Olaylar ve Olgular – Dava, Moskova Barosu Başkanı’nın canlı yayınlanan bir televizyon programında, ünlü iş adamı Mikhail Khodorkovskiy’i ceza yargılamalarında temsil eden bir kadın avukatı arayan hapishane gardiyanının davranışı hakkında kullandığı eleştirel ifadeler nedeniyle, hakkında başlatılan hakarete ilişkin yargılamalardır. Kadın avukatın elinde, Bay Khodorkovskiy’nin işleri hakkında yürütülen derdest soruşturmaya müdahale etmeyi amaçlayan talimatlar içeren bir not bulunduğu iddiasının ardından, kadın avukatın barodan ihraç edilmesine yönelik olarak Adalet Bakanlığı tarafından yapılan talep hakkında konuşmak üzere, başvuran ve Adalet Bakanlığı’ndan bir temsilci söyleşi programına davet edilmiştir. Başvuran söyleşi programında Bay Khodorkovskiy’den tutukevi dışına bir not iletme girişimi olduğunu reddetmiş, yapılan aramanın herhangi bir gerekçesi olmadığını belirtmiş ve aramanın erkek hapishane gardiyanları tarafından kadın avukatın vücudunda ayrıntılı arama yapılarak gerçekleştirilmiş olmasını eleştirmiştir. Arama yapmadıklarını, sadece avukatın belgelerini incelediklerini iddia ederek, tutukevi ve bu tutukevinde çalışan iki gardiyan başvuran aleyhine hakarete ilişkin dava açmıştır. İtiraz üzerine Şehir Mahkemesi başvuran aleyhine karar vermiş ve başvuranın tazminata karşılık olarak 20 Rus Rublesi ödemesine hükmetmiştir. Televizyon kanalının bir düzeltme yayınlamasına hükmedilmiştir. Moskova Barosu Yönetim Kurulu, Bay Khodorkovskiy’nin avukatının barodan ihraç edilmesine yönelik Bakanlık talebini resmen reddetmiştir.
Hukuksal Değerlendirme – 10. Madde: Şehir Mahkemesi’nin hakarete ilişkin yargılamalarında verdiği karar başvuranın ifade özgürlüğü hakkına bir müdahale teşkil etmiştir ve bu müdahalenin ulusal mevzuatta dayanağı olup, başkalarının itibarlarını veya haklarını koruma meşru hedefini gözetmiştir.
Müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığı hususunda Mahkeme ilk olarak, şikâyet konusu beyanın, Adalet Bakanlığı’nın Bay Khodorkovskiy’nin avukatının barodan ihraç edilmesine yönelik talebiyle ilgili canlı yayınlanan bir tartışma programında yapıldığını kaydetmiştir. Bu talep, Bay Khodorkovskiy aleyhine yürütülen ceza yargılamaları kapsamında yapılmıştır ve yargılamalar toplum için önemli bir tartışma konusu olduğundan, toplumda büyük ilgi gördüğü düşünülmüştür. Kamuoyunu ilgilendiren konulara ilişkin tartışmaları kısıtlamak için çok güçlü gerekçeler bulunmasının zorunlu olmasına rağmen, Şehir Mahkemesi’nin karar metninde bu kısıtlamanın gerekli ve dengeleyici bir uygulama olduğuna işaret eden hiçbir emare bulunamamıştır.
Hükümet’in, başvuranın bir avukat olarak kelime seçiminde özellikle titiz olması gerektiğine yönelik iddiası Mahkeme’yi ikna etmemiştir. Eleştirileri belirli sınırları aşmadığı takdirde, avukatların adaletin uygulanması hakkında toplum önünde yorum yapma hakkı bulunmaktadır. Başvuran hukuk uzmanlarına değil, televizyon seyircilerinden oluşan vasıfsız bir kitleye hitap etmiştir ve Bay Khodorkovskiy’nin avukatının tabi tutulduğu işlem hakkında, teknik bir terim olan “inceleme” yerine başvuranın kullanmayı tercih etmiş olduğu “arama” kelimesi, işlemin günlük hayatta kullanılan dilde uygun bir tarifi olmuştur. Ayrıca televizyon tartışmasının formatı, ifade edilen görüşlerin birbirini dengelemesini sağlamak üzere, düşüncelerin ve hatta iddiaların paylaşılmasını teşvik edecek şekilde tasarlanmıştır. Tartışma canlı olarak yayınlanmış olduğundan, başvuranın kelimelerini toplum önünde sarf etmeden önce yeniden düzenleme imkânı olmamıştır ve her halükarda Bakanlık temsilcisi doğru bulmadığı iddiaları çürütebilir ve olayı kendi bakış açısından anlatabilirdi.
Her halükarda, başvuranın beyanında gardiyanların kimliklerinin saptanmasına imkân veren hiçbir şey bulunmamaktaydı. Başvuran, isimlerini veya işverenlerini belirtmeden gardiyanları yalnızca “adamlar” olarak tarif etmiştir. İsimlerinin halka ifşa edilmiş olduğu varsayılsa bile, başvuranın hakarete ilişkin yükümlülüğü kendi sözlerinin ötesine geçemez veya başkaları tarafından yapılan beyanları kapsamaz. Dolayısıyla yerel yetkililer, hakarete ilişkin davada başvuranın beyanıyla davacıların beyanları arasında tarafsız bir bağlantı kuramamışlardır.
İncelemenin yasal gerekçelerden yoksun olduğu konusunda başvuranın ifadesinin yeterli bir fiili dayanağı olmuştur. Mahkeme önceden Khodorkovskiy / Rusya (no. 5829/04, 31 Mayıs 2011, Bilgi Notu sayı 141) davasında, Rusya mevzuatında avukatların müvekkilleriyle görüşmelerinde not tutmalarını engelleyen aleni bir hüküm bulunmadığını ve yasaklanmış eşyalar taşıyan ziyaretçilerin incelenmesine ilişkin yasal hükmün sanıklar ve yasal temsilcileri arasında gerçekleşen görüşmeler için geçerli olmadığını tespit etmiştir; Moskova Barosu Yönetim Kurulu Bay Khodorkovskiy’nin avukatının barodan ihraç edilmesine yönelik talebi reddederken benzer kararlar vermiştir. Ayrıca başvuranın gardiyanların Bay Khodorkovskiy’nin avukatının kıyafetlerini “ayrıntılı olarak” aradıkları iddiası kısmen abartılı görünse de, aramaların veya incelemelerin aynı cinsiyetten kişiler tarafından gerçekleştirilmesine ilişkin Rusya mevzuatının gerekliliklerini ihlal ederek, bir kadın avukatın kıyafetlerini aramayı görev edinen erkek gardiyanların eylemleri hakkındaki kızgınlığını aktarmak için bir yol aramış olan başvuranın iddiası, kabul edilebilir eleştiri sınırları dışına çıkmamıştır. Özet olarak, başvuran kabul edilebilir eleştiri sınırlarını aşmamıştır. Başvuranın beyanı yeterli bir fiili esasa dayanmıştır ve Şehir Mahkemesi kararını ilgili olayların kabul edilebilir bir değerlendirmesine dayandırmamıştır.
Son olarak, yukarıdaki unsurların ışığında, başvurana uygulanan müeyyide, her ne kadar mali anlamda önemsiz olmuş olsa da, gerekçelendirilmemiştir ve başvuran aleyhine yürütülen hakarete ilişkin yargılamalar, başvuranın ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki yaratma niteliğine sahip olmuştur.
Sonuç: ihlal (oybirliğiyle).
41. Madde: Herhangi bir tazminat talebinde bulunulmamıştır.
Full & Egal Universal Law Academy