© Translations published on
Permission to re-publish this translation has been granted by
for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC.
Roman Zakharov gegn Rússlandi
Dómur frá 4. desember 2015
Mál nr. 47143/06
8. gr. Friðhelgi einkalífs.
Símhlerun. Eftirlit. Fullnægjandi lagaheimild. Réttarúrræði.
Málsatvik
Kærandi, sem var aðalritstjóri hjá bókaútgáfu, höfðaði dómsmál gegn þremur farsímafyrirtækjum þar sem hann taldi að fyrirtækin hefðu brotið gegn friðhelgi einkalífs hans. Kærandinn hélt því fram að í fyrirtækin hefðu, samkvæmt heimild í landslögum, sett upp tækjabúnað sem gerði öryggisþjónustu ríkisins kleift að hlera öll símasamskipti hans, án dómsúrskurðar. Hann krafðist þess að fá lagt lögbann á að hlerunarbúnaður yrði notaður og að tryggt yrði að einungis leyfisskyldir aðilar gætu fengið aðgang að símafjarskiptum.
Landsdómstóllinn hafnaði kröfu kæranda á þeim grundvelli að hann hefði ekki fært fram nægar sönnur á að síminn hans hefði í raun verið hleraður eða að símafyrirtækin hefðu veitt óleyfisskyldum aðila aðgang að fjarskiptagögnum. Einnig taldi landsdómstóllinn að uppsetning á umræddum búnaði gæti ekki talist brot á friðhelgi kæranda.
2. Meðferð málsins hjá Mannréttindadómstólnum
Kæran
Kærandi taldi að símafyrirtækin hefðu brotið gegn 8. gr. sáttmálans um friðhelgi einkalífs með því að setja hlerunarbúnað í símtæki hans.
Niðurstaða
Dómstóllinn taldi að umrædd löggjöf fæli í sér afskipti af réttindum kæranda til friðhelgi einkalífs samkvæmt 8. gr. sáttmálans, en samkvæmt henni var símafyrirtækjunum kleift að ákveðnum skilyrðum uppfylltum að setja upp búnað til að hlera síma viðskiptavina. Lagaheimildin stefndi að því lögmæta markmiði að vernda almannahagsmuni, stuðla að þjóðaröryggi, koma í veg fyrir glæpi og vernda fjárhagslega hagsæld aðildarríkisins. Dómstóllinn taldi að sýna þyrfti fram á hvort landslög væru aðgengileg og væru bæði fyrirsjáanleg og nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Dómstóllinn benti á að lagaheimildin hefði verið birt. Þó væri lagaheimildin mjög almennt orðuð og veitti í raun ríkar heimildir til að hefja leynilegt eftirlit með símnotkun manna. Þótt dómstóllinn hefði komist að þeirri niðurstöðu í fyrra máli að það félli innan marka 8. gr. sáttmálans að hlera síma einstaklinga sem gætu búið yfir upplýsingum um brot, þá taldi hann í þessu máli að landslögin væru ekki nógu skýr hvað þetta varðaði. Ekki var heldur tilgreint í landslögum undir hvaða kringumstæðum væri heimilt að hlera fjarskipti í þeim tilgangi að tryggja þjóðaröryggi Rússlands. Lögin veittu stjórnvöldum næstum ótakmarkaða heimild til að ákveða hvort tiltekin háttsemi eða atburður gæti flokkast sem ógn við þjóðaröryggi og hvort sú ógn væri nóg til að réttlæta leynilegar hleranir. Þetta fyrirkomulag kæmi ekki í veg fyrir misbeitingu valds. Voru ákvæði laganna um tilgreiningu tímalengd heimildar og niðurfellingu hlerana ekki nógu skýr til þess að koma í veg fyrir geðþóttaákvarðanir valdhafa.
Þótt reglur landslaga um vörslu upplýsinga sem fengjust með hlerun væru skýrar taldi dómstóllinn að þar skorti ákvæði um að eyða ætti strax gögnum, sem þjónuðu engum rannsóknarhagsmunum. Óþarft væri að geyma öll gögn í sex mánuði, eins og lögin kváðu á um, og yrði sú tilhögun að teljast brot gegn 8. gr. sáttmálans.
Auk þess var dómstólum frjálst að ákveða hversu lengi hlerunarupplýsingar, er vörðuðu einstakling sem sakaður var um lögbrot, yrðu geymdar. Venjulegur borgari gat því ekki áttað sig á hvernig farið yrði með upplýsingar er hann vörðuðu. Dómstóllinn taldi því að lögin væru ekki nægilega skýr hvað verklagið varðaði.
Þótt hlerunarheimild væri háð samþykki dómstóls fengi hann takmarkaðar upplýsingar um málið, s.s. um hvernig hlerunin færi fram. Taldi Mannréttindadómstóllinn að skortur á þessum upplýsingum kæmi í veg fyrir að landsdómstólar gætu tekið upplýsta ákvörðun um hvort að leyfa ætti hlerunaraðgerðir.
Dómstóllinn benti einnig á að í umræddum landslögum væri ekkert fjallað um hvernig heimild til hlerunar væri afmörkuð. Þannig væri hægt að veita heimild til hlerunar allra fjarskipta á tilteknu svæði án þess að tiltaka ákveðinn einstakling eða símanúmer. Dómstóllinn taldi að með þessu væri löggæsluaðilum veitt mjög rúm heimild til hlerunaraðgerða. Auk þess var heimild í lögum til þess að hlera einstaklinga í allt að 48 klukkustundir án þess að fá til þess sérstaka heimild. Dómstóllinn taldi að þessi heimild væri ekki nægilega skýr til að tryggja réttaröryggi og koma í veg fyrir misbeitingu.
Þar sem lögin settu bann við því að upplýsingar um framkvæmd hlerunaraðgerða væru skrásettar kom það í veg fyrir að yfirvöld gætu haft almennt eftirlit með hlerunaraðgerðunum. Því var ekki um að ræða virkt eftirlit með þessum aðgerðum.
Þegar dómsúrskurður lá fyrir um hlerunarheimild, voru eftirlitsúrræði dómstóla takmörkuð. Í landslögum var ekki að finna reglur um hvernig eftirfarandi eftirliti skyldi háttað. Einnig höfðu engar opinberar reglugerðir eða leiðbeiningar verið birtar um tilhögun eftirlitsins.
Þó að lagarammi væri til staðar var hann ekki nógu skýr til að koma í veg fyrir misbeitingu valds. Helstu ágallarnir á þessu fyrirkomulagi voru einkum taldir vera eftirfarandi. Vafi lék á um sjálfstæði opinberra verjenda gagnvart ríkissaksóknara. Umfang eftirlitsins var takmarkað, ríkissaksóknari fékk ekki upplýsingar um hvernig hlerunaraðgerðum væri háttað, einstaklingar fengu ekki upplýsingar um hlerunarúrskurði og því gátu þeir ekki sent ríkissaksóknara formlega kvörtun. Ekkert var í lögunum hvernig ætti að fara með upplýsingar sem höfðu ekkert gildi í rannsóknum löggæsluaðila. Upplýsingar um tilhögun eftirlitsins voru ekki opinberar og því gat almenningur ekki kynnt sér þær. Loks voru hlerunaraðgerðir ekki tilkynntar til hlutaðeigandi einstaklinga. Einstaklingur fékk því engar upplýsingar um að sími hans hefði verið hleraður nema þegar mál var höfðað gegn honum.
Vaknaði grunur um hlerun hjá einstaklingi, var aðgangur að upplýsingunum háður því að hann gæti sýnt fram á að fjarskiptatæki hans hefðu verið hleruð. Auk þess fengju einstaklingar aðgang að gögnum sem tengdust hlerunaraðgerðum sem beindust að þeim. Réttarúrræði voru einungis í boði fyrir þá sem gátu sýnt fram á að fjarskiptasamskipti þeirra hefðu verið hleruð. En þar sem þessi einstaklingar voru ekki látnir vita af hlerununum voru möguleikar þeirra á að nýta sér þessi réttarúrræði mjög takmarkaðir. Dómstóllinn taldi því að réttarúrræði í Rússlandi væru ekki nægilega virk til þess að tryggja réttaröryggi borgaranna gagnvart hlerunarheimildum. Lagaákvæðin um hlerunaraðgerðir veittu ekki nægilega vörn gegn handahófskenndri framkvæmd og hugsanlegri misbeitingu. Löggjöfin uppfyllti ekki kröfur sem gera yrði til lagaheimilda sem vörðuðu íhlutun sem væri nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi.
Niðurstaðan var því sú að brotið hefði verið gegn réttindum kæranda samkvæmt 8. gr. sáttmálans. Var sú niðurstaða talin fela í sér nægilegar bætur fyrir ófjárhagslegt tjón kæranda.
Full & Egal Universal Law Academy