niet in”).
24. Moravia Ramsahaynın cəsədi aparılmazdan əvvəl Amsterdamlı müstəntiq (lijkschouwer) onu nəzərdən keçirdi. Dövlət prokuroruna hesabatında o, belə bir ilkin rəyini ifadə etdi ki, ölümün səbəbi odlu silahdan açılan və həyati əhəmiyyətli boğaz orqanlarına və ya strukturlarına xəsarət yetirən atəş olub.
25. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra insidentdən bir neçə gün sonra qulluq vəzifələrinin icrasına qayıtdılar.
2. Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin istintaq tədbirləri
26. Yerli polis hadisə yerinə gəlib çıxdı, atışma yerini mühasirəyə aldı və Van den Hyuvelin və münaqişənin şahidi olmuş digər şəxslərin adlarını götürdü.
27. Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrindən olan məhkəmə-tibb ekspertləri sübutları əsas etibarı ilə fotoşəkillər formasında götürdülər, sonradan onlar istintaq materiallarına əlavə olundu. Ekspertlər Moravia Ramsahaynin bədənindən keçən və pəncərə şüşəsini qıran, amma hər hansı başqa iz qoymayan gülləni və Moravia Ramsahaynin tapançasını tapdılar, tapança dolu və atəşə hazır vəziyyətdə idi.
28. Həmin gecə Amsterdam/Amstelland polisinin xüsusi əməliyyatlar bölməsi (Mobiele Eenheid, “Mobil bölmə”) Hyugenbos binasında yaşayan, evlərində olan bütün sakinləri dindirdi. Mənzillərin birində Sangita Edvina Pamela Munqra adlı on iki yaşlı qız vardı, o, bildirdi ki, liftlə birinci mərtəbəyə düşərkən liftin qapısı yerə yıxılmış motorollerə çırpıldı. O, artıq liftdən çıxdığı üçün atəş səsini eşitdi. O, iki polis əməkdaşını gördü və onlardan birinin “mən atəş açdım” dediyini eşitdi. O, yerdə uzanmış kişi cinsindən olan qurbanı gördü.
29. Sonrakı günlərdə Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin əməkdaşları müxtəlif şahidlərin ifadələrini aldılar, həmin ifadələr aşağıda qısa şəkildə verilir.
a) Cənab Hoseyni
30. Cənab Vinodkumar Hoseyni 19 iyul 1998-ci ildə motorollerinin oğurlandığı barədə Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinə məlumat verdi.
31. Cənab Hoseyni həmin motorolleri hadisədən bir qədər əvvəl elə həmin həftə almışdı. 19 iyul axşamı o, motorollerlə Kvakoe bayramına getmişdi, orada sevgilisi ilə görüşmüşdü. Sevgilisi ilə birlikdə olarkən tanımadığı bir gənc ona yaxınlaşdı və dedi: “Rədd ol. Rədd ol. Səni güllələyərəm. Səni güllələyərəm” (“Deraf. Deraf. Ik schiet jou, ik schiet jou.”). Cənab Hoseyni sağ böyrünə nəyinsə dirəndiyini hiss etdi. Aşağıya baxdıqda qadın tapançasına bənzəyən əşya gördü. O, motorolleri vermək istəmirdi, amma sevgilisi ona məsləhət gördü ki, güllələnməkdənsə motorolleri versin. Belə olduqda o, motorolleri verdi və gözünə dəyən ilk polis nəfərlərinə tərəf qaçdı.
32. Cənab Hoseyni onlardan birinə dedi ki, onu silahla təhdid edib motorollerini oğurlayıblar və onlar onu təqib etməlidirlər. O, motorolleri və oğrunu təsvir etdi. Cənab Hoseyni və həmin iki polis əməkdaşı oğrunun arxasınca yollandılar, amma o, motorolleri sürüb uzaqlaşmışdı.
33. Sonra cənab Hoseyni polis əməkdaşlarının ikikanallı ratsiyası vasitəsilə motorollerin tapıldığı barədə məlumatı eşitdi. O, polis əməkdaşları ilə birlikdə oraya getdi və motorollerini tanıdı.
b) Xanım Bondo
34. Cənab Hoseyninin sevgilisi xanım Anita Ancyedevi Bondo 19 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, qardaşı ilə Kvakoe bayramına getmiş, orada cənab Hoseyni ilə görüşmüşdü. Cənab Hoseyni az öncə təzə motoroller almışdı. Xanım Bondonun qardaşı içmək üçün hər üçünə bir şey gətirməyə getdi. Təxminən on beş dəqiqədən sonra ona və cənab Hoseyniyə bir gənc yaxınıaşdı, xanım Bondo gördü ki, gənc ona və motorollerə baxır. Gənc cənab Hoseyniyə “Rədd ol, rədd ol” (“Stap af, stap af”) dedi və odlu silaha bənzəyən bir əşyanı cənab Hoseyninin qarnına dirədi. O, əvvəlcə düşündü ki, bu, cənab Hoseyninin dostudur və onunla zarafat edir, lakin sonra gəncin üzünün ifadəsindən başa düşdü ki, bu heç də belə deyil.
35. Gənc “Rədd ol, rədd ol, yoxa atəş acaram” (“Ga eraf, ga eraf, anders ga ik schieten”) dedikdə, o, sevgilisini motorolleri tərk etməyə inandırdı. Sonra cənab Hoseyni kömək istəməyə qaçdı, bu zaman gənc motorolleri işə saldı və sürüb getdi. Cənab Hoseyni iki polis əməkdaşı ilə geri qayıtdı və onlar üçlükdə motorollerdəki gənci təqib etməyə yollandılar. Xanım Bondo qısa müddətə onlara qoşuldu, amma sonra qardaşı onu geri çağırdı. Onlar bir yerdə polis əməkdaşlarının getdiyi səmtə yollandılar. Hyugenbos binasına çatdıqda onlar çoxlu maşın gördülər. Cənab Hoseyni onlara dedi ki, gənc yaxalanıb və polis ona atəş açıb.
c) Cənab Van den Hyuvel
36. Cənab Petrus van den Hyuvel 19 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, bildirdi ki, Hyugenbos binasının beşinci mərtəbəsində yaşayır.
37. Dəhlizdən aşağıya baxarkən o, binanın qapısına doğru qaçan polis nəfərlərini gördü. O, tünd dərili başı qırxıq gəncin binanın qapısından çıxdığını gördü. O, polis nəfərinin tünd dərili gəncin qolundan yapışmağa cəhd etdiyini gördü. Tünd dərili gənc qollarını yana fırladaraq polis nəfəri ilə getmək istəmədiyini nümayiş etdirdi və polis nəfəri onu yaxalaya bilmədi.
38. Sonra tünd dərili gənc ya cibindən, ya da şalvarının kəmərindən (cənab Van den Hyuvel bunu dəqiq görə bilmədi) pistolet və ya revolver çıxardı. Silah gümüşü-boz rəngdə, qundağı isə tünd rəngdə idi. Cənab Van den Hyuvel gördüklərinə instinktiv reaksiya verərək dəhlizin sürahisinin arxasında gizləndi. O, maraq xatirinə aşağıya ani nəzər saldı və ona elə gəldi ki, polis nəfəri yan tərəfə bir neçə addım atdı. Tünd dərili şəxsin əlində hələ də silah vardı. O, silahı hər hansı konkret istiqamətə tuşlamamışdı, lakin onu aşağıya da salmamışdı. Bütün bunlar çox cəld, bəlkə yarım dəqiqədən də az vaxtda baş verdi.
39. Bu arada ikinci polis nəfəri qaça-qaça gəlib çıxdı. Cənab Van den Hyuvel azı dörd dəfə “Onu yerə at” deyə bərkdən qışqıran səs eşitdi. Tünd dərili şəxs bu sözləri eşitməyə bilməzdi, amma onlara əhəmiyyət vermədi. Cənab Van den Hyuvel ikinci polis nəfərinin hadisə yerinə çatdıqdan sonra dayanıb durduğunu xatırlamırdı. O, atəş səsi eşitdi və tünd dərili şəxsin yerə yıxıldığını gördü. Onun silahı bir neçə metr kənarda yerə düşmüşdü. Birinci polis nəfəri tünd dərili şəxsin durumunu yoxlamaq üçün orada gəzişirdi. İkinci polis nəfəri hansısa cihaz vasitəsilə danışdı və bundan sonra yardım gəlib çıxdı. Cənab Van den Hyuvel öz telefonu ilə polisə zəng vurmağa çalışdı, amma ona dedilər ki, yardım artıq yoldadır. O, getməzdən əvvəl bir qədər orada dayandı və adını şahid qismində polislərə verdi.
d) Polis əməkdaşı Dekker
40. Polis əməkdaşı Bas Dekker 20 iyul 1998-ci ildə dindirildi. Bir gün əvvəl təxminən axşam saat 20.05-də o, polis əməkdaşı Boonstra ilə birgə Kvakoe bayramında patrul xidmətini həyata keçirirdi.
41. Polis əməkdaşı Dekkeri tanımadığı bir gənc çağırdı və dedi ki, motorollerindən düşürülüb və motorolleri əlindən alınıb, özü də bunun baş verməsindən bir dəqiqə də keçməyib. Gənc ona motorollerin sığorta sənədlərini verdi və oğrunun motorolleri sürdüyü istiqaməti göstərdi. Polis əməkdaşları Dekker və Boonstra həmin gənclə birlikdə onun göstərdiyi istiqamətə qaçdılar. Qaçdığı müddətdə polis əməkdaşı Dekker ratsiya vasitəsilə motorolleri digər polis əməkdaşlarına təsvir etdi. Bu məqamda o, oğrunun silahdan istifadə etdiyini bilmirdi; motorollerin sahibi bu barədə bir söz deməmişdi. Polis əməkdaşı Dekker güman etdi ki, oğru yalnız fiziki güc tətbiq edib, çünki motorollerin sahibi bildirmişdi ki, onu öz nəqliyyat vasitəsindən düşürüblər.
42. Onlar oğrunu gördükləri üçün oğru motorolleri hərəkətə gətirib uzaqlaşdı. Onlar onu təqib etməkdə davam etdilər, amma motoroller daha sürətlə gedirdi. Polis əməkdaşı Dekker ratsiya vasitəsilə motorolleri və onu sürəni, habelə mümkün hərəkət istiqamətlərini və sığorta kartının nömrəsini təsvir etdi. Onlar yeraltı təqibi davam etdirdilər; piyada keçidinə çatdıqda polis əməkdaşı Dekker ratsiyası vasitəsilə eşitdi ki, digər bir polis nəfəri atəş səsi barədə məlumat verdi və az sonra təcili yardım çağırdı. Polis əməkdaşı Dekkerin hesablamasına görə motorollerin təsvir edilməsindən atəş barədə məlumat verilənə qədər təxminən bir dəqiqə keçdi, amma o, buna tam əmin deyil.
43. Polis əməkdaşları Dekker və Boonstra bu atışma ilə motorollerin oğurlanması arasında hər hansı əlaqənin olub-olmadığını öyrənmək üçün dayanarkən ratsio ilə deyilənləri açıq-aydın eşidən motorollerin sahibi onlara dedi ki, oğrunun gümüşü rəngli kiçik tapançası var.
44. Polis əməkdaşları Dekker və Boonstra və motorollerin sahibi Hyugenbos binasının qarşısındakı atışma yerinə yollandılar. Onlar arxası üstə yerdə uzanmış şəxsi və onun yuanında dizi üstə əyilmiş iki polis əməkdaşını gördülər. Onlar qabağa gəldilər və motorolleri tanıdılar.
e) Polis əməkdaşı Braam
45. Polis əməkdaşı Paulus Antonius Braam 20 iyul 1998-ci ildə dindirildi. Onun işi, digər məsələlərlə yanaşı, ikikanallı ratsiyanın monitorinqini həyata keçirmək və məlumatları izləmək idi.
46. 19 iyul 1998-ci ildə saat 21.55-də polis əməkdaşı Braam öz əməliyyat masasının arxasında oturmuşdu, bu zaman ikikanallı ratsiya vasitəsilə eşitdi ki, əraziyə nəzarət edən polis əməkdaşı indicə motorolleri oğurlamış bir gənci izlədiyi barədə məlumat verir. Az sonra həmin polis əməkdaşı ratsiya vasitəsilə məlumat verdi ki, oğru motorolleri işə salaraq uzaqlaşıb və oğrunun getdiyi istiqaməti göstərdi. Polis əməkdaşı adi tərzdə danışırdı, sanki bu, “adi” motoroller oğurluğundan başqa bir şey deyildi.
47. Polis əməkdaşı Braam piyada olduğu üçün motosikleti olan həmkarından kömək istədi. Bu zaman o, motorollerin əlamətlərini təsvir etdi. Polis əməkdaşı Braam motosikletdə olan həmkarından xahiş etdi ki, motosikleti onun göstərdiyi istiqamətə sürsün.
48. Motosikletli polis nəfəri polis məntəqəsinin həyətini tərk edərkən polis əməkdaşı Bultstranın xidməti avtomobilindən belə bir məlumat verdiyini eşitdi ki, motorollerdəki oğrunun Hyugenbos binasının üçüncü liftinə aparan qapıdan içəri daxil olduğunu görüb və onun ardınca yollanır. Polis əməkdaşı Bultstranın da danışığı həyəcanlı deyildi.
49. Dörd-beş dəqiqdə, bəlkə də daha az vaxt keçdikdən sonra polis əməkdaşı Braam polis əməkdaşı Bultstranın bunları dediyini eşitdi: “Şübhəli şəxsə güllə dəyib, təcili yardıma ehtiyac var”. Polis əməkdaşı Bultstranın səsi yenə də sakit və peşəkarcasına səslənirdi. Sonra polis əməkdaşı Bultstra müvafiq xidmətlərə müraciət etdi.
50. Polis əməkdaşı Braam polis əməkdaşı Bronsun ratsiya söhbətlərində iştirak etdiyini eşitmədi. Bu polislərin hal standart praktikasını əks etdirirdi, yəni polis maşınının sürücüsü (bu halda polis əməkdaşı Brons) ikikanallı ratsiyasının tezliyini mərkəzi əməliyyat otağına kökləyir, maşının “sərnişini” (bu halda polis əməkdaşı Bultstra) isə öz ratsiyasını yerli polis dəstəsinin istifadə etdiyi tezliyə kökləyirdi.
f) Polis əməkdaşı Van Daal
51. Polis əməkdaşı xanım Renate Kvirina van Daal 20 iyul 1998-ci ildə dindirildi.
52. Polis əməkdaşı Van Daal xidməti geyimdə olan polis əməkdaşı idi, o, əsas polis qüvvələrinin yardımçı heyətinə mənsub idi. Ötən axşam o, saat 20.15-dən gecə yarısına qədər əməliyyat masası arxasında oturmuşdu. Atışmaya qədər həmin gecə sakitlik idi. O, polis əməkdaşı Braamla və baş polis əməkdaşı Kasper Sikkinqlə birlikdə idi.
53. Saat 22 radələrində o, həmin rayonda polisin istifadə etdiyi ratsiyanın tezliyi vasitəsilə eşitdi ki, polis əməkdaşı motorolleri təqib edir, həmçinin motorollerin hansı istiqamətə sürüldüyünü də eşitdi. O, dəqiq sözlərdən istifadə edildiyini və motorolleri sürənin hər hansı əlamətlərinin təsvir edildiyini xatırlamır.
54. Az sonra o, polis əməkdaşı Bultstranın səsini eşitdi, Bultra motorolleri gördüyü barədə məlumat verirdi. Bir neçə saniyədən sonra polis əməkdaşı Bultstra motorolleri Hyugenbos binasının giriş qapısında gördüyü barədə məlumat verdi.
55. Baş polis əməkdaşı Sikkinq ratsiya ilə müraciət etdi: “Yaxşı, uşaqlar, hamınız Hyugenbosa gedin” (“Jongens met z’n allen naar Huigenbos”).
56. Çox qısa bir müddətdən sonra polis əməkdaşı Bultstra dedi: “Təcili yardım lazımdır, mən atəş açmışam” (“Ik heb geschoten”). Baş polis əməkdaşı Sikkinq ondan xahiş etdi ki, dediklərini təkrar etsin. Polis əməkdaşı Bultstra təkrar etdi: “Mən atəş açmışam”. Oradakı polis əməkdaşlarının çoxu otaqdan çıxdı və polis əməkdaşları Van Daal və Braam müvafiq təcili yardım xidmətləri ilə əlaqə yaratdılar.
57. Sonra polis əməkdaşı Van Daal polis əməkdaşı Bronsun bu sözlərini eşitdi ki, şübhəli şəxsin vəziyyəti çox pis olduğuna görə təxirə salınmadan təcili yardım tələb olunur.
58. Yalnız bundan sonra polis əməkdaşı Van Daala digər polis əməkdaşları məlumat verdilər ki, əslində atəş açan polis əməkdaşı Brons olub.
g) Polis əməkdaşı Van Dongen
59. Polis əməkdaşı Bruin Yan van Dongen 20 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, xidməti itə malik olan polis əməkdaşı idi və onun xidməti yeri Flierbosdreef polis məntəqəsi idi. Həmin gecə o öz xidməti iti ilə növbədə idi.
60. O, ikikanallı ratsiya vasitəsilə eşitdi ki, Kvakoe bayramında motoroller oğurlanıb. Oğrunun motorolleri hansı istiqamətdə sürdüyü də bildirilirdi. Polis əməkdaşı Van Dongen göstərilən istiqamətə yollandı.
61. Polis əməkdaşı Van Dongenin avtomobili içərisində iki polis əməkdaşı olan xidməti polis maşınının yanından ötüb keçdi. O, maşının sürücüsü polis əməkdaşı Bronsu tanıdı, amma sərnişini tanımadı. O, həmin maşını dayanmış halda gördü, sərnişin də orada idi.
62. Polis əməkdaşı Van Dongen də oğrunu tapmaq niyyəti ilə avtomobilini orada saxladı. O, xidməti itlə birgə maşından çıxarkən tapançadan atəş açıldığını eşitdi.
63. O, itlə birlikdə atəş səsi gələn tərəfə qaçdı. Hyugenbos binasına çatarkən o, polis əməkdaşı Bronsun ona tərəf gəldiyini gördü. O, polis əməkdaşı Bultstranın yerdə uzanmış kişi cinsindən olan şəxsin başının yaxınlığında dizi üstə əyildiyini gördü.
64. O, polis əməkdaşı Bronsdan nə baş verdiyini soruşdu. Polis əməkdaşı Brons cavab verdi ki, atəş açılıb. Polis əməkdaşı Van Dongen kimin atəş açdığını soruşdu. Polis əməkdaşı Brons cavab verdi ki, tapança ona tuşlandığına görə o, atəş açıb.
65. Polis əməkdaşı Brons yıxılan şəxsin yaxınlığında yerə düşmüş gümüşü rəngli tapançanı göstərdi. Polis əməkdaşı Bultstra ilk yardımı göstərdi. Polis əməkdaşı Van Dongen yaranı görə bilmədi. O, yanında it olduğuna görə yıxılmış şəxsdən aralıda dayanmalı olmuşdu.
66. Yerdə uzanmış şəxsin əlamətləri motorolleri oğurlamış şəxsin təsvir olunmuş əlamətlərinə uyğun idi. Binanın giriş qapısında qırmızı motoroller vardı. Buna görə də polis əməkdaşı Van Dongen başa düşdü ki, bu, oğurluqda şübhəli bilinən şəxsdir.
67. Polis əməkdaşı Van Dongen polis əməkdaşı Bronsun yerli səhiyyə qurumuna və növbədə olan baş polisə məlumat verdi. Polis əməkdaşı Van Dongen cinayət işləri üzrə müstəntiqlər (recherche) və məhkəmə ekspertləri gəlib çıxana qədər ərazidə keşik çəkdi. Onlar işlərini qurtarana qədər o, həmin yerdə qaldı və gecə yarısı polis məntəqəsinə qayıtdı.
h) Polis əməkdaşı Boonstra
68. Polis əməkdaşı Klaas Boonstra 20 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, polis əməkdaşı Bas Dekker ilə birlikdə Kvakoe bayramında patrulluğa təyin olunmuşdu, onların vəzifəsi bayramı müşahidə etmək və lazımi preventiv tədbirləri təmin etmək üçün orada olmaq idi. Müəyyən məqamda kişi cinsindən olan hindu mənşəli şəxs[1] qaçaraq onlara tərəf gəldi və onlara işarə etdi ki, onun arxasınca gəlsinlər. Həmin hindunun hərəkətləri nəyinsə baş verdiyi təəssüratını yaratdığına görə onlar onun arxasınca yollandılar. O, qaça-qaça polis əməkdaşı Dekkerə məsələnin nədən ibarət olduğunu danışdı. Polis əməkdaşı Boonstra təxminən on metr aralıda onların arxasınca gəlirdi.
69. Polis əməkdaşı Boonstra ikikanallı ratsiya vasitəsilə eşitdi ki, motoroller oğurlanıb. O, motorollerin hinduya məxsus olduğunu həmin anda başa düşmədi.
70. Müəyyən məqamda onlar motorollerin otuz metr irəlidə yavaş-yavaş hərəkət etdiyini gördülər. Polis əməkdaşı Dekker polis əməkdaşı Boonstraya dedi ki, bu, oğurlanmış motorollerdir. Motorolleri sürən şəxs polis əməkdaşlarını gördü, amma dayanmaq əvəzinə sürəti artırdı. Hyugenbos binasına tərəf yollanarkən onlar ikikanallı ratsiya vasitəsilə belə bir məlumat verildiyini eşitdilər ki, atışma baş verib. Onlar həmin anda atışmanı motorollerin oğurlanması ilə əlaqələndirmədilər. Onlar əvvəlkitək hindunu müşayiət edərək Hyugenbos binasına tərəf getməkdə davam etdilər və orada üç-dörd polis avtomobili gördülər. Hindu öz motorollerini tanıdı.
h) Xanım Bujedayne
68. Xanım Bujedayne 21 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, Leydsepleyndə (Amsterdam) yerləşən “Burger Kinq” restoranında baş kassir işləyirdi. 19 iyul 1998-ci ildə o, saat 18.30-dan ertəsi gün səhər saat 5-ə qədər gecə növbəsində idi.
72. Xanım Bujedayne saat 18.30-dan sonra orada xüsusi görkəmli bir gənci gördü. O, gənci təsvir edərək onun Surinam və ya Antil mənşəli olduğunu, on səkkiz yaşı olduğunu, başının qırxıldığını və iki qızıl dişinin olduğunu, qara rəngdə qısaqol köynək, şalvar və ayaqqabı geydiyini və boynuna qızıl zəncir saldığını bildirdi. Saat 19.30-dan sonra o, həmin gəncin kassirlərdən birini – Nensi adlı gənc xanımın diqqətini işdən yayındırdığını gördü.
73. Xanım Bujedayne Nensinin diqqətini işdən yayındırmasını ona irad tutarkən Nensi izah etdi ki, bu onun sevgilisidir. Gənc irada acıqla reaksiya verərək xanım Bujedayneyə təxminən bunu dedi ki, Nensini rahat buraxsın.
74. Nensiyə zarafatla onun bir qədər yubana biləcəyini söylədikdən sonra xanım Bujedayne gəncin gözlərini ona zillədiyini gördü. Bu, onu qorxutdu, amma o, qorxduğunu büruzə vermək istəmədi. O, spirtsiz içki şüşəsini götürmək üçün geriyə çevriləndə gəncin əlini şalvarının belinə doğru uzatdığını gördü.
75. Bundan sonra xanım Bujedaynenin həmin restoranda işləyən bacısı Mimunt (və ya Mimut) dedi: “Nacima, o, tapançanı sənə doğru tuşlamışdı!”. Xanım Bujedayne geriyə döndü və gəncin şalvarının bel tərəfinə nəsə dürtdüyünü gördü. Mimunt sonradan gəncin tapançasını kiçik gümüşü-boz rəngli qadın pistoletinə bənzər tapança kimi təsvir etdi.
76. Sonra surinamlı qız gəncə öz dilində sual verdi və gənc ona cavab verdi. Sonra o, xanım Bujedayneyə dedi ki, gəncdən tapança gəzdirib-gəzdirmədiyini soruşub, o isə buna müsbət cavab verib.
77. Gəncin baxışları elə idi ki, həşiş çəkmişdi, amma xanım Bujedayne buna əmin deyildi.
78. O, Nensini işindən ayırmaqda davam edirdi. Gənc bir neçə dəfə bayıra çıxdı və geri qayıtdı. Növbəti dəfə bayıra çıxdıqdan sonra o, təzə gümüşü-boz motorollerdə qayıtdı.
79. Gənc xanım Bujedayne ilə söhbətə başladı və söhbət zamanı qeyd etdi ki, iş vaxtı bitdikdən sonra seyfdəki pulları götürmək istəyir; gənc xanım Bujedaynedən seyfin kodlarını istədi. Söhbət zamanı o, kassanın siyirtmələrinə baxırdı.
80. O, bir neçə dəfə təkrar etdi ki, artıq saat 21-dir və xanım Bujedayne nensinin kassasını bağlamalıdır.
81. Xüsusən gənc “müdirin boğazını üzmək” niyyətində olduğunu qeyd edərkən xanım Bujedayne özünü narahat hiss etdi və qorxdu
82. Saat 21-də xanım Bujedayne söhbətə som qoyduqdan sonra gənc yenidən hirsləndi. Sonra xanım Bujedayne Nensinin kassasını bağladı və pulların salamatlığını təmin etdi. O, saat 21.30 radələrində gəncin və Nensinin az öncə gəncin buraya gələrkən mindiyi motorollerlə getdiklərini gördü.
j) Cənab De Getruve
83. Cənab Ronald de Getruve Hyugenbos binasının yanında atəş səsi eşitdikdən sonra hadisə yerinə gəlmişdi. O, 22 iyul 1998-ci ildə dindirildi. O, təhdid edildiyi barədə məlumat vermək istədiyini bildirdi.
84. Bazar günü, 19 iyul 1998-ci ildə saat 20.15-də o, arvadı və bir neçə dostu ilə Kvakoe bayramının keçirildiyi ərazidə idi. Onların arxasında bir qrup gənc vardı, onlardan biri motorollerdə və ya mopeddə (bromfiets) oturmuşdu. Cənab De Getruve bu nəqliyyat vasitəsini təsvir edərkən onun qabağında göy rəngdə müqavimət sipəri olduğunu dedi. Müəyyən bir məqamda gənc mühərriki işə salmağa başladı və drosseli təkrar-təkrar açaraq havaya çoxlu miqdarda zərərli qaz buraxdı. Bu, cənab De Getruvenin qrupunun şikayətlərinə səbəb oldu. Cənab De Getruvenin özü gəncə yaxınlaşdı və ondan xahiş etdi ki, ya motorolleri sürüb getsin, ya da mühərriki söndürsün, çünki zərərli tüstü ilə hər kəsi zəhərləyir. Gənc mühərriki söndürdü və cənab De Getruveyə yaxınlaşaraq dedi: “Sən siqaret çəkirsən, deməli, sən də ölməyə hazırlaşırsan”. Cənab De Getruve elə düşündü ki, gənc ağıllı adam kimi məsələni onunla müzakirə etmək istəyir. Bunun əvəzinə gənc şalvarının sağ cibindən metal rəngli kiçik tapança çıxardı və dedi: “Heç kim mənə deyə bilməz ki, mən nə etməliyəm. Mən istədiyimi edirəm, onsuz da hamımız hər hansı bir yolla öləcəyik”.
85. Tapançanı görüb çox məyus olmuş cənab De Getruvenin arvadı onu kənara çəkdi. Gənc geriyə – motorollerə tərəf qayıtdı.
86. Oradan keçənlər çox olsa da, heç kim köməyini təklif etmədi. Tapançanın görünüşü onları açıq-aydın çəkindirirdi.
k) Cənab Bondo
87. Cənab Hoseyninin sevgilisinin qardaşı cənab Sanxai Kumar Bondo 22 iyul 1998-ci ildə dindirildi.
88. Bazar günü, 19 iyul 1998-ci ildə saat 20.30-la 22 arasında o, bacısı və cənab Hoseyni ilə birlikdə Kvakoe bayramında idi. O, hər üçünə içməyə bir şey tapmaqdan ötrü onları tərk etdi. Sonra o, qışqırtı səsi eşitdi və cənab Hoseyninin oradakı bir neçə polis nəfərinə tərəf qaçdığını gördü. O, cənab Hoseyninin ardınca qaçdı və ondan nə baş verdiyini soruşdu. Cənab Hoseyni cavab verdi ki, sonra ona danışar. O, bacısını gözü yaşlı gördü və nə baş verdiyini soruşdu. Bacısı ona dedi ki, cənab Hoseynini silahla hədələyərək motorollerini verməyə məcbur ediblər.
3. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoordenin apardığı istintaq
89. İstintaqı aparmaq Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin baş polis xəfiyyəsi (hoofdinspecteur van politie-rijksrecherche) cənab Van Duyvenvoordeyə həvalə olundu. Onun istintaqa dair hesabatında deyilirdi ki, 20 iyul 1998-ci ildə saat 13.30-dan sonra Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin müraciəti əsasında yalnız Moravia Ramsahaynin “yaşadığı yerin ətrafında” araşdırmalar aparıblar. O, gəldiyi nəticələr barədə dövlət prokuroru De Vriesə məlumat verdi, bu şəxs Flierbosdreefdəki polis məntəqəsində aparılan cinayət istintaqının aparılmasına görə cavabdeh olan dövlət ittihamçısı idi.
90. Baş polis xəfiyyəsi Van Duyvenvoorde bir sıra şahidlərdən, o cümlədən Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin artıq dindirilmiş olan əməkdaşlarından ifadələr aldı. Bu ifadələr aşağıda yığcam şəkildə verilir.
a) Cənab Van den Hyuvel
91. Cənab Petrus van den Hyuvel 21 iyul 1998-ci ildə ikinci dəfə dindirildi, bu dəfə onu baş polis xəfiyyəsi Van Duyvenvoorde dindirdi.
92. Cənab Van den Hyuvel əvvəlki ifadəsinə əlavələr edərək hündür binanın beşinci mərtəbəsinin dəhlizindən nələri gördüyünü təsvir etdi. O, xidməti geyimli polis əməkdaşının binanın giriş qapısına tərəf qaçdığını gördü. O, kişi cinsindən olan tünd dərili şəxsin küçə qapısı istiqamətində polisə doğru gəldiyini gördü. Bu şəxs yavaş addımlarla hərəkət edərək çox ləng yeriyirdi. Cənab Van den Hyuvelə belə göründü ki, polis əməkdaşı həmin şəxsin sol qolundan tutub onu yaxalamaq istəyir. Tünd dərili şəxs polisin əlindən qurtulmağa yönələn hərəkət etdi. O, polis əməkdaşını vurdu, nəticədə polis əməkdaşı müvazinətini itirdi ki, bu da tünd dərili şəxsin qurtulmasına imkan yaratdı.
93. Polis əməkdaşının əlindən qurtulduqdan sonra tünd dərili şəxs pistolet və ya revolver çıxardı (hər halda bu, odlu silah idi) və sağ əlində tutdu. O, silahı aşağıya doğru tutmuşdu, beləliklə, tapançanın lüləyi yerə tərəf idi, sonra o, yoluna davam etməyə cəhd etdi. Cənab Van den Hyuvel polis əməkdaşlarının tapançalarını çıxardıqlarını görmədi. Tünd dərili şəxsin çıxardığı tapançadan qorxuya düşən və təsadüfi güllənin ona dəyməsini istənməyən cənab Hyuvel məhəccərin arxasında yerə əyildi. Buna görə də o, faktiki atışmanı görmədi, amma bir neçə dəfə “Onu yerə at” deyən qışqırtı səsi eşitdi.
b) Polis əməkdaşı Brons
94. Həmin vaxt cinayət əməlini törətməkdə təqsirli bilinərək istintaq altında olan polis əməkdaşı Brons 22 iyul 1998-ci ildə gündüz vaxtı baş polis xəfiyyəsi Van Duyvenvoorde tərəfindən dindirildi. Ona və polis əməkdaşı Bultstraya təyin olunmuş vəkil dindirmədə iştirak etdi.
95. Polis əməkdaşı Brons və polis əməkdaşı Bultstra bəzi tapşırıqların icrasını başa çatdırıb polis məntəqəsinə qayıdırdılar. Onlar xidməti polis maşınında idilər, maşını polis əməkdaşı Brons sürürdü. Sonra onlar ratsiya vasitəsilə motorollerin oğurlandığını eşitdilər. Onlara motorollerin əlamətləri və rəngi bildirildi və oğrunun qısa təsviri və hansı istiqamətə getdiyi söylənildi. Oğrunun silahlı olduğu onlara deyilmədi.
96. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra maşını məlumatda bildirilən istiqamətə doğru sürərək motorollerin Hyugenbos binasının liftinin qapısına doğru döndüyünü gördülər, motorollerin və sürücüsünün əlamətləri təsvir edilənlərə uyğun gəlirdi. Bu, onlara təəccüblü göründü, çünki onlar oğrunun polis maşınını görərkən həbs olunmaqdan yaxa qurtarmaq üçün aradan çıxmağa çalışacağını düşünürdülər.
97. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra razılaşdılar ki, polis əməkdaşı Bultstra oğrunun dalınca düşsün, polis əməkdaşı Brons isə maşını bir yerdə saxlasın. Polis əməkdaşı Bultstra əlində ikikanallı ratsiya binanın giriş qapısına doğru qaçdı. Polis əməkdaşı Bultstra giriş qapısından iyirmi-iyirmi beş metr məsafədə olarkən oğru orada peyda oldu və qabağa qaçdı. Sonra dayandı və polis əməkdaşı Bultstranı görüb əllərini qaldırdı və qışqırtı ilə anlaşılmaz sözlər dedi. Polis əməkdaşı Bultstra oğrunu hər iki əli ilə tutub binaya doğru aparmağa çalışdı. Lakin oğru müqavimət göstərdi. Polis əməkdaşı Bultstra qışqırıb nəsə dedi, amma polis əməkdaşı Brons onu başa düşmədi.
98. Polis əməkdaşı Brons oğrununu özünü sakit aparmayacağını və polis əməkdaşı Bultstranın köməyə ehtiyacı olduğunu başa düşdü; buna görə də o, maşını tərk edib onlara tərəf qaçdı. O, oğrudan beş-yeddi metr məsafəyə çatanda oğru polis əməkdaşı Bultstranın əlindən qurtulub ondan təxminən üç metr aralana bildi. Qəflətən polis əməkdaşı Brons oğrunun gümüşü rəngli silah tutduğunu gördü, o, oğrunun silahı nə vaxt çıxardığını görməmişdi. Bu, kiçik tapança idi və aşağıya doğru tuşlanmışdı. Polis əməkdaşı Brons tapançanın atəşə hazır vəziyyətdə olub-olmadığını görmədi. Ona elə gəldi ki, polis əməkdaşı Bultstra da tapançanı gördü, çünki polis əməkdaşı Bultstra bir qədər geriyə çəkilərək öz xidməti tapançasını çıxardı və müdafiə pozasını aldı. O, polis əməkdaşı Bultstranın ən azı iki dəfə “Silahı yerə at. Ağılsızlıq eləmə” (“Laat vallen dat wapen. Doe nou normaal man.”) deyə qışqırdığını eşitdi.
99. Polis əməkdaşı Bultstra oğrunu hədəfə alsa da oğru bunun cavabında tapançanı aşağı salmadı və bunu görən polis əməkdaşı Brons çox təəccübləndi. Polis əməkdaşı Brons oğrunun silahlı olduğunu və ona deyilənlərə tabe olmaq niyyətində olmadığını nəzərə alaraq hesab etdi ki, polis əməkdaşı Bultstra təhlükə altındadır. O, oğrunun silahından polis əməkdaşı Bultstraya qarşı istifadə etməsi ehtimalının yüksək olduğunu düşündü. Onun bütün diqqəti oğruda idi. O, gözləri yalnız əlində tapança tutan və barmağını tətikdə saxlayan oğrunu görürdü. Bu məqamda polis əməkdaşı Brons hələ xidməti tapançasını çıxarmağa ehtiyac görmürdü, çünki oğru polis əməkdaşı Bultstranın hədəfində idi. Polis əməkdaşı Bonsun əli silah qabının yaxınlığında olsa da, hələ onun üzərində deyildi.
100. Sonra polis əməkdaşı Bons oğrunun sağ tərəfə ona doğru döndüyünü və ondan beş-yeddi metr aralıda üzü ona tərəf durduğunu gördü. Sonra o, oğrunun tapançasını qaldırdığını və ona tərəf tuşladığını gördü. Oğrunun ona atəş açacağından qorxan polis əməkdaşı Bons tapançasını ildırım sürəti ilə (bliksemsnel) qabından çıxardı və oğruya tərəf bir dəfə atəş açdı. Oğrunun bədəninin hər hansı konkret hissəsini nişan almağa onun vaxtı olmadı. O, əmin idi ki, birinci atəş açmasaydı, oğru onu vuracaqdı.
101. Polis əməkdaşı Bons həmin vaxt düşündü ki, oğrunu sinəsinin yuxarı hissəsindən vurub. Yalnız sonradan o öyrəndi ki, oğrunu boğazından vurub. Oğru qısa müddət ərzində ayaq üstə qaldı; sonra səntirləyib yıxıldı və tapançanı yerə saldı. O, əllərinə istinad edib ayağa qalxmaq istədi. Polis əməkdaşı Bons oğrunun tapançasını götürməməsi üçün tapançanı ayağı ilə kənara itələdi.
102. Polis əməkdaşı Bultstra yerdə uzanmış şəxsə yaxınlaşdı. O, oğrunun daha təhlükə törətmədiyini görüb onun tapançasını götürdü.
103. Polis əməkdaşı Brons ikikanallı ratsiya vasitəsilə polisə məntəqəsi ilə əlaqə saxladı və yerli səhiyyə qurumunun (Gemeentelijke Geneeskundige en Gezondheidsdienst, “GG&GD”) müdaxiləsi üçün müraciət etdi. O, onların gec gələcəklərini görüb yenə də polisə məntəqəsi ilə əlaqə saxladı və tələsmələrini xahiş etdi.
104. Polis əməkdaşı Bultstra qurbanla özü məşğul oldu. Polis əməkdaşı Brons isə hadisə yerindən aralandı. O, binanın giriş qapısından bir nəfərin keçmək istədiyini gördü və ondan xahiş etdi ki, bunu etməsin, çünki araşdırma aparılması üçün ərazi mühasirəyə alınmışdı.
105. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra həmkarları tərəfindən polis məntəqəsinə gətirildilər. Polis əməkdaşları Brons orada tapançasını təhvil verdi. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra həmkarlarından yardım və dəstək aldılar və sonrakı prosedur barədə məlumatlandırıldılar.
106. Polis əməkdaşı Brons yalnız bir dəfə atəş açmışdı. Onun niyyəti oğrunu öldürmək deyil, yalnız həyatları üçün təhlükəli olan vəziyyətə son qoymaq idi. O, başqa seçiminin olmadığını düşünürdü. O, oğrunun ölümündən son dərəcə təəssüflənirdi.
c) Polis əməkdaşı Bultstra
107. Polis əməkdaşı Brons kimi polis əməkdaşı Bultstra da 22 iyul 1998-ci ildə gündüz vaxtı baş polis xəfiyyəsi Van Duyvenvoorde tərəfindən vəkil cənab Van Kleefin iştirakı ilə dindirildi.
108. Onunla polis əməkdaşı Brons aldıqları tapşırığı yekunlaşdırıb Flierbosdreefdəki polis məntəqəsinə qayıdarkən ikikanallı ratsiya vasitəsilə eşitdilər ki, digər bir polis nəfəri indicə motorolleri qaçırmış oğrunu piyada təqib edir. Onlar motorollerin və oğrunun əlamətlərini və onun hansı istiqamətə getdiyini eşitdilər. Oğrunun silahlı olduğu deyilmədi. Belə olduqda onlar oğrunu yaxalamağa yollandılar.
109. Onlar təsvir edilmiş əlamətlərə uyğun gələn şəxsin və nəqliyyat vasitəsinin konkret bir hündür binaya doğru hərəkət etdiyini görüb maşını saxlamağı və onu həbs etməyi qərara aldılar. Onlar razılaşdılar ki, polis əməkdaşı Bultstra dərhal maşından düşsün və həmin şəxsi təqib etsin, sonra polis əməkdaşı Brons maşının qapılarını bağlasın və polis əməkdaşı Bultstraya qoşulsun.
110. Polis əməkdaşı Bultstra motorollerdəki şəxsin motorolleri binanın giriş qapısına tərəf sürdüyünü gördü. Sonra binaya iyirmi metrədək yaxınlaşan polis əməkdaşı Bultstra həmin şəxsin binanın giriş qapısından çıxdığını gördü. Polis əməkdaşı Bultstranı görən həmin şəxs dedi: “Axı nə olub? Nə baş verib?” (“En wat nou? En wat nou?”). Onun qollarını yanına salmışdı. Sual verərkən qollarını yavaş-yavaş qaldırdı. Polis əməkdaşı Bultstra və həmin şəxs bir-birinə yaxınlaşdılar. Həmin şəxs açıq-aşkar aradan çıxmaq üçün ətrafa boylanıb sağa-sola baxdı. Görünür, o, binanın tuneli vasitəsi ilə qaçmaq istəyirdi, buna görə də polis əməkdaşı Bultstra buna imkan verməmək üçün qabağa gəldi. Onun niyyəti həmin şəxsi yaxalayıb həbs etmək idi.
111. Polis əməkdaşı Bultstra həmin şəxsin sol qolundan tutdu və binaya tərəf itələdi. Şəxsin ona qarşı pozası və danışıq tərzi aqressiv təəssürat oyadırdı və belə görünürdü ki, o, həbsinə müqavimət göstərəcək. O, polis əməkdaşı Bultstranın əlindən qurtulub ondan aralana bildi. O, giriş qapısına doğru iki addım geri çəkildi. O, əllərini bədəninə yaxın tutaraq bədənini qabağa vermiş və təhdidedici pozada dayanmışdı.
112. Sonra həmin şəxs sağ əlini sinəsinin və ya qarnının sol tərəfinə apardı, sanki oradan silah çıxarmaq istəyirdi. O, polis əməkdaşı Bultstranın düz gözünün içinə baxdı və dedi: “Axı nə olub?” (“En wat nou?”). Polis əməkdaşı Bultstra onun əlini bədənindən kənara çəkmədiyini gördü. Polis əməkdaşı Bultstra düşündü ki, həmin şəxs silah çıxarmağa hazırlaşır. Sağlam düşüncə ona ehtiyatlı olmağı diqtə etdi. O, geriyə çəkildi və sağ əlini xidməti tapançasının qabının üzərində saxlayaraq eyni zamanda tapançasının qabının ağzını açdı. O, xidməti tapançasını çıxarmadı, amma elə poza aldı ki, sanki bunu dərhal edə bilər. O, sol əlini həmin şəxsə uzadaraq dedi: “Əllərini qaldır. Ağılsızlıq eləmə” (“Laat je handen zien. Doe normaal.”). Sonra həmin şəxs əlini aşağı endirdi və əvvəlki pozasını alaraq qollarını yanına saldı. O dedi: “Axı nə olub? Nə baş verib” (“En wat dan? En wat dan?”), sonra o, polis əməkdaşı Bultstradan bir az aralandı. O hələ də üzü polis əməkdaşı Bultstraya tərəf dayanmış və gözlərini ona dikmişdi. Polis əməkdaşı Bultstra eyni pozada qalmışdı.
113. Həmin şəxs əvvəlki vəziyyətini alaraq yenə sağ əlini bədəninə tərəf apardı və nəsə götürdü. Polis məkdaşı Bultstra onun nə olduğunu görə bilmədi. Şəxs əlini bədənindən bir az kənara çıxarandan sonra polis əməkdaşı Bultstra onun ovcunda gümüşü rəngli tapança tutduğunu gördü.
114. İndi vəziyyət o qədər təhlükəli idi ki, polis əməkdaşı Bultstra özünü qorumaq üçün xidməti tapançasını çıxardı. O, şəxsin davranışını nəzərə alaraq ehtiyatlandı ki, həmin şəxs atəş aça bilər. Polis əməkdaşı Bultstra xidməti silahını hər iki əllərində tutdu və müdafiə mövqeyi tutaraq şəxsin sinəsini nişan aldı. O, bir neçə dəfə qışqıraraq “Onu yerə at” (“Laat vallen”) deyə təkrar etdi. Bəlkə də o, qışqırarkən başqa sözlər də deyirdi, amma “Ağılsızlıq eləmə. Onu yerə at” sözlərindən savayı dediyi başqa sözləri xatırlamırdı (“Doe normaal. Laat vallen.”). O, həmin şəxsin tapança tutduğu əlini bədəni boyunca aşağı endirdiyini və beləliklə lüləyinin yerə tuşlandığını gördü. Şəxs üçü polis əməkdaşı Bultstraya tərəf dayanmaqda idi, o, ayaqlarını bir qədər aralamış və qollarını bir qədər yana tutmuşdu (yəni asta-asta hərəkət etdirirdi), o, əllərini tərpədərək tapançanın istiqamətini dəyişirdi. Amma tapançanın lüləyi əvvəlkitək yerə tuşlanmışdı. Polis əməkdaşı Bultstra şəxsin pozasını istənilən anda atəş aşa bilən kovboyun pozası iki təsvir etdi. O, həmin məqamda təhlükə hiss edərək şəxsin tapançasını ona tuşlayacağı təqdirdə atəş açmağı qərara aldı.
115. Onun xatırlamasına görə, bu vəziyyət təxminən dörd saniyə davam etdi, bu müddətdə o, ikinci dəfə həmin şəxsi tapançasını yerə atmağa çağırdı. Həmin şəxs bunu etmədi. Hadisələr çox sürətlə cərəyan edirdi, onun hesablamasına görə şəxsi yaxaladığı vaxtdan ölümlə nəticələnmiş atəş anına qədər ən çoxu on beş-iyirmi saniyə keçmişdi.
116. Polis əməkdaşı Bultstra şəxsin qəflətən nəyəsə reaksiya verdiyini gördü. Şəxs hələ də kovboya bənzər vəziyyətdə qalaraq qırx beş dərəcə sola tərəf döndü. Polis əməkdaşı Bultstra buna nə qədər vaxt sərf olunduğunu xatırlamırdı, amma bu vaxt çox qısa idi. Şəxs tapançanı tutduğu sağ qolunu indiyə qədər etmədiyi bir tərzdə müəyyən qədər yuxarı qaldırdı. Bu, polis əməkdaşı Bultstranın “İndi mən atəş açacağam” deyə düşünməsinə səbəb oldu. Şəxs tapançanı tutduğu qolunu yuxarı qaldırdığına görə polis əməkdaşı Bultstra əmin oldu ki, o, atəş açmağa hazırlaşır; o, xidməti tapançasının tətiyini çəkmək üçün sağ əlini gərginləşdirdi və bu zaman sağ tərəfindən güclü səs eşitdi və bunun tapança atəşi olduğunu anladı. O, dərhal düşündü: ““[Polis əməkdaşı Brons] özünü çatdırdı”. Polis əməkdaşı Bultstra o dərəcədə təhlükə hiss etmişdi ki, polis əməkdaşı Brons atəş açmasaydı, bunu o edəcəkdi.
117. Polis əməkdaşı Bultstra dərhal gördü ki, güllə həmin şəxsə dəyib. Şəxs bədəninin yuxarı hissəsi ilə bir qədər yuxarıya doğru hərəkət etdi. Sonra onun dizləri büküldü və o, yerə yıxıldı. O, yıxılarkən tapançasını yerə saldı. O, ayağa qalxmağa cəhd etdi, amma alınmadı. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra hər iki tərəfdən şəxsə yaxınlaşdılar, onlar hələ də onu hədəfə almışdılar. Şəxsə çatdıqdan sonra polis əməkdaşı Bultstra xidməti tapançasını yuxarıya tutaraq şəxsin çiynindən yapışdı. O, şəxsin ayağa qalxıb tapançasını götürməsi ehtimalının qarşısını almaq istəyirdi. O, şəxsin yanında oturmuşdu. Şəxs kürəyi polis əməkdaşı Bultstranın dizlərinə tərəf olmaqla yerdə uzanmışdı. Həmin məqamda polis əməkdaşı Bultstranın polis əməkdaşı Bronsun sağdan ona yaxınlaşdığını gördü. O, polis əməkdaşı Bronsun əlində hələ də xidməti tapançasının olub-olmadığını xatırlamırdı. Polis əməkdaşı Brons şəxsin tapançasını kənara itələdi ki, şəxsin əli ona çatmasın.
118. Polis əməkdaşı Brons ikikanallı ratsiyadan istifadə edərək polis məntəqəsinə məlumat verdi və yerli səhiyyə qurumunun yardımını istədi. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra digər polis əməkdaşları gəlib çıxdıqdan sonra hadisə yerini tərk etdilər. Lakin polis əməkdaşı Bultstra şəxsin harasına güllə dəydiyinə baxmaq üçün onun paltarlarını bir qədər açmışdı. O, boğazından yaralanmışdı və köynəyi qana bulaşmışdı. Polis əməkdaşı Bultstra onun adını öyrənməyə çalışdı, amma o cavab vermədi. Onun boğazından xırıltı gəldi. Onu xilas etmək mümkün deyildi. O çox tez öldü.
119. Polis əməkdaşları gəlib çıxdıqdan sonra polis əməkdaşları Brons və Bultstra Flierbosdreefdəki polis məntəqəsinə qayıdılar, bir müddət (polis əməkdaşları Bultstranın hesablamasına görə üç saat) orada qaldılar. Polis əməkdaşı Bronsdan tələb olundu ki, xidməti silahını təhvil versin. Onlar bir sarı polis həmkarları ilə, o cümlədən rayonun baş polisi rəisi (districtschef) polis komissarı Van Reyssenlə və özünəyardım qrupu (zelfhulpteam) ilə söhbət etdilər.
120. Polis əməkdaşı Bultstra bildirdi ki, hadisələrin nəticəsi həmin şəxsin öz ixtiyarında idi (zelf het scenario heeft bepaald). Ona silahını çıxarmaması və ya çıxardıqdan sonra aşağı salması üçün hər cür imkan verilmişdi. Polis əməkdaşı Bultstra dəfələrlə qışqırıb ona xəbərdarlıq etmişdi. Amma o buna reaksiya vermədi. Bunun əvəzinə əlində tapança tutaraq ondan dərhal istifadə etməyə hazır vəziyyətdə təhlükəli pozada polis əməkdaşı Bultstranın qabağında dayandı. Polis əməkdaşı Bultstranın özünü müdafiə etmək üçün xidməti silahını çıxarmaqdan başqa seçimi qalmamışdı. Vəziyyət o dərəcədə təhlükəli idi ki, polis əməkdaşı Bultstra həmin şəxsi zərərsizləşdirmək üçün atəş açacaq və bununla da özünə və ola bilsin ki, həm də başqalarına qarşı təhlükəni aradan qaldıracaqdı. Amma bunu etməyə ehtiyac qalmadı, çünki polis əməkdaşı Brons birinci atəş açdı.
d) Xanım Riyssel
121. 24 iyul 1998-ci ildə dindirilmiş xanım Henna Emelita Riyssel Amsterdamda yaşayan sosial xidmət işçisi idi.
122. İyulun 19-da saat 22 radələrində onunla qızı xanım Sayrita Mişel Liveld bayram mərasimindən evə qayıdırdılar. Tuneldə motorollerə yol verməli oldular, onlar motorolleri sürən şəxsi müdafiə dəbilqəsi taxmayan qara dərili gənc kimi təsvir etdilər. Onlar onun yoluna davam etdiyini və sonra hündür binanın giriş qapılarından birinə tərəf döndüyünü gördülər. Onlar onun motorolleri qeyri-adi dərəcədə yavaş sürdüyünü müşahidə etdilər, amma daha ona fikir vermədilər. Lakin sonra onlar gəncin giriş qapısından çıxdığını gördülər, motoroller isə içəridə idi. Onlar bir qədər aralıda olsalar da, görmə imkanları yaxşı idi, hələ qaranlıq düşməmişdi.
123. Onlar gəncin giriş qapısından çıxdığını və polis nəfərinin ona tərəf qaçdığını gördülər. Sonra onlar polis maşınını gördülər, həmin ana qədər onlar bu maşını orada nə görmüş, nə də səsini eşitmişdilər.
124. Onlar oğlanın sağ əlini jaketinin və ya köynəyinin cibinə saldığını gördülər. Onun əli şalvarının kəmər yerindən bir az yuxarıda mədə nahiyəsində idi. Onlar yaxına gəlməyi qərara aldılar, çünki orada açıq-aydın nəsə baş verirdi.
125. Xanım Riyssel gəncin polis nəfərinə tərəf getdiyini gördü. O, gəncin qollarını qaldırdığını və jestlərlə “Nə istəyirsən?” işarəsini ifadə etdiyini gördü. O, deyilən sözlərin heç birini eşitmədi. Polis nəfəri gəncin qolundan tutdu və qolunu geriyə burdu. Xanım Riysseldə belə təəssürat yarandı ki, gənc həbsə alınır. O, polis nəfərinin gənci itələyərək üzünü divara tərəf çevirməyə çalışdığını gördü. Amma gənc onun əlindən qurtuldu.
126. Sonra o, öncə şahidi olduğu kimi yenə də gəncin əlini köynəyinə apardığını gördü. O, gəncin oradan nəsə çıxardığını görmədi, o, hər hansı bir məqamda gəncin odlu silah çıxardığını görməmişdi.
127. Polis nəfəri olduğu yerdə dayanaraq gəncə yaxın gəlmirdi. Gənc yana doğru addım atdı. Xanım Riyssel polis nəfərinin odlu silahını çıxardığını görmədi.
128. Digər polis nəfəri də qaçıb gəldi. O, altı metr aralıda dayanmışdı. Gəncin əli hələ də şalvarının kəmər tərəfinə yaxın yerdə köynəyinin içərisində idi. Xanım Riyssel ikinci polis nəfərinin tapançasını çıxardığını və gəncə tuşladığını gördü. O, cəmi bir dəfə “Onu yerə at” deyən qışqırtı eşitdi, onun fikrincə, bu səs gənci hədəfdə saxlayan polis əməkdaşı tərəfdən gəlmişdi. Bu, polis əməkdaşı tapançasını çıxarıb gəncə tuşlayandan dərhal sonra baş vermişdi. “Onu yerə at” deyən qışqırtıdan dərhal sonra xanım Riyssel atəş səsi eşitdi. Gənc həmin anda yerə yıxıldı.
129. Xanım Riyssel gəncin polis nəfərinə tapança və ya hər hansı bu kimi silah tuşladığını görmədiyini bildirdi. O xatırlayırdı ki, gəncin əli şalvarının kəmər hissəsinin yaxınlığında köynəyinin içərisində idi. Hadisələrin sürətlə cərəyan etməsinə baxmayaraq, o buna əmin idi.
130. Atəş açılmasından dərhal sonra o, gəncin yıxıldığı yerə tərəf qaçdı. O, polis nəfərlərinə qışqırdı: “Mən sizin nə etdiyinizi gördüm. Axı bu insandır” (“Ik heb gezien wat jullie hebben gedaan. Het is een mensenkind.”).
131. Polis nəfəri gəncin nəbzini yoxladı. Gəncin qolu hərəkətsiz halda yerə düşdü.
132. Digər polis əməkdaşları da gəlib çıxdılar, motosikletdə olan bir polis əməkdaşı isə odan ifadə verməsini xahiş etdi. O bundan imtina etdi, çünki ifadəsindəki sözlərin başqa cür şərh olunaraq gəncin əleyhinə istifadə olunmasını istəmirdi. O, ərazini mühasirəyə alan, biri kişi, biri isə qadın olan iki polis əməkdaşına dedi ki, belə böyük ərazini kəndir vasitəsilə mühasirəyə almağa ehtiyac yoxdur. Polis əməkdaşlarından biri onu ara qarışdırmaqsa ittiham etdi və dedi ki, o, hadisənin səbəbinin nə olduğunu bilmir. O isə cavab verdi ki, hadisənin səbəbini bilməsə də nəyin baş verdiyini bilir və soruşdu ki, məgər polislər şəxsə atəş açmazdan əvvəl xəbərdarlıq atəşi açmalı deyillərmi? O, emosional vəziyyətdə olduğuna görə, ola bilsin ki, başqa sözlər də demişdi.
133. 20 iyul 1998-ci ildə xanım Riyssel gəncin güllə ilə vurulduğu yerə bir neçə gül qoymaq üçün həmin yerə qayıtdı. O, gəncin ailə üzvləri ilə rastlaşdı və onlarla söhbət etdi. Onlar işə vəkil cənab Hameri cəlb etdiklərini dedilər və xanım Riyssel öz telefon nömrəsini onlara verdi. Sonradan o, cənab Hamerlə təmasda oldu, sonuncu ondan xahiş etdi ki, baş polis əməkdaşı Van Duyvenvoordeyə ifadə versin.
e) Xanım Liveld
134. 24 iyul 1998-ci ildə dindirilmiş xanım Sayrita Mişel Liveld 1983-cü il təvəllüdlü məktəbli idi və xanım Riysselin qızı idi. Onlar 19 iyul 1998-ci ildə saat 22 radələrində birlikdə Kvakoe bayram mərasimindən evlərinə piyada qayıdırdılar. Piyadalar üçün yeraltı tunellə gedərkən onların yanından motorollerlə bir gənc ötüb keçdi. Gənc qara geyimdə idi. Gəncin dərisi çox da tünd deyildi. Onun saçları qırxılmışdı. O, qoruyucu dəbilqə taxmamışdı. Xanım Liveld motorolleri təsvir edə bilmədi.
135. Gənc motorolleri yolun kənarı ilə otluğun ətrafı boyunca Hyugenbos binasına tərəf sürürü. Xanım Liveld onun motorolleri giriş qapısından içəri sürdüyünü görmədi.
136. Sonra xanım Liveldin anası dedi: “Bax, orada polis var”. Xanım Liveld binanın qarşısında gəncin yaxınlığında dayanmış polis əməkdaşını gördü. Onunla anası onlara tərəf getdilər. Xanım Liveld polis əməkdaşının gənci həbsə almağa və onun üzünü divara tərəf çevirməyə cəhd etdiyini gördü. Lakin gənc onun əlindən qurtuldu. O, qollarını qaldıraraq jestlərlə sanki “Məndən nə istəyirsən?” deyə soruşdu.
137. Gənc əllərindən birini (xanım Liveld xatırlamır ki, hansı əlini) şalvarının bel tərəfinə apardı. Elə təəssürat yarandı ki, sanki orada tapança var, amma bu, əlbəttə ki, yalançı hərəkət idi.
138. İkinci polis nəfəri qaçıb gəldi. Xanım Liveld “Onu yerə at” deyən qışqırtı eşitdi; o, qışqırtını bircə dəfə eşitdiyini xatırlayır. O, iki polis əməkdaşının xidməti tapançalarını çıxardıqlarını gördü. O, gənci həbsə almağa cəhd etmiş birinci polis əməkdaşının tapançasını çıxardığını görsə də onu gəncə tuşladığını görməmişdi. O, gəncin əlində tapança və ya ona bənzər hər hansı bir şey də görməmişdi.
139. Digər polis əməkdaşının da xidməti tapançası əlində idi. O. Gənci nişan almışdı. Xanım Liveldin fikrincə, “Onu yerə at” sözlərindən dərhal sonra atəş açılmışdı. Atəşdən sonra gənc yana doğru səntirləyib yerə yıxıldı. O, gəncin yerə nəsə saldığını gördü və bunun mobil telefon olduğunu düşündü. Bir qədər sonra hadisə yerinin yaxınlığında olarkən o, gəncin yanında yerdə mobil telefon olduğunu gördü və güman etdi ki, gənc onu yerə salıb.
140. Xanım Liveld onun dayandığı yerin gəncin yıxıldığı yerdən nə qədər aralı olduğunu qiymətləndirə bilmədi, amma arada bir qədər məsafə vardı. Hadisələr çox sürətlə, sanki bir göz qırpımında cərəyan etdi.
141. Rəsmi hesabatda deyilir ki, şahid emosional vəziyyətdə olduğu üçün ifadəsini anasının yanında verib.
f) Cənab Van Riy
142. 24 iyul 1998-ci ildə dindirilmiş cənab Merlin van Riy 1982-ci il təvəllüdlü məktəbli idi və Hyugenbos binasında yaşayırdı.
143. O, 19 iyul 1998-ci ildə saat 22 radələrində birinci mərtəbədəki mənzillərinin böyük otağında atası ilə birlikdə evdə idi. İsti bir axşam idi və pəncərələr açıq idi.
144. Müəyyən bir məqamda o, kiminsə “Sakit dayan” deyə bir dəfə qışqırdığını eşitdi. Bir saniyə keçməmiş o, giriş qapısı tərəfdən tapança atəşinə bənzər güclü səs eşitdi. O, “Sakit dayan” qışqırtısının çətin ki cinayətkar şəxs tərəfindən səslənə biləcəyini nəzərə alaraq, bu qənaətə gəldi ki, atəş polis tərəfindən açılıb. O, gedib hadisəyə baxmaq istədi, amma anası ona icazə vermədi, çünki başqa insanların bədbəxt taleyini seyr etməyin yaxşı iş olmadığını düşünürdü. Bir qədər sonra həmin axşam atası iti gəzintiyə çıxardı və çoxlu polisləri və kiminsə yerdə ağ örtük altında uzanmış olduğunu gördü.
g) Cənab Oostburq
145. 24 iyul 1998-ci ildə dindirilmiş cənab Metyu Yiri Oostburq 1983-cü il təvəllüdlü məktəbli idi.
146. O, 19 iyul 1998-ci ildə saat 22 radələrində onunla atası Kvakoe bayram mərasiminin keçirildiyi yerdən Hyugenbos binasına tərəf gedirdilər, həmin binada atasının rəfiqəsi yaşayırdı. Onlar motosikletli polislər gördülər, polislər açıq-aydın nəyisə və ya kimisə axtarırdılar.
147. Piyadalar üçün tunelə girməzdən əvvəl onlar səs eşitdilər, cənab Oostburqun atası bunun tapança atəşi olduğunu müəyyən etdi. Səs Hyugenbos binası tərəfdən gəlirdi. Onlar polislərin Hyugenbos binasına tərəf getdiklərini gördülər, amma oradan çox uzaqda olduqları üçün nəyin baş verdiyini görə bilmədilər.
148. Onlar binaya doğru yollanarkən ərazini mühasirəyə almış polislər onları dayandırdılar.
149. Onlar binaya başqa giriş vasitəsilə girərək birinci mərtəbəyə qalxdılar və cənab Oostburq aşağıya baxdı. O, giriş qapısının qarşısında yerdə başı qırxılmış tünd dərili bir gəncin hərəkətsiz uzandığını gördü. O, gəncin ayaqlarının yanında balaca parlaq bir tapança gördü. O, digər şəxslərin belə bir söhbətini eşitdilər ki, gənc mobil telefonunu çıxarıb və polis səhvən onu tapança hesab edərək atəş açıb. Amma onun həqiqətən tapançası olub.
150. Cənab Oostburq və başqaları güman etdilər ki, tapançasını çıxarıb və polisə tuşlayıb və polis bu səbəbdən atəş açıb.
151. Sonra o, təcili yardım xidmətinin gəldiyini gördü. Gəncin öldüyü açıq-aydın idi, çünki onlar onun üstünü ağ örtüklə örtmüşdülər.
h) Polis əməkdaşı Boonsttra
152. Polis əməkdaşı Boonstra baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 27 iyul 1998-ci ildə dindirildi.
153. O bildirdi ki, onunla polis həmkarı Dekker Moravia Ramsahaynin silahlı olması faktından xəbərsiz idilər. Onunla polis əməkdaşı Dekkerə tünd dərili gənc yaxınlaşdı və onun arxasınca gəlmələrini xahiş edərək irəliyə doğru qaçdı. Onunla polis əməkdaşı Dekker dərhal onun dalınca qaçmadıqları üçün gənc geriyə döndü və işarə ilə onlara bildirdi ki, arxasınca gəlsinlər. Bu, onların belə düşünməsinə səbəb oldu ki, nəsə baş verib və onların gəncin arxasınca getdilər. Polis əməkdaşı Dekker polis əməkdaşı Boonstraya nisbətən gəncə daha yaxın idi və onunla söhbət edirdi. Eləcə də polis əməkdaşı Dekker ratsiya vasitəsilə motorollerin sığorta nömrəsini və ola bilsin ki, həm də rəngini, habelə polis əməkdaşlarının olduğu dəqiq yeri və gəncin ardınca hansı istiqamətə getdiklərini xəbər verdi, amma polis əməkdaşı Boonstra onun gəncin əlamətlərini təsvir etdiyini xatırlamır.
154. Onlar motorolleri gözdən itirdikdən sonra ratsiya vasitəsilə məlumat eşitdilər ki, Hyugenbos binasının yanında atışma olub. Polis əməkdaşları Boonstra və Dekker kömək lazım olub-olmadığını öyrənmək üçün oraya getdilər. Onlar motorolleri oğurlamış şəxsin silahlı olduğunu bilmədikləri üçün atışmanı həmin oğurluqla əlaqələndirmədilər.
155. Yalnız onlar motorollerin sahibi ilə hadisə yerinə çatanda və motorollerin sahibi öz nəqliyyat vasitəsini tanıyanda onlar dəqiqliklə nəyin baş verdiyini ondan soruşdular. Motorollerin sahibi onlara dedi ki, o, silahla təhdid edilərək motorolleri verməyə məcbur edilib. Polis əməkdaşı Boonstra ona dedi ki, o bunu əvvəlcədən deməli idi (“Dat had je wel eens eerder mogen zeggen.”).
156. Sonradan polis əməkdaşı Dekker polis əməkdaşı Boonstraya dedi ki, o da oğrunun yanında silah olduğundan xəbərsiz olub və bunun ona deyilməməsindən hirsləndi. Hər iki polis əməkdaşı hesab etdilər ki, bəxtlərinin gətirməsi sayəsində təqib zamanı atəşə məruz qalmayıblar.
i) Cənab Hoseyni
157. Cənab Hoseyni baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 31 iyul 1998-ci ildə dindirildi. Ondan xahiş edildi ki, əlavə ifadə verərək oğrunun odlu silahının olduğu barədə polis əməkdaşı Dekkerə nə vaxt xəbər verdiyini bildirsin.
158. Cənab Hoseyni bildirdi ki, onun motorolleri 19 iyul 1998-ci ildə Kvakoe bayram mərasimində saat 21 ilə 22 arasında ondan oğurlanıb. Tünd dərili gənc silahı ona tuşlayaraq onu motorolleri verməyə məcbur edib. O, 10 saylı fotoşəkildə həmin tapançanı tanıdı (fotoşəkillərin təsviri üçün aşağıya bax), o, bu tapança ilə təhdid edilmişdi. O, qeyd etdi ki, tapança dolu və atəşə hazır vəziyyətdə idi. Bu, onu qorxutdu və motorolleri verməyə vadar etdi.
159. O, iki polis əməkdaşını görüb onlara tərəf qaçdı və arxasınca gəlmələrini xahiş etdi. Onlar bunu dərhal etmədilər, yalnız o ikinci dəfə əli ilə işarə edəndə onlar gəldilər. O, qaça-qaça onlara motorollerinin oğurlandığını dedi və motorollerin sığorta sənədlərini verib motorolleri və oğrunu təsvir etdi.
160. Cənab Hoseyni sığorta sənədlərini polis əməkdaşlarına verdiyi zaman onlara odlu silah barəsində də dedi.
161. O, polis əməkdaşlarının ratsiyası vasitəsilə atışma olduğunu eşitdikdə dərhal bunu motorollerin oğurlanması ilə əlaqələndirdi. Sonra o, polis əməkdaşlarına dedi ki, oğrunun gümüşü rəngli kiçik tapançası var.
j) Cənab Çitani
162. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 3 avqust 1998-ci ildə dindirildi. cənab Vladimir Məhəmməd Abzell Əli Çitani 1945-ci il təvəllüdlü dövlət qulluqçusu idi.
163. 19 iyul 1998-ci ildə saat 22 radələrində o, maşınını Huntumdreef küçəsi boyunca sürürdü. O, arxa tərəfi göstərən güzgüdə xidməti polis maşınının arxadan gəldiyini gördü. Polis maşını qəflətən dayandı və həmin anda maşından polis əməkdaşı çıxıb Hyugenbos binasının giriş qapısına doğru qaçdı. Nəyinsə baş verdiyini düşünən cənab Çitani hadisəyə nəzər salmağı qərara aldı. O, maşının saxladı və polis nəfərinin yollandığı giriş qapısına tərəf getdi. Küçə işıqları yanırdı. Qaranlıq düşmüşdü. Onun hesablamasına görə, onun olduğu yerdən Hyugenbos binasının giriş qapısına qədər məsafə 75-100 metr olardı.
164. O, giriş qapısından tünd rəngli geyimdə təxminən iyirmi yaşlı bir gəncin çıxdığını gördü. O, giriş qapısında hər hansı motoroller görmədi. Gəncin qarşısında polis nəfəri vardı, o, gəncdən təxminən altı metr aralıda idi. Polis əməkdaşı tapançasını gəncə tuşlamışdı. Gənc sağ əlində tünd rəngli bir əşya tutmuş və onu polis əməkdaşına tərəf tuşlamışdı, cənab Çitani onun nə olduğunu görə bilmədi. Polis əməkdaşı bir əlinin jestləri ilə gəncə işarələrlə göstəriş verirdi ki, əlində tutduğunu kənara artsın, digər əlində isə xidməti tapançasını tutaraq gənci hədəfdə saxlayırdı. Cənab Çitani hər hansı qışqırtını və ya deyilən sözləri eşitmədi, məsafə çox böyük idi. O, gəncin sağ əlindəki naməlum əşyanı kənara atdığını gördü.
165. Birinci polis əməkdaşı gənci hədəfdə saxladığı müddətdə cənab Çitani ikinci polis əməkdaşının açıq-aydın yardım etmək niyyəti ilə həmkarına tərəf qaçdığını gördü. Həmin ikinci polis əməkdaşı xidməti tapançasını çıxardı və hər iki əlində gəncin baş səviyyəsində tutdu. Cənab Çitani dərhal atəş səsi eşitdi. Atəş gəncin əlindəki əşyanı kənara tullamasından sonra açılmışdı. Hadisələr çox sürətlə baş verdi: gəncin əşyanı tullaması ilə atəşin açılması arasında bir saniyədən də az vaxt keçdi. Gənc səntirləyərək işıq dirəyinə doğru hərəkət etdi və yerə yıxıldı.
166. Həmin anda orada çaxnaşma yarandı. Polislər maşınlarda və motosikletlərdə gəlib çıxdılar. Atəşdən sonra cənab Çitaniyə başqa adamlar da qoşuldular. Polis onlara çıxıb getməyi əmr etdi; cənab Çitani və digər şəxslər çıxıb getdilər. Orda olarkən cənab Çitani polis əməkdaşından soruşdu ki, niyə təcili yardım çağırmırlar. Polis əməkdaşı belə cavab verdi: “Biz bununla bir az sonra məşğul olacağıq”.
167. Hyugenbos binasına daxil olduqda və ikinci mərtəbədən hadisə yerinə baxdıqda cənab Çitani qurbanın üstünün ağ parça ilə örtüldüyünü gördü. O, cəsədin yanında tapança olduğunu görmədi. O, yoldan keçənlərdən gəncin mobil telefonu yerə saldığını eşitdi, amma onu görmədi.
168. Cənab Çitaninin binanın ikinci mərtəbəsinə çatması altı-yeddi dəqiqə çəkdi. O, hadisə yerinə nömrələnmiş nişanlar qoyulduğunu və fotoşəkillərin çəkildiyini gördü. Görünür, yoldan keçənlər bunu görməməli idilər, çünki polis əməkdaşları cəsədin üzərinə geniş bir parça tutmuşdular və fotoşəkillər onun altında çəkilirdi. Cənab Çitani fikirləşdi ki, gənc həmin anda sağ ola bilərdi, çünki o, güclü xırıltı səsi eşitmişdi, sanki gəncin boğazı qanla dolu idi.
169. Cənab Çitaninin hesablamasına görə təcili yardımın gəlib çıxması üçün otuz dəqiqə və ya bir az artıq vaxt lazım idi. O, bir nəfərin digər bir şəxsin yanında tibb avadanlıqları ilə qurbanı müayinə etdiyini gördü, görünür, digər şəxs dövlət prokuroru idi.
170. Cənab Çitaninin fikrincə, gənc əlindəki əşyanı tulladıqdan sonra hər hansı təhlükə yox olmuşdu. O, bundan əvvəl nəyin baş verdiyini görməmişdi.
k) Polis əməkdaşı Brons
171. 3 avqust 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde polis əməkdaşı Bronsu şahid Çitaninin ifadəsi ilə tanış edərək ölümlə nəticələnmiş atəşdən əvvəl qurbanın yerə nəsə atması ilə bağlı izahat istədi. Polis əməkdaşı Brons bunu inkar etdi. Oğrunun doğurduğu təhlükəni nəzərə alaraq, polis əməkdaşı Bronsun bütün diqqəti onun əllərində idi. Oğru tapançanı çıxarana qədər əlində heç nə yox idi.
l) Polis əməkdaşı Dekker
172. 3 avqust 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde motorollerin odlu silah təhdidi altında oğurlandığından nə vaxt xəbər tutduğu ilə bağlı polis əməkdaşı Dekkerdən əlavə informasiya istədi.
173. Cənab Hoseyni polis əməkdaşı Dekkerə dedi ki, onu motorollerdən düşürüblər, amma odlu silahdan istifadə edildiyini söyləmədi. Buna görə də həm o, həm də polis əməkdaşı Boonstra yalnız fiziki gücün tətbiq edildiyini güman etdilər.
174. Cənab Hoseyni dərhal öz təşəbbüsü ilə polis əməkdaşı Dekkerə motorollerin sığorta sənədlərini verdi və oğrunun əlamətlərini təsvir etdi. Polis əməkdaşları Dekker və Boonstra cənab Hoseyniyə qoşulub oğrunun dalınca qaçdılar. Lakin onu gözdən itirdilər. Sonra polis əməkdaşı Dekker ikikanallı ratsiyası vasitəsilə oğrunun getdiyi ehtimal olunan istiqamət barədə və motorollerin sığorta nömrəsi barədə məlumat verdi.
175. O, qaçdığı müddətdə cənab Hoseyninin oğrunun silahlı olduğu barədə nəsə dediyini eşitməmişdi. Amma görürdü ki, cənab Hoseyni qorxub və zəif səslə danışır. Buna görə də ola bilər ki, cənab Hoseyni bu barədə nəsə demişdi, amma o, qaçdığı müddətdə bunu eşitməmişdi.
176. Yalnız atışma barədə məlumat alındıqdan sonra polis əməkdaşı Dekker cənab Hoseyninin bu sözləri dediyini eşitdi: “Onun gümüşü rəngli kiçik tapançası vardı”. Sonra onlar Hyugenbos binasına tərəf getdilər. Polis əməkdaşı Dekker cənab Hoseynidən soruşdu: “Cən niyə əvvəldən bunu bizə demədin?”, cənab Hoseyni isə buna aydın bir cavab vermədi. O, çox məyus görünürdü.
177. Bundan sonra polis əməkdaşları Dekker və Boonstra bəxtlərinin gətirməsi sayəsində atəşə məruz qalmadıqlarını düşündülər. Oğrunun silah tətbiq etdiyi barədə polis əməkdaşı Dekkerə qabaqcadan deyilsəydi, o, bu məlumatı hamıdan qabaq çatdırardı. Bundan əlavə, polis əməkdaşı Boonstra oğrunun dalınca qaçmazdı: onların bayram mərasimindəki vəzifələri silahsız olmalarını tələb edirdi.
m) Polis əməkdaşı Bultstra
178. 4 avqust 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde polis əməkdaşı Bronsu şahid Çitaninin ifadəsi ilə tanış etdi. Polis əməkdaşı Bultstra vəkilinin iştirakı olmadan dindirilməyə razılıq verdi.
179. Polis əməkdaşı Bultstra cənab Çitaninin maşının saxlayaraq hadisə yerinə qayıtması və iddia etdiyinə görə, belə qısa vaxt ərzində hadisələri müşahidə etməsi ehtimalını inandırıcı hesab etmədi. Polis əməkdaşı Bultstranın özünə polis maşınının saxlanıldığı yerdən Moravia Ramsahayyə və polis əməkdaşı Bronsa tərəf əlli metr qaçmaq üçün on saniyəyədək vaxt tələb olunmuşdu.
180. Görünür, cənab Çitani Moravia Ramsahay ilə savaşmanı görməmişdi; o, ifadəsində bunu göstərməmişdi. Bu, cənab Çitaninin maşının saxladığı yerdən hadisə yerinə qədər olan məsafənin uzaqlığından irəli gəlirdi.
181. Polis əməkdaşı Bronsun xidməti silahını bir əlində tutduğu barədə deyilənlər doğru deyildi. Müdafiə mövqeyini almaq üçün silahı iki əldə tutmaq tələb olunur. Polis əməkdaşı Brons bəzi jestlər etmişdi, amma bu, Moravia Ramsahaynin tapançasını çıxarmasından sonra baş vermişdi.
182. Moravia Ramsahay tapançasını çıxarana qədər onun əllərində heç nə yox idi. O, tapançanı polis əməkdaşı Bultstraya deyil, yerə tuşlamışdı. Tapança daim onun əlində idi. O, kənara qətiyyən heç nə atmamış və ya əlindən heç nə salmamışdı. O, yalnız polis əməkdaşı Brons ona atəş aşdıqdan sonra tapançanı yerə salmışdı və yalnız yıxıldığına görə onu əlindən buraxmışdı.
183. Polis əməkdaşı Bultstra poıis maşınını tərk edərkən ikikanallı ratsiyasını sol əlində tutmuşdu. O. Ratsiyanı yerə salana qədər əlində saxlamışdı. O, bunun nə vaxt baş verdiyini xatırlamırdı, amma bu, onun xidməti tapançasını çıxarmasından əvvəl baş vermişdi, çünki müdafiə vəziyyətini alması üçün hər iki əlindən istifadə etməli idi. O, ratsiyanı savaşma zamanı salıb-salmadığını xatırlaya bilmədi. Lakin sonradan onun yerdə Moravia Ramsahaynin sinəsinin yanında təxminən altmış santimetr məsafədə olduğunu görmüşdü. O, ratsiyanı orada salmışdı.
184. Təcili yardım maşını dərhal, özü də bir dəfə yox, iki dəfə çağırılmışdı. Polis əməkdaşı Bultstra onun gəldiyini görmədi. Həmin vaxt onunla polis əməkdaşı Brons hadisə yerində beş-yeddi dəqiqə qaldıqdan sonra polis məntəqəsinə gedirdilər.
185. Polis əməkdaşı Bultstra Moravia Ramsahaynin canvermə xırıltısını eşitmişdi. Bu, onunla polis əməkdaşı Bronsun çıxıb getməsindən əvvəl baş vermişdi. Polis əməkdaşı Bultstraya elə gəlirdi ki, Moravia Ramsahaynin ağciyərləri qanla dolub, amma o, bunu dayandırmaq üçün heç nə edə bilməzdi.
n) Cənab Van den Hyuvel
186. Baş polis xəfiyyəsi Van Duyvenvoorde cənab Çitaninin ifadəsi ilə əlaqədar olaraq cənab van den Hyuveli yenidən dindirməyi qərara aldı. O, bunu 4 avqust 1998-ci ildə etdi.
187. Cənab Van den Hyuvel bir daha təkrar etdi ki, onun diqqəti odlu silahı olan tünd dərili gəncdə idi. O, gəncin sağ əlində odlu silah tutduğunu açıq-aydın görmüşdü, gənc silahı yerə tuşlamışdı. Tünd dərili şəxsin digər əli isə boş idi.
188. Cənab Van den Hyuvel sürahinin arxasına əyildiyi üçün faktiki atışmanın şahidi olmamışdı. O, yalnız atəş açıldıqdan sonra nə baş verdiyini görmək üçün aşağı baxmışdı. Bu, atəşdən bir saniyədən də az vaxt keçdikdən sonra baş vermişdi. O, tünd dərili gəncin tapançasının yerə necə düşdüyünü görməmişdi. Cənab Van den Hyuvel aşağı baxarkən tapança, hadisə yerində çəkilmiş fotoşəkildə göstərildiyi kimi, tünd dərili gəncin yanında yerdə idi. Digər fotoşəkildə göstərilmiş tapança cənab Van den Hyuvelin tünd dərili gəncin əlində gördüyü tapançaya çox oxşayırdı.
189. Cənab Van den Hyuvel öncə verdiyi ifadənin qalan hissələrini təsdiq etdi.
o) Polis əməkdaşı Van Dongen
190. Polis əməkdaşı Bruin Yan van Dongen baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 4 avqust 1998-ci ildə dindirildi. O, xidməti iti yanında olmaqla Huntumdreef küçəsi boyunca polis maşınını sürürdü. Polis əməkdaşı Van Dongen Kvakoe bayram mərasimində motorollerin oğurlandığını və motorollerlə oğrunun əlamətlərinin təsvirini eşitdi. O, oğrunu axtarmağa başladı. Oğurluğun silahla təhdid etmə vasitəsilə törədildiyi barədə heç bir məlumat yox idi.
191. Polis əməkdaşı Van Dongenin maşının yanından başqa bir polis avtomobili keçdi. O, sürücünü tanıdı, bu, polis əməkdaşı Brons idi. O, maşının dayandığını və maşındakı sərnişinin düşdüyünü gördü.
192. O öz maşınını saxladı və maşından çıxdı. Bu zamana o, polis əməkdaşı Bronsun da maşından çıxdığını gördü. Maşının arxa tərəfinə dönüb xidməti itini bayıra çıxarmaq istəyərkən polis əməkdaşı Van Dongen Hyugenbos binası tərəfdən tapança gülləsinin səsini eşitdi. İt səsə acıqlı reaksiya verdi. İti xüsusilə möhkəm tutmaq lazım idi, çünki o, həyəcanlanmış vəziyyətdə insanlara hücum edə bilərdi.
193. Polis əməkdaşı Van Dongen polis əməkdaşı Bronsla görüşüb ondan nə baş verdiyini soruşdu. Polis əməkdaşı Brons cavab verdi ki, polisə tapança tuşlanıb və polis atəş açıb, amma atəş açmış polis əməkdaşının adını demədi.
194. Polis əməkdaşı Van Dongen qurbanın yıxıldığı yerə yaxınlaşaraq iki metr aralıda dayandı, çünki itin reaksiyasını öncədən bilmək olmazdı. Qurban hərəkətsiz idi, yalnız bir neçə də ağzını açıb-yumdu. Polis əməkdaşı Van Dongen canvermə xırıltısını eşitmədi.
195. Polis əməkdaşı Van Dongen hadisə yerinə çatarkən orada yalnız iki polis əməkdaşı və qurban vardı. O, yaxınlıqda başqa heç kəsi görmədi. Orada kimsə olsaydı, it buna reaksiya verərdi.
p) Xanım Hup
198. Xanım Lambertina Helena Hup baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 5 avqust 1998-ci ildə dindirildi. O, Moravia Ramsahay güllə ilə vurulduqdan sonra onu götürmək üçün göndərilmiş təcili yardım briqadasının rəhbəri idi.
197. Saat 22.02-də təcili yardım briqadası Hyugenbos binasına doğru yollanmaq barədə tapşırıq aldı, çünki orada kimisə güllə ilə vurmuşdular. Təcili yardım maşını saat 22.04-də yola çıxdı və 22.14-də hadisə yerinə çatdı, yəni yol üçün nəzərdə tutulmuş on beş dəqiqəlik müddət çərçivəsində özünü oraya yetirdi.
198. Xanım Hup və təcili yardım briqadasının digər üzvü cənab Van Andel xərəyi maşından çıxarıb polis əməkdaşlarına verdilər. Sonra xanım Hup və cənab Van Andel tibb avadanlıqlarını götürdülər və qurbana yaxınlaşdılar. Onun yanında yerdə gümüşü rəngli kiçik tapança vardı, xanım Hup və cənab Van Andel öz işlərini yerinə yetirən zaman tapançaya toxunmadılar.
199. Xanım Hup qurbanın canvermə xırıltısını və ya hər hansı səs çıxardığını eşitmədi. O, ilk yardımın göstərilməsində cənab Van Andelə kömək etdi. Onlar qurbanı ürək monitoruna qoşdular. Cənab Van Andel qurbanın hər iki gözünə işıq salaraq göz bəbəklərinin reaksiyasını yoxladı, amma heç bir reaksiya baş vermədi, qurbanın nəbzinin vurmadığı və nəfəsinin gəlmədiyi də müəyyən edildi. Bu yolla əldə etdiyi informasiya nəticəsində cənab Van Andel bu qənaətə gəldi ki, qurban yerindəcə keçinib.
200. Xanım Hup və cənab Van Andel qurbanın boğazının sağ tərəfində güllənin daxil olduğu yara yerini gördülər. Güllənin çıxdığı yer isə görünmədi.
201. Xanım Hup və cənab Van Andel cəsədi ağ parça ilə örtdülər. Onlar polis əməkdaşları ilə söhbətə biz az vaxt sərf etdilər. Onlar cəsədi götürmədilər, onu bir qədər sonra xüsusi nəqliyyat vasitəsi götürdü.
q) Cənab Van Andel
202. Tibb işçisi cənab Leendert van Andel xanım Hupun rəhbərlik etdiyi təcil yardım briqadasının üzvü idi. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde onu 5 avqust 1998-ci ildə dindirdi.
203. Saat 22.02 radələrində onlar Hyugenbos binasına doğru yollanmaq barədə tapşırıq aldılar, orada kimisə güllə ilə vurmuşdular. Onlara hərəkət marşrutu barədə məlumat verildi. Onlar saat 22.04-də yola çıxdılar. Yanıb-sönən göy işıq və sirena səsi yol boyu işə salınmışdı. Onlar hadisə yerinə saat 22.14-də çatdılar.
204. Xanım Hup və cənab Van Andel cəld qurbana doğru getdilər. Polis əməkdaşları xərəyi, cənab Van Andellə xanım Hup isə qalan tibb avadanlıqlarını gətirdilər.
205. Polis əməkdaşı onlara dedi ki, gənc güllə ilə vurulub. Cənab Van Andel qurbanın boğazının sağ tərəfində güllənin daxil olduğu yara yerini gördü, amma güllənin çıxdığı yeri görmədi. Qurbanın yaxınlığında yerdə kiçik tapança vardı. Cənab Van Andel yerdə ikikanallı ratsiya olduğunu gördü.
206. Qurbanda heç bir həyat əlaməti yox idi. Hər hansı xırıltı da eşidilmirdi. Cənab Van Andel onun həyat əhəmiyyətli funksiyalarını yoxlayaraq ürəyinin döyünmədiyini (ürəyin funksiyası ürək monitoru vasitəsilə yoxlanıldı), yaxud nəbzinin vurmadığını müəyyən etdi. Bütün bunlar güllə yarası ilə birlikdə cənab Van Andelin bu qənaətə gəlməsinə səbəb oldu ki, gənc keçinib. Polis əməkdaşlarından biri ilə məsləhətləşdikdən və artıq təcili yardımın görüləcək heç bir işinin olmadığını ona söylədikdən sonra cənab Van Andellə xanım Hup cəsədi parça ilə örtdülər.
207. Sonra cənab Van Andel və xanım Hup təcili yardım maşınına qayıtdılar və saat 22.35-də növbəti çağırışları qəbul etməyə hazır olduqları barədə məlumat verdilər. Cəsəd bir qədər sonra götürüldü.
r) Cənab Pel
208. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 7 avqust 1998-ci ildə dindirilmiş cənab Con Pel məhkəmə müstəntiqi (technisch rechercheur) idi. O, 19 iyul 1998-ci ildə növbədə idi. Ona Hyugenbos binasına tərəf getmək tapşırığı verildi, orada atışma baş vermişdi. O, təcili yardım getdikdən sonra oraya çatdı. Hadisə yerinə çatanda o, qurbanın üstünə ağ örtük çəkildiyini və yerdə tapança olduğunu gördü.
209. Cənab Con Pel və həmkarı cənab Poppinq maddi sübutları müəyyən etdilər və şəkillərini çəkməzdən əvvəl onları nömrə nişanları ilə nişanladılar. Cənab Con Pel həmçinin qurbanın cəsədini və xüsusən də əllərində güllədən qalmış barıt izlərinin (schotrestbemonstering) olub-olmadığını yoxladı. Bunun üçün cəsədin üstündəki örtüyü götürmək lazım gəldi.
s) Xanım Yalink
210. Xanım Yalink baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde tərəfindən 11 avqust 1998-ci ildə dindirildi. O, Moravia Ramsahaynin anasının xalası idi.
211. 20 iyul 1998-ci ildə Moravia Ramsahaynin anasının xalası onun anasına dedi ki, Moravia motoroller oğurlayıb və bu səbəbdən polis tərəfindən güllə ilə öldürülüb. Həmin axşam saat 18 ilə 19 arasında o və mərhumun digər qohumları bu hadisənin baş verdiyi yerdə dua mərasimi keçirdilər.
212. Dua mərasimi zamanı onu iki nəfərlə tanış etdilər, iddia edildiyinə görə, onlar hadisənin şahidləri idi. Onlar ona dedilər ki, maşınla oradan ötərkən qapıları açıq olan polis maşının orada dayandığını görüblər, bir polis nəfəri Hyugenbos binasının yaxınlığında dayanmışdı, digəri polis nəfəri isə həmin istiqamətə doğru qaçırdı. Onlar giriş qapısından çıxan bir gənci gördülər, o, əllərini qaldırıb yeriyirdi. Onun qollarını nə dərəcədə yuxarı qaldırdığını şahidlər xanım Yalinkə demədilər, sadəcə dedilər ki, o, qollarını yuxarıda qaldırmışdı. Onlar gənclə polisə əməkdaşı arasında hər hansı savaşma olduğunu demədilər. Onlar birinci polis əməkdaşının xidməti tapançası ilə gənci hədəfdə saxladığını da demədilər. Qaça-qaça oraya gələn ikinci polis əməkdaşı gənci güllə ilə vurub yerə yıxdı. Şahidlər gəncdə hər hansı odlu silahın olduğunun görmədilər; onlar buna qəti əmindirlər. Onlar gəncin güllə ilə vurulduğunu və yerə yıxıldığını gördülər. Sonra onlar onun üstünün örtüklə örtüldüyünü gördülər.
213. Oradakı bəzi şəxslər yerdə mobil telefon olduğunu dedilər, polislər isə onun tapança olduğunu deyirdilər.
214. Atışmanın şahidi olduqlarını söyləyən iki nəfərə polisə ifadə verməyə hazır olub-olmadıqları barədə sual verildikdə onlar sualı cavablandırmaqdan yayındılar. Onlar vəkillə danışmağa daha çox meylli idilər. Bu məqsədlə cənab Hamerlə onların görüş təyin edildi (sonuncu hazırda Məhkəmədə davam edən icraatda ərizəçilərin nümayəndəsidir), amma onlar görüşə gəlmədilər. Xanım Yalinkə dedilər ki, onlar Almaniyaya gediblər.
215. Holland və ingilis dilində zəif danışan bu iki nəfər qaraçı idilər. Onların nə üçün sona qədər əməkdaşlığa meyl göstərmədikləri barədə xanım Yalinkin ağlına heç nə gəlmir.
t) Cənab Çitani
210. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde cənab Çitanini ikinci dəfə 17 avqust 1998-ci ildə dindirdi.
217. Cənab Çitani təkrar etdi ki, qurbanla birinci polis əməkdaşı arasında savaşmanın şahidi olub.
218. O, yanında it olan bir polis əməkdaşını görüb-görmədiyi barədə suala belə cavab verdi ki, qurbanın yıxıldığı yerdə baş verənlərdən savayı qalan şeylərə diqqət yetirməyib. Amma o, ümumiyyətlə itləri olan polisləri gördüyünü, lakin onların sayını xatırlamadığını söylədi. Orada itləri olan mülki şəxslər də vardı. Yanında it olan heç bir polis əməkdaşı onun yaxınlığından keçməmişdi, çünki o, hadisələri aralıdan müşahidə edirdi.
219. Cənab Çitani polis əməkdaşının ona belə dediyini xatırladı: təcili yardımın nə vaxt gələcəyi barədə “onlar” (yəni polislər) qərar verəcəklər; qurban daha danışa bilməsə “onlar” danışa bilirlər; və qaçıb getmiş digər yaralı şəxslər də var.
220. Cənab Çitani orada qaraçıları gördü, onlar ona dedilər ki, hər şeyi görüblər. Lakin onlar istintaqla əməkdaşlıq etməzdilər, çünki cinayətkar təşkilatın üzvü idilər.
u) Ərizəçilər
221. 7 avqust 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde ərizəçiləri dindirdi. Onlar ona dedilər ki, Moravia Ramsahaynin tapançası olduğundan xəbərsiz olublar və bunu ağıllarına belə gətirə bilməzdilər. Amma Moravia Ramsahaynin mobil telefonu vardı ki, onu heç yerdə tapa bilməyiblər. Üçüncü ərizəçi baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoordeyə onu da dedi ki, iki nəfər qaraçıdan atışmanın şahidi olduqlarını, amma Niderlandda qanunsuz yaşadıqları üçün məlumat vermək istəmədiklərini eşidib.
4. Meyitin yarılması və toksikoloji müayinə
222. Moravia Ramsahaynin cəsədinin yarılması (patoloji anatomik müayinəsi) 20 iyul 1998-ci ildə məhkəmə-tibb laboratoriyasının patoloqu tərəfindən (Laboratorium voor Gerechtelijke Pathologie) Riysviykdə icra edildi. Patoloq ətraflı rəy tərtib etdi, rəyə əsasən, Moravia Ramsahaynin boğaz nahiyəsinə bir güllə dəymişdi. Güllə əsasən qan təchizatı damarlarını və orqanlarını, o cümlədən braxikefal (adsız) arteriyanı və venaları və sağ ağciyəri zədələmişdi. Bu xəsarətlər Moravia Ramsahaynin ölümünə səbəb olmuşdu.
223. Toksikoloji müayinənin rəyinə əsasən (23 dekabr 1998-ci il tarixli rəy), Moravia Ramsahaynin bədənindən götürülmüş qan nümunəsində bir litrə 0,85 milliqram, sidik nümunəsində bir litrə 1,51 milliqram, sol gözün şüşəvarı cismində bir litrə 1,53 milliqram və sağ gözün şüşəvarı cismində bir litrə 1,55 milliqram miqdarında alkoqol vardı. Öncə sidik nümunəsində amfetaminin olması şübhəsi vardı, amma sonrakı testdə bu təsdiq olunmadı. Sidik nümunəsində tapılan digər maddələrdə psilosin (“sehrli göbələklər” kimi tanınan müəyyən hallüsinogen göbələklərdə (genus Psilocybe) aşkar edilən alkaloid birləşməsi) vardı. Qanda psilosinin miqdarı çox aşağı idi və onu müəyyən etmək mümkün olmadı.
224. Patoloji anatomik müayinənin rəyinə istintaq materiallarındakı kimi hər hansı təsvirlər və ya fotoşəkillər əlavə olunmadı.
5. Digər istintaq tədbirləri
225. 29 iyul 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde Niderland Krallığının Meteoroloji İnstitutuna zəng vurub iyulun 19-da axşam hava şəraitinin necə olduğunu soruşdu. Ona aşağıdakı informasiyanı verdilər:
“Saat 21.45-də gün batmağa başlayıb.
Saat 22-də qaranlıq düşməyə başlayıb.
Saat 22.30-da hava tamamilə qaranlıqlaşıb”.
226. 30 iyul 1998-ci ildə baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde on iki yaşlı xanım Sangita Edvina Pamela Munqranı dindirdi. O, iyulun 19-da xüsusi əməliyyatlar üzrə çevik bölmənin üzvlərinə verdiyi ifadəni təsdiq etdi. O, əlavə etdi ki, yalnız güllə səsi eşitdikdən sonra kənardan hadisəyə baxıb. Moravia Ramsahay artıq yerdə uzanmışdı. O, polis əməkdaşlarını tam aydınlıqla görmürdü. O, geri qayıdıb yeddinci mərtəbədən aşağı nəzər salmış və yenə içəri girmişdi.
227. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde xanım Riysseldən, xanım Livelddən, cənab Citanidən və onun arvadından müvafiq ifadələr aldıqdan sonra onlarla birlikdə hadisə yerinə qayıtdı. Onlar dayandıqları yeri ona göstərdilər və baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde onların göstərdiyi yerlərdən Moravia Ramsahaynin uzandığı yerdəki işıq dirəyinə qədər məsafəni addımları ilə ölçdü. Dirək xanım Riyssel ilə xanım Liveldin olduğu yerdən təxminən 57 metr, cənab Citani ilə xanım Çitaninin olduğu yerdən isə təxminən 58 metr məsafədə idi.
228. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde həmçinin polis əməkdaşı Bultstra ilə həmin yerə qayıtdı, sonuncu ona polis əməkdaşı Bronsun maşını harada saxladığını göstərdi. Bu, işıq dirəyindən təxminən 48 metr aralıda idi. O, polis əməkdaşı Bultstradan xahiş etdi ki, həmin məsafəni qaçsın və əqrəbləri dayandırıla bilən saatla vaxtı ölçdü. Qaçış 9,4 saniyə vaxt apardı. Baş polis xəfiyyəsi cənab Van Duyvenvoorde hesabatında qeyd etdi ki, maşını saxlandığını yerdən hadisə yerinə qədər məsafə atışma gecəsi ölçülüb və həmin məsafənin 56 metr olduğu müəyyən edilib.
6. Digər polis protokolları
229. Flierboosdreef polis məntəqəsində qulluq edən baş polis xəfiyyəsi Yakob Kornelis Peter Şults rəsmən saat 22.02-də cəsədi olduğu yerdən götürdü və paltarından tapılmış şəxsiyyət sənədlərinə əsasən onun kimliyini müvəqqəti olaraq Moravia Ramsahay kimi müəyyən etdi. Baş polis xəfiyyəsi Şults tərəfindən tərtib edilmiş sonrakı rəsmi protokola əsasən, cəsəd 20 iyul 1998-ci ildə saat 14.15-də Moravia Ramsahaynin anası xanım Rut Helen Versteeq-Tevariyə və mərhumun əmisi oğlu cənab Karlitto Marsiano Faruk Əlihüseynə göstərildi. Onların hər ikisi cəsədi tanıdılar və onun Moravia Ramsahay olduğunu təsdiq etdilər.
230. Məhkəmə müstəntiqləri (technisch rechercheurs) Con Pel və Yan Poppinq tərəfindən tərtib edilmiş protokolda hadisədən sonra əldə edilmiş məlumatları və atışma yerindəki sübutları mühafizə etmək üçün görülmüş tədbirlər təsvir edildi. Orada cəsədin olduğu yer qeyd edildi. Cəsədin yanında polis əməkdaşları Pel və Poppinq tətiyi çəkilmiş 6,35 mm çaplı Beretta 950 B tapançasını tapdılar. Onlar həmçinin atılmış patron aşkar etdilər. Onlar motorolleri giriş qapısında tapdılar. Giriş qapısının yanında bayır tərəfdən bağlı hündür pəncərələri olan pilləkən vardı. Bu pəncərələrin birində onlar güllə deşiyi tapdılar. Güllə deşiyinin altında onlar yerdən güllə tapdılar. Pilləkəndə güllənin harasa dəyib sıçramasının izi aşkar edilmədi. Bu, güllənin dəqiq trayektoriyasını müəyyən etməyi mümkünsüz etdi. Bu protokola iyirmi doqquz fotoşəkil əlavə olundu, onların ağ-qara rəngdə surətləri Məhkəmədəki materialların arasındadır.
231. 4 avqust 1998-ci ildə Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin baş polis əməkdaşı Ronald Qroenevegen özünün şahidi olduğu hadisələrin təsvir olunduğu hesabatı tərtib etdi. 19 iyul 1998-ci ildə baş polis əməkdaşı Qroenevegen xidməti formasında deyildi, o, Kvakoe bayramını monitorinq edən polis bölməsinin işinə cavabdeh idi. Saat 21.55-də o, ikikanallı ratsiya vasitəsilə eşitdi ki, bayramı müşahidə edən iki polis əməkdaşı motorolleri oğurlamış oğrunu təqib edirlər. O, digər məlumatlardan bu qənaətə gəldi ki, təqibə digər polislər, o cümlədən xidməti avtomobildə olan polis əməkdaşları Brons və Bultstra da qoşulublar. Saat 22 radələrində baş polis əməkdaşı Qroenevegen eşitdi ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstra Hyugenbos binası istiqamətində oğrunu təqib edirlər. Az sonra o eşitdi ki, atışma olub və təcili yardıma ehtiyac var. Baş polis əməkdaşı Qroenevegen dərhal Hyugenbos binasına tərəf yollandı. Oraya çatanda o, boğazından yaralanmış bir şəxsin yerdə uzandığını gördü. O, həmin şəxsin ayaqlarından təxminən bir metr aralıda yerdə gümüşü rəngli tapança gördü. O, həmçinin cəsədin beli səviyyəsində bir metr aralıda yerə düşmüş ikikanallı polis ratsiyasını gördü. Təcili yardım təxminən saat 22.10-da gəldi və xərəklə birlikdə təcili yardım briqadası göründü. Az sonra kimsə ikikanallı ratsiyanı baş polis əməkdaşı Qroenevegenə təhvil verib dedi ki, bu, polis əməkdaşı Bultstranındır. Baş polis əməkdaşı Qroenevegen başa düşdü ki, bu onun yerdə gördüyü ratsiyadır.
232. İşin materialları arasında 19 iyul 1998-ci il axşamı polislərin ikikanallı ratsiya vasitəsilə danışıqlarının lent yazısının və stenoqramının götürülməsi barədə rəsmi protokol vardı. Stenoqrama əsasən, polis əməkdaşı Dekker motorollerin oğurlandığı barədə məlumat verərək oğrunun əlamətlərini təsvir etmişdi. Bu məlumata motosikletdə olan naməlum polis nəfəri və polis əməkdaşı Bultstra cavab vermişdilər. Polis əməkdaşı Bultstra ikikanallı ratsiyadan istifadə edərək əlamətləri təsvir edilənlərə uyğun gələn motorolleri gördüyü barədə məlumat vermişdi. Atəş açdığı barədə məlumat verən və təcili yardım üçün müraciət edən polis əməkdaşının Brons olduğunu bildirilirdi.
233. Digər rəsmi protokolda bildirilirdi ki, atışmadan bir az əvvəl Leydsepleyndəki “Burger Kinq” restoranının daxili televiziyası sistemi vasitəsilə Moravia Ramsahaynin pis davranışı videolentə alınıb.
234. Polis əməkdaşlarının tərtib etdiyi sonrakı protokollarda Moravia Ramsahaynin bədənində tapılmış şəxsi əşyalar (paltarları, qiymətli əşyaları və cibindəki əşyalar) təsvir edilirdi və bildirilirdi ki, onlar mərhumun yaxın qohumuna verilib, Moravia Ramsahay tərəfindən sahibindən alınmış motoroller isə Vinodkumar Hoseyniyə qaytarılıb və işə aid sənədlərin qeydiyyatı müvəqqəti olaraq açıq saxlanılıb.
235. İşin materialları arasında polis əməkdaşı Bronsun 19 iyul 1998-ci ilə qədər odlu silahdan atış açma təlimilərində il ərzində göstərdiyi nəticələrin çap olunduğu vərəqə də vardı. Orada göstərilirdi ki, bu dövrdə polis əməkdaşı Brons 390 dəfə dairəvi hədəfə atəş açıb və orta hesabla 88,80% xal yığıb, təkrar təlim isə 10 iyul 1998-ci ildə keçilib.
236. İşin materialları arasında polis əməkdaşları Brons və Bultstranın həmin vaxt daşıdıqları xidməti silahların və ya hadisə yerində tapılmış patronun və güllənin müayinəsi barədə heç bir qeyd yox idi.
B. Ərizəçilər tərəfindən başlanmış məhkəmə prosesi
237. Sentyabrın 11-də dövlət prokuroru Moravia Ramsahaynin valideynlərinə məktub yazaraq məlumat verdi ki, atəşin açılmasının özünümüdafiə hərəkəti olduğu qənaətinə gəlib və buna görə də polis əməkdaşları Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamamağı qərara alıb. 23 sentyabr 1998-ci ildə cənab Hamer dövlət prokuroruna məktub yazaraq üçüncü ərizəçinin polis əməkdaşı Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamaq barədə məhkəmə qərarı çıxarılmasına nail olmaq niyyətində olduğuna dair məlumat verdi.
238. Ərizəçilərin istintaq materiallarına baxmalarına icazə verildi. 2 oktyabr 1998-ci ildə onlar cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərardan şikayət verərək cinayət təqibinə başlanılması üçün Amsterdam Apellyasiya Məhkəməsinə (gerechtshof) müraciət etdilər (Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi – aşağıya bax). Şikayət ərizəsini ərizəçilərin nümayəndəsi qismində cənab Hamer və şəxsən ərizəçilərin hər biri imzaladılar. Onlar bildirdilər ki, əldə olan məlumatlar polis əməkdaşı Bronsun Moravia Ramsahayyə atəş açmaq üçün kifayət qədər əsaslarının olduğu barədə nəticə çıxarmağa imkan vermir. Onlar həmçinin atışmadan sonra istintaqın bəzi mühüm hissələrinin Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri (yəni bilavasitə polis əməkdaşı Bronsun həmkarları) tərəfindən aparıldığını və bu səbəbdən istintaqın “səmərəli” və “müstəqil” olmadığını iddia etdilər. Digər şikayətlərdə polis əməkdaşları Brons və Bultstranın hadisədən yalnız bir neçə gün sonra dindirilməsi, polis əməkdaşları Brons və Bultstranın məlumat verdikləri atışmadan sonra hadisə yerinə gəlmiş bütün polislərin dindirilməməsi, güllənin dəqiq trayektoriyasının müəyyən edilməməsi (ərizəçilər bildirdilər ki, onu müəyyən etmək mümkün idi), polis əməkdaşları Brons və Bultstranın əllərində atəşdən qalmış barıt izlərinin götürülüb mühafizə edilməməsi, hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperimentin aparılmaması, patoloji anatomik müayinənin rəyində güllənin doğurduğu giriş və çıxış yaralarını göstərən təsvirlərin və fotoşəkillərin olmaması məsələlərinə toxunulurdu. Həmçinin qeyd edilirdi ki, polis komissarı Van Riessen “De Telegraaf” qəzetində dərc olunmuş bəyanatında bildirib ki, onların müstəqil təhqiqat aparılmasına icazə verməyəcəklər, Amsterdamın baş dövlət ittihamçısı (hoofdofficier van justitie) isə istintaq aparılması ilə və cinayət təqibinə dair hər hansı qərarın çıxarılması ilə bağlı bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürüb.
239. 8 yanvar 1999-cu ildə Amsterdam Apellyasiya Məhkəməsi yanında baş prokuror (plaatsvervangend procureur-generaal) vəzifəsinin icraçısı ərizəçilərin polis əməkdaşı Brons barəsində cinayət təqibinə başlanılmaması ilə bağlı şikayətinə cavab olaraq rəy təqdim etdi. O, hesab etdi ki, əldə olan sübutlara əsasən polis əməkdaşı Bronsun özünümüdafiə məqsədi ilə hərəkət etdiyi kifayət qədər aydındır və cinayət təqibinə başlamamaq barədə dövlət prokuroru De Vriesin qərarının qərəzli olduğu inandırıcı deyil. Kimsə cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərarın Amsterdam polisindən asılı olmayan rəsmi qurum tərəfindən çıxarılmasına üstünlük verə bilər, amma bu istək məhkəmələr tərəfindən nəzərə alınmaya da bilər. Buradan belə nəticə çıxır ki, ərizəçilərin 2 oktyabr 1998-ci il tarixli şikayəti əsassızdır.
240. 23 fevral 1999-cu ildə ərizəçilərin sözügedən şikayətinə baxılacaq məhkəmə iclasının tarixi barədə məlumatlandırılmış cənab Hamer Apellyasiya Məhkəməsindən iclasın açıq keçirilməsini xahiş etdi.
241. Elə həmin gün cənab Hamer Amsterdam Apellyasiya Məhkəməsi yanında baş prokuror vəzifəsinin icraçısına məktub yazaraq şikayət etdi ki, məhkəmə dəftərxanası ona işin bütün materiallarının surətlərini verməyib və bu məsələnin həll olunmasını xahiş etdi. O, oxşar müraciəti Apellyasiya Məhkəməsinin sədrinə də göndərdi.
242. Apellyasiya Məhkəməsinin dəftərxanası 24 fevral 1999-cu ildə müraciəti cavablandıraraq qeyd etdi ki, həll olunmalı məsələ iclasın açıq keçirilib-keçirilməməsi məsələsidir; belə vəziyyətdə iclasın iştirakçılarının işin materiallarına baxmasına icazə vermək məqsədəuyğun olardı, amma ehtiyatlılıq məqsədləri üçün surətlərin çıxarılmasından imtina edilib. Eyni tarixli ayrıca məktubunda dəftərxananın katibi cənab Hamerə məlumat verdi ki, sözügedən iclas açıq keçirilməyəcək, amma cənab Hamer istəsə, iclasda bu məsələni qaldıra bilər.
243. Baş prokuror vəzifəsinin icraçısı cənab Hamerin məktubuna 25 fevral 1999-cu ildə belə cavab verdi ki, sənədlərin verilməməsi barədə Apellyasiya Məhkəməsi katibinin qərarlarına yenidən baxmaq üçün səlahiyyətli apellyasiya orqanı yoxdur. İstənilən halda, cənab Hamer mövcud olan bütün sənədlərə baxmaq imkanına malik idi.
244. Ərizəçilərin Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi üzrə şikayətinə 1 mart 1999-cu ildə “hakim nümayəndəsi” (raadsheer-commissaris) tərəfindən qapalı iclasda baxıldı. Cənab Hamer ərizəçilərin adından geniş əhatəli şifahi arqumentlər irəli sürdü.
245. 19 mart 1999-cu ildə işin icraatına görə cavabdeh olan baş prokurorun razılığı ilə cənab Hamer cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərara qarşı ərizəçilərin şikayətinə baxmalı olan Apellyasiya Məhkəməsi palatasına sədrlik edən hakimə məktub yazaraq polis əməkdaşları Brons və Bultstranın ifadələri ilə digər polis əməkdaşlarının press-relizdə dərc olunmuş ifadələri arasındakı uyğunsuzluqları qeyd etdi, onun bildirdiyinə görə, bu hal əlavə cinayət istintaqının aparılmasına əsas verirdi.
246. 26 aprel 1999-cu ildə Apellyasiya Məhkəməsi cinayət təqibinə başlamamaq haqqında dövlət prokurorunun qərarına qarşı ərizəçilərin şikayətini rədd etdi. O, qərarın əsaslandırıcı hissəsində “hakim nümayəndəsinin” açıq dinləmə keçirməmək barədə qərarını müdafiə etdi. O, hesab etdi ki, tətbiq edilə bilən hüquq normalarının işığında konkret şəxsin məhkəmə iclasının şifahi keçirilib-keçirilməməsi məsələsini həll etmək məqsədi daşıyan dinləmənin özü açıq keçirilsəydi, qanunun bu cür tətbiqi məhkəmə orqanının səlahiyyətlərindən kənar olardı. Üstəlik, bu, tətbiq edilə bilən hüquq normalarının məqsədinə xələl gətirərdi.
247. İşin mahiyyətinə gəldikdə, Apellyasiya Məhkəməsi razılaşdı ki, polis əməkdaşı Brons ölümlə nəticələnə bilən silah işlətmə təhlükəsini dəf etmək məqsədi ilə hərəkət edib və qanuni özünümüdafiə çərçivəsində davranıb. Məhkəmə öz qərarını polis əməkdaşları Brons və Bultstranın və cənab Van den Hyuvelin ifadələri ilə əsasında çıxardı. O, əlavə etdi ki, əgər bir az artıq vaxt olsaydı, ölümcül xəsarətin yetirilməməsi mümkün ola bilərdi, lakin mövcud şəraitdə ani reaksiya tələb olunurdu, sonradan bu belə bir faktla da təsdiq olundu ki, Moravia Ramsahaynin tapançası dairəvi güllə sandıqçasına malik idi və onun zərbə mexanizmi atəşə hazır vəziyyətdə idi. Bu nəticəni əldə olan belə bir informasiya da təsdiq edirdi ki, o, silah təhdidi ilə nəqliyyat vasitəsini oğurlamışdı və ən azı daha bir halda təhdidetmə məqsədi ilə tapançasından istifadə etmişdi, eləcə də sonradan Moravia Ramsahaynin bədənində alkoqol izləri və hallüsinogen göbələyin aktiv inqrediyenti tapılmışdı. Alınmış digər şahid ifadələri ya açıq-aydın yanlış idi (məsələn, cənab Çitaninin və xanılm Riysselin ifadələri), ya da məsələyə aidiyyəti yox idi və ya yuxarıda çıxarılmış nəticələrə hər hansı ciddi təsir göstərə bilməzdi.
248. Apellyasiya Məhkəməsi hadisələri təkrarlayan eksperimentin keçirilməsinin arzu edilən olduğu məsələsində ərizəçilərlə razılaşsa da, əldə edilmiş sübutların məntiqlə araşdırılmadığını düşünməyə əsas verən heç bir şey müəyyən etmədi. Ərizəçilərin iddia etdikləri kimi onların və ya vəkillərinin müəyyən sənədlərlə tanış olmalarına icazə verilməməsi hər hansı digər nəticə çıxarılmasına səbəb ola bilməzdi.
II. MÜVAFİQ DAXİLİ QANUNVERİCİLİK
A. Cinayət prosesi
249. Şikayət edilən hadisələr baş verən dövrdə Cinayət Prosessual Məcəlləsinin müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulmuşdu:
Maddə 12
“Cəzalandırılmalı olan əməli törətmiş şəxs barəsində cinayət təqibinə başlanılmadıqda və ya cinayət təqibi sona çatdırılmadıqda, birbaşa marağı olan hər kəs (rechtstreeks belanghebbende) cinayət təqibinə başlamamaq və ya cinayət təqibini sona çatdırmamaq barədə qərardan ərazi aidiyyəti üzrə Apellyasiya Məhkəməsinə yazılı şikayət verə bilər.
...”.
Maddə 12d
“1. Apellyasiya Məhkəməsi öncə şikayətçinin arqumentlərini dinləmədən və ya ən azı şikayətçini lazımi qaydada məhkəmə iclasına çağırmadan qərar çıxara bilməz...”.
Maddə 12e
“1. Barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxsə şikayət ərizəsində irəli sürülən tələblə əlaqədar olaraq öz izahatlarını və onların söykəndiyi əsasları bildirmək imkanı vermək üçün Apellyasiya Məhkəməsi həmin şəxsi məhkəmə iclasına çağıra bilər. Bu cür çağırış vərəqələrinə ya şikayətin ərizəsinin surəti əlavə olunmalı, ya da şikayətin hansı faktlarla əlaqədar olduğu göstərilməlidir.
2. Barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxs Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən dinlənilməyibsə və ya ən azı lazımi qaydada məhkəmə iclasına çağırılmayıbsa, 12i maddəsində göstərilmiş qaydaya bənzər hər hansı qayda tətbiq edilə bilməz”.
Maddə 12f
“1. Şikayətçiyə və barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxs qapalı iclasda hakim qarşısında yardım edilə bilər. Onlar vəkillə təmsil oluna bilərlər...
2. Apellyasiya Məhkəməsinin sədri ... şikayətçinin və barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxsin, habelə onların vəkillərinin və ya səlahiyyətli nümayəndələrinin (gemachtigden) işin materialları ilə tanış olmalarına icazə verir. Bu tanışlıq sədrin müəyyən etdiyi qaydada həyata keçirilir. Sədr öz təşəbbüsü ilə və ya baş prokurorun müraciəti əsasında məxfilik üçün, istintaqın maraqları üçün, cinayət əməllərinin təqib olunması üçün və ya ümumi maraqlardan irəli gələn mühüm səbəblərə görə konkret sənədləri tanışlıq üçün açıq olan sənədlər sırasından çıxara bilər”.
Maddə 12g
“1. Barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxs qapalı iclasda ona verilən sualları cavablandırmağa borclu deyil. İclasın başlanmasından əvvəl bu barədə ona məlumat verilir və bu fakt rəsmi protokolda qeyd olunur”.
Maddə 12i
“1. Şikayət Apellyasiya Məhkəməsinin səlahiyyətinə aiddirsə, onda qəbul oluna bilər (de klager ontvankelijk is), əgər Apellyasiya Məhkəməsi cinayət təqibinin başlanmalı və ya sona çatdırılmalı olduğu qənaətinə gələrsə, şikayətin aid olduğu faktla bağlı cinayət təqibinin başlanması və ya sona çatdırılması barədə qərar çıxara bilər.
2. Apellyasiya Məhkəməsi həmçinin ümumi maraqlarla bağlı səbəblərə görə bu cür qərar çıxarmaqdan imtina edə bilər.
3. Qərara həmçinin dövlət prokuroruna 181-ci maddədə və ya 237-ci maddənin 3-cü bəndində qeyd edilən vəsatəti [yəni istintaq aparan hakimə (rechter-commissaris), müvafiq surətdə, ilkin məhkəmə istintaqına başlamaq və ya onu davam etdirmək barədə vəsatəti] qaldırmaq haqqında göstəriş və ya barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxsin məhkəmə iclasına çağırılması haqqında qeyd daxil edilə bilər. Barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsi tələbi irəli sürülmüş şəxsə ilkin məhkəmə istintaqına xitam verilməsi barədə dövlət prokuroru tərəfindən artıq rəsmi məlumat verildiyi və ya 237-ci maddənin 3-cü bəndində qeyd edilən müddət bitdiyi halda da Apelyyasiya Məhkəməsi yuxarıda qeyd edilən birinci qərarı çıxara bilər.
4. Qalan bütün hallarda Apelyyasiya Məhkəməsi ... şikayəti rədd edir”.
Maddə 24
“1. Qapalı iclasda çıxarılan hər bir qərar əsaslandırılmalıdır. Əgər qapalı iclasda məhkəmə iclasının açıq keçirilməsi barədə qərar çıxarılarsa, belə qərar açıq iclasda elan olunur.
...
4. Qanunvericilikdə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, qərar barədə şübhəli şəxsə və prosesin digər iştirakçılarına gecikdirilmədən məlumat verilməlidir.
B. Dövlət ittihamı xidməti
1. Ədalət mühakiməsinin təşkili haqqında Qanun
250. Şikayət edilən hadisələr baş verən dövrdə Ədalət mühakiməsinin təşkili haqqında Qanunun (Wet op de rechterlijke organisatie) müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulmuşdu:
Maddə 4
“Dövlət ittihamı xidməti qanunlara əməl olunmasına, bütün cinayət əməllərinin təqib edilməsinə və cinayət işləri üzrə bütün hökmlərin icrasının təmin edilməsinə görə müstəsna məsuliyyət daşıyır...”.
Maddə 5
“Dövlət ittihamı xidmətinin əməkdaşları rəsmi vəzifələrinin icrası zamanı Monarxın adından səlahiyyətli orqan tərəfindən onlara verilmiş göstərişlərə əməl etməlidirlər”.
Maddə 5a
“...Dövlət prokurorları və dövlət prokuroru vəzifəsini icra edənlər rəsmi vəzifələrinin icrası zamanı həmin vəzifələri icra etdikləri ərazinin dövlət ittihamı departamentinin (parket) rəhbərinə hesabat verməlidirlər”.
2. Cinayət Prosessual Məcəlləsi
251. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
Maddə 140
“1. Apellyasiya Məhkəməsi yanında fəaliyyət göstərən baş prokuror təyin olunduğu Apellyasiya Məhkəməsinin ərazi yurisdiksiyası çərçivəsində regional (arrondissementsrechtbanken) və ya rayon məhkəmələri (kantongerechten) tərəfindən araşdırılmalı olan cinayət əməllərinin istintaqının düzgün aparılmasını təmin etməlidir. ...
2. Bu məqsədlə o, regional məhkəmələrə təyin olunmuş dövlət ittihamı departamentlərinin rəhbərlərinə göstərişlər verir.
Maddə 148
“1. Dövlət prokuroru təyin olunduğu regional məhkəmə tərəfindən və ya həmin məhkəmənin ərazi yurisdiksiyasındakı rayon məhkəməsi tərəfindən araşdırılmalı olan cinayət əməllərinin istintaqını, eləcə də təyin olunduğu regional məhkəmənin ərazi yurisdiksiyası çərçivəsində olan, amma digər regional məhkəmələr və ya rayon məhkəmələri tərəfindən araşdırılmalı olan cinayət əməllərinin istintaqını aparmaq vəzifəsini daşıyır.
2. Bu məqsədlə o, istintaqın aparılmasına görə cavabdehlik daşıyan digər şəxslərə göstərişlər verir...”.
C. Polis üzərində nəzarət
252. Polis haqqında 1993-cü il tarixli Qanunun (Politiewet) müvafiq hissəsində aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
Maddə 12
“1. Əgər polislər ictimai asayişi qorumaq üçün bələdiyyə çərçivəsində fəaliyyət göstərirlərsə və ictimaiyyətə yardım etmək vəzifəsini yerinə yetirirlərsə, onda onlar Burqomistrin nəzarəti altındadırlar.
2. Burqomistr polis əməkdaşlarına birinci bənddə göstərilən vəzifələrin icrası ilə bağlı göstərişlər vermək səlahiyyətinə malikdir”.
Maddə 13
“1. Əgər polislər orqanı cinayət qanunvericiliyini tətbiq etmək vasitəsilə ictimai asayişin qorunması fəaliyyətini və ya ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi vəzifələrini yerinə yetirirlərsə, onda onlar dövlət prokurorunun nəzarəti altındadırlar.
2. Dövlət prokuroru polis əməkdaşlarına birinci bənddə göstərilən vəzifələrin icrası ilə bağlı göstərişlər vermək səlahiyyətinə malikdir”.
D. Polis tərəfindən güc tətbiqini tənzimləyən sənədlər
1. Polis haqqında 1993-cü il tarixli Qanun
253. Polis haqqında 1993-cü il tarixli Qanunun 8-ci maddəsinin 1-ci bəndində aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
“Polis qüvvələrinin vəzifələrini həyata keçirmək üçün təyin olunmuş polis əməkdaşı vəzifələrinin qanuni icrası zamanı xidməti borcu buna haqq qazandırdıqda və xidməti borcunu yerinə yetirmək üçün başqa çıxış yolu olmadıqda güc tətbiq etmək səlahiyyətinə malikdir və həmin güc tətbiqindən irəli gələn təhlükələri nəzərə almalıdır. Güc tətbiqindən qabaq mümkün olan hallarda xəbərdarlıq edilməlidir”.
2. 1994-cü il tarixli Əsasnamə
254. “Polis orqanlarına krallığın hərbi polis qüvvələrinə və onların əməkdaşlarına xüsusi istintaq səlahiyyətlərinin verilməsinə dair Əsasnamə”nin (Ambstinstructie voor de politie, de Koninklijke Marechaussee en de buitengewone opsporingsambtenaar) sözügedən dövrdə qüvvədə olan müvafiq hissəsində deyilirdi:
Maddə 7
“1. Avtomatik atəş üçün və ya uzaq hədəfi dəqiq nişan almaq üçün yararlı olan odlu silahdan savayı digər odlu silahdan istifadəyə yalnız aşağıdakı hallarda icazə verilir:
a) odlu silahdan istifadə təhlükəsini doğuran pozada dayanmış şəxsi həbs etmək üçün;
b) tutulan və ya məhkəmə orqanı qarşısına gətirilən (die zich aan zijn aanhouding of voorgeleiding tracht te ontrekken of heeft onttrokken), yaxud ağır cinayətdə şübhəli bilinən və ya həmin cinayətə görə ittiham hökmü əsasında məhkum olunan (ernstig misdrijf), bundan əlavə, ictimai asayişi ciddi şəkildə poza biləcəyi güman edilən şəxs qaçmağa çalışdıqda və ya qaçdıqda, həmin şəxsi həbs etmək üçün.
...
3. Tutulmalı olan şəxsin kimliyi məlumdursa və həbsin yubadılmasının ictimai asayişə yolverilməz şəkildə xələl gətirməyəcəyini düşünməyə əsas olarsa, 1-ci bəndin “a” və “b” yarımbəndlərində qeyd edilmiş hallarda odlu silah tətbiq edilməməlidir...”.
Maddə 12
“1. Avtomatik atəş üçün və ya uzaq hədəfi dəqiq nişan almaq üçün yararlı olan odlu silahdan savayı digər silahın tətbiqindən bilavasitə əvvəl polis əməkdaşı uca səslə və ya başa düşülməməsi mümkün olmayan hər hansı digər formada şəxsin əmrə tabe olmayacağı təqdirdə atəş açılacağı barədə xəbərdarlıq etməlidir. Zərurət olduqda xəbərdarlıq atəşi ilə əvəz edilə bilən bu cür xəbərdarlıq yalnız vəziyyət buna imkan vermədikdə edilməyə bilər.
2. Xəbərdarlıq atəşi elə açılmalıdır ki, insanlar və ya mülkiyyət mümkün qədər təhlükə altında olmasın”.
3. Polis silahları haqqında 1994-cü il tarixli Qaydalar
255. Niderlandda xidməti forma geymiş polis vəzifə başında olarkən yarımavtomatik tapança ilə silahlana bilər. Polis əməkdaşlarının odlu silahlarından istifadə zamanı peşəkarlıqlarını qorumaları tələb olunur, əks halda onların hər hansı silah gəzdirməsinə icazə verilmir.
E. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin fəaliyyətini tənzimləyən sənədlər
1. Polis haqqında 1993-cü il tarixli Qanun
256. Polis haqqında Qanunun 43-cü maddəsində aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
“1. Ədliyyə naziri tərəfindən müəyyən edilmiş vəzifələrin icrası üçün daxili işlər naziri ilə məsləhətləşdikdən sonra xüsusi təyinatlı polis əməkdaşları (bijzondere ambtenaren van politie) ... baş prokurorun sərəncamına verilir.
2. Ədliyyə naziri birinci bənddə qeyd edilmiş polis əməkdaşlarına rəhbərliyə görə cavabdehlik daşıyır. Bu polis əməkdaşları ... ədliyyə naziri tərəfindən vəzifəyə təyin olunur, irəliyə çəkilir, vəzifələrinin icrasından müvəqqəti kənarlaşdırılır və vəzifədən azad edilir”.
2. Dövlət ittihamı xidmətinin əməliyyat bölmələrinin təşkilini tənzimləyən qaydalar
257. “Dövlət ittihamı xidmətinin əməliyyat bölmələrinin təşkilini tənzimləyən qaydalar”ın (Organisatieregeling dienstonderdelen Openbaar Ministerie) 1-ci Qaydasına əsasən, Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti apellyasiya məhkəmələri yanındakı baş prokurorların birbaşa kollektiv cavabdehliyi altında olan ümummilli xidmətdir. Onun gündəlik işləri direktor tərəfindən idarə olunur, direktor baş prokurorlara hesabat verir (3-cü Qayda).
F. Palatanın qərarından sonra daxili qanunvericilikdəki təkmilləşdirmələr
1. Parlament üzvlərinin sorğuları
258. Palatanın qərarı Niderlandda medianın böyük diqqətinə səbəb oldu. 23 noyabr 2005-ci ildə parlamentin aşağı palatasının (Tweede Kamer) iki üzvü – cənab P. Straub və cənab A. Volfsen ədliyyə nazirindən xahiş etdilər ki, Palatanın qərarı ilə və həmin qərar nəticəsində daxili qanunvericilikdə və praktikada dəyişiklik etmək zərurəti ilə bağlı fikirlərini ifadə etsin:
259. Ədliyyə nazirinin cavabı 16 dekabr 2005-ci ildə parlamentdə alındı (Tweede Kamer der Staten-Generaal, Aanhangsel van de Handelingen – Parlamentin Aşağı Palatası, Parlament sənədləri toplusuna Əlavə, 2005-2006-cı illər, c. 567, s. 1209-1210). Aşağıdakılar həmin cavabdan çıxarışlardır:
“2. Qeyd etmək vacibdir ki, Konvensiyanın 2-ci maddəsinin maddi-hüquqi pozuntusu ilə bağlı hər hansı məsələ mövcud deyil; Məhkəmə yekdilliklə qərara alıb ki, polis əməkdaşı özünümüdafiə məqsədi ilə hərəkət edib. Məhkəmə bu qənaətə gəlir ki, iki məsələdə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin prosessual pozuntusu baş verib: Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin istintaqa həddən artıq gec qatılmasında və Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsinə əsasən müvafiq polis nəfərləri barəsində cinayət təqibinə başlamamaq haqqında qərarın açıq məhkəmə iclasında qəbul edilməməsində. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin istintaqa qatılmasına gəldikdə, burada bir neçə məsələ qeyd edilməlidir. Məhkəmə özlüyündə Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin polislə bağlı mövqeyini tənqid etmir; o, açıq-aydın belə hesab edir ki, bu mövqe Konvensiyanın 2-ci maddəsi ilə tələb olunan müstəqilliyə uyğundur. Lakin bu işdə atışmanın istintaqı ölümlə nəticələnən atəşi açmış polis əməkdaşı ilə eyni polis qüvvələrinə mənsub olan polis əməkdaşları tərəfindən ilk on beş saat ərzində aparılmışdı. Yalnız bundan sonra istintaq Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinə təhvil verilmişdi. Məhkəmə hesab edir ki, konkret olaraq bu işdə (müstəqil) Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti istintaqa həddən artıq gec cəlb olunmuşdu. Merkatorpleynin işi üzrə Amsterdam Apellyasiya Məhkəməsinin 23 iyun 2004-cü il tarixli qərarından (qərar dərc olunmayıb) bəri Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin əməkdaşlarının hadisə yerində daha tez olmaları üçün Departamentin fəaliyyət sistemi təkmilləşdirilib (aangescherpt). İndi Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin əməkdaşları hadisə barədə məlumat verildikdən sonra özlərini hadisə yerinə orta hesabla bir saat və ya saat yarım müddətində çatdırırlar. Buna görə də polis əməkdaşları tərəfindən açılmış atəş nəticəsində baş verən ölüm hallarının istintaqı ilə bağlı indi Niderlandda həyata keçirilən prosedurların Konvensiyaya zidd olduğu barədə nəticə çıxarmaq daha mümkün deyil. Buna görə də mən bu fikirdəyəm ki, mövcud prosedurlarda struktur dəyişikliklərinə ehtiyac yoxdur. Lakin bəzi məsələlər baxımından, xüsusən Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin istintaqa qatılması baxımından bu prosedurların daha dəqiq olması faydalı olardı. Bu məqsədlə baş prokurorluğun kollegiyası (College van procureurs‑generaal) “Polis əməkdaşı tərəfindən güc tətbiq etdiyi təqdirdə necə hərəkət etməli” (Aanwijzing handelwijze bij geweldsaanwending (politie)ambtenaar) (bundan sonra “Təlimat”) adlı yeni təlimat hazırlayır [o, əvvəlki təlimatı əvəz edəcək]. Bu Təlimat birmənalı olaraq polis əməkdaşı tərəfindən güc tətbiqi halları barədə Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin məlumatlandırılmasını və Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin müvafiq əməkdaşının hadisə yerinə mümkün qədər tez gəlməsini dərhal təmin edəcəkdir. O gələnə qədər yerli polis qüvvələri yalnız situasiyanın olduğun kimi saxlanmasına, məsələn, hadisə yerinin mühasirəyə alınmasına yönələn hərəkətlər edəcəklər. Amma yerli polis qüvvələri prinsipcə istintaq tədbirlərini həyata keçirə bilməzlər. Təlimatın gələn ilin əvvəlində qüvvəyə minməsi gözlənilir.
3. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qərar qəbul edilərkən məhkəmə iclasının açıq keçirilməsində şikayətçinin marağı ilə cinayət təqibinə məruz qalan şəxsin kimliyinin məxfi saxlanılmasının marağı müqayisə olunur. Hazırda bu məsələdə başlanğıc nöqtəsi ondan ibarətdir ki, şəxs barəsində cinayət təqibinə başlayıb-başlamaq haqqında qərarın hələ qəbul edilmədiyi mərhələdə məhkəmə iclasının qapalı keçirilməsində həmin şəxsin marağı məhkəmə iclasının açıq keçirilməsində şikayətçinin marağından üstün tutulur. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qərar Konvensiyanın 6-cı maddəsində nəzərdə tutulan mənada “cinayət ittihamı” ilə bağlı olmadığına görə belə qərarların açıq məhkəmə iclasında çıxarılması tələbi həmin maddədən irəli gəlmir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin müvafiq qərarında məhkəmə iclasının açıq keçirilməsi tələbi Konvensiyanın 2-ci maddəsindən irəli gəlir. Məhkəmə bu fikirdədir ki, işin ciddiliyini və müvafiq şəxsə hakimiyyət səlahiyyəti verildiyini nəzərə alaraq, qərar açıq məhkəmə iclasında çıxarılmalıdır. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsinə dəyişiklik edilmədən qərarın həyata keçirilməsi mümkün olmayacaq.
Hazırda biz işin Böyük Palataya verilməsi barədə Konvensiyanın 43-cü maddəsinə əsasən müraciət edib-etməmək məsələsini araşdırırıq. Mən bunun nəticəsi barədə gələn ilin əvvəlində sizə məlumat verəcəyəm.
4. Məhkəmə hesab edir ki, Dövlət İttihamı Departamentinin polisə münasibətdə mövqeyi kifayət qədər müstəqildir. Dövlət prokurorunun polisin informasiya təchizatından və yardımından asılı olması faktı bu rəyə təsir göstərmir. Məhkəmə əlavə olaraq qeyd edir ki, dövlət prokurorunun hərəkətlərinə məhkəmələr tərəfindən nəzarət olunur. Bu halda işin icraatına görə cavabdeh olan dövlət prokuroru istintaq işinin aparıldığı və müvafiq polis əməkdaşının çalışdığı Flierbosdreef polis məntəqəsinin yerləşdiyi əraziyə görə məsuliyyət daşıyan dövlət prokuroru idi. Mən Məhkəmənin bu fikrinə şərikəm ki, müvafiq polis əməkdaşının mənsub olduğu polis qüvvələri ilə dövlət prokurorunun həddən artıq sıx bağlılığa malik olması müstəqillik nöqteyi-nəzərindən arzu olunan deyil. Bu məsələ ilə bağlı baş prokurorluğun kollegiyasının sözügedən Təlimatını qeyd etmək istərdim. Bu Təlimatda nəzərdə tutulur ki, bu işə bənzər işlərdə müvafiq polis əməkdaşlarının mənsub olduğu rayonun polis qüvvələri ilə sıx əlaqələrə malik olan dövlət prokuroru, məsələn, həmin rayonun dövlət prokuroru heç bir halda istintaqa rəhbərlik etməməlidir. Mən əlavə olaraq qeyd etmək istərdim ki, faktiki olaraq atəş açıldığı hallarda və bununla bağlı araşdırmaların faktiki olaraq Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti tərəfindən aparıldığı hallarda Polislərin Odlu Silahdan İstifadəsi üzrə Məsləhət Şurası (Adviescommissie Politiëel Vuurwapengebruik) polisin odlu silahdan istifadəsi ilə bağlı araşdırmaların aparılmasına dair məsləhətlər verir. Baş dövlət prokuroru qəbul edilməli qərar barədə Məsləhət Şurasına təklifini verir. Bununla da belə işlərdə bir növ “ikinci rəyə” yer verilmiş olur.
2. “Polis əməkdaşı tərəfindən güc tətbiq etdiyi təqdirdə necə hərəkət etməli” adlı Təlimat
260. Nazir tərəfindən 2006-cı ilin əvvəlində elan olunmuş baş prokurorluğun kollegiyasının yeni Təlimatı faktiki olaraq 26 iyul 2006-cı ildə dərc olundu (“Rəsmi Qəzet” – Staatscourant –, 2006, N 143). Baş prokurorluğun kollegiyası Dövlət İttihamı Xidmətinin rəhbər qurumudur və öz sədri vasitəsilə ədliyyə naziri qarşısında hesabat verir.
361. Təlimata dair izahedici qeyddə deyilir ki, Təlimat digər məsələlərlə yanaşı, Ramsahaynin işi üzrə Palatanın qərarının icrası üçün Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin istintaq vəzifələrini və yerli polis qüvvələrinin rolunu daha yaxşı aydınlaşdırmaqdan ötrü tədbirlər görülməsi məqsədini daşıyır.
262. Təlimat təkcə polis əməkdaşlarını deyil, həm də polis səlahiyyətlərinə malik olan digər rəsmi şəxsləri, o cümlədən Krallığın hərbi polis qüvvələrini, habelə polis vəzifələrini icra edən silahlı qüvvələrin üzvlərini əhatə edir. O, ölümlə və ya xəsarətlə nəticələnmiş odlu silah tətbiqi hallarına və ölümlə və ya ciddi xəsarətlə nəticələnmiş digər güc tətbiqi hallarına şamil olunur.
263. Təlimatın şamil olunduğu hadisənin baş verdiyi bütün hallarda Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti tərəfindən araşdırma aparılmalıdır. Regional polis qüvvələri hadisə barədə Departamenti dərhal məlumatlandırmalıdırlar. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin növbətçi polis əməkdaşı mümkün qədər tez bir zamanda hadisə yerinə getməlidir. Yerli polislər zəruri olan təcili tədbirləri görməli, məsələn, müvafiq ərazini mühasirəyə almalı, zərərçəkənlərin qayğısına qalmalı və şahidlərin adlarını götürməlidirlər; onlar özləri araşdırma aparmamalıdırlar və yalnız onların iştirakı qaçılmaz olduqda araşdırmada zəruri dərəcədə iştirak edə bilərlər.
264. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin özü tərəfindən həyata keçirilə bilməyən araşdırmalar müvafiq polis bölgəsinin Daxili Araşdırmalar Bürosu (Bureau Interne Onderzoeken) tərəfindən və ya qonşu ərazidəki polis qüvvələri tərəfindən həyata keçirilir. Hər hansı texniki araşdırmalar üçün digər polis bölgəsinin məhkəmə müstəntiqlərindən yardım istənilə bilər.
265. Burada prezumpsiya ondan ibarətdir ki, vəzifəsinin icrası zamanı güc tətbiq etməyə ehtiyac duyan polis əməkdaşı adətən bu hərəkətinə rəisinin əmrləri ilə və ya özünümüdafiə zərurəti ilə haqq qazandırmaq hüququna malikdir. Buna görə də bu cür vəziyyətdə olan polis əməkdaşı, əgər bu məsələdə şübhə üçün əsaslı səbəblərin olduğu qabaqcadan aşkar edilməyibsə, cinayət törətməkdə şübhəli sayılmır; o, şahid qismində dindirilə bilər, amma özünə qarşı ifadə verməyə borclu deyil.
266. Son nəticədə araşdırmaya görə və cinayət təqibinə başlayıb-başlamamaq məsələsinə görə cavabdeh olan baş dövlət prokuroru istənilən halda müvafiq polis əməkdaşlarının mənsub olduğu polis bölməsi ilə sıx əlaqələrə malik dövlət prokuroru tərəfindən araşdırmaya nəzarət edilməməsini təmin etməlidir; heç bir qeyri-müstəqillik təzahürlərinə yol verilməməlidir.
267. Əgər hadisə zamanı güc tətbiq edilərkən odlu silahdan istifadə edilibsə, onda cinayət təqibinə başlayıb-başlamamaq barədə qərar çıxarmazdan əvvəl baş dövlət prokuroru qəbul olunmaq üçün təklif etdiyi qərarı və sübutedici sənədləri Polislərin Odlu Silahdan İstifadəsi üzrə Məsləhət Şurasına təqdim etməlidir, sonuncu isə yeddi iş günü ərzində özünün məsləhət rəyini verir.
HÜQUQİ MƏSƏLƏLƏR
I. KONVENSİYANIN 2-ci MADDƏSİNİN İDDİA EDİLƏN POZUNTUSU
268. Konvensiyanın 2-ci maddəsində deyilir:
“1. Hər kəsin yaşamaq hüququ qanunla qorunur. Heç kəs qanunla ölüm cəzası nəzərdə tutulmuş cinayət törətməyə görə, məhkəmə tərəfindən çıxarılmış belə hökmün icrasından başqa həyatından məhrum edilə bilməz.
2. Həyatdan məhrum etmə, güc tətbiqində mütləq zərurətin nəticəsi olduqda bu maddənin pozulması kimi nəzərdən keçirilmir:
a) istənilən şəxsin hüquqa zidd zorakılıqdan qorunması üçün;
b) qanuni həbsi həyata keçirmək və ya qanuni əsaslarla həbsdə olan şəxsin qaçmasının qarşısını almaq üçün;
c) qanuna müvafiq olaraq çevriliş və ya qiyamın yatırılması üçün”.
269. Ərizəçilər Konvensiyanın 2-ci maddəsi üzrə bir sıra şikayətlər irəli sürdülər.
270. Birincisi, onlar bildirdilər ki, bu maddənin 2-ci bəndində əks olunmuş məqsədlərdən hər hansı biri üçün Moravia Ramsahaynin öldürülməsinə mütləq zərurət yox idi.
İkincisi, onlar bildirdilər ki, Moravia Ramsahaynin ölümündən sonra aparılmış istintaq qüsurlu idi. Daha konkret desək, onlar iddia etdilər ki:
a) araşdırma “müstəqil” sayıla bilməzdi, çünki onun əsas hissələri Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmişdi, polis əməkdaşları Brons və Boltstra məhz bu polis qüvvələrinə mənsub idilər;
b) Hyugenbos binasının özündə şahidlər qapı-qapı axtarıldıqdan sonra mülki şahidlərin tapılması üçün heç bir əlavə cəhdlər edilməmiş və faktiki olaraq onların bəziləri kənarda qalmışdı;
c) polis əməkdaşları Brons və Boltstra ölümlə nəticələnmiş atışmadan bir neçə gün keçənə qədər dindirilməmişdilər, bu müddətdə onlar hadisəni digər şəxslərlə və bir-biri ilə müzakirə etmək imkanı qazanmışdılar;
d) adətən bu kimi hadisələrdə aparılması gözlənilən bəzi məhkəmə ekspertizaları aparılmamışdı: belə ki, güllənin dəqiq trayektoriyasını müəyyən etməyə cəhd göstərilməmiş (ərizəçilərin bildirdiyinə görə bunu etmək mümkün idi), polis əməkdaşları Brons və Bultstranın əllərində atəşdən qalmış barıt izləri yoxlanılmamış, polis əməkdaşı Bronsun xidməti silahının və onun sursatlarının və ya atılmış patronun yoxlanılması barədə hər hansı rəy istintaq materiallarında yer almamış və hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparılmamışdı;
e) polis komissarı Van Riyssenin hər hansı əlavə istintaqla əməkdaşlıq etməkdən imtinası subyektiv qərəzliliyin sübutu idi;
f) Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti müstəqil və qərəzsiz sayıla bilməzdi, çünki həmin vaxt o, yerli baş dövlət prokuroru qarşısında cavabdeh idi, sonuncu isə yerli dövlət ittihamı xidmətinin və yerli polisin işinə görə məsuliyyət daşıyırdı;
g) polis əməkdaşları Brons və Bultstra bir vəkillə təmsil olunmuşdular ki, bu da Niderlanddakı adi praktikaya zidd idi;
h) polis əməkdaşı Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamamaq qərarı konkret olaraq Flierbosdreef polis məntəqəsində polisin həyata keçirdiyi işə görə cavabdehlik daşıyan Amsterdam dövlət prokuroru tərəfindən qəbul olunmuşdu, həmin dövlət prokuroru isə polisin yardımından və verdiyi məlumatlardan asılı idi.
271. Ərizəçilər Konvensiyanın 2-ci və 6-cı maddələrinə əsasən şikayət etdilər ki, araşdırma müstəqil və səmərəli olmayıb. Onlar Apellyasiya Məhkəməsindəki proseslə bağlı aşağıdakı şikayətləri irəli sürdülər:
a) nə məhkəmə iclası açıq keçirilmiş, nə də məhkəmə qərarı açıq məhkəmə iclasında elan olunmuşdu;
b) onların müəyyən sənədlərlə, o cümlədən dövlət prokurorunun rəsmi rəyi ilə tanış olmalarına icazə verilməmişdi, halbuki həmin rəy Apellyasiya Məhkəməsi yanında baş prokuror vəzifələrinin icraçısına və Apellyasiya Məhkəməsinin özünə verilmişdi;
c) polis əməkdaşları Brons və Bultstranın məhkəmə iclasının açıq keçirilməsi barədə, polis əməkdaşı Bronsun xidməti dosyesi (o cümlədən ona qarşı şikayətlər) ilə tanış olmaq barədə və polis əməkdaşları Brons və Bultstra da cəlb olunmaqla hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperimentin aparılması barədə vəsatətlər təmin edilməmişdi;
d) Apellyasiya Məhkəməsi öz müstəqil araşdırmasını aparmamış, Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri və Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti tərəfindən təqdim edilmiş informasiyalara əsaslanmışdı;
e) məhkəmə iclasında bir hakim iştirak etmişdi, halbuki qərar açıq-aydın üç hakim tərəfindən çıxarılmışdı;
f) ərizəçilərə məlum olduğuna görə, Apellyasiya Məhkəməsindəki iclasın rəsmi protokolu aparılmamışdı, bu isə qanuna zidd idi.
272. Hökumət 2-ci maddənin hər hansı pozuntusunun baş verdiyini inkar etdi.
A. Moravia Ramsahaynin ölümü
1. Faktların müəyyən edilməsi
273. Sübutları qiymətləndirərkən Məhkəmə “əsaslı şübhə yeri qoymayan” sübutetmə standartına əsaslanır. Lakin bu cür sübutetmə faktlara dair güclü, aydın və uzlaşan nəticələrin və ya təkzibedilməz analoji ehtimalların birgə mövcudluğundan irəli gəlməlidir (digər qərarlarla yanaşı bax: Salman Türkiyəyə qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizə N 21986/93, AİHM 2000-VII; və Kipr Türkiyəyə qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizə N 25781/94, AİHM 2001-IV).
274. Palata Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı faktları aşağıdakı kimi müəyyən etdi (Palatanın 356-371-ci qərarının bəndləri):
“356. Məhkəmənin Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı faktları müəyyən etməsi zəruridir.
357. Məhkəmə öz funksiyasının yardımçı xarakter daşıdığını anlayır və etiraf edir ki, konkret işin halları faktlara qiymət verən birinci instansiya məhkəməsinin funksiyasını Məhkəmənin öz üzərinə götürməsini qaçılmaz edərsə, o, bunu ehtiyatla etməlidir. Lakin Konvensiyanın 2-ci maddəsi üzrə iddialar irəli sürüldükdə, hətta müəyyən dövlətdaxili məhkəmə və istintaq prosesləri həyata keçirilmiş olsa belə, Məhkəmə xüsusilə hərtərəfli araşdırma aparmalıdır (bax: Aktaş Türkiyəyə qarşı, ərizə N 24351/94, b. 271, 24 aprel 2003-cü il).
358. Məhkəmə 2-ci maddənin prosessual aspektləri ilə bağlı gəldiyi nəticələrə xələl gətirmədən qeyd etmək istərdi ki, sözügedən hadisələrlə bağlı aparılmış rəsmi istintaq, görünür, hərtərəfli aparılıb və onun nəticələri geniş təfsilatlarla qeydə alınıb. İstintaq hadisədə iştirak etmiş polis əməkdaşlarının və çoxlu sayda mülki şahidlərin dindirilməsindən (onların bəzilərinin şahidliyi ərizəçilər tərəfindən irəli sürülüb), habelə məhkəmə sübutlarının toplanmasından ibarət olub. Məhkəmə iş üzrə öz araşdırmasını ona təqdim edilmiş rəsmi sənədlərdən topladığı faktual informasiyalar əsasında aparacaq, həmin informasiyalar, əgər yuxarıdakı ifadəni təkrar etsək, digər mənbələrdən daxil olmuş zəruri informasiya kimi tövsif edilib.
359. Sübutlar göstərir ki, ölümlə nəticələnmiş atəşə qədər Moravia Ramsahay tapançadan istifadə etməklə iki dəfə təhlükəli davranış nümayiş etdirib. Birinci belə insident Leydsepleyndəki “Burger Kinq” restoranında baş verib, orada Moravia Ramsahay tapançanı xanım Nacima Bujedayneyə tuşlayıb. İkinci insident Kvakoe bayramının keçirildiyi yerdə baş verib, orada o, cənab Vinodkumar Hoseynini silah təhdidi altında motorollerini ona verməyə məcbur edib.
360. Cənab Hoseyni gördüyü ilk polis nəfərlərinə motorollerinin oğurlandığı barədə məlumat verib, həmin polislər asayişə nəzarət vəzifəsini yerinə yetirirdilər və silahsız idilər. Onların üçü də birlikdə təqib üçün yollanıblar. Amma motoroller çox uzaqlaşdığı üçün onlar ona çata bilməzdilər. Sonra polis əməkdaşları ratsiya vasitəsilə yerli polis məntəqəsinə məlumat verərək oğrunun və motorollerin əlamətlərini təsvir ediblər və oğrunun getdiyi istiqaməti bildiriblər. Növbətçi polis dərhal göstəriş verib ki, bütün polis əməkdaşları oğrunu təqib etsinlər.
361. Bundan sonra polis əməkdaşları Dekker və Boonstra bildiriblər ki, cənab Hoseyni Moravia Ramsahaynin silahlı olduğunu yalnız sonradan onlara deyib; onlar bunu əvvəldən bilsəydilər, özləri silahsız ola-ola heç vaxt onun ardınca getməzdilər və əlbəttə ki, həmkarlarına xəbərdarlıq edərdilər. Lakin cənab Hoseyni bildirib ki, o, əslində tapança barədə deyib, amma polislər onu eşitməyiblər. Cənab Hoseyninin bu ifadəsinin düzgün olub-olmamasından asılı olmayaraq, Məhkəmə razılaşır ki, polis əməkdaşları Dekker və Boonstra onun Moravia Ramsahaynin silahlı olduğunu dediyini eşitməyiblər.
362. Yaxınlıqda olan polis əməkdaşlarından ratsiyadakı göstərişə reaksiya verə bilən ilk şəxslər polis əməkdaşları Brons və Bultstra olublar, onlar Biylmermeer rayonunda xidməti polis maşınında patrul xidmətini həyata keçirirdilər. Onlar Moravia Ramsahaynin Hyugenbos binasına tərəf getdiyini görüblər və onu təqib ediblər.
363. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra Moravia Ramsahaynin motorollerlə Hyugenbos binasının giriş qapısına tərəf sürdüyünü görüblər. Maşını sürən polis əməkdaşı Brons maşını saxlayıb. Bu arada polis əməkdaşları Bultstra maşından düşüb və giriş qapısına doğru qaçıb. Onun əlində ikikanallı portativ ratsiya olub.
364. Moravia Ramsahay polislərə tabe olmayan tərzdə davranıb və həbsinə müqavimət göstərib. O, aradan çıxmağa çalışıb. Polis əməkdaşı Bultstra onu tutmağa cəhd edib. Qısamüddətli savaşma baş verib və Moravia Ramsahay polis əməkdaşı Bultstradan qurtula bilib. Moravia Ramsahay polis əməkdaşı Bultstradan bir neçə metr aralıda təhlükəli poza alıb və tapançasını çıxarıb.
365. Məhkəmə Moravia Ramsahaynin faktiki olaraq silahsız olduğunu bildirən mülki şahidlərin ifadələrini nəzərə almır. Açıq-aydın görünür ki, bu şəxslər hadisələri uzaq məsafələrdən və qaranlıq şəraitdə müşahidə ediblər. Üstəlik, bu ifadələr sonradan tapançanın tapılması faktına, habelə Moravia Ramsahaynin sonradan tapılmış və ölümlə nəticələnən insidentdən əvvəl iki digər şəxsin təsvir etdiklərinə uyğun gələn tapançanı çıxardığını təsdiq edən sübutlara və hadisələri yaxınlıqdan müşahidə etmiş cənab Van den Hyuvelin ifadəsinə zidd idi.
366. Polis əməkdaşı Bultstra Moravia Ramsahaynin tapançasını görərək və təhlükə hiss edərək ikikanallı ratsiyasını yerə salmış və ya kənara atmış, xidməti tapançasını çıxarmış və uca səslə Moravia Ramsahayyə ən azı bir dəfə silahını yerə endirməyi əmr etmişdi. Sonra Moravia Ramsahay tapançasını polis əməkdaşı Bultstranın təhlükəli hesab etdiyi bir tərzdə yerə tuşlamış və aradan çıxmağa çalışmışdı.
367. O vaxtadək polis əməkdaşı Brons maşının saxlayaraq qapısını bağlamış və polis əməkdaşı Bultstraya kömək etməyə gəlmişdi. O, Moravia Ramsahaynin tapança tutduğunu görmüşdü, polis əməkdaşı Bultstranın onu hədəfə almasına və silahı yerə atmağı əmr etməsinə baxmayaraq, o, belə etməmişdi.
368. Moravia Ramsahaynin əlində tutduğu tapançanın sandıqçasında beş güllə vardı, və tapança onlardan birini atmağa hazır vəziyyətdə idi.
369. Polis əməkdaşları Brons və Bultstra Moravia Ramsahaynin fırlanaraq tapançanı tutduğu əlini yuxarı qaldırdığını görmüşdülər. Polis əməkdaşı Brons Moravia Ramsahaynin tapançanı ona tərəf tuşladığını görmüşdü. Buna görə də o, xidməti silahını çıxarmış (həmin ana qədər o bunu etməmişdi) və bir dəfə atəş açmışdı.
370. Polis əməkdaşı Brons Moravia Ramsahayni öldürmək üçün güllə atmamış, onun bədəninin hər hansı konkret hissəsini nişan almamışdı. Onun niyyəti təhlükəli situasiyaya dərhal son qoymaq idi.
371. Polis əməkdaşı Bronsun atdığı güllə aortadan çıxan və beyinin qan təchizatının yarısını təmin edən braxikefal (adsız) arteriyanı və əsas boyun damarını zədələmişdi. Bu xəsarətlər Moravia Ramsahaynin ölümünə səbəb olmuşdu. Moravia Ramsahay bir neçə saniyədən sonra huşunu itirmiş və qan itirərək bir neçə dəqiqədən sonra ölmüşdü”.
275. Aşağıda bildirildiyi kimi, Məhkəmə Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı araşdırmanın müstəqilliyinə və keyfiyyətinə əmin deyil. Konkret olaraq, polis əməkdaşları Brons və Bultstranın özlərinin ifadələri arasında uyğunsuzluq var, onıar bildiriblər ki, ölümlə nəticələnmiş atəşi açan polis əməkdaşları Brons olub (yuxarıda 15-ci bəndə bax), amma polislərin ratsiya rabitəsinin monitorinqinə görə cavabdeh olan polis əməkdaşları Braam və Van Daal bildirdiblər ki, polis əməkdaşı Bultstranın atəş açdığı və təcili yardım çağırdığı barədə məlumat verdiyini eşidiblər (yuxarıda 27-ci və 30-cu bəndlərə bax). Üstəlik, araşdırmanın ilkin mərhələləri polis əməkdaşları Brons və Bultstranın Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrindən olan həmkarları tərəfindən həyata keçirilib.
276. Lakin Palatanın faktların müəyyən edilməsi üzrə işinə ciddi etiraz bildirilməyib: Hökumət bu barədə şərh verməyib, ərizəçilər isə sadəcə faktlarla bağlı Palataya verdikləri ifadələrini ümumi sözlərlə qeyd etməklə kifayətləniblər və Palatanın faktların müəyyən edilməsi üzrə işində hər hansı qüsur göstərməyiblər və ya hadisələrin alternativ versiyasını təklif etməyiblər.
277. Polis əməkdaşları Brons və Bultstranın Moravia Ramsahaynin davranışına verdikləri qiymət öncədən məlum olan faktlara, yəni Leydsepleyndəki “Burger Kinq” restoranında tapançanı çıxarması (xanım Bujedaynenin verdiyi ifadəyə bax: yuxarıdakı 75-76-cı bəndlər), cənab de Getruveni təhdid etmək üçün tapançadan istifadə etməsi (sonuncunun ifadəsinə bax: yuxarıdakı 84-cü bənd) və cənab Hoseyninin motorollerini ondan alması etməsi (sonuncunun ifadələrinə bax: yuxarıdakı 31-ci və 158-ci bəndlər; həmçinin xanım Bujedaynenin verdiyi ifadəyə bax: yuxarıdakı 34-cü bənd) faktlarına uyğundur. O, həmçinin şahid cənab Van den Hyuvelin ifadələrinə uyğundur (yuxarıdakı 37-38-ci və 93-cü bəndlərə bax).
278. Bütün bunların fonunda Məhkəmə polis əməkdaşları Brons və Bultstranın bildirdikləri fikirləri sual altıma almaq üçün heç bir əsas görmür. Buna görə də o, polis əməkdaşı Bultstranın xidməti silahını çıxarmaq üçün ikikanallı ratsiyasını yerə saldığı barədə deyilənləri qəbul edir. Həqiqətən ola bilər ki, polis əməkdaşları Braam və Van Daal ratsiya ilə deyilənləri səhv eşidiblər və əslində təcili yardımı çağıran polis əməkdaşı Brons olub. Atışmadan sonrakı gün günortaya qədər araşdırmanın Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin ixtiyarında olması faktı aşağıda ayrıca nəzərdən keçiriləcək.
279. Mövcud vəziyyətdə, Palata tərəfindən faktların müəyyən edilməsi ilə bağlı tərəflərin mövqeyini nəzərə alaraq, Məhkəmə işi həmin faktların işığında nəzərdən keçirəcək.
2. Palatanın qərarı
280. Palata müəyyən etdi ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstra Moravia Ramsahaynin silahlı olmasından tamamilə xəbərsiz olublar və buna görə də adicə həbsi həyata keçirməkdən savayı onlardan nəyinsə tələb olunduğunu güman etmək üçün heç bir səbəbləri olmayıb.
281. Palata həmçinin müəyyən etdi ki, polis əməkdaşı Bultstra yalnız Moravia Ramsahay öz silahını çıxardıqdan sonra xidməti silahını çıxarıb və polis əməkdaşı Brons yalnız Moravia Ramsahay silahını atmaq barədə birmənalı xəbərdarlıqlara tabe olmaqdan imtina edərək tapançasını onlara doğru qaldırdıqdan sonra öz xidməti silahını çıxararaq atəş açıb.
282. Faktları bu cür müəyyən etdikdən sonra Palata hesab etmir ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstra əlavə informasiya istəməli və ya yardım üçün müraciət etməli idilər. O, daha sonra qərara aldı ki, ölümlə nəticələnmiş gücdən istifadə Moravia Ramsahaynin həbsə alınması və polis əməkdaşları Brons və Bultstranın həyatlarını qorunması məqsədləri üçün “mütləq zərurət” həddini aşmayıb və müvafiq olaraq, Moravia Ramsahaynin polis əməkdaşı Brons tərəfindən güllə ilə vurulması Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozuntusunu təşkil etməyib.
3. Tərəflərin arqumentləri
a) Ərizəçilər
283. Ərizəçilərin bildirdiyinə görə, hətta fərz etsək ki, Moravia Ramsahayyə qarşı zor tətbiqi “qanuni həbsin” həyata keçirilməsi məqsədini daşıyıb, polis əməkdaşları Brons və Bultstra həbsi lazımi qaydada planlaşdırmadan hərəkət ediblər. Onlar müvafiq informasiya üçün müraciət etmək, əlavə təlimatlar almaq və ya yardım istəmək məsələsinə səhlənkarlıqla yanaşıblar, halbuki bütün bunlar insan həyatına qarşı riski mümkün qədər minimuma endirə bilərdi.
a) Hökumət
284. Hökumət Amsterdam Apellyasiya Məhkəməsinin gəldiyi nəticələrə istinad etdi. Həmin məhkəmə müəyyən etmişdi ki, Moravia Ramsahay polis əməkdaşı Bultstranı dairəvi sandıqçası olan öldürücü gücə malik silahla təhdid edib və bununla da özü elə bir vəziyyət yaradıb ki, güc tətbiqinə (hətta zərurət olduqda ölümlə nəticələnə bilən güc tətbiqinə) ən azı mütləq zərurət yaranıb.
285. Hökumət daha sonra bildirdi ki, insan həyatına qarşı hər hansı riskin minimuma endirilməsini təmin etmək üçün müvafiq ehtiyat tədbirləri görülmüşdü və müvafiq polis əməkdaşları öz hərəkətlərində səhlənkarlığa yol verməmişdilər. Alternativ taktiki üsulların üstünlüklərindən faydalanma imkanlarına səhlənkarlıqla yanaşılmasını müzakirə etmək məqsədəuyğun olmazdı.
4. Məhkəmənin qiymətləndirməsi
286. Məhkəmə xatırladır ki, Konvensiyanın 2-ci maddəsinin 2-ci bəndində əks olunmuş istisna hallar göstərir ki, həmin bənd qəsdən adam öldürmə hallarına şamil olunur, lakin yalnız belə hallarla bağlı deyil. 2-ci maddənin bütövlükdə götürülən mətni göstərir ki, 2-ci bənd hər şeydən əvvəl fərdin qəsdən öldürülməsinə icazə verən halları müəyyən etmir, o, fərdin bilməyərəkdən həyatdan məhrum edilməsi ilə nəticələnə bilən “güc tətbiqinə” icazə verən halları təsvir edir. Lakin güc tətbiqinə “a”, “b” və “c” yarımbəndlərində əks olunmuş məqsədlərdən birinə nail olmaq üçün ən azı “mütləq zərurət” olmalıdır (bax: Oğur Türkiyəyə qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizə N 21594/93, b. 78, AİHM 1999-III).
287. Bu baxımdan 2-ci maddənin 2-ci bəndində “mütləq zərurət” terminindən istifadə edilməsi göstərir ki, Konvensiyanın 8-11-ci maddələrinin 2-ci bəndinə əsasən dövlətin hərəkətinin “demokratik cəmiyyətdə zəruri” olub-olmadığını müəyyən edərkən adətən tətbiq edilən zərurət meyarına nisbətən burada daha sərt və məcburi zərurət meyarı tətbiq edilməlidir. Konkret olaraq, güc tətbiqi 2-ci maddənin “a”, “b” və “c” yarımbəndlərində əks olunmuş məqsədlərə nail olmaq niyyətinə ciddi surətdə mütənasib olmalıdır (yenə eyni qərara bax).
288. Məhkəmə artıq qərara alıb ki, Palatanın Moravia Ramsahaynin ölümünün halları ilə bağlı faktları qiymətləndirməsini qəbul etsin, bu qiymətləndirməyə ciddi etiraz edən olmayıb (yuxarıda 80-83-cü bəndlərə bax). Bu zaman Məhkəmə polis əməkdaşı Bronsun açdığı ölümcül atəşə ən azı “mütləq zərurət” olduğu barədə Palatanın rəyinə irad tuta bilməz, çünki bu termin Konvensiyanın 2-ci maddəsinin məqsədləri baxımından başa düşülməlidir.
289. Buna görə də Məhkəmə razılaşır ki, Moravia Ramsahaynin güllə ilə vurulması Konvensiyanın 2-ci maddəsini pozmayıb.
B. Atışmadan sonra araşdırma
1. Palatanın qərarı
a) Araşdırmanın səmərəliliyi
290. Palata bu faktı sübut olunmuş hesab etmədi ki, dövlət orqanları, ərizəçilərin iddia etdikləri kimi, istintaq materiallarına dəqiq və aktual informasiya əlavə olunmasına yardım edə biləcək şahidləri kənarlaşdırıblar və ya axtarmayıblar
291. Palata ərizəçilərlə razılaşdı ki, istintaq materiallarında qeyd olunmayan müəyyən istintaq tədbirləri, yəni ölümlə nəticələnmiş güllənin dəqiq trayektoriyasının müəyyən edilməsi; polis əməkdaşlarının əllərində atəşdən qalmış barıt izlərinin yoxlanılması; istifadə edilmiş silahın və onun sursatlarının və ya atılmış patronun yoxlanılması; və hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparılması adətən odlu silahla adam öldürmə hallarının araşdırılmasına xas olan səciyyəvi tədbirlər olmalı idi. Lakin hazırkı işdə şübhəli şəxsin kimliyi ilə bağlı heç vaxt şübhə olmamışdı və bu müayinələr aparılmadan da insidentin hallarını lazımi qaydada müəyyən etmək olardı; buna görə də onların aparılmaması bütövlükdə istintaqın səmərəliliyinə xələl gətirməmişdi.
292. Palata razılaşdı ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstranın ifadələri daha tez alına bilərdi və alınmalı idi ki, onları bir-biri ilə və sonradan zərurət olduqda məhkəmə sübutları ilə tutuşdurub yoxlamaq mümkün olsun. Hətta bu halda da polis əməkdaşları Brons və Bultstranın istintaqın düzgün gedişinə mane olmaq üçün bir-biri ilə gizli sövdələşməyə girdiyini müəyyən etmək mümkün deyildi.
293. Yekunda Palata araşdırmanın səmərəliliyi məsələsində 2-ci maddənin pozulmadığını müəyyən etdi.
b) Araşdırmanın müstəqilliyi
294. Palata razılaşdı ki, öz rəhbərliyinə malik ümummilli xidmət olan və ölkənin ali prokurorluq orqanının – baş prokurorluğun kollegiyası qarşısında cavabdeh olan Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti Konvensiyanın 2-ci maddəsinin məqsədləri üçün kifayət qədər müstəqilliyə malik idi.
295. Lakin Palata müəyyən etdi ki, istintaqın mühüm hissələri, yəni atışma yerinin məhkəmə ekspertizası, şahidlərin qapı-qapı axtarılması və ilkin dindirilməsi (o cümlədən Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinə mənsub olan şahidlərin), eyni polis qüvvələrinin – yəni polis əməkdaşları Brons və Bultstranın mənsub olduqları Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin rəhbərliyi altında hərəkət edən polislər tərəfindən həyata keçirilib. Palata daha sonra qeyd etdi ki, Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri tərəfindən aparılmış digər araşdırmalar Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin göstərişi ilə aparılmışdı.
296. Bütün bunları, eləcə də müstəqil qurumun nəzarətinin araşdırmanın tam müstəqilliyini təmin etmək üçün yetərli olmadığını nəzərə alaraq, Palata qərara aldı ki, 2-ci maddənin prosessual aspekti pozulub.
c) Araşdırmada ərizəçilərin iştirakı
297. Palata qeyd etdi ki, polis protokollarının və istintaq materiallarının açıqlanması və ya dərc olunması həssas məsələlərə toxuna bilər ki, bu da ayrı-ayrı fərdlərə və ya digər araşdırmalara mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də 2-ci maddəyə araşdırmalar davam etdikcə mərhumun sağ qalmış yaxın qohumunun araşdırmalarda iştirakını avtomatik olaraq tələb edən maddə kimi baxmaq olmaz. Eyni ilə, sağ qalmış qohumun istintaq tədbirləri ilə bağlı hər bir istəyinin yerinə yetirilməsini istintaq orqanlarından tələb etmək olmaz. İstənilən halda, Palata Moravia Ramsahaynin ölümünün istintaqının kifayət qədər səmərəli olduğu qənaətinə gəlib.
298. Palata ərizəçilərin müəyyən sənədlərlə tanış olmaq istəyinin tamamilə rədd edildiyinin sübuta yetirildiyini müəyyən etmədi.
299. Müvafiq olaraq, Palata qərara aldı ki, ərizəçilər istintaqın topladığı informasiyalarla polis əməkdaşı Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamamaq qərarından şikayət edilməsi ilə bağlı prosesdə səmərəli şəkildə iştirak etmək üçün kifayət edəcək dərəcədə tanış olmaq imkanına malik idilər.
d) Apellyasiya Məhkəməsində icraat
300. Palata qərara aldı ki, Apellyasiya Məhkəməsində icraat çərçivəsində açıq məhkəmə iclasının keçirilməsi zəruri deyildi. O, Hökumətlə razılaşdı ki, məhkəməyə cəlb olunması məqsədəuyğun sayılmayan şəxsi ictimaiyyətin gözü qarşısında xoşagəlməz vəziyyətdə qoymaq düzgün olmazdı.
301. Digər bir məsələ Apellyasiya Məhkəməsinin qərarının ictimaiyyətə elan olunmaması faktından ibarət idi. Hakimiyyət səlahiyyəti həvalə olunmuş şəxs adam öldürdükdə onun barəsində cinayət prosesinə başlamamaq qərarı çıxarılırsa, Palatanın fikrincə, belə halda 2-ci maddə qərarın ictimaiyyətə açıqlanmasını tələb edir.
e) Dövlət prokurorunun rolu
302. Palata atışma hadisəsinin istintaqına nəzarət üçün polis əməkdaşları Brons və Bultstranın mənsub olduqları polis məntəqəsi ilə əlaqəsi olan dövlət prokurorunun təyin olunmasından narahatlığını ifadə etdi. Bununla belə, o, müəyyən etdi ki, dövlət prokurorunun müstəqilliyinin dərəcəsi, cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərara Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən yenidən baxılması üçün ərizəçilərin müraciət etmək imkanına malik olduqlarını nəzərə alsaq, 2-ci maddənin tələblərinə cavab verirdi.
2. Tərəflərin arqumentləri
a) Ərizəçilər
303. Ərizəçilər mahiyyət etibarı ilə Palata qarşısında müdafiə etdikləri mövqelərini təkrar etdilər.
304. Ərizəçilərin bildirdiyinə görə, polis əməkdaşları Borns və Bultstranın, habelə cənab Van den Hyuvelin ifadələrindən savayı Apelyyasiya Məhkəməsi tərəfindən digər şəxslərin ifadələrinin nəzərdən keçirilməməsi 2-ci maddənin prosessual tələblərini pozmuşdu. Cənab Van den Hyuvel hətta faktiki atışmanı görməmişdi. Digər şahidlərin, xüsusən xanım Liveldin, xanım Riysselin, cənab Çitaninin və cənab Van Riyin ifadələri alınmış və bununla da onların ifadələrinə məhəl qoyulmamışdı, halbuki ərizəçilər həmin ifadələrin Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən araşdırılması üçün vəsatət qaldırmışdılar.
305. Adətən bu kimi işlərdə həyata keçirilməsi gözlənilən müəyyən istintaq tədbirləri aparılmamış, o cümlədən polis əməkdaşlarının əllərində və hər hansı digər yerlərdə atəşdən qalmış barıt izləri yoxlanılmamış, hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparılmamış və güllənin trayektoriyası yoxlanılmamışdı. Həmçinin patoloji anatomik müayinə zamanı güllənin yaratdığı giriş və çıxış yaralarını göstərən təsvirlər və ya fotoşəkillər də yox idi.
306. İstintaqın əsas hissəsi, o cümlədən sonradan təkrar edilməsi asan olmayan bəzi istintaq tədbirləri nəinki polis əməkdaşları Brons və Bultstranın mənsub olduqları Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri tərəfindən, hətta onların çalışdığı Amsterdamdakı Flierbosdreef polis məntəqəsinin əməkdaşları tərəfindən həyata keçirilmişdi və onlar açıq-aydın eyni rəhbərliyə tabe idilər. Ərizəçilərin bildirdiyinə görə, bu, olduqca təəssüfləndirici hal idi, çünki hadisə yerinə gəlmiş polis əməkdaşları mühüm şahidləri – xanım Riysseli və xanım Liveldi və ola bilsin ki, adları qeydə alınmayan digər şahidləri kənarlaşdırmışdılar. Sonradan həmin şahidləri tapmaq ərizəçilərin və onların vəkilinin öhdəsinə düşmüşdü.
307. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinə gəldikdə, Böyük Palatada ərizəçilər razılaşdılar ki, o, ali prokurorluq orqanlarının rəhbərliyi altında idi və Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinə münasibətdə onun müstəqilliyini sual altına almadılar. Lakin Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin araşdırması Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinə aidiyyəti olmayan istintaq orqanının rəhbərliyi altında həyata keçirilməmişdi. O, dövlət prokuroru De Vriesin rəhbərliyi altında həyata keçirilmişdi, onun Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri ilə münasibətini isə, çətin ki, müstəqil saymaq olardı.
308. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti həqiqətən polis əməkdaşları Brons və Bultstranı dindirmişdi. Lakin bu, atışmadan xeyli sonra baş vermişdi və polis əməkdaşları Brons və Bultstra məsələni digər şəxslərlə, o cümlədən polis komissarı Van Riyssenlə müzakirə etmək imkanı qazanmışdılar. Bundan əlavə, istintaq davam etdiyi müddətdə polis əməkdaşları Brons və Bultstranın vəzifələrinin icrasını bərpa etmələrinə icazə verilmişdi və bu müddətdə mühüm informasiyalar onlarla eyni polis məntəqəsində çalışan polis əməkdaşları tərəfindən qeydə alınmaqda davam edirdi.
309. Ərizəçilərin adından onların vəkilinin qaldırdığı vəsatətlərə baxmayaraq, istintaq davam etdiyi müddətdə ərizəçilərin istintaqda iştirakına və ya işin materialları ilə tanış olmalarına icazə verilməmişdi. Dövlət prokuroru cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərar qəbul edənə qədər bu vəziyyət davam etdi. Üstəlik, dövlət prokuroru yalnız bu qərar barədə ərizəçilərə məlumat verdikdən sonra ərizəçilərlə görüşməyə razılıq verdi.
310. Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatda ərizəçilərin maraqları yetərincə təmin olunmamışdı. Əsaslı vəsatətlər, o cümlədən işin materialları arasındakı müəyyən sənədlərin verilməsi və müəyyən istintaq tədbirlərinin görülməsi barədə vəsatətlər rədd edilmişdi. Ərizəçilərin bildirdiyinə görə, bu məhkəmə prosesinin nə üçün açıq keçirilmədiyi ümumiyyətlə aydın deyildi.
b) Hökumət
311. Hökumət iddia etdi ki, Konvensiyanın 2-ci maddəsində dövlət nümayəndələri tərəfindən qətlə yetirilmə baş verdikdən sonra səmərəli və müstəqil araşdırma aparmaq barədə ayrıca öhdəlik yer almayıb, yəni söhbət prosessual standartların həmin ölümün hallarından ayrılıqda nəzərdən keçirilməsindən gedir.
312. İstənilən halda, Moravia Ramshainin güllələnməsinin Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozuntusunu təşkil etmədiyi barədə Palatanın gəldiyi nəticə (bu nəticə polis istintaqının məlumatları əsasında çıxarılmışdı) göstərdi ki, istintaq həmin maddənin tələb etdiyi prosessual standartlara cavab verməyəcək dərəcədə qüsurlu olmayıb.
313. Moravia Ramshainin ölümündən sonrakı istintaq vicdanla və hərtərəfli aparılmışdı. Yerli polis dərhal hadisə yerindəki bütün sübutların mühafizəsini təmin etmiş və bütün zəruri informasiyaları toplamışdı. İstintaq tədbirlərinin yerli polis qüvvələri tərəfindən həyata keçirilməsi ucbatından Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozulduğu barədə Palatanın qərarında sübutların mühafizəsinin hadisədən dərhal sonra təmin edilməsinin son dərəcə vacibliyi nəzərdən qaçırılmışdı. Əgər yerli polis Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti əməkdaşlarının gəlişini passiv şəkildə gözləməli olsaydı, mühüm informasiyalar itirilə bilərdi: şahidlər onların adları götürülməmiş çıxıb gedər və hava şəraiti səbəbindən, yaxud sadəcə insanların gediş-gəlişi ucbatından fiziki izlər yoxa çıxardı.
314. Əksər hallarda yerli polislər Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti ilə əlaqə saxlaya bildikləri üçün mövcud sübutların mühafizəsinin yerli polis tərəfindən təmin olunması və Departamentin əməkdaşları gələn kimi istintaqın onlara təhvil verilməsi faktiki olaraq adi praktika idi. Sonuncular sonradan hər hansı zəruri əlavə tədbirləri görə bilərdilər.
315. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti polis əməkdaşı Bronsun mənsub olduğu yerli polis qüvvələrinin istintaq çərçivəsində hazırladığı hesabatlardan istifadə edə bilərdi. Lakin Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin özü geniş əlavə istintaq tədbirləri həyata keçirmiş və zəruri və ya məqsədəuyğun hesab etdiyi dərəcədə yerli polisin işini təkrar etmişdi.
316. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi əsasında verilmiş şikayət üzrə məhkəmə prosesi açıq keçirilməmişdi. Hökumət izah etdi ki, bu, barəsində ittiham orqanları tərəfindən cinayət təqibinə başlamamaq qərarı çıxarılmış fərdlərin (ehtimal olunurdu ki, onlar cinayət təqibinə məruz qalmağa layiq deyillər və yanlış olaraq təqsirləndirilirlər) ictimaiyyət qarşısında ləkələnməkdən müdafiə edilməsi məqsədi ilə edilmişdi. Xüsusən təqsirsizlik prezumpsiyasını nəzərə alsaq, digər şəxs barəsində cinayət təqibinə başlanılmasına nail olmağa çalışan şəxsin maraqları ilə barəsində cinayət təqibinə başlanılması tələb olunan şəxsin maraqları (məhkəmə prosesi sonuncunun xeyrinə nəticələnə bilərdi) arasında balansı gözləmək ağlabatan idi.
317. Bu, xüsusən dövlət qulluqçuları ilə bağlı olan işlərə aiddir. Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi əsasında həyata keçirilən dövlət qulluqçularının işləri üzrə məhkəmə proseslərinin nəticələri barədə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş ictimaiyyətə məlumat vermək vəzifəsi gələcəkdə onların səmərəliliyinə xələl gətirə bilərdi.
318. Aşkarlıqla bağlı istənilən tələb şikayətçinin prosesdə iştirakı vasitəsilə və şikayətçinin məsələni ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq imkanı vasitəsilə (ərizəçilər bu imkandan istifadə etmişdilər) kifayət qədər yerinə yetirilmişdi.
319. Həmçinin o da doğrudur ki, nə hadisələri təkrarlayan eksperiment keçirilmiş, nə də ballistik rəy hazırlanmışdı, lakin onların heç birinə ehtiyac yox idi. Moravia Ramsahayni qətlə yetirmiş güllənin polis əməkdaşı Bronsun xidməti silahından atıldığı müəyyən edilmişdi; polis əməkdaşı Brons ölümlə nəticələnmiş gülləni atdığını heç vaxt inkar etməmişdi. Hadisələri təkrarlayan eksperimentin keçirilməməsi və ballistik rəyin olmaması polis əməkdaşı Bronsun özünümüdafiə məqsədi ilə atəş açdığı barədə Apellyasiya Məhkəməsinin nəticə çıxarmasına mane olmamışdı.
320. Hadisədən sonra polis əməkdaşları Brons və Bultstranın dindirilməsində həqiqətən iki gün ləngimə olmuşdu. Bu, onların yalnız məhkəmə ekspertizasının sübutları və ilk şahid ifadələri alındıqdan sonra dindirilməsi barədə qərardan irəli gəlirdi. Zərurət olduqda, həmin polis əməkdaşlarını bu şahidlərlə üzləşdirmək və beləliklə daha səmərəli şəkildə dindirimək olardı. İstənilən halda, polis əməkdaşları Brons və Bultstranın dindirmədən yayınacaqlarını və ya qaçıb gizlənəcəklərini düşünmək üçün heç bir səbəb yox idi.
3. Məhkəmənin qiymətləndirməsi
a) Tətbiq edilə bilən prinsiplər
321. Məhkəmə bildirir ki, tətbiq edilə bilən prinsiplər aşağıdakılardır (son dövrlərə aid qərarlar arasında bax: Naçova və başqaları Bolqarıstana qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizələr N 43577/98 və 43579/98, b. 110-113, AİHM 2005-VII, presedentlərə istinadlar buraxılıb):
“110. Məhkəmə xatırladır ki, Konvensiyanın 2-ci maddəsi üzrə yaşamaq hüququnu müdafiə etmək öhdəliyi, Konvensiyanın 1-ci maddəsi üzrə “yurisdiksiyasında olan hər kəs üçün [bu] Konvensiyada müəyyən olunmuş hüquq və azadlıqları təmin etməkdən” ibarət dövlətin ümumi öhdəliyi ilə birlikdə götürülməklə, güc tətbiqi nəticəsində insanlar öldüyü təqdirdə müəyyən formada səmərəli rəsmi araşdırmanın olmasını dolayısı ilə tələb edir (...). Belə araşdırmanın əsas məqsədi yaşamaq hüququnu qoruyan dövlətdaxili qanunların səmərəli tətbiqini təmin etməkdən və dövlət nümayəndələrinin və ya orqanlarının cəlb olunduğu işlərdə, onların cavabdehliyi altında baş verən ölüm hallarına görə onların məsuliyyətini təmin etməkdən ibarətdir (...).
...
112. Dövlət nümayəndələri tərəfindən törədildiyi iddia edilən qanunsuz qətllərin səmərəli araşdırılması üçün araşdırmaya görə cavabdehlik daşıyan və araşdırmanı həyata keçirən şəxslər hüquqi və praktiki cəhətdən müstəqil olmalıdırlar (...).
113. Araşdırma həmçinin o mənada səmərəli olmalıdır ki, o, məsuliyyət daşıyan şəxslərin müəyyən edilməsi və cəzalandırılması ilə nəticələnə bilməlidir (...). Dövlət orqanları hadisəyə dair sübutları, o cümlədən digər sübutlarla yanaşı, hal şahidlərinin ifadələrinin və məhkəmə sübutlarının mühafizəsini təmin etmək üçün imkanları daxilində ağlabatan addımlar atmalıdırlar. Araşdırmanın nəticələri bütüm müvafiq elementlərin hərtərəfli, obyektiv və qərəzsiz araşdırılmasına əsaslanmalı və Konvensiyanın 2-ci maddəsinin 2-ci bəndinin tələb etdiyi “mütləq zərurət” standartı ilə müqayisə oluna bilən standart tətbiq edilməlidir. Araşdırmanın gedişində işin hallarının və məsuliyyət daşıyan şəxslərin müəyyən edilməsinə xələl gətirən hər hansı qüsur araşdırmanın tələb olunan dərəcədə səmərəli olmamasına səbəb olur (...).
Həmçinin aşağıdakılar da tətbiq edilə bilən prinsiplərdir (bir çox digər qərarlar arasında bax: Angelova Bolqarıstana qarşı, ərizə N 38361/97, b. 140, AİHM 2002-IV):
“140. Məsuliyyətin istər nəzəri, istərsə də praktiki cəhətdən təmin edilməsi üçün, dövlət orqanlarının qanunun aliliyinə sadiq olmalarına ictimai inamın qorunması üçün, habelə qanunsuz hərəkətlər barəsində hər hansı sövdələşmənin və ya onlara qarşı dözümlülüyün qarşısını almaq üçün araşdırmaya və onun nəticələrinə yetərli ictimai nəzarət elementi mövcud olmalıdır. İctimai nəzarətin tələb olunan dərəcəsi işdən işə fərqli ola bilər. Lakin bütün hallarda, qurbanın yaxın qohumları prosesdə onun maraqlarını qorumaq üçün zəruri olan dərəcədə iştirak etməlidirlər (...).
322. Məhkəmə bu məqamda qeyd etmək istərdi ki, güc tətbiqi nəticəsində insanlar qətlə yetirildikdə dərhal və səmərəli araşdırma aparmaq və lazımi hallarda işi məhkəməyə vermək öhdəliyi sözügedən güc tətbiqinin son nəticədə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozuntusu sayılıb-sayılmamasından asılı deyil.
b) Araşdırmanın səmərəliliyi
323. Məhkəmə araşdırmanın səmərəliliyini yoxlamaq üçün apardığı araşdırmanın hüdudlarına və məzmununa aydınlıq gətirməyi məqsədəuyğun hesab edir.
324. Əvvəla, ölümlə bağlı araşdırmanın Konvensiyanın 2-ci maddəsinin məzmunundan nəzərdə tutulan mənada “səmərəli” olması üçün iştirakçı dövlətin həmin maddə üzrə məsuliyyətinə səbəb ola bilən araşdırma ilk növbədə lazımi qaydada aparılmalıdır. Yəni o, məsuliyyət daşıyan şəxslərin müəyyən edilməsi və cəzalandırılması ilə nəticələnə bilməlidir. Bu, nəticələrə dair öhdəlik yox, vasitələrə dair öhdəlikdir. Dövlət orqanları hadisəyə dair sübutların mühafizəsini təmin etmək üçün imkanları daxilində ağlabatan addımlar atmalıdırlar. Araşdırmada məsuliyyət daşıyan şəxsin və ya şəxslərin müəyyən edilməsinə xələl gətirən hər hansı qüsurun olması araşdırmanın bu standarta uyğun olmaması təhlükəsini doğurur (bax: Taşın Türkiyəyə qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizə N 26307/95, b. 223, AİHM 2004-III).
325. İkincisi, araşdırmanın bu baxımdan “səmərəli” olması üçün ümumiyyətlə araşdırmaya görə cavabdehlik daşıyan və araşdırmanı həyata keçirən şəxslərin hadisədə iştirak etmiş şəxslərdən müstəqil olması zəruri hesab edilə bilər. Bu, təkcə iyerarxiya əlaqəsinin və ya institusional əlaqənin olmamasını yox, həm də praktiki müstəqilliyi nəzərdə tutur (müqayisə et: Taşın Acarın işi üzrə yuxarıda qeyd edilmiş qərar, b. 222). Burada risk altında olan məsələ gücdən istifadə üzərində dövlətin monopoliyasına ictimaiyyətin inamı məsələsidir.
i) Araşdırmanın lazımi qaydada aparılıb-aparılmaması
326. Ərizəçilər düzgün qeyd etdilər ki, adətən bu kimi hadisələrdə aparılması gözlənilən bəzi məhkəmə ekspertizaları aparılmayıb: belə ki, güllənin dəqiq trayektoriyasını müəyyən etməyə cəhd göstərilməyib (ərizəçilərin bildirdiyinə görə bunu etmək mümkün idi); polis əməkdaşları Brons və Bultstranın əllərində atəşdən qalmış barıt izləri yoxlanılmayıb; polis əməkdaşı Bronsun xidməti silahının və onun sursatlarının və ya atılmış patronun yoxlanılması barədə hər hansı rəy istintaq materiallarında yer almayıb; patoloji anatomik müayinənin rəyində ölümə səbəb olmuş güllənin doğurduğu giriş və çıxış yaralarını göstərən təsvirlər və fotoşəkillər olmayıb; və hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparılmayıb. Nəhayət, polis əməkdaşları Brons və Bultstra ölümlə nəticələnmiş atışmadan bir neçə gün keçənə qədər dindirilməyiblər, bu müddətdə onlar hadisəni digər şəxslərlə və bir-biri ilə müzakirə etmək imkanı qazanıblar.
327. Doğrudan da güllənin dəqiq trayektoriyasını müəyyən etməyə cəhd göstərilməyib. Mövcud informasiya əsasında bunu müəyyən etməyin mümkünlüyünü sual atına almaq olar, çünki Moravia Ramsahayyə dəydikdən sonra güllə sınmış pəncərə şüşəsindən başqa heç bir iz qoymayıb (yuxarıda 230-cu bəndə bax).
328. Lakin Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçilərin qeyd etdikləri digər nöqsanlar istintaqın lazımi qaydada aparılmasına xələl gətirib. Bu məsələdə onun qənaəti Palatanın qənaətindən fərqlənir.
329. İki polis əməkdaşının əllərində atəşdən qalmış barıt izlərini yoxlamaqdan və hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparmaqdan imtina edilməsi, habelə onların silah və ya sursatlarının qətiyyən müayinə olunmaması (yuxarıda 236-cı bəndə bax) və Moravia Ramsahaynin bədəninə güllənin yetirdiyi xəsarətlə əlaqədar lazımi qaydada təsvirli rəyin olmaması (yuxarıda 224-cü bəndə bax) ilə bağlı izahat verilmədi.
330. Üstəlik, polis əməkdaşları Brons və Bultstra hadisədən sonra bir-birindən təcrid olunmadılar və üç günə yaxın dindirilmədilər (yuxarıda 94-cü və 107-ci bəndlərə bax). Artıq qeyd edildiyi kimi, onların bir-biri ilə və ya Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrindən olan həmkarları ilə gizli sövdələşdiklərinə dair sübut olmasa da, təkcə sövdələşmə riskini azaltmaq üçün müvafiq tədbirlərin görülməməsi faktı istintaqın lazımi qaydada aparılması baxımından əhəmiyyətli qüsura bərabərdir.
331. Araşdırmadakı bu qüsurlar xüsusən ona görə təəssüf doğurur ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstradan savayı qurbanı öldürmüş güllənin atılmasını yaxından görən heç bir şahid olmayıb. Məhkəmə artıq diqqəti ona cəlb edib ki, öldürücü atəşin kim tərəfindən açılması məsələsində onların ifadələri ilə polis əməkdaşları Braam və Van Daalın ifadələri arasında uyğunsuzluq vardı, sonuncuların hər ikisi bildirmişdilər ki, polis əməkdaşı Bultstranın atəş açdığı barədə ratsiya ilə məlumat verdiyini və təcili yardım çağırdığını eşidiblər (yuxarıda 275-ci bəndə bax).
332. Müvafiq olaraq, Moravia Ramsahaynin ölümünün halları ilə bağlı araşdırma lazımi qaydada aparılmadığı üçün Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub.
ii) Polis istintaqının müstəqilliyi
333. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin müstəqilliyi Böyük Palatada sual altına alınmadı, öz növbəsində Böyük Palata bu məsələ ilə bağlı Palatanın gəldiyi nəticədən fərqli düşünmək üçün səbəb görmür.
334. Lakin Moravia Ramsahaynin öldüyü vaxtdan Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin istintaqa qatılmasına qədər on beş saat yarım vaxt keçmişdi (yuxarıda 89-cu bəndə bax). Bu ləngiməyə görə heç bir izahat verilmədi.
335. Heç kim şübhə altına almır ki, istintaqın əsas hissələri polis əməkdaşları Brons və Bultstranın mənsub olduqları Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri tərəfindən aparılıb: atışma yerinin müayinəsi, şahidlərin qapı-qapı axtarılması və şahidlərin, o cümlədən Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinə mənsub olan polislərin dindirilməsi (yuxarıda 26-88-ci bəndlərə bax).
336. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti istintaqı təhvil aldıqdan sonra əlavə araşdırmalar Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri tərəfindən aparılmışdı, hərçənd, bu araşdırmalar Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin adından və onun rəhbərliyi altında həyata keçirilmişdi (yuxarıda 89-cu bəndə bax).
337. Məhkəmə digər bir işdə dövlət orqanının məsuliyyətini doğuran bir şəraitdə ölüm hadisəsində əli olduğu iddia edilən şəxslərin birbaşa həmkarları tərəfindən istintaqın aparılması məsələsində 2-ci maddənin prosessual aspektinin pozulduğunu artıq müəyyən edib (bax: Aktaşın işi üzrə yuxarıda adı çəkilən qərar, b. 301). Həmçinin başqa işlərdə digər dövlət orqanı tərəfindən nəzarət, həmin orqan nə qədər müstəqil olursa-olsun, araşdırmanın müstəqilliyini təmin etmək üçün yetərli hesab edilməyib (bax: Hyu Cordanın işi üzrə yuxarıda adı çəkilən qərar, b. 120; və Makkerrin işi üzrə yuxarıda adı çəkilən qərar, b. 128).
338. Doğrudur, müstəqil müstəntiqlər gələnə qədər yerli polisi passiv qalmağa vadar etmək mühüm sübutların itirilməsi və ya məhvi ilə nəticələnə bilər, amma hər halda Hökumət hazırkı işdə yerli polis qüvvələrinin sözügedən ərazini mühafizə etməkdən savayı dərhal digər tədbirlər görmələrini zəruri edən hər hansı xüsusi halları göstərməyib və Məhkəmənin bu məsələni mücərrəd şəkildə nəzərdən keçirməsinə ehtiyac yoxdur.
339. Üstəlik, Məhkəməyə təqdim edilmiş digər bir işdə (həmin işdə də cavabdeh dövlət bu işdəki ilə eyni idi) Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti ölümlə nəticələnmiş atəşdən dörd saat yarım sonra hadisə yerinə gəlmişdi (bax: Romiyn Niderlanda qarşı, ərizə N 62006/00, 3 mart 2005). Bundan əlavə, ədliyyə nazirinin parlamentə bildirdiyi kimi, Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti hadisə yerinə orta hesabla ən geci saat yarıma ərzində gələ bilər. Bu rəyin işığında ən azı on beş saat yarım təşkil edən yubanma qəbulolunmazdır.
340. Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti istintaqı təhvil aldıqdan sonra Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin apardıqları araşdırmalara gəldikdə, Məhkəmə hesab edir ki, Departamentin sonradan istintaqa qatılması polis qüvvələrinin müstəqil olmamasından irəli gələn qüsurları aradan qaldırmaq üçün yetərli deyil.
341. Buna görə də təkcə elə bu əsaslara görə Məhkəmə hesab edir ki, polis istintaqı kifayət qədər müstəqil olmadığı üçün Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub.
iii) Dövlət prokurorunun rolu
342. Polis istintaqı konkret olaraq Flierbosdreef polis məntəqəsində polislərin həyata keçirdikləri işə görə cavabdeh olan Amsterdam dövlət prokurorunun nəzarəti altında həyata keçirilmişdi (yuxarıda 89-cu bəndə bax). Həmin prokuror baş dövlət prokurorunun ona verdiyi səlahiyyətə uyğun olaraq polis əməkdaşı Brons barəsində cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərar çıxarmışdı (yuxarıda 237-ci bəndə bax).
343. Niderlandda Dövlət İttihamı Xidməti ədalət mühakiməsi sahəsində tam müstəqilliyə malik olmasa da (yuxarıda 237-ci bəndə bax), polisdən müstəqil olan öz iyerarxiya strukturuna malikdir və cinayət hüququna aid operativ məsələlərdə və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində polis onun göstərişlərini yerinə yetirir (yuxarıda 251-ci və 252-ci bəndlərə bax).
344. Dövlət prokurorları qaçılmaz olaraq polisin informasiyalarına və yardımına güvənirlər. Bu, özlüyündə onların polis qarşısında kifayət qədər müstəqil olmadığı barədə nəticə çıxarmaq üçün yetərli deyil. Lakin dövlət prokuroru konkret polis qüvvələri ilə sıx iş münasibətlərində olduqda, problemlər yarana bilər.
345. Xüsusən Amsterdam/Amstelland polis qüvvələrinin araşdırmada iştirakını nəzərə alsaq, hazırkı işdə araşdırmaya Amsterdam/Amstelland polis qüvvələri ilə əlaqəsi olmayan dövlət prokuroru tərəfindən nəzarət edilsəydi daha yaxşı olardı. Lakin hətta indiki halda da Niderland Dövlət İttihamı Xidmətinin müstəqillik dərəcəsini və araşdırmaya görə son nəticədə baş dövlət prokurorunun cavabdehlik daşıması faktını nəzərə almaq lazımdır. Üstəlik, müstəqil məhkəmə orqanı tərəfindən nəzarət imkanı mövcud idi və ərizəçilər faktiki olaraq bu imkandan istifadə etmişdilər.
346. Buna görə də bu məsələdə 2-ci maddənin pozuntusu baş verməyib.
c) Ərizəçilərin araşdırmada iştirakı
347. Polis protokollarının və istintaq materiallarının açıqlanması və ya dərc olunması həssas məsələlərə toxuna bilər ki, bu da ayrı-ayrı fərdlərə və ya digər araşdırmalara mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də 2-ci maddəyə araşdırmalar davam etdikcə mərhumun sağ qalmış yaxın qohumunun araşdırmalarda iştirakını avtomatik olaraq tələb edən maddə kimi baxmaq olmaz. İctimaiyyətin və ya qurbanın qohumlarının işin materialları ilə zəruri tanışlığı mümkün prosedurların digər mərhələlərində təmin edilə bilər (digər qərarlar arasında bax: Makkerrin işi üzrə yuxarıda adı çəkilən qərar, b. 129).
348. Məhkəmə hesab etmir ki, 2-ci maddə istintaq orqanlarının üzərinə istintaq zamanı qurbanın qohumunun konkret istintaq tədbirləri barədə verdiyi hər bir sorğunu təmin etməkdən ibarət hər hansı vəzifə qoyur.
349. Palata müəyyən edib ki, ərizəçilər istintaqın topladığı informasiyalarla polis əməkdaşı Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamamaq qərarından şikayət edilməsi ilə bağlı prosesdə səmərəli şəkildə iştirak etmək üçün kifayət edəcək dərəcədə tanış olmaq imkanına malik idilər. Məhkəmə qeyd edir ki, tərəflərin heç biri bu məsələ barəsində hər hansı əlavə arqument təqdim etməyib; öz növbəsində Məhkəmə Palata ilə razılaşır və bu məsələdə hər hansı başqa nəticəyə gəlmək üçün səbəb görmür.
350. Buna görə də bu məsələdə 2-ci maddənin pozuntusu baş verməyib.
d) Apellyasiya Məhkəməsində icraat
351. Böyük Palata qarşısında belə bir arqument önə çəkildi ki, Apellyasiya Məhkəməsinin iclası açıq keçirilməli idi və Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı ictimaiyyətə elan olunmalı idi.
352. Məhkəmə 6-cı maddənin Niderland Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi əsasında verilmiş şikayətlər üzrə məhkəmə proseslərinə tətbiq edilməsinin mümkünlüyü məsələsini aşağıda nəzərdən keçirəcək. Lakin 2-ci maddənin məqsədləri üçün o, Palata ilə razılaşır ki, belə prosesləri cinayət ittihamı ilə eyniləşdirmək olmaz, onlar yalnız cinayət təqibinə başlamamaq qərarından şikayət verilməsinə şərait yaratmaq məqsədini daşıyır.
353. 2-ci maddə zor tətbiq etməklə adam öldürmə hallarının təhqiqatından sonra keçirilən məhkəmə proseslərinin heç də hamısının açıq keçirilməsini tələb etmir. Məsələn, Angelovanın işində qeyd edildiyi kimi (yuxarıda 321-ci bənddə həmin işdən gətirilən sitata bax), məsuliyyətin istər nəzəri, istərsə də praktiki cəhətdən təmin edilməsi üçün, dövlət orqanlarının qanunun aliliyinə sadiq olmalarına ictimai inamın qorunması üçün, habelə qanunsuz hərəkətlər barəsində hər hansı sövdələşmənin və ya onlara qarşı dözümlülüyün qarşısını almaq üçün araşdırmaya və onun nəticələrinə yetərli ictimai nəzarət elementi mövcud olmalıdır. Bu məsələ ilə bağlı razılaşmaq lazımdır ki, ictimai nəzarətin tələb olunan dərəcəsi işdən işə fərqli ola bilər.
354. Hazırkı işin faktlarına gəldikdə, Məhkəmə Palata ilə razılaşır ki, Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatın ictimaiyyət üçün açıq olması zəruri deyildi. Lakin Palatadan fərqli olaraq, Məhkəmə bu fikirdədir ki, Apellyasiya Məhkəməsinin qərarının ictimaiyyətə elan edilməsi də tələb olunmurdu. Ərizəçilər istintaq materialları ilə tanış olmaq üçün bütün imkanlara malik idilər və Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatda səmərəli şəkildə iştirak edə bilərdilər; onlara əsaslandırılmış qərarın mətni verilmişdi. Buna görə də işin araşdırılmasına aidiyyəti olan hər hansı dövlət orqanının işə aid informasiyaları Apellyasiya Məhkəməsindən və ya ərizəçilərdən gizlədə bilməsi ehtimal az idi. Bundan əlavə, ərizəçilərin özlərinin məhkəmə qərarını ictimaiyyətə açıqlamalarına maneə yaradılmadığı nəzərə alaraq, Məhkəmə bu qənaətə gəlir ki, aşkarlıq tələbi Niderland dövlət orqanlarının hüquqa zidd olaraq faktları ört-basdır etməsi təhlükəsini dəf etmək üçün kifayət edəcək dərəcədə təmin edilmişdi.
355. Müvafiq olaraq, Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatla bağlı 2-ci maddənin pozuntusu baş verməyib.
e) Nəticə
356. Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı araşdırma tətbiq edilə bilən standartlar baxımından qüsurlu idi, belə ki, araşdırmada yol verilmiş nöqsanlar onun lazımi qaydada aparılmamasına səbəb olmuş (yuxarıda 332-ci bəndə bax) və araşdırmanın bir hissəsi polis əməkdaşları Brons və Biltstranın mənsub olduqları polis qüvvələrinə həvalə olunmuşdu (yuxarıda 341-ci bəndə bax). Bu məsələlərdə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin müəyyən etdiyi prosessual öhdəliyə riayət edilməmişdi.
357. Lakin istintaqa polis əməkdaşları Brons və Bultstranın və onların həmkarlarının üzərində rəhbərliyi həyata keçirən dövlət prokuroru tərəfindən nəzarət edilməsi (yuxarıda 346-cı bəndə bax), ərizəçilərin araşdırmada iştirak etməsinin şərtləri (yuxarıda 350-ci bəndə bax), eləcə də Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi üzrə məhkəmə prosesinin açıq keçirilməməsi və Apellyasiya Məhkəməsinin 26 aprel 1999-cu il tarixli qərarının ictimaiyyətə elan olunmaması (yuxarıda 355-ci bəndə bax) ilə bağlı 2-ci maddənin pozuntusu baş verməyib.
II. KONVENSİYANIN 6-cı MADDƏSİNİN İDDİA EDİLƏN POZUNTUSU
358. Konvensiyanın 6-cı maddəsinin müvafiq hissəsində deyilir:
“1. Hər kəs, onun mülki hüquq və vəzifələri müəyyən edilərkən və ya ona qarşı hər hansı cinayət ittihamı irəli sürülərkən, qanun əsasında yaradılmış müstəqil və qərəzsiz məhkəmə vasitəsilə, ağlabatan müddətdə işinin ədalətli və açıq araşdırılması hüququna malikdir. Məhkəmə qərarı açıq elan edilir, lakin demokratik cəmiyyətdə əxlaq, ictimai qayda və ya milli təhlükəsizlik maraqları naminə, həmçinin yetkinlik yaşına çatmayanların maraqları və ya tərəflərin şəxsi həyatının müdafiəsi bunu tələb etdikdə, yaxud məhkəmənin fikrincə, aşkarlığın ədalət mühakiməsinin maraqlarını poza biləcəyi xüsusi hallar zamanı ciddi zərurət olduqda mətbuat və ictimaiyyət bütün proses boyu və ya onun bir hissəsində məhkəmə iclasına buraxılmaya bilər.
...”.
1. Palatanın qərarı
359. Palata müəyyən etdi ki, Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi üzrə məhkəmə prosesi mülki hüquq və vəzifələr üçün heç bir cəhətdən həlledici əhəmiyyət daşımayıb və tərəflərin mülki iddia qaldırmaq imkanına təsir göstərməyib; buna görə də mülki hüquq baxımından 6-cı maddə bu işə tətbiq edilə bilməz. 6-cı maddə cinayət hüququ baxımından da bu işə tətbiq edilə bilməz, həmin maddənin mətnindəki ifadə (“ona qarşı” ifadəsi) göstərir ki, bu maddə cinayət ittihamı ilə üzləşən şəxslərin müdafiəsini təmin edir.
2. Məhkəmənin qərarı
360. İstər ərizəçilər, istərsə də Hökumət bu məsələ ilə bağlı Böyük Palataya heç bir arqument təqdim etmədilər. Öz növbəsində Məhkəmə bu məsələdə Palatanın qərarından fərqli olan hər hansı başqa nəticəyə gəlmək üçün səbəb görmür; müvafiq olaraq, o, qərara alır ki, 6-cı maddə bu işə tətbiq edilə bilməz.
III. KONVENSİYANIN 13-cü MADDƏSİNİN İDDİA EDİLƏN POZUNTUSU
361. Konvensiyanın 13-cü maddəsində deyilir:
“1. Bu Konvensiyada təsbit olunmuş hüquq və azadlıqları pozulan hər kəs, hətta bu pozulma rəsmi fəaliyyət göstərən şəxslər tərəfindən törədildikdə belə, dövlət orqanları qarşısında səmərəli hüquqi müdafiə vasitələrinə malikdir”.
1. Palatanın qərarı
362. Palata ərizəçilərin bu maddə ilə bağlı şikayətlərinin 2-ci maddə üzrə prosessual məsələlərlə bağlı şikayətləri ilə üst-üstə düşdüyünü nəzərə alaraq, sonuncu maddə üzrə gəldiyi nəticələri bu şikayətlərə şamil etməklə kifayətlənib. O, hesab edib ki, 13-cü maddə üzrə hər hansı ayrıca məsələ meydana çıxmır.
2. Məhkəmənin qərarı
363. Palata kimi Məhkəmə də bu fikirdədir ki, Konvensiyanın 13-cü maddəsi üzrə hər hansı ayrıca məsələ meydana çıxmır.
IV. KONVENSİYANIN 41-ci MADDƏSİNİN TƏTBİQİ
364. Konvensiyanın 41-ci maddəsində deyilir:
“Əgər Məhkəmə Konvensiya ona dair Protokolların müddəalarının pozulduğunu, lakin Razılığa gələn yüksək Tərəfin daxili hüququnun yalnız bu pozuntunun nəticələrinin qismən aradan qaldırılmasına imkan verdiyini müəyyən edirsə, Məhkəmə zəruri halda, zərərçəkən tərəfə əvəzin ədalətli ödənilməsini təyin edir”.
A. Ziyan
1. Palatanın qərarı
365. Palata mənəvi ziyana görə ərizəçilərə ümumilikdə 20.000 avro təyin edib.
2. Ərizəçilərin tələbləri
366. Ərizəçilər Palatada tələb etdikləri kimi yenə də mənəvi ziyana görə 30.000 avro tələb etdilər. Onlar maddi ziyanla bağlı heç bir tələb irəli sürmədilər.
367. Hökumət ərizəçilərin tələb etdikləri məbləği həddən artıq böyük hesab etdi. O, yalnız prosessual pozuntunun baş verdiyini nəzərə alaraq, Palatanın təyin etdiyi məbləğin də çox böyük məbləğ olduğunu hesab etdi.
3. Məhkəmənin qərarı
368. Məhkəmə ədalət prinsipi əsasında qərar çıxararaq, ərizəçilərə mənəvi ziyana görə ümumilikdə 20 avro təyin edir, bu məbləğdən tutula bilən hər hansı vergi məbləği onun üzərinə əlavə olunmalıdır.
B. Məhkəmə xərcləri və digər məsrəflər
1. Palatanın qərarı
369. Palata ərizəçilərə 8.000 avro təyin edib (onların Avropa Şurasından hüquqi yardım qismində aldıqları 701 avro çıxılmaqla), bu məbləğdən tutula bilən hər hansı vergi məbləği onun üzərinə əlavə olunmalıdır.
2. Ərizəçilərin tələbləri və Böyük Palata qarşısında arqumentləri
370. Ölkədaxili icraata görə ərizəçilər əlavə dəyər vergisi də daxil olmaqla 1.818,18 avro tələb etdilər, bu, Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı çıxarılana qədər onların çəkdiyi xərclərin məbləği idi. Palatadakı icraata görə onlar əlavə dəyər vergisi də daxil olmaqla 11.872,10 avro tələb etdilər (onların Avropa Şurasından hüquqi yardım qismində aldıqları 701 avro çıxılmaqla).
371. Bundan əlavə, onlar Palatadakı icraatda vəkillərin qonorarlarına çəkdikləri xərclərə görə 1.800 avro və Böyük Palatadakı dinləmədə iştirak üçün çəkdikləri zəruri nəqliyyat və yaşayış xərclərinə görə 900 avro tələb etdilər.
372. Beləliklə, tələb olunan ümumi məbləğ 15.682,28 avrodur, Palatadakı və Böyük Palatadakı icraatla bağlı Avropa Şurasından alınmış hüquqi yardımın məbləği bu məbləğdən çıxılmalıdır.
373. Hökumət bu məbləğlərlə bağlı fikir bildirmədi.
3. Məhkəmənin qərarı
374. Palata qərar çıxarana qədər prosesə çəkilmiş məhkəmə xərclərinə və digər məsrəflərə görə Palatanın təyin etdiyi məbləği Məhkəmə bəyənir.
375. Məhkəmə Reqlamentinin 60-cı Qaydasının müvafiq hissəsində deyilir:
“...
2. Palatanın sədri başqa qərar qəbul etməyibsə, ərizəçinin irəli sürdüyü bütün tələblər, tərkib elementləri üzrə ətraflı bölünməklə və müvafiq təsdiqedici sənədlər əlavə edilməklə, ərizəçinin işin mahiyyəti üzrə qeydlərini təqdim etməsi üçün müəyyən edilmiş müddət ərzində təqdim edilməlidir.
3. Ərizəçi əvvəlki bəndlərdə nəzərdə tutulmuş tələblərə əməl etmədikdə, Palata onun tələblərini təmin etməkdən tamamilə və ya qismən imtina edə bilər.
...”.
376. Ərizəçilərin Böyük Palatadakı icraatla bağlı tələbləri 60-cı Qaydanın 2-ci bəndində nəzərdə tutulmuş müddətdən sonra alınıb. Müəyyən olunmuş müddətə nəyə görə əməl edilmədiyi barədə heç bir izahat verilməyib. Buna görə də Məhkəmə bu tələbləri rədd edir.
377. Beləliklə, yalnız Palatadakı icraata qədər çəkilmiş məhkəmə xərclərinin və digər məsrəflərin əvəzi ödənilə bilər. Məhkəmə hesab edir ki, Palatanın bu bənd üzrə təyin etdiyi məbləğ, yəni 8.000 avro (hüquqi yardım qismində alınmış 701 avro çıxılmaqla) ağlabatan məbləğdir. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, ərizəçilər hazırkı icraatla bağlı xərclərinə görə əlavə hüquqi yardım alıblar.
378. Beləliklə, Məhkəmə ərizəçilərə məhkəmə xərcləri və digər məsrəflər bəndi üzrə 7.299 avro təyin edir, bu məbləğdən tutula bilən hər hansı vergi məbləği onun üzərinə əlavə olunmalıdır.
C. İcranın gecikdirilməsinə görə faiz
379. Məhkəmə məqsədəuyğun hesab edir ki, icranın gecikdirilməsinə görə faiz Avropa Mərkəzi Bankındakı borc dərəcəsinin yuxarı həddinə əsaslanmalıdır və onun üzərinə daha üç faiz əlavə olunmalıdır.
BU ƏSASLARA GÖRƏ MƏHKƏMƏ:
1. Yekdilliklə qərara alır ki, Moravia Ramsahaynin güllələnməsi Konvensiyanın 2-ci maddəsini pozmayıb;
2. Dörd səsə qarşı on üç səslə qərara alır ki, Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı araşdırma lazımi qaydada aparılmadığına görə Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub;
3. Bir səsə qarşı on altı səslə qərara alır ki, Moravia Ramsahaynin ölümü ilə bağlı araşdırma kifayət qədər müstəqil olmadığına görə Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub;
4. Dörd səsə qarşı on üç səslə qərara alır ki, Moravia Ramsahaynin ölümünə dair polis istintaqına nəzarət edən dövlət prokurorunun mövqeyi ilə bağlı Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulmayıb;
5. Yekdilliklə qərara alır ki, Moravia Ramsahaynin qohumlarının araşdırmada iştirak dərəcəsi ilə bağlı Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulmayıb;
6. İki səsə qarşı on beş səslə qərara alır ki, Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatla bağlı Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulmayıb;
7. Dörd səsə qarşı on üç səslə qərara alır ki, Konvensiyanın 6-cı maddəsi bu işə tətbiq edilə bilməz;
8. Yekdilliklə qərara alır ki, Konvensiyanın 13-cü maddəsi üzrə hər hansı ayrıca məsələ meydana çıxmır;
9. Bir səsə qarşı on altı səslə qərara alır ki:
a) cavabdeh dövlət üç ay ərzində ərizəçilərə ümumilikdə aşağıdakı məbləğləri ödəməlidir:
i) mənəvi ziyana görə – 20.000 (iyirmi min) avro;
ii) məhkəmə xərclərinə və digər məsrəflərə görə – 7.299 (yeddi min iki yüz doxsan doqquz) avro;
iii) bu məbləğlərdən tutula bilən hər hansı vergi məbləğləri onların üzərinə əlavə olunmalıdır;
b) yuxarıda qeyd edilən üç aylıq müddət bitdikdən sonra öhdəlik icra edilənə qədər yuxarıda qeyd edilən ödənilməli məbləğlərin üzərinə Avropa Mərkəzi Bankındakı borc dərəcəsinin yuxarı həddinə bərabər olan adi faiz məbləği əlavə olunmalı və onun da üzərinə daha üç faiz əlavə olunmalıdır;
10. Əvəzin ədalətli ödənilməsi haqqında ərizəçilərin qalan tələblərini yekdilliklə rədd edir.
Qərar ingilis və fransız dillərində tərtib edilmiş və 15 may 2007-ci ildə Strasburqda İnsan Hüquqları Sarayında açıq dinləmədə elan olunmuşdur.
Maykl O’Boyl (Michael O’Boyle)
Katib müavini
Jan-Pol Kosta (Jean-Paul Costa)
Sədr
Konvensiyanın 51-ci maddəsinin 2-ci bəndinə və Məhkəmə Reqlamentinin 74-cü Qaydasının 2-ci bəndinə uyğun olaraq bu qərara aşağıdakı ayrıca rəylər əlavə olunur:
a) hakimlər Rozakis, ser Nikolas Bratsa, Lorensen və Vajiçin qərarla qismən üst-üstə düşməyən birgə rəyi;
b) hakimlər Kosta, ser Nikolas Bratsa, Lorensen və Tomassenin qərarla qismən üst-üstə düşməyən birgə rəyi;
c) hakimlər Kabral Barreto, Botuçarova, Mularoni və Josyenenin qərarla qismən üst-üstə düşməyən birgə rəyi;
d) hakimlər Josyene və Popoviçin qərarla qismən üst-üstə düşməyən birgə rəyi;
e) hakim Tomassenin qərarla qismən üst-üstə düşməyən rəyi.
HAKİMLƏR ROZAKİS, SER NİKOLAS BRATSA, LORENSEN VƏ VAJİÇİN QƏRARLA QİSMƏN ÜST-ÜSTƏ DÜŞMƏYƏN BİRGƏ RƏYİ
1. Biz çoxluğun belə bir rəyinin əleyhinə səs verdik ki, Konvensiyanın 6-cı maddəsi bu işə tətbiq edilə bilməz.
2. Palatada ərizəçilər 2-ci maddənin prosessual pozuntuları barədə şikayətlərini təkrarən bildirdilər və iddia etdilər ki, onlar əlavə olaraq Konvensiyanın 6-cı maddəsinin də pozulmasına səbəb olub. Palata şikayəti rədd edərək müəyyən etdi ki, 6-cı maddənin nə mülki-hüquqi, nə də cinayət-hüquqi aspektləri bu işə tətbiq edilə bilməz. Böyük Palatada tərəflərin heç biri bu maddə üzrə hər hansı arqument irəli sürmədi. Məhkəmədəki çoxluq 6-cı maddənin bu işə tətbiqinin mümkün olmadığı barədə Palatanın gəldiyi nəticə ilə razılaşdı. Ərizəçilər Böyük Palatada bu şikayət üzərində israr etmədiklərinə görə və 2-ci maddə üzrə artıq baxılmış olan şikayətə istənilən halda yeni heç bir şey əlavə edilmədiyinə görə biz sadəcə olaraq işi 6-cı maddə üzrə ayrıca araşdırmağa ehtiyac olmadığı barədə qərar çıxarmağa üstünlük verərdik.
HAKİMLƏR KOSTA, SER NİKOLAS BRATSA, LORENSEN VƏ TOMASSENİN QƏRARLA QİSMƏN ÜST-ÜSTƏ DÜŞMƏYƏN BİRGƏ RƏYİ
1. Biz Böyük Palatadakı çoxluğun belə bir fikri ilə razılaşa bilmərik ki, Moravia Ramsahaynin ölümünün istintaqı lazımi qaydada aparılmadığına görə Konvensiyanın 2-ci maddəsinin prosessual tələbləri pozulub.
2. 2-ci maddənin prosessual tələblərini tənzimləyən prinsiplər Məhkəmənin presedentləri ilə bərqərar edilib. Yaşamaq hüququnu qorumaq öhdəliyi, dövlətin Konvensiyada müəyyən olunmuş hüquq və azadlıqları təmin etməkdən ibarət olan 1-ci maddədəki ümumi öhdəliyi ilə birlikdə, dolayısı ilə tələb edir ki, güc tətbiqi nəticəsində fərdlər öldüyü hallarda müəyyən formada səmərəli rəsmi araşdırma aparılsın. Adam öldürmə hallarının istintaqının “səmərəli” olması üçün istintaqı aparan şəxs həm hüquqi, həm də praktiki cəhətdən müstəqil olmalıdır. Lakin araşdırma həmçinin o mənada “səmərəli” olmalıdır ki, o, işin halları baxımından güc tətbiqinə haqq qazandırmağın mümkün olub-olmadığının müəyyənləşdirilməsi ilə və əgər buna haqq qazandırmaq mümkün deyilsə, fərdin ölümünə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin müəyyən edilməsi və cəzalandırılması ilə nəticələnə bilməlidir. Məhkəmədəki çoxluq hesab etdi ki, bu işdə “səmərəlilik” tələbinin məhz bu son aspektinə (qərarda həmin aspekt araşdırmanın “lazımi qaydada aparılması” kimi səciyyələndirilib) əməl olunmayıb.
3. Qərarda vurğulandığı kimi, 2-ci maddə üzrə prosessual öhdəlik nəticələrə dair öhdəlik yox, vasitələrə dair öhdəlikdir. Məhkəmə presedentlərindən bu da aydın olur ki, hətta bütün istintaq tədbirlərinin həyata keçirilmədiyi sübut olunduqda belə, araşdırma Konvensiyada nəzərdə tutulmuş səmərəlilik və ya lazımi qaydada həyata keçirilmə tələblərinə cavab verə bilər. Araşdırmadakı boşluq və ya qüsur yalnız o halda prosessaul öhdəliyin pozulmasına səbəb olur ki, qətl hadisəsi ilə bağlı faktların müəyyən edilməsinə və ya məsuliyyət daşıyan şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunmasına əngəl törətmiş olsun. Bunun baş verib-verməməsi hər bir işin konkret hallarının işığında qiymətləndirilməlidir.
4. Böyük Palatada ərizəçilər məhkəmə istintaqında və digər istintaq tədbirlərində yol verildiyi iddia edilən altı qüsura istinad etdilər: i) güllənin dəqiq trayektoriyasını müəyyən etməyə cəhd göstərilməmişdi; ii) polis əməkdaşları Brons və Bultstranın əllərində atəşdən qalmış barıt izləri yoxlanılmamışdı; iii) polis əməkdaşı Bronsun xidməti silahının və onun sursatlarının və ya atılmış patronun yoxlanılması barədə hər hansı sübut yox idi; iv) patoloji anatomik müayinənin rəyində ölümə səbəb olmuş güllənin doğurduğu giriş və çıxış yaralarını göstərən təsvirlər və fotoşəkillər yox idi; v) hadisənin təkrar edilməsi üzrə eksperiment aparılmamışdı; və vi) polis əməkdaşları Brons və Boltstra ölümlə nəticələnmiş atışmadan bir neçə gün keçənə qədər dindirilməmişdilər, bu müddətdə onlar hadisəni bir-biri ilə və digər şəxslərlə müzakirə etmək imkanı qazanmışdılar.
5. Həm Palata, həm də Böyük Palata, bizim fikrimizcə haqlı olaraq ərizəçilərin birinci tənqidini rədd edərək belə əsas gətirdilər ki, mövcud informasiyalar əsasında güllənin trayektoriyasını müəyyən etməyin mümkünlüyü sual altında idi, çünki Moravia Ramsahayyə dəydikdən sonra güllə sınmış şüşə qırıntısından başqa heç bir iz qoymamışdı.
6. İddia edilən digər qüsurlara gəldikdə, Böyük Palatanın gəldiyi nəticə Palatanın gəldiyi nəticədən fərqlənir, belə ki, çoxluq təfsilatlı əsaslar gətirmədən bu qənaətə gəldi ki, bu qüsurlarla bağlı izahat verilməyib (329-cu bənd) və onlar “istintaqın lazımi qaydada aparılmasına xələl gətirib” (328-ci bənd).
7. Biz razılaşa bilərik ki, “ii” və “iii” bəndlərdə göstərilmiş müayinələr təkcə ümumi əhəmiyyətə malik deyil, həm də güllə ilə qətlə yetirilmə hallarının səmərəli araşdırılmasının zəruri cəhətidir, amma eyni zamanda, biz Palatanın belə bir fikrinə şərikik ki, hazırkı işin konkret halları baxımından belə müayinələrin aparılmaması ölümün istintaqının lazımi qaydada həyata keçirilməsinə xələl gətirməyib. İşə birbaşa aidiyyəti olan iki polis əməkdaşının ifadələri ilə Palatanın qərarının 231-ci bəndində qeyd edilmiş polis əməkdaşları Braam və Van Daalın ifadələri arasında uyğunsuzluğa baxmayaraq, istintaq aydın şəkildə müəyyən etmişdi ki (tərəflər də bunu şübhə altına almamışdılar), hadisə zamanı bircə güllə atılmış və o da ölümlə nəticələnmişdi, həmin güllə polis əməkdaşı Brons tərəfindən atılmışdı və onun xidməti silahında səkkiz güllədən yeddisi qalmış və bir atılmış patron da tapılmışdı ki, o, Riysviykdəki məhkəmə ekspertizası laboratoriyasına təhvil verilmişdi (Palatanın qərarının 234-238 və 263-cü bəndlərinə bax). Belə olan halda bizə aydın deyil ki, polis əməkdaşlarının əllərindəki barıt izlərinin və ya onların silahlarının müayinəsi nəyi aşkara çıxara bilərdi.
8. Ölümlə nəticələnmiş hadisənin təkrarlanması üzrə eksperimentin keçirilməsi də səmərəli istintaqın mühüm elementi ola bilərdi, xüsusən ölümlə nəticələnmiş hadisənin bir neçə şahidinin olduğu və ya ola biləcəyi hallarda hadisələrin təkrarının təşkili onların hadisələri yada salmalarına və ya aydınlaşdırmalarına imkan yarada bilərdi. Lakin Palata kimi biz də hesab etmirik ki, hazırkı işin konkret halları baxımından hadisələrin təkrarının bu cür təşkili istintaqın zəruri hissəsi idi və ya onun həyata keçirilməməsi istintaqın lazımi qaydada aparılmasına xələl gətirmişdi.
9. Belə görünür ki, ərizəçilər güllənin Moravia Ramsahaynin bədəninə yetirdiyi xəsarətin lazımi qaydada çəkilmiş hər hansı təsvirlərinin olmadığını Palatadakı icraatda qeyd etməyiblər və Palatanın qərarında bu məsələ öz əksini tapmayıb. Böyük Palatanın qərarının 224-cü bəndində deyilir ki, “patoloji anatomik müayinənin rəyinə istintaq materiallarındakı kimi hər hansı təsvirlər və ya fotoşəkillər əlavə olunmadı”. Bu doğru olsa da, o demək deyil ki, istintaqda fotoqrafik sübutlar yox idi. Palatanın qərarında qeyd edildiyi kimi (255-280-ci bəndlər), hadisə yerində ümumilikdə iyirmi doqquz fotoşəkil, o cümlədən Moravia Ramsahaynin cəsədinin dörd fotoşəkli çəkilmişdi. Üstəlik, onun başındakı xəsarət həm patoloqun ilkin rəyində (Palatanın qərarının 295-ci bəndinə bax), həm də patoloji anatomik müayinənin rəyində (Böyük Palatanın qərarının 286-287-ci bəndlərinə bax) yer almışdı. Patoloqun gəldiyi nəticələrin təsdiqi üçün başdakı xəsarətin fotoşəkillərinin rəyə əlavə olunması arzuedilən olsa da, biz hesab etmirik ki, bunun edilməməsi istintaqın səmərəliliyinə hər hansı şəkildə xələl gətirib.
10. Polis əməkdaşları Brons və Bultstranın bir-birindən təcrid olunmaması və ya hadisədən sonra təxminən üç gün ərzində dindirilməməsi, bizim fikrimizcə, daha problematik məsələdir. Palatanın qərarında qeyd edildiyi kimi, onların bir-biri ilə, yaxud həmkarları və digər polis əməkdaşları ilə gizli sövdələşməyə girdiklərinə dair hər hansı sübut olmasa da, bizim fikrimizcə, sövdələşmə riskinin qarşısını almaq üçün tədbirlərin görülməsi açıq-aydın önəmli idi və polisdən müstəqil olan qurum tərəfindən hər iki polis əməkdaşının ifadəsi dərhal alınmalı idi. Lakin biz bu qüsuru bütövlükdə araşdırmanın lazımi qaydada aparılmaması məsələsinə deyil, daha çox ilkin polis istintaqının müstəqil olmaması məsələsinə, habelə Dövlət Cinayət İstintaqı Departamentinin fürsət yaranan kimi istintaq üzərində nəzarəti öz üzərinə götürməsi məsələsinə aid qüsur hesab edirik, məhz sonuncu məsələ 2-ci maddənin prosessual pozuntusunun baş verdiyi barədə ayrıca nəticə çıxarılmasına səbəb oldu.
11. İstintaqın müxtəlif mərhələlərində görülmüş tədbirləri (qərarda onların qısa xülasəsi verilir) məcmu halında araşdırdıqdan sonra biz çoxluğun belə bir fikrini paylaşa bilmərik ki, iddia edilən qüsurlar, ayrıca və ya məcmu halında nəzərdən keçirilməsindən asılı olmayaraq, bütövlükdə istintaqa xələl gətirib və ya onun lazımi qaydada aparılmasına əngəl törədib.
HAKİMLƏR KABRAL BARRETO, BOTUÇAROVA, MULARONİ VƏ JOSYENENİN QƏRARLA QİSMƏN ÜST-ÜSTƏ DÜŞMƏYƏN BİRGƏ RƏYİ
1. Təəssüf ki, biz Moravia Ramsahaynin ölümünə dair polis istintaqına nəzarət edən dövlət prokurorunun mövqeyi ilə bağlı çoxluğun rəyi ilə (qərarın nəticə hissəsinin 4-cü bəndi) razılaşa bilmərik.
2. Biz qeyd edirik ki, polis istintaqı həqiqətən Flierbosdreef polis məntəqəsində polisin işinə görə cavabdeh olan Amsterdam dövlət prokurorunun nəzarəti altında həyata keçirilmişdi. Həmin dövlət prokuroru, baş dövlət prokurorunun ona verdiyi səlahiyyətə uyğun olaraq, polis əməkdaşı Bronsa qarşı cinayət təqibinə başlamamaq barədə qərar qəbul etmişdi.
4. Biz çoxluqla razılaşırıq ki, dövlət prokurorları qaçılmaz olaraq polisin informasiyalarından və yardımından asılıdırlar və bu hal özlüyündə onların polis qarşısında kifayət qədər müstəqil olmadığı barədə nəticə çıxarmaq üçün yetərli deyil. Lakin dövlət prokuroru konkret polis qüvvələri ilə sıx iş münasibətlərində olduqda, problemlər yarana bilər (qərarın 344-cü bəndi).
4. Məhkəmə əvvəlki işlərdə təkcə iyerarxik və institusional müstəqilliyin deyil, həm də praktiki müstəqilliyin vacibliyini vurğulayıb (Mastromatteo İtaliyaya qarşı, Böyük Palatanın qərarı, ərizə N 37703/97, b. 91, AİHM 2002-VIII; Pol və Odri Edvard Birləşmiş Krallığa qarşı, ərizə N 46477/99, b. 70, AİHM 2002-II).
5. Məhkəmə hazırkı işdə müəyyən etdi ki, Moravia Ramsahaynin ölümündə əli olan polis əməkdaşlarının bilavasitə həmkarları tərəfindən aparılmış istintaqın mühüm hissələri müstəqil olmayıb (qərarın 333-341-ci bəndləri). Biz hesab edirik ki, polis əməkdaşları Brons və Bultstranın gündəlik mənsub olduqları Flierbosdreef polis məntəqəsinin gündəlik işinə nəzarət edən dövlət prokuroru tərəfindən araşdırmaya nəzarət edilməsi faktından da eyni nəticəyə gəlmək olar.
6. Müvafiq olaraq, biz bu qənaətə gəlirik ki, bu məsələdə də 2-ci maddə pozulub.
HAKİMLƏR JOSYENE VƏ POPOVİÇİN QƏRARLA QİSMƏN ÜST-ÜSTƏ DÜŞMƏYƏN BİRGƏ RƏYİ
1. Təəssüf ki, Apellyasiya Məhkəməsindəki proseslə bağlı Konvensiyanın 2-ci maddəsinin pozulmadığı barədə çoxluğun mövqeyi ilə razılaşa bilmərik.
2. Ərizəçilərin Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 12-ci maddəsi üzrə şikayətinə 1 mart 1999-cu ildə “hakim nümayəndəsi” (raadsheer-commissaris) tərəfindən qapalı iclasda baxıldı. Cənab Hamer ərizəçilərin adından geniş əhatəli şifahi arqumentlər irəli sürdü. Onların arasında dövlət prokuroru De Vriesin rəsmi rəyinin və polis əməkdaşı Bronsun xidməti dosyesinin (o cümlədən ona qarşı qeydə alınmış bəzi şikayətlərin) işin materiallarına əlavə olunması üçün prosesi təxirə salmaq bərədə müraciət də yer almışdı.
3. 26 aprel 1999-cu ildə Apellyasiya Məhkəməsi cinayət təqibinə başlamamaq haqqında dövlət prokurorunun qərarına qarşı ərizəçilərin şikayətini rədd etdi. Bu qərar ictimaiyyətə elan olunmadı.
4. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Apellyasiya Məhkəməsinin iclası açıq keçirilməmişdi. Biz Böyük Palatanın bu qərarı ilə razıyıq ki, 2-ci maddə zor tətbiq etməklə adam öldürmə hallarının təhqiqatından sonra keçirilən məhkəmə proseslərinin heç də hamısının açıq keçirilməsini tələb etmir (353-cü bəndə bax). Bu məsələni araşdırarkən biz Palatanın 10 noyabr tarixli qərarında (421-ci bənd) ifadə etdiyi mövqe ilə razılaşa bilərik, həmçinin Böyük Palatanın belə bir mövqeyi ilə razılaşa bilərik ki, Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatın ictimaiyyət üçün açıq olması zəruri deyildi (354-cü bəndə bax).
5. Lakin bu aspekti təhlil edərkən biz ərizəçilərin Böyük Palatanın qərarında (310-cu bənd) qeyd edilmiş bu şübhələrinə şərik çıxırıq ki: “Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatda ərizəçilərin maraqları yetərincə təmin olunmamışdı. [...] Ərizəçilərin bildirdiyinə görə, bu məhkəmə prosesinin nə üçün açıq keçirilmədiyi ümumiyyətlə aydın deyildi...”. Bununla belə, biz Palata ilə razılaşa bilərik ki (Palatanın qərarının 421-ci bəndinə bax), məhkəməyə cəlb olunması məqsədəuyğun sayılmayan şəxsi ictimaiyyətin gözü qarşısında xoşagəlməz vəziyyətdə qoymaq düzgün olmazdı.
6. Lakin Apellyasiya Məhkəməsinin qərarının ictimaiyyətə elan olunmaması başqa məsələdir. Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatla bağlı pozuntunun müəyyən edilməsi bizim üçün ən önəmli aspektdir. Biz Palatanın 10 noyabr tarixli qərarında (422-ci bənd) ifadə etdiyi belə bir mövqeyi ilə tam razıyıq ki, “...hakimiyyət səlahiyyəti həvalə olunmuş şəxs adam öldürdükdə onun barəsində cinayət prosesinə başlamamaq qərarı çıxarılırsa, belə halda 2-ci maddə qərarın ictimaiyyətə açıqlanmasını tələb edir” (bax: Finyuken Birləşmiş Krallığa qarşı, ərizə N 29178/95, b. 79, AİHM 2003-VIII)”.
7. Eyni səbəblərə görə, məsuliyyətin istər nəzəri, istərsə də praktiki cəhətdən təmin edilməsi üçün araşdırmaya və onun nəticələrinə yetərli ictimai nəzarət elementi mövcud olmalıdır. Lakin bütün hallarda, qurbanın yaxın qohumları prosesdə onun qanuni maraqlarını qorumaq üçün zəruri olan dərəcədə iştirak etməlidirlər (bax: Güleç Türkiyəyə qarşı, 27 iyul 1998-ci il tarixli qərar, Məhkəmə qərarları toplusu, 1998‑IV, b. 82; və Makkerr Birləşmiş Krallığa qarşı, ərizə N 28883/95, b. 148, AİHM 2001-III və s.).
8. Hazırkı işin faktlarına gəldikdə, biz Böyük Palatanın belə bir mövqeyi ilə (qərarın 354-cü bəndinə bax) razılaşa bilmərik ki: “Məhkəmə bu fikirdədir ki, Apellyasiya Məhkəməsinin qərarının ictimaiyyətə elan edilməsi də tələb olunmurdu. [...] Bundan əlavə, ərizəçilərin özlərinin məhkəmə qərarını ictimaiyyətə açıqlamalarına maneə yaradılmadığı nəzərə alaraq, Məhkəmə bu qənaətə gəlir ki, aşkarlıq tələbi Niderland dövlət orqanlarının hüquqa zidd olaraq faktları ört-basdır etməsi təhlükəsini dəf etmək üçün kifayət edəcək dərəcədə təmin edilmişdi...”.
9. Biz düşünürük ki, dövlət orqanlarının qanunun aliliyinə sadiq olmalarına ictimai inamın qorunması üçün, habelə qanunsuz hərəkətlər barəsində hər hansı sövdələşmənin və ya onlara qarşı dözümlülüyün qarşısını almaq üçün ölümlə nəticələnmiş güc tətbiqini araşdıran həmin orqanların qərarı vaxtında çıxarılmalı və ictimaiyyətə açıq olmalıdır (misal üçün bax: Hyu Cordan Birləşmiş Krallığa qarşı, ərizə N 24746/94, b. 108 və 136-140, AİHM 2001-III). Bizim fikrimizcə, qərarın ictimaiyyətə açıqlanması öhdəliyi ərizəçilərin üzərinə qoyulmamalıdır. Bu cür həssas işdə yalnız ictimaiyyət üçün açıq olan qərar ərizəçilərin qanuni maraqlarının lazımi qaydada qorunmasına imkan verə bilərdi (zərurət olduqda onlar bunu qərara qarşı qanuni şikayət verməklə edə bilərdilər) və yalnız ictimaiyyət üçün açıq olan qərar bu cür mühüm əhəmiyyət daşıyan məsələni araşdırarkən dövlət orqanlarının atdığı addımların mənfi nəticələrini aradan qaldıra bilərdi. Biz həmçinin ərizəçilərin Böyük Palatanın qərarında ifadə edilmiş (309-cu bəndə bax) belə bir mövqeyinə də şərik çıxırıq ki, ailə üzvlərinin istintaqda iştirakına və ya işin materialları ilə tanış olmalarına icazə verilməməsi ki, bu da onların maraqlarının lazımi qaydada qorunması imkanına xələl gətirmişdi.
10. Müvafiq olaraq, bizim fikrimizcə, Apellyasiya Məhkəməsindəki icraatla bağlı və xüsusən də Apellyasiya Məhkəməsinin qərarının ictimaiyyətə elan olunmaması ilə bağlı 2-ci maddənin pozuntusu baş vermişdi.
HAKİM TOMASSENİN QƏRARLA QİSMƏN ÜST-ÜSTƏ DÜŞMƏYƏN RƏYİ
1. Mən işin bütün aspektləri üzrə Böyük Palatadakı çoxluqla eyni cür səs verdim, yalnız Konvensiyanın 2-ci maddəsinin prosessual aspektinin pozulduğu barədə nəticə istisna təşkil edir.
2. Bu nəticə araşdırmanın lazımi qaydada aparılmadığına əsaslanır və bu məsələdə mən hakimlər Kostanın, Bratsanın, Lorensenin və mənim qərarla qismən üst-üstə düşməyən birgə rəyimizdə əks olunmuş səbəblərə görə çoxluqla razı deyiləm.
3. Lakin mən həmçinin çoxluğun gəldiyi belə bir nəticə ilə də razı deyiləm ki, istintaq zəruri müstəqilliyə malik olmadan aparıldığına görə Konvensiyanın 2-ci maddəsi pozulub.
4. Hətta mən belə bir rəyə şərik çıxsam ki, Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti istintaq üzərində nəzarəti daha tez üzərinə götürməli idi və iki polis əməkdaşı bir-birindən təcrid olunaraq ilkin mərhələdəcə dindirilməli idilər, mənim fikrimcə, bu qüsurların 2-ci maddə üzrə prosessual öhdəliklərin pozulmasına səbəb olub-olmadığı məsələsi işin konkret hallarının işığında qiymətləndirilməlidir.
5. Palatanın haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, polis əməkdaşlarının öz aralarında gizli sövdələşməyə girdiklərinə dair sübut yox idi. Bundan başqa, Dövlət Cinayət İstintaqı Departamenti istintaqı təhvil aldıqdan sonra Amsterdam polis qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmiş bir neçə istintaq hərəkətləri yoxlanılmışdı və hərtərəfli əlavə istintaq aparılmışdı. Bu istintaq müstəqil məhkəmə orqanı olan Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən işin faktlarının müəyyən edilməsinə və polis əməkdaşı Bronsun özünümüdafiə məqsədi ilə hərəkət etdiyi barədə nəticə çıxarılmasına imkan yaratmışdı. Eləcə də o, 2-ci maddənin maddi-hüquqi aspektinin pozulmadığı barədə Böyük Palatanın yekdilliklə qərar çıxarmasına imkan vermişdi.
6. Başqa sözlə, bu işin konkret halları baxımından sözügedən qüsurlar istintaqın səmərəliliyinə və 2-ci maddənin maddi-hüquqi aspektinin pozulmadığı barədə Məhkəmənin gəldiyi nəticəyə hər hansı təsir göstərməmişdi. İstintaqın müxtəlif mərhələlərində görülmüş bütün tədbirləri nəzərə alsaq, bütövlükdə istintaqın səmərəliliyinə xələl gətirilməmişdi. Buna görə də, mənim fikrimcə, 2-ci maddənin pozuntusu baş verməmişdi.
[1] Hindu mənşəli şəxs: on doqquzuncu əsrdə hinduların yaşadığı qitədən fəhlə kimi işə cəlb olunmuş surinamlıların nəslindən olan şəxs (və ya Niderlanddakı Surinam mühacir icmasının üzvü).
Full & Egal Universal Law Academy