CASE OF SELAHATTIN DEMIRTAŞ v. TURKEY (No. 2) - [Turkish Translation] by the Turkish Ministry of Justice

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ   BÜYÜK DAİRE   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2)   (Başvuru no. 14305/17)   KARAR   10. madde • İfade özgürlüğü • Milletvekili dokunulmazlığının öngörülemez bir   şekilde kaldırılması ve siyasi konuşmalar nedeniyle terör suçlamaları kapsamında   tutukluluk • Yerel makamların konuşmaların yasama sorumsuzluğu kapsamında   kalıp kalmadığına ilişkin bir değerlendirme yapmaması • Anayasa değişikliği   usulünün muhalefeti hedef alan kötüye kullanımı • Terör suçlarının keyfi   müdahalelere karşı yeterli korumayı sağlamayacak kadar geniş yorumlanması ve   uygulanması   1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi • Halkın kanaatlerini özgürce ifade etmesi •   Seçimlere katılma • Milletvekilinin yeterli gerekçe olmaksızın uzun süre tutuklu   yargılanması nedeniyle meclis çalışmalarına dâhil edilmemesi • 1 No.lu   Protokol’ün 3. maddesinin bir kez seçildikten sonra milletvekili olarak görev   yapma hakkını kapsaması • 10. madde ile bağdaşmayan bir şekilde bir   milletvekilinin tutuklanmasının 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlâl edildiği   anlamına gelmesi • Yerel mahkemelerin ilgili tüm çıkarlar arasındaki dengeyi   sağlamaması ve suçlamaların siyasi bir temeli olup olmadığını tespit etmemesi •   Tutuklamaya alternatif tedbirlere ilişkin bir araştırma yapılmaması   18. madde (+ 5. madde) • İzin verilen amaçlar dışında kısıtlama • Yargılama öncesi   tutukluluğun çoğulculuğun bastırılması ve siyasi tartışma özgürlüğünün   kısıtlanması gibi gizli bir amaç taşıması   5 § 1 maddesi • 5 § 3 maddesi • Başvuranın suç işlediğine dair makul bir şüphenin   olmaması ve tutukluluğun makul olmaması • Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 141 §   1 (a) ve (d) maddesi kapsamındaki tazminat talebinin bu gibi şikâyetler için etkin   bir hukuk yolu olmaması   5 § 4 maddesi • İnceleme hızı • Anayasa Mahkemesi önünde başvuru   incelemesinin on üç ay sürmesinin, davanın özel koşullarında, özellikle de   olağanüstü hâl sırasında mahkemenin istisnai dava yükü göz önünde   bulundurulduğunda bir ihlâl teşkil etmemesi   STRAZBURG   22Aralık 2020   İşbu karar kesindir ancak bazı şekli düzenlemelere tabi tutulabilir.   © T.C. Adalet Bakanlığı, 2021. Bu gayriresmî çeviri, Adalet Bakanlığı, İnsan Hakları   Dairesi Başkanlığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme açısından bağlayıcılığı   bulunmamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki   telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Adalet Bakanlığı, İnsan Hakları Dairesi   Başkanlığına atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Selahattin Demirtaş / Türkiye (no. 2) davasında,   Başkan   Ksenija Turković,   Hâkimler   Linos-Alexandre Sicilianos,   Yonko Grozev,   Vincent A. De Gaetano,   Helen Keller,   Aleš Pejchal,   Krzysztof Wojtyczek,   Mārtiņš Mits,   Gabriele Kucsko-Stadlmayer,   Alena Poláčková,   Pauliine Koskelo,   Tim Eicke,   Péter Paczolay,   Lado Chanturia,   Gilberto Felici,   Erik Wennerström,   Saadet Yüksel   ve Büyük Daire Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Johan Callewaert’ın   katılımıyla Büyük Daire olarak toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi,   18 Eylül 2019 ve 12 Kasım 2020 tarihlerinde yapılan kapalı   müzakerelerin sonrasında,   En son belirtilen tarihte kabul edilen aşağıdaki kararı vermiştir:   USUL   1.   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan davanın temelinde   bir Türk vatandaşı olan Selahattin Demirtaş’ın (“başvuran”) Avrupa İnsan   Hakları Mahkemesine (“AİHM” veya “Mahkeme”), İnsan Hakları ve Temel   Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Sözleşme’nin (“Sözleşme”) 34. maddesi   uyarınca, 20 Şubat 2017 tarihinde yapmış olduğu (14305/17 no.lu) başvuru   bulunmaktadır.   2.   Başvuran, Diyarbakır, İstanbul ve Ankara Barolarına bağlı   avukatlar M. Karaman, A. Demirtaş Gökalp, B. Molu, R. Demir ve K.   Altıparmak tarafından temsil edilmiştir. Türk Hükümeti (“Hükümet”) ise   kendi görevlisi tarafından temsil edilmiştir.   3.   Başvuran özellikle yargılama öncesi tutukluluğu sebebiyle   Sözleşme’nin 5, 10 ve 18. maddeleri ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu   Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedir.   4.   Başvuru, 29 Haziran 2017 tarihinde Hükümete tebliğ edilmiştir.   1 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   5.   Başkan Robert Spano, Hâkimler Ledi Bianku, Işıl Karakaş,   Paul Lemmens, Valeriu Griţco, Jon Fridrik Kjølbro, Ivana Jelić ve ayrıca   Bölüm Yazı İşleri Müdürü Stanley Naismith’ten oluşan ve Daire olarak   toplanan İkinci Bölüm 20 Kasım 2018 tarihinde bir karar vermiştir. Söz   konusu kararda oy birliğiyle, başvuranın Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi   (makul bir şüphenin olmadığı iddiasına ilişkin olarak), 5 § 3 maddesi, 5 § 4   maddesi (Anayasa Mahkemesi önündeki incelemenin hızlı bir şekilde   yapılmadığı iddiasına ilişkin olarak) 18. maddesi ve Sözleşme’ye Ek 1   No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki şikâyetleri kabul edilebilir   bulunmuştur. Mahkeme ayrıca oy çokluğuyla 5 § 1 maddesi kapsamındaki   şikâyetlerin kabul edilemez olduğunu ve oy birliğiyle 5 § 4 maddesi   kapsamındaki şikâyetlerin ise kabul edilemez olduğunu beyan etmiştir.   Daire oy birliğiyle Sözleşme’nin 5 § 1 ve 5 § 4 maddelerinin ihlâl   edilmediğine ve Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu   Protokol’ün 3. maddesinin ise ihlâl edildiğine karar vermiştir. Daire, bire   karşı altı oyla Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi ile bağlantılı olarak 18.   maddesinin ihlâl edildiğine karar vermiştir. Buna ek olarak Daire oy   birliğiyle, başvuranın Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki   şikâyetlerinin kabul edilebilirlik ve esasına ilişkin olarak ayrı bir inceleme   yapılmasına gerek olmadığına karar vermiştir. Daire son olarak oy   birliğiyle, davalı Devletin Sözleşme'nin 34. maddesi kapsamındaki   yükümlülüklerini yerine getirdiğine ve başvuranın tutukluluğuna son   vermek için gerekli tüm tedbirleri alması gerektiğine karar vermiştir. Hâkim   Karakaş’ın kısmı muhalif görüşü söz konusu karara eklenmiştir.   6.   19 Şubat 2019 tarihinde Hükümet ve başvuran Sözleşme’nin   43. maddesi kapsamında davanın Büyük Daireye iletilmesini talep etmiş ve   18 Mart 2019 tarihinde Büyük Daire bünyesinde oluşturulan kurul söz   konusu talepleri kabul etmiştir.   7.   Büyük Dairenin oluşumu, Sözleşme’nin 26 §§ 4 ve 5   maddesinin hükümlerine ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 24. maddesine göre   belirlenmiştir. İkinci müzakereler sırasında yargılama devam ederken görev   süresi dolan Vincent A. De Gaetano söz konusu dava ile ilgilenmeye devam   etmiştir (Sözleşme’nin 23 § 3 maddesi ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 24 § 4   maddesi). Ksenija Turković, Büyük Daire Başkanı olarak Linos-Alexandre   Sicilianos'un yerini almıştır (Mahkeme İç Tüzüğü’nün 10 ve 11. maddeleri).   Buna ek olarak, Pauliine Koskelo, Yonko Grozev, Péter Paczolay ve Lado   Chanturia, davanın ileriki aşamalarında yer alamayan Angelika Nußberger,   André Potocki, Armen Harutyunyan ve Egidijus Kūris'in yerine geçmiştir   (Mahkeme İç Tüzüğü’nün 24 § 3 maddesi).   8.   Hem başvuran ve hem de Hükümet davanın kabul edilebilirliği   ve esasına ilişkin görüşlerini iletmiştir.   9.   Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri (“İnsan Hakları   Komiseri”) yargılamalara müdahil olma hakkını kullanarak yazılı   2 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yorumlarını ibraz etmiştir (Sözleşme’nin 36 § 3 maddesi ve Mahkeme İç   Tüzüğü’nün 44 § 2 maddesi).   10. Bölüm Başkanı, Parlamentolararası Birlik (IPU) ve birlikte   hareket eden iki sivil toplum kuruluşuna, Article 19 ve İnsan Hakları İzleme   Örgütüne (“müdahil STK’lar”), Sözleşme’nin 36 § 2 maddesi ve Mahkeme   İç Tüzüğü’nün 44 § 3 maddesi uyarınca müdahil olma hakkı vermiştir.   Müdahil tarafların yazılı görüşleri dosyaya eklenmiştir.   11. Hükümet ve başvuran müdahil tarafların yorumlarına yanıt   vermiştir.   12. 18 Eylül 2019 tarihinde Strazburg’daki İnsan Hakları Binasında   halka açık bir duruşma gerçekleşmiştir.   Mahkeme huzurunda bulunan taraflar aşağıdaki gibidir:   (a) Hükümet adına   Hacı Ali AÇIKGÜL   Betül Nas GÜLOL   Mehmet Ali TUNCER   İbrahim Hakkı BEYAZİT   Abdulhaluk KURNAZ   Stefan TALMON   , Yetkili,   , , raportör hâkimler,   , , , Danışmanlar;   (b) başvuran adına   Mahsuni KARAMAN   Benan MOLU   Kerem ALTIPARMAK   Ramazan DEMİR   Başak ÇALI   Aygül DEMİRTAŞ   , , , , Vekil,   , G ÖKALP   , Danışmanlar;   (c) Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri adına   Dunja MİJATOVİĆ, İnsan Hakları Komiseri,   GiancarloCARDİNALE, Müdür Yardımcısı, İnsan Hakları   Komiserlik Ofisi,   HasanBERMEK, Komiser danışmanı.   Mahkeme, Çalı, Altıparmak, Demir, Molu, Açıkgül, Talmon ve   Mijatović’in beyanlarını ve Çalı, Altıparmak ve Talmon’un hâkimler   tarafından sorulan sorulara verdikleri yanıtları dinlemiştir.   13. 19 Kasım 2019 ve 14 Temmuz 2020 tarihleri arasında farklı   zamanlarda Hükümet ve başvuran tarafından ek görüşler ibraz edilmiştir.   3 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   OLAY VE OLGULAR   14. Başvuran 1973 doğumludur. Başvurunun yapıldığı tarihte   Edirne’de tutuklu olarak bulunmaktaydı.   I. BAŞVURANIN SİYASİ KARİYERİ   15. Başvuran söz konusu tarihte, Kürt yanlısı ve sol görüşlü bir   siyasi parti olan Halkların Demokratik Partisi’nin (HDP) eş genel başkanı   olarak görev yapmaktaydı. 22 Temmuz 2007 tarihinden itibaren Türkiye   Büyük Millet Meclisi’nde (“TBMM”) milletvekili olarak yer almıştır. 1   Kasım 2015 tarihinde yapılan seçimlerin ardından tekrar HDP milletvekili   olarak seçilmiş ve aday olmadığı 24 Haziran 2018 tarihinde yapılan   seçimlere kadar görevine devam etmiştir.   16. 10 Ağustos 2014 tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı   seçimlerinde oyların % 9,76’sını almıştır. Başvuran ayrıca, 24 Haziran 2018   tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de aday olmuş ve oyların   % 8,32’sini almıştır.   II. 6-8 EKİM 2014 OLAYLARI   17. 2014 yılının Eylül ve Ekim aylarında, silahlı terör örgütü   DAEŞ (Irak ve Şam İslam Devleti) üyeleri Türkiye’nin sınır ilçesi Suruç’a   15 km uzaklıkta bulunan Suriye’nin Kobane (Arapça’da Ayn al-Arab)   şehrine bir saldırı da bulunmuştur. DAEŞ güçleri ve YPG (Suriye’de   kurulan Halk Koruma Birlikleri, Türkiye tarafından PKK [Kürdistan İşçi   Partisi, silahlı terör örgütü] ile olan bağlantıları nedeniyle terör örgütü   olarak kabul edilir) arasında silahlı çatışmalar yaşanmıştır.   18. Suriye'de çatışmaların ortaya çıkmasının ardından Türk   Hükümeti, Türkiye-Suriye sınırında toplanan çoğunluğu Kürt kadınları,   çocuklar ve yaşlılardan oluşan binlerce mülteciye ülkenin sınırlarını   açmıştır. Ancak, gönüllülerin Kobane'deki çatışmaya gitmesini engellemek   için Suriye yönünde aynı sınırı kapatmıştır. 2 Ekim 2014 tarihinden itibaren   Türkiye'de çok sayıda gösteri düzenlenmiş ve yerel ve uluslararası düzeyde   çeşitli sivil toplum kuruluşları, DAEŞ kuşatmasına karşı Kobane ile   uluslararası dayanışma çağrısında bulunan bildiriler yayınlamıştır. Hükümet   özellikle savaşçıların Suriye’ye geçmesine izin vermeye çağırılmıştır.   19. 5 Ekim 2014 tarihinde PKK liderlerinden biri tarafından   kontrol edildiği belli olan bir Twitter hesabından aşağıdaki tweet atılmıştır:   “Gençleri kadınları 7’den 70’e herkesi Kobane’ye sahip çıkmaya onurumuzu   namusumuzu korumaya metropolleri işgal etmeye çağırıyoruz.”   20. 6 Ekim 2014 tarihinde HDP’nin resmi Twitter hesabı olan   @HDPgenelmerkezi üzerinden aşağıda belirtilen üç tweet atılmıştır:   4 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   – “Halklarımıza acil çağrı! Şuanda toplantı halinde olan HDP MYK’dan   halklarımıza acil çağrı! Kobane’de duruş son derece kritiktir. IŞİD saldırılarını ve   AKP iktidarının Kobané’ye ambargo tutumunu protesto etmek üzere halklarımızı   sokağa çıkmaya ve sokağa çıkmış olanlara destek vermeye çağırıyoruz.”   – “Kobané’de yaşanan katliam girişimine karşı 7 den 70 e bütün halklarımızı   sokağa, alan tutmaya ve harekete geçmeye çağırıyoruz.”   – “Bundan böyle her yer Kobane’dir. Kobane’deki kuşatma ve vahşi saldırganlık   son bulana kadar süresiz direnişe çağırıyoruz.”   21. Aynı gün, Yargıtay tarafından terör örgütü olarak kabul edilen,   PKK’nın “şehir kanadı” olan ve KCK (Koma Civakên Kurdistan –   “Kürdistan Topluluklar Birliği”) olarak bilinen bir örgüt tarafından açıklama   yapılmış ve www.firatnews.com internet sitesinde yayınlanmıştır. Söz   konusu açıklama aşağıdaki gibidir:   “Kobani ile başlayan devrim dalgası tüm Kürdistan’a yayılmalı ve Bu temelde Kürt   gençliğinin ayaklanması çağrısında bulunuyoruz... Bütün halkımız Suruç’a   gidebilecekler hemen bir saniye zaman kaybetmeden gitmeli ve Kürdistan’ın her karış   toprağı Kobanê için ayağa kalkmalıdır... Tüm halkımızı yediden yetmişe bulunduğu   her yerde yaşamı IŞİD ve işbirlikçisi AKP’ye dar etmeye ve serhıldanı en üst düzeyde   geliştirerek bu katliamcı çetelere karşı durmaya çağırıyoruz.”   22. 7 Ekim 2014 tarihinde KCK Yürütme Kurulu tarafından   yapılan aşağıdaki açıklama aynı internet sitesinde yayınlanmıştır:   “Halkımız bu çirkin ve sinsi katliam karşısında başlattığı mücadeleyi her yere, her   zamana taşıyarak süreklileştirmelidir. Kuzey halkımız İŞİD çetelerine, uzantılarına ve   destekçilerine hiçbir yerde yaşam şansı tanımamalıdır. Tüm sokaklar Kobani   sokaklarına dönüştürülmeli, tarihin bu eşsiz direnişine denk bir direniş gücü ve   örgütlülüğü geliştirilmelidir. Bu saatten itibaren milyonlar sokaklara akmalı, sınır   insan seline dönüşmelidir. Her Kürt ve onurlu her insan, dostlar, duyarlı kesimler bu   andan itibaren eyleme geçmelidir. An direniş eylemini geliştirme ve büyütme anıdır.   Bu temelde tüm halkımızı, duyarlı kesimleri, dostlarımızı Kobani direnişini   sahiplenerek büyümeye, başta Kürt gençleri olmak üzere tüm gençleri Kobani de   özgürlük saflarına katılarak direnişi yükseltmeye çağırıyoruz.”   23. 6 Ekim 2014 tarihinden sonra eylemler (bk. yukarıda 18.   paragraf) giderek şiddetlenmiştir. Farklı gruplar arasında çatışmalar çıkmış   ve güvenlik güçleri zor kullanarak müdahale etmiştir. Şiddetin artmasının   ardından, bazı şehir valilikleri belirtilmeyen tarihlerde sokağa çıkma yasağı   uygulamıştır.   24. Başvuran, 7 ve 9 Ekim 2014 tarihlerinde yaptığı iki açıklamada,   gösteriler sırasında şiddet kullanımının karşısında olduğunu vurgulamıştır.   Başvuran, partisinin Hükümet ile iş birliğine hazır olduğunu ancak   Hükümetin öncelikle şiddetin arkasındaki provokatörleri tespit etmesi   gerektiğini ifade etmiştir.   25. Anayasa Mahkemesinin başvuranın başvurusuna ilişkin verdiği   21 Aralık 2017 tarihli kararda (no. 2016/25189) belirtilen rakamlara göre, 6-   8 Ekim 2014 tarihinde gerçekleşen şiddet eylemleri elli kişinin ölümüne ve   331’i güvenlik güçleri mensubu olmak üzere 772’den fazla kişinin ise   5 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yaralanmasına neden olmuştur. 1.881’den fazla araç ve aralarında hastane   ve okulların bulunduğu 2.558 bina hasar görmüştür. Yetkili kovuşturma   makamları tarafından yürütülen ceza soruşturmaları sırasında, 4.291 kişi   yakalanmış ve aralarından 1.105 kişi ise tutuklanmıştır (bk. Anayasa   Mahkemesi kararı, 30. paragraf). Cumhuriyet savcılarına göre şiddet   eylemleri HDP’nin Twitter hesabından yapılan çağrılar sonucunda hız   kazanmıştır (bk. yukarıda 20. paragraf).   26. Başvuran, 9 Ekim 2014 tarihinde HDP Diyarbakır binasında bir   konuşma yapmıştır. Konuşmanın ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “DAEŞ örgütünün Mürşitpınar sınır kapısına dayandığını öğrendiğimiz için bahsi   geçen çağrıları yaptık, insanlar sokağa çıktı hiçbir yerde şiddet kullanılmadı. Şiddet   kullanılsın demedik. Siyasi mücadele amaçlı bir çağrı yaptık. Şiddeti büyüten   HDP’nin çağrısı değil, halkın gösterileri değil. Tahrik edenleri bulmak hükümetin   görevidir. Şiddet eylemleri olmamalı. Kobane’yi sahiplenme eylemlerine müdahale   edilmemeli ...”   27. Evrensel gazetesinde 13 Ekim 2014 tarihinde yayınlanan bir   röportajda, başvuranın aşağıdaki beyanları yer almaktadır:   “Doğrudan Kobaniyle bağlantılıdır. Öfkeyi yatıştırabilecek olan biz değiliz. Bizim   halk üzerinde ne böyle bir gücümüz vardır ne de buna gerek vardır. Yani halk IŞİD’e   karşı durmasın sempati duysun diye uğraşacak değiliz. Biz hükümetin atacağı pratik   adımların IŞİD’in Kobani’den püskürtülmesiyle sonuçlanmasının bu öfkeyi   durduracağını düşünüyoruz. Elbette ki bundan kastettiğim şiddet olayları değil. Biz   silah kullanma, yakıp yıkma, yağmalama gibi şiddet eylemlerini teşvik etmedik, tahrik   etmedik, örgütlemedik ama halkın öfkesinin alanlarda, meydanlarda, gece gündüz   evinde, sokakta, arabasında elindeki bütün imkanlarla bir protestoya dönüşmesinin   çağrısını yaptık. O çağrının da halen arkasındayız.”   III. “ÇÖZÜM SÜRECİ” VE SONA ERMESİ   28. Barış ve Demokrasi Partisi ([BDP], Kürt yanlısı sol görüşlü   siyasi parti) eş genel başkanı olduğu 11 Ekim 2011 tarihinde başvuran,   partisinin meclis grup toplantısında bir konuşma yapmıştır. Konuşmanın   ilgili bölümleri aşağıdaki gibidir:   “O (Abdullah Öcalan) İmralı’da tutulan bir şahıs değildir, Türkiye’nin özgürlüğe,   barışa dair geleceğidir. O nedenle ev hapsini kısa vadede hemen uygulamaya   koymalıdır hükümet, bu öneri ciddi bir öneridir. Bakın yıllarca, "gidin İmralı’da   görüşme yapın" dedik, saldırdınız, hakaretler ettiniz "böyle şey mi olur" dediniz. Bunu   söylerken bile gidip görüştünüz. İyi de yaptınız. Görüştüğünüz yıllarda akan kanı   durdurdunuz, ateşkesleri sağladınız. Fena mı oldu? Kim bilir kaç bin insanın canı   kurtuldu, kaç bin gencin canı kurtuldu, kaç bin ananın acısını önlediniz fena mı oldu?   Önerimiz yerindeydi, doğruydu, ısrar ettik gerçekleşti. Şimdi bu yaptığımız öneriyi de   sağduyuyla sağlıklı, akılcı bir şekilde Türkiye tartışmak durumundadır. Bildiğimiz,   inandığımız, doğru, akılcı, gerçekçi yolu gösteriyoruz. Bunun dışındaki hiçbir yol   çözüm yolu değildir. Şuraya buraya bayrak dikmekle, bayrak dikmeye çalışmakla   sadece kan dökersiniz, sadece sorunu on yıllarca ertelersiniz, sorunu büyütürsünüz.   Ama akılcı yolları gösterenleri linç etmeye çalışırsanız ortada görüşebileceğiniz,   ortada konuşabileceğiniz hiç kimse kalmayacaktır. Bize yönelik bu linç tutumu, bizim   6 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   önerilerimize karşı bu hakaretvari yaklaşım çözümün önünü tıkayan en ciddi, en   sıkıntılı anlayıştır. Açıkça tartışılsın, ev hapsinin neyi yanlıştır? Ortada bir Kürt   sorunu var mı? Var. Osmanlı’dan devraldığımız tarihi bir sorunla karşı karşıya   mıyız? Evet. Bu sorunu çözmek zorunda mıyız? Evet. Bu sorun 29 isyana konu olmuş   mu? Evet. Son isyan hangisi? Bu isyan, bu isyanın lideri kim? Abdullah Öcalan. O   nerede? İmralı’da.”   29. Kürt sorununa kalıcı ve barışçıl bir çözüm bulmak için 2012   yılının sonlarına doğru “çözüm süreci” olarak bilinen bir barış süreci   başlatılmıştır. Türkiye’de insan haklarının korunmasının geliştirilmesi   hedeflenerek bir dizi reform uygulanmıştır. Başvuranın da aralarında   bulunduğu milletvekillerinden oluşan bir heyet, Türkiye topraklarının bir   kısmının bölünmesi amacıyla eylemlerde bulunmak, bu amaç doğrultusunda   bir terör örgütü kurmak ve yönetmek suçlarından 1999 yılında mahkûm   edilen ve aynı zamanda 2013 yılında silahlı mücadeleye bir son verilmesi   çağrısında bulunan PKK lideri Abdullah Öcalan’ın tutulduğu hapishanenin   bulunduğu İmralı adasına birçok ziyarette bulunmuştur. Heyet, 28 Şubat   2015 tarihinde dönemin Başbakan Yardımcısı ile birlikte on maddeden   oluşan ve uzlaşma bildirisi olan “Dolmabahçe Mutabakatını” sunmuştur.   Dönemin Başbakanı, söz konusu mutabakatın Türkiye’deki terör   faaliyetlerini durdurmaya yönelik önemli adımlar atıldığı anlamına geldiğini   belirtmiştir. Ancak, açıklamadan kısa bir süre sonra Türkiye   Cumhurbaşkanı, Hükümetin bir terör örgütü ile anlaşmaya varmasının söz   konusu olmadığını belirtmiştir. Bu ifade, söz konusu mutabakatın sonunu   getirmiş gibi görünmektedir. Sonrasında ise, 7 Haziran 2015 tarihindeki   seçimlerden birkaç hafta önce Başbakan Yardımcısı basın mensuplarına şu   açıklamayı yapmıştır: “HDP’nin [Mecliste temsil edilmek için] barajı   geçmesi hâlinde Ak Parti Hükümeti güç kaybederse, herhangi bir çözüm   süreci kalmaz.”   30. HDP’nin son seçim mitinginde kaynağı belli olamayan iki   patlamanın sonucunda 5 Haziran 2015 tarihinde DAEŞ tarafından yapıldığı   anlaşılan bir terör saldırısı sonucu Diyarbakır’da iki kişi hayatını   kaybetmiştir. Patlamalar sonucunda ayrıca 100’den fazla kişi de   yaralanmıştır.   31. Genel seçimler 7 Haziran 2015 tarihinde yapılmış ve ilk defa   Kürt yanlısı bir parti Millet Meclisinde temsil edilmek için barajı aşmıştır.   HDP oyların % 13,12’sini almış ve ikinci büyük muhalefet partisi olmuştur.   Ayrıca, AK Parti 2002 yılından beri ilk kez Mecliste çoğunluğu   kaybetmiştir.   32. 20 Temmuz 2015 tarihinde Suruç’ta DAEŞ tarafından   gerçekleştirildiği anlaşılan ve 34 kişinin ölümüne 100’den fazla kişinin ise   yaralanmasına yol açan bir terör saldırısı meydana gelmiştir.   33. 22 Temmuz 2015 tarihinde, PKK üyeleri tarafından   gerçekleştirildiği iddia edilen bir diğer terör saldırısında ise, iki polis   memuru Ceylanpınar’daki evlerinde öldürülmüştür. “Çözüm süreci”nin   7 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   fiilen (de facto) sona ermesine yol açan cinayetlerin failleri halen tespit   edilememiştir.   34. Saldırıdan sonraki gün, güvenlik güçleri ve PKK arasındaki   silahlı çatışma tekrar başlamıştır. PKK liderleri halkı silahlanmaya ve silahlı   çatışmalar sırasında kullanılabilecek yer altı sistemleri ve tüneller inşa   etmeye çağırmıştır. PKK liderleri ayrıca, siyasi bir özyönetim sisteminin   ilan edilmesi çağrısında bulunmuşlardır. Buna ek olarak, bölgedeki tüm   memurların artık Ak Parti'nin suç ortağı olarak kabul edileceğini ve bunun   sonucunda hedef alınma riskiyle karşı karşıya kalacaklarını ilan etmişlerdir.   35. 28 Temmuz 2015 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti   Cumhurbaşkanı basına yaptığı açıklamada, HDP liderlerinin terör   eylemlerinin “bedelini ödemek” zorunda kalacağını belirtmiştir. Söz konusu   açıklamanın ilgili kısmı aşağıdaki gibidir:   “Ben parti kapatılması olayını doğru bulmuyorum. Fakat bu partinin yöneticilerinin   bu işin bedelini ödemeleri gerekir diyorum. Fert fert, birey birey.”   36. Başvuranın aynı gün partisinin meclis grup toplantısında   yaptığı açıklama aşağıdaki gibidir:   “Biz, ne dağdakinin, ne askerdekinin, ne polisin öldürülmesine izin vermeyeceğiz,   hiçbirini normal karşılamayacağız. Onlar bedel ödemesin. Biz bedel ödemek için   halkımızdan yetki aldık, bize bunun için oy verdiler. Ne bedel ödenecekse, biz hazırız.   Ama bizimle mücadele edenler de, bize düşmanlık yapanlar da en az bizim kadar   cesur olmalılar. Yoksa kaybederler, kaybedecekler. Bunu hep birlikte göreceğiz.   Onlar bu direniş karşısında yenilecekler. Türkiye’nin barış duygusu kazanacak.   Türkiye’nin özgür yarınları, özgür geleceği kazanacak. Yeter ki, nasıl bir HDP ilkesi   etrafında birleştiğimizi tek bir dakika bile unutmayalım.”   37. 10 ve 19 Ağustos 2015 tarihleri arasında büyük çoğunluğu   Güneydoğu bölgesinde olmak üzere Türkiye'nin on dokuz farklı ilçesinde   özyönetim ilan edilmiştir.   38. PKK’nın gençlik kolları olarak bilinen YDG-H (Yurtsever   Devrimci Gençlik Hareketi), güvenlik güçlerinin girişini engellemek için   aralarında Cizre, Silopi, Sur, İdil ve Nusaybin’in de bulunduğu Türkiye’nin   Doğu ve Güneydoğu bölgelerindeki birçok ilçede hendek kazıp barikat   kurmuştur. Güvenlik güçlerine göre YDG-H üyeleri bölgeye çok sayıda   silah ve patlayıcı getirmiştir.   39. 2015 yılı Ağustos ayında yerel yönetimler Türkiye’nin   Güneydoğu bölgesinde bulunan çeşitli illerde sokağa çıkma yasağı ilan   etmiştir. Alınan bu tedbirlerinin amacının terör örgütü üyeleri tarafından   kazılan hendeklerin temizlenmesi, yerleştirilen patlayıcıların kaldırılması ve   sivil halkın şiddet eylemlerinden korunması olduğu açıktır. Sokağa çıkma   yasaklarının ilan edildiği bölgelerde güvenlik güçleri ağır silahlar kullanarak   operasyonlar gerçekleştirmiştir.   40. 19 Ağustos 2015 PKK üyeleri tarafından Siirt’te   gerçekleştirilen terör saldırısı sonucunda sekiz asker öldürülmüştür.   8 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   41. 6-8 Eylül 2015 tarihlerinde, PKK üyeleri tarafından   gerçekleştirilen iki terör saldırısı sonucunda 16 asker ve 13 polis memuru   öldürülmüştür.   42. Sur’da uygulanan sokağa çıkma yasağının ardından başvuranın   13 Eylül 2015 tarihinde Lice’de basına yaptığı açıklama aşağıdaki gibidir:   “Halkımız atananların değil seçilmişlerin yetkili olduğu kendi meclisleri ile belediye   ile kendini yönetmek istiyor. Halkımız her yerde baskı politikalarına katliam   politikalarına karşı direnebilecek güçtedir. Bütün saldırılara karşı kendimizi   koruyacak gücümüz var. Çaresiz olmadığımızı gösteriyoruz, birlikte direneceğiz,   kendi ana vatanımızı da tarihimizi de unutmadan haklarımızı da savunarak hep   birlikte kurtuluşa gideceğiz.”   43. 10 Ekim 2015 tarihinde, Türkiye tarihinde gerçekleştirilmiş en   ölümcül saldırı olarak kabul edilen terör saldırısı, Ankara'da DAEŞ   tarafından gerçekleştirilmiştir. 100'den fazla kişi ölmüş, 500'den fazla kişi   ise yaralanmıştır. Mağdurların çoğu, HDP de dâhil olmak üzere çok sayıda   sivil toplum kuruluşunun Türkiye'deki şiddet olayları karşısında duyduğu   hoşnutsuzluğu ifade etme çağrısına yanıt veren göstericilerdi.   44. Koalisyon hükümeti kurmaya yönelik müzakerelerin   başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından, 1 Kasım 2015 tarihinde HDP’nin   oyların % 10,76’sını aldığı erken seçimler yapılmıştır. Ak Parti seçimleri   kazanmış ve Millet Meclisindeki çoğunluğunu tekrar elde etmiştir.   45. Başvuranın 18 Aralık 2015 tarihinde basına yaptığı açıklama   aşağıdaki gibidir:   “Bugün operasyon yaptığınız her yerde korku ve panik havası değil coşku havası   hâkim. Neden biliyor musunuz? O insanlar daha ilk günden kazandıklarından o kadar   eminler ki. Onurlu, şerefli, haysiyetli bir davanın savunucularıdır. Bir kez daha   zulmün, faşizmin kazanmasına izin vermeyeceğiz, bu direniş kazanacaktır. Öyle   hendek, çukur diye küçümsemeye çalışanlar da dönüp tarihe baksınlar. On   milyonlarca kahraman, yiğit bu darbeye karşı direnen insan var. Sen halka karşı   savaş açmışsın. Halk her yerde direnir, direnecektir. Önümüzdeki hafta sonu 26-27   Aralık’ta Diyarbakır’da Demokratik Toplum Kongresi’nin olağanüstü kongresine   bizler de katılacağız. Öz yönetimin, özerkliğin inşası ve içinin doldurulması sürecinin   siyasi zeminde daha güçlü yönetilmesi için çok yoğun tartışmalar yapacağız, önemli   kararlar alacağız. Bunların hepsini hayata geçireceğiz.”   46. Başvuran22 Aralık 2015 tarihinde Millet Meclisinde yaptığı   konuşmada aşağıdakileri ifade etmiştir:   “Saraybosna’ya bakın. 4 yıl boyunca Saraybosna’da bir kuşatma yaşandı, 4 yıl.   Mahalle mahalle ablukaya aldılar. Ne yaptı oradaki insanlar? Bugün övgüyle,   coşkuyla, kahramanlık öyküsüyle anlattığımız Saraybosna’da o katliam, soykırım   politikalarına karşı ne yaptı insanlar; hendek kazdılar, barikat kurdular, perde astılar   keskin nişancılar vurmasın diye, yeraltına tüneller kazdılar ablukayı kırmak için,   kendilerine yemek ve su bulabilmek için yeraltından ulaşım sağlamaya çalıştılar. Aynı   şeyi bugün Davutoğlu kendi ülkesinde ilçelere dayatıyor. Askeri operasyonlar son   bulsa, polis operasyonları son bulsa, şu sokağa çıkma yasakları kaldırılsa,   « özyönetim nedir, özerklik nedir, bunu bir dinleyelim, gelin, müzakere edelim » dese   bir hükümet, ne kaybedecek?”   9 SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   47. Başvuran, 26 Aralık 2015 tarihinde DTK’nın olağanüstü   toplantısına katılmıştır. Başvuran, öz yönetim ve direnişi savunan bir   konuşma yapmıştır. Başvuran, Ankara yetkililerinin katliam planlarını   engellemek için barikatların kurulduğunu ve hendek kazıldığını belirtmiştir.   DTK'nın kapanış bildirisinde, özerk bölgelerin oluşturulması için bir çağrı   yapılmıştır.   48. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı 29 Aralık 2015 tarihinde   basına, başvuranın konuşmalarının “açık bir provokasyon ve vatana ihanet”   teşkil ettiğini ifade etmiştir.   49. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı 2 Ocak 2016 tarihinde   basına yaptığı açıklamada aşağıdakileri ifade etmiştir:   “İki eş başkanın yaptığı açıklamalar kesinlikle anayasa suçu. Haklarında   cumhuriyet başsavcılıklarının başlattıkları süreçler var. Bu konular takip edilmeli.   Parti kapatma olayı gündeme dahi gelmemeli. Ama suçu irtikap eden milletvekili,   belediye başkanı veya başkaları olabilir. Bunlar bunun bedelini ödemek   durumundadır. Diyarbakır ve Ankara başsavcılıklarının başlattığı soruşturmaları da   bu çerçevede değerlendirmek lazım. Dokunulmazlıklarının kaldırılması suretiyle   başlayacak süreç, inanıyorum ki terörle mücadele açısından ülkemizdeki havayı da   olumlu yönde etkileyecektir. Ülkeyi parçalayıp bölmeye yönelik mesajları kabul   etmemiz mümkün değil. Devlet içinde devleti kabul etmemiz asla mümkün değil.   Bunlara karşı gerekli cevabın verilmesi, müeyyide uygulanması, yargı   mekanizmasının devreye girmesi suretiyle atılması gereken adımlar var. Meclis’te   160’ı aşkın dosyaları var. Bunlar gözden geçirildiği zaman neyi kapsıyor, masaya   yatırılacak ve ona göre adım atılacaktır.”   50. Başvuran 12 Ocak 2016 tarihinde partisinin Millet Meclisindeki   grup toplantısında bir kez daha özyönetimi savunduğu ve "direnişi" övdüğü   bir konuşma yapmıştır. Konuşmanın ilgili kısımları şu şekildedir:   “İnanın ki değerli arkadaşlar, bizim arzu ettiğimiz yerel yönetimlere yetki devri de   yapılsa, sadece HDP’li belediye değil, AKP’li belediyeler de dahi iyi çalışacak,   MHP’li belediyeler de, CHP’li belediyeler de daha iyi çalışacak. Biz yerel yönetimler   daha iyi çalışsın istiyoruz, ülke bölünsün, parçalansın değil. Yerelde yetki olsun, kendi   kararlarını, bütçelerini, uygulamalarını yaparken, halkın denetimine açık, şeffaf,   güçlü yerel yönetimler olsun istiyoruz; özyönetim dediğimiz budur, özerklik dediğimiz   budur. İnşallah ülkemiz bir gün o yönetim modeline kavuşacak, diktatörlüğe değil   diyorum. Bu hafta içerisinde hem milletvekili arkadaşlarıma, hem bütün Parti   görevlilerine, çalışanlarımıza ben başarılar diliyorum. Cizre’ye, Silopi’ye, Sur’a da,   bütün halkımıza, direnen bütün arkadaşlarımıza da buradan bir kez daha sevgi,   selamlarımızı iletiyorum.”   51. Başvuran 9 Şubat 2016 tarihinde partisinin Millet Meclisindeki   grup toplantısında aşağıdakileri belirtmiştir:   “Cizre’ye, Sur’a ve yaşanan bütün bu vahşete sessiz kalmak işte bu AKP’nin   kutuplaştırıcı, ayrıştırıcı ve iç savaşı giderek tetikleyen politikalarına teslim olmak   demektir. Biz buna itiraz ettiğimiz için yollardayız, yürüyüşlerdeyiz.”   52. Başvuran 23 Şubat 2016 tarihinde partisinin Millet   Meclisindeki grup toplantısında bir konuşma yapmıştır.Konuşmanın ilgili   kısımları şu şekildedir:   10   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   “Örneğin siz, Cizre’de üç-beş gün sonra sokağa çıkma yasağını kaldırdığınızda,   Kürt sorunu çözülmüş mü olacak? Sur’da şu anda sıkıştırmaya çalıştığınız 200’e   yakın sivil, kadın, çoluk çocuk, direnişti, onları katlettiğinizde örneğin, Cizre’deki gibi   yapıp, cenazelerine bile benzin döküp, “Aileleri tanıyamasın, cenaze törenleri bile   yapılamasın” barbarlığıyla yaklaştığınız uygulamalarla sonuç aldığınızda Kürt   sorunu çözülmüş mü olacak ?”   53. Başvuran, 26 Mart 2016 tarihinde yaptığı bir konuşmada,   meşru olmadığını belirttiği savaş ile milyonlarca insanı terörist olmakla   suçlayan iktidardakilerin faşist politikalarına kendisine göre meşru bir cevap   olan direniş arasında bir ayrım yapmıştır.   54. Başvuran 4 Ekim 2016 tarihinde partisinin Millet Meclisindeki   grup toplantısında aşağıdakileri ifade etmiştir:   “Tekrar çağırıyorum. Sokak meşrudur. Zulme karşı direniş meşrudur, haktır. Sana   meşrudur da, bize meşru değil mi? 15 Temmuz darbesine karşı sokağa çıkana   meşrudur da, kayyuma karşı, vekil tutuklanırsa sokağa çıkacaklar gayrimeşru mudur?   Herkesin iradesi saygındır. Halk demokratik tepkisini her yerde barışçıl çerçevede   gösterme hakkını, hukukuna sahiptir ve asla vazgeçmeyeceğiz. Aman aman, bunlar,   « efendim sokak tehlikelidir » falan filan diyecekler, kanmayın bunlara. Sokak   demokrasinin en meşru alanlarından biridir.”   IV. YASAMA   DEĞİŞİKLİĞİ   DOKUNULMAZLIĞINA   İLİŞKİN   ANAYASA   55. Türkiye   Cumhurbaşkanı   16   Mart   2016 tarihinde   Cumhurbaşkanlığı külliyesinde muhtarlara bir konuşma yapmıştır.   Konuşmanın ilgili bölümleri aşağıdaki gibidir:   “Dokunulmazlıklar meselesini süratle neticelendirmeliyiz. Parlamento adımını   süratle atmalıdır. Bir kişi mi olsun, iki kişi mi? Biz ortaya ilkeyi koymalıyız. Nedir bu   ilke? Benim Kürt kardeşlerimi sokağa dökerek 52 kişinin ölümüne yol açan kişiler   yargılanmayacak da parlamentoda boy gösterecek, arkasında PKK’nin, PYD’nin,   YPG’nin olduğunu söyleyenler temiz olacak öyle mi? Parlamento gereğini yapmazsa,   bu millet, tarih bu parlamentodan hesabını sorar.”   56. 20 Mayıs 2016 tarihinde Millet Meclisi,1982 Anayasası’na   geçici bir madde eklenmesini öngören bir anayasa değişikliğini kabul   etmiştir. Yapılan değişikliğe göre, Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrasında   belirtilen yasama dokunulmazlığı, söz konusu değişikliğin kabul edildiği   tarihten önce Millet Meclisine dokunulmazlığın kaldırılmasına dair istem   yapılan tüm vakalarda kaldırılmıştır. Anayasa değişikliğine ilişkin açıklayıcı   notun ilgili bölümleri aşağıdaki gibidir:   “Türkiye, tarihinin en büyük ve en kapsamlı, terörle mücadelesini yürütürken, bazı   milletvekillerinin seçilmeden önce ya da seçildikten sonra yapmış oldukları teröre   manevi ve moral destek manasındaki açıklamaları, bazı milletvekillerinin teröre ve   teröristlere fiili manada destek ve yardımları, bazı milletvekillerinin ise şiddet   çağrıları kamuoyunda büyük infial meydana getirmektedir. Türkiye kamuoyu   milletvekillerinden, her şeyden önce, terörü ve teröristi destekleyen, şiddete çağrı   yapan milletvekillerinin dokunulmazlığı istismar ettiğini düşünmekte, bu tür fiilleri   11   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   olanların yargılanmasına Meclis tarafından izin verilmesini talep etmektedir. Böyle   bir talep karşısında, Meclis’in sessiz kalması düşünülemez.”   57. Söz konusu anayasa değişikliği 59’u CHP, 55’i HDP, 29’u Ak   Parti, 10’u MHP ve biri de bağımsız olmak üzere ilgili tarihte Millet   Meclisindeki 550 milletvekilinin toplamda 154’ünü etkilemiştir.   58. Çeşitli tarihlerde, aralarında başvuranın da bulunduğu HDP’li   14 milletvekili ve CHP’li bir milletvekili ceza soruşturmaları kapsamında   tutuklanmıştır.   59. Bilinmeyen bir tarihte, 70 milletvekili söz konusu anayasa   değişikliğinin incelenmesi için Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. İlgili   milletvekilleri, değişikliğin Anayasa'nın 83. maddesi uyarınca, milletvekili   statüsüne ilişkin olarak dokunulmazlığı kaldıran bir “meclis kararı” olarak   ele alınması gerektiğini iddia etmişlerdir. Bu "kararın" anayasaya   uygunluğunu Anayasa'nın 85. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesi   tarafından incelenmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir.   60. Anayasa Mahkemesi 3 Haziran 2016 tarih ve 2016/117 sayılı   kararında, oy birliği ile başvuruyu reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi   önündeki davanın, milletvekili dokunulmazlıklarının kaldırılmasına ilişkin   bir meclis kararı olarak nitelendirilemeyen şekli anlamda da bir anayasa   değişikliğine ilişkin olduğuna kanaat getirmiştir. Anayasa Mahkemesi   ayrıca, söz konusu değişikliğin Anayasa’nın 148. maddesi kapsamında   belirtilen usule uygun olarak denetlenebileceğini belirtmiştir. Ancak, söz   konusu usul uyarınca sadece ya Cumhurbaşkanı ya da 550 milletvekilinin   beşte biri denetim yapılması talebiyle başvuru yapabilir. Anayasa   Mahkemesi, önündeki davada bu şartın yerine getirilmediğini tespit ederek,   ilgili milletvekillerinin başvurusunu reddetmiştir.   61. Söz konusu anayasa değişikliği 8 Haziran 2016 tarihinde Resmî   Gazete’de yayınlanmış ve aynı gün yürürlüğe girmiştir.   V. BAŞVURANIN TUTUKLULUĞU VE KOVUŞTURMA   62. Başvuranın arka arkaya milletvekili olduğu dönemlerde, büyük   çoğunluğu teröre ilişkin suçlara ilişkin olmak üzere yetkili kovuşturma   makamları tarafından hakkında 93 adet fezleke hazırlanmıştır. Cumhuriyet   savcıları başvuranın yasama bağışıklığının kaldırılması için Millet   Meclisine başvuruda bulunmuşlardır. Bu fezlekelerden 45 tanesi 2007 ve   2014 yılları arasında hazırlanmıştır. 2015 ve 2016 yıllarında ise toplamda 48   adet fezleke Millet Meclisine sunulmuştur.   63. Yasama bağışıklığının kaldırılmasına ilişkin olan anayasa   değişikliğinin yürürlüğe girmesinin ardından (bk. yukarıda 56. paragraf),   Diyarbakır Cumhuriyet savcısı (“Cumhuriyet savcısı”) başvuran hakkındaki   31 ayrı ceza soruşturmasının tek bir dava altında birleştirilmesine karar   vermiştir. Yerel mahkemeler önünde derdest olan başvuran aleyhine yedi   ayrı ceza yargılaması daha bulunmaktadır. Ancak, ilgili soruşturma ve   12   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yargılamalar, başvuranın başvuru formunda bunlara ilişkin bir şikâyetinin   bulunmaması   sebebiyle   mevcut   başvurunun   bir   parçasını   oluşturmamaktadır. “Ceza soruşturması” ile ilgili olarak aşağıda yapılan   tüm atıflar, Diyarbakır Cumhuriyet Savcılığı tarafından yürütülen   soruşturmaya ilişkin olacaktır.   64. 2016 yılının Temmuz ve Ekim ayları arasında yetkili   Cumhuriyet savcıları, başvurana ilişkin ceza soruşturmasıyla bağlantılı   olarak ifade vermesi için altı ayrı celp çıkarmıştır. Ancak, 2016 yılı Nisan   ayında partisinin meclis grup toplantısı sırasında yaptığı konuşmada hiçbir   HDP’li milletvekilinin gönüllü olarak ifade vermeyeceğini belirterek   soruşturma makamlarının huzuruna çıkmamıştır.   65. Diyarbakır Sulh Ceza Hâkimliği 9 Eylül 2016 tarihinde   başvuranın avukatlarının soruşturma dosyasının içeriğini inceleme ve   dosyadaki belgelerden suret alma yetkilerini kısıtlamıştır. Belirtilmeyen bir   tarihte, başvuran söz konusu karara itiraz etmiş ve 19 Kasım 2016 tarihinde   itirazı reddedilmiştir.   66. Cumhuriyet savcısının istemi üzerine 3 Kasım 2016 tarihinde   Diyarbakır Sulh Ceza Hâkimliği başvuranın evinin aranmasına karar   vermiştir.   67. Sonrasında, 4 Kasım 2016 tarihinde güvenlik güçleri tarafından   aralarında başvuranın da bulunduğu on iki HDP milletvekiline yönelik   operasyonlar düzenlenmiştir. İlgili kişiler yakalanmış ve tutuklanmıştır.   68. Başvuran aynı gün üç avukat eşliğinde Diyarbakır Cumhuriyet   Savcılığı huzuruna çıkmıştır. Başvuran, siyasi faaliyetleri nedeniyle Türkiye   Cumhurbaşkanının emri doğrultusunda yakalanıp polis tarafından gözaltına   alındığını söylemiş ve hakkındaki suçlamalara ilişkin sorulara cevap   vermeyi reddetmiştir.   69. Sonrasında Diyarbakır Cumhuriyet Savcısı, Diyarbakır 2. Sulh   Ceza Hâkimliğinden silahlı terör örgütü üyeliği (Ceza Kanunu’nun 314 § 1   maddesi) ve halkı suç işlemeye tahrik etme (Ceza Kanunu’nun 214 § 1   maddesi) suçlarından başvuranın tutuklanmasını talep etmiştir.   70. Başvuran aynı gün Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği   huzuruna çıkarılmıştır. Başvuranın avukatı özellikle, müvekkilinin bir ceza   soruşturmasına tabi tutulamayacağını ve dolayısıyla Anayasa’nın 83.   maddesinin ilk paragrafı uyarınca cezai sorumluluğa ilişkin olarak yasama   bağışıklığı olması sebebiyle özgürlüğünden mahrum bırakılamayacağını   ifade etmiştir. Sulh Ceza Hâkimi başvuranın avukatlarının beyanlarını   dinledikten sonra başvuranın tutuklanmasına karar vermiştir. Söz konusu   kararda aşağıdaki gerekçeler sunulmuştur:   “...   Şüpheli Selahattin Demirtaş’ın üzerine atılı suç işlemeye alenen tahrik etme ve   silahlı terör örgütüne üye olma suçlarını işlediğine dair sorgulanmak üzere   Hâkimliğimize getirilmekle şüphelinin halen milletvekili olduğu ancak 20 Mayıs 2016   tarihli 6718 sayılı Yasa ile Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrasında yapılan   13   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   değişiklik nedeniyle bu tarihten önceki üzerine atılı suçlamalar kapsamında şüphelinin   milletvekili dokunulmazlığından yararlanamayacağı değerlendirilmekle şüpheliye atılı   suçlar açısından kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösterir somut deliller olarak:   (a)   PKK/KCK terör örgütünün “yürütme konseyi” üyesine ait olduğu   değerlendirilen “@murat_karayilan” Twitter hesabından 5 Ekim 2014 tarihinde saat   00.07’de bir tweet atılmıştır. Atılan tweet şu şekildedir: ‘Genç kadınları yediden   yetmişe herkesi Kobane’ye sahip çıkmaya, onurumuzu namusumuzu korumaya,   metropolleri işgal etmeye çağırıyoruz’. 6 Ekim 2014 tarihinde PKK/KCK terör örgütü   lehine yayın yaptığı bilinen “firatnews.com” internet sitesinde Komalen Ciwan   koordinasyonu [adına] şu ifadeler yayınlanmıştır: ‘Bilindiği üzere 23 gündür Kobane   merkezinde IŞİD barbarlığı devam etmektedir. Bunun karşısında Kürdistan’ın en   cesur genç kadın ve erkekleri direnmektedir, tarihe altın harflerle yazılacak olan bu   eşsiz direnişte yaşamını yitirenleri anıyor ve mücadelelerinin takipçisi olacağımızı   belirtmek istiyoruz. Bu temelde, Kürt gençliği şehit Jiyan, Gerilla ve Militan   yoldaşlarının ruhu ile zafere kadar Arin Mirkan çizgisinde yürümeye çağırıyoruz.   [Kobane çatışmaları sırasında IŞİD üyeleri arasında havaya uçurulan YPJ (Kadın   Koruma Birlikleri) savaşçısı]‘. Bu yayının ardından Halkların Demokratik Partisi   Merkez Yürütme Kurulu saat 10:20’de HDP (üyeleri arasında 6 Ekim 2014 tarihinde   şüphelinin de yürütme kurulu üyeleri arasında olduğu) şu tweet’i atmıştır: ‘Halkımıza   acil çağrı! Şu an toplantı halinde olan HDP Merkez Yürütme Kurulundan halklarımıza   acil çağrı! Kobane’de durum son derece kritiktir. IŞİD saldırıları ve AKP iktidarının   Kobane’ye ambargo tutumunu protesto etmek üzere halklarımızı sokağa çımaya,   sokağa çıkmış olanlara destek vermeye çağırıyoruz.’ HDP Twitter hesabı saat   10:51’de gönderiyi doğrulamıştır. Aynı hesaptan daha sonra bir tweet daha atılmıştır:   ‘Kobane’de yaşanan katliam girişimine karşı yediden yetmişe bütün halklarımızı   sokağa, alan tutmaya ve harekete geçmeye çağırıyoruz.’ Ek olarak [şu tweet   yayınlanmıştır]: ‘Bundan böyle her yer Kobane’dir. Kobane’deki kuşatma ve vahşi   saldırganlık son bulana kadar süresiz direnişe çağırıyoruz.’ Atılan bu tweetlerden   sonra, 6, 7 ve 8 Ekim 2014 tarihlerinde Türkiye genelinde 16 farklı şehirde… çeşitli   suçlar işlenmiştir. Söz konusu suçların işlendiği sırada, 12’si Diyarbakır’da olmak   üzere 50 kişi hayatını kaybetmiş, 678 kişi yaralanmış ve 1.113 bina (hastane, okul,   banka ve belediye binaları) ise kullanılamaz hale gelmiştir. Şüphelinin [yukarıdaki]   beyanları ile aleyhindeki üzerine atılı halkı tahrik suçunu PKK/KCK terör örgütü   üyeleri ile birlikte eş zamanlı olarak işlediğine dair somut delillere dayalı şüphe   oluşturmuştur.   (b) Şüphelinin 9 Ekim 2014 tarihinde HDP Diyarbakır İl Başkanlığında birçok   televizyon kanalının önünde yaptığı açıklama aşağıdaki gibidir:   ‘IŞİD terör örgütünün Mürşitpınar sınır kapısına dayandığını öğrendiğimiz için   çağrılar yaptık [HDP Twitter hesabından atılan tweetler]’;   ‘Eylem çağrısı yapılmasaydı, bölgedeki hiçbir gelişmenin önü alınamazdı’;   ‘İnsanlar sokağa çıktı ve hiçbir yerde şiddet kullanılmadı. Şiddet kullanılsın   demedik’;   ‘7 Ekim 2014 günü Varto’da (Muş) bir genç güvenlik güçleri tarafından   öldürüldü’;   ‘Batman’da kimliği belirsiz kişiler göstericilere silahla ateş etmiş’;   14   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   ‘İnsanlar çözüm sürecinin etkisiz devam etmesinden memnun değillerdi, kötü bir   ruh halleri vardı’;   ‘Şiddet eylemleri olmamalı. Kobane’yi destekleme eylemlerine müdahale   edilmemeli ...’   Şüphelinin 13 Eylül 2015 tarihinde Diyarbakır Valiliği tarafından Sur’da sokağa   çıkma yasağı ilan edilmesi üzerine şüpheli Lice ilçesinde yapmış olduğu basın   açıklamasında: ‘Halkımız atananların değil seçilmişlerin yetkili olduğu kendi   meclisleri ile belediye ile kendini yönetmek istiyor. Halkımız her yerde baskı ve   katliam politikalarına karşı direnebilecek güçtedir. Bütün saldırılara karşı kendimizi   koruyacak gücümüz var. Çaresiz olmadığımızı gösteriyoruz, birlikte direneceğiz,   kendi anavatanımızı da tarihimizi de unutmadan haklarımızı da savunarak hep birlikte   kurtuluşa gideceğiz.’   Şüpheli 18 Aralık 2015 tarihinde Kamuran Yüksek, Selma Irmak ve Ertuğrul   Kürkçü ile bir basın açıklaması yapmıştır [Açıklama şu şekildedir:] ‘Operasyon   yaptığınız her yerde korku ve panik havası değil coşku havası hâkim. Neden biliyor   musunuz? [Çünkü] o insanlar daha ilk günden kazandıklarından o kadar eminler ki   onurlu, şerefli, haysiyetli bir davanın savunucularıdır. Bir daha zulmün ve faşizmin   kazanmasına imkân vermeyeceğiz, bu direniş kazanacaktır. Öyle hendek, çukur diye   küçümsemeye çalışanlar da dönüp tarihe baksınlar. On milyonlarca kahraman, yiğit   bu darbeye karşı direnen insan var. Sen halka karşı savaş açmışsın. Halk her yerde   direniyor ve direnecektir. Önümüzdeki hafta, 26-27 Aralıkta Diyarbakır’da   Demokratik Toplum Kongresinin olağanüstü kongresine katılacağız. Öz yönetimin ve   özerklik sürecinin siyasi zeminde yönetilmesine ilişkin yoğun tartışmalar yapacağız   önemli kararlar alacağız. Bunların hepsini hayata geçireceğiz.’   Şüpheli 26-27-28 Ekim 2007 tarihlerinde DTP (Demokratik Toplum Partisi, Kürt   yanlısı sol görüşlü siyasi parti) belediye başkanları ve delegeleri ile birlikte, KCK   Sözleşmesi’nin Üçüncü Bölümüne göre kurulup faaliyet gösteren DTK’nin   (Demokratik Toplum Kongresi) “Birinci Genel Kurulu”na katılmıştır.   Şüpheli 26 Aralık 2015 tarihinde DTK’de yaptığı konuşmada: ‘Barikat ve   hendekler Kürt halkı öz yönetim istediği için kazılmadı; barikat ve hendekler   Ankara’da katliam planları yapanlar, o planları hayata geçirmeye başladığı için   kazıldı. Ne hendeği, ne barikatı? Mevzu oralara kadar küçümsenemez. Hendek ve   barikatlardaki direnişin nedeni faşizme ve katliama karşı direniştir: onurlu yaşama   hakkıdır. Eğer bir gün biri bırakın kabul etmeyi bunu tartışamaya bile izin vermiyorsa   ve bunu aklından geçireni tutuklayacağım ve diz çöktüreceğim diyorsa... ‘O barikat   kazmışlar, çok değil – ne yapacaklar?’ Bunu söyledik diye eleştiriyorlar. Öz yönetim   konusunun arkasında hep birlikte siyasetçiler, STK’lar, emek örgütleri, kadın   örgütleri, gençlik örgütleri, yerel yönetimler olarak hep birlikte durabilirsek, buna   adım adım ulaşabilirsek, bu tarihi sorunu çözebiliriz. Bu direniş zaferle sonuçlanacak.   Direnen arkadaşlarımıza, dik duran bu dönemde her şeye rağmen halkın yanında olan   bizi mahcup etmeyen tüm yoldaşlarımıza teşekkür ediyorum. Canını ortaya koyan   yediden yetmişe her bir arkadaşımıza, ailelerine ve şehitlerimize bir kez daha vefa ve   bağlılık sözümüzü tekrar ediyorum.’ şeklinde açıklamalar yapmıştır.   Şüphelinin   26 Mart 2016 tarihinde Yenişehir Büyükşehir Belediyesi tiyatro salonunda yapmış   olduğu konuşmada: ‘Cenazeye sahip çıkmamak onursuzluktur. Cenazeyi yerde   bırakmak onursuzluktur. [Olanları] utanarak izliyoruz; hakikaten utanıyoruz. ‘ Sen   taziyeye gittin’, ‘yok [senin partinden] vekilin gitti’, ‘yok öbürü gitti...’ [diyorlar]. Bir   ülkede 15 milyon terörist olur mu? Herkesi terörist ilan edip, özellikle hak ve   15   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   özgürlüklerini isteyen Kürtleri terörist ilan edip gereğini yapacağım derseniz 15   milyonluk güçlü halk da elinde ne imkân varsa sizin faşist uygulamalarınıza karşı   direnir. [Orada], direniş meşru olur. Yoksa savaş meşru bir şey değil, savaş[ta]   meşruluk olmaz. Direniş meşrudur. Halk daha fazla bedel ödemek zorunda kalır,   gençlerimiz daha fazla bedel ödemek zorunda kalır [ve] en kıymetlilerimiz   gözlerimizin önünde katledilirken bizler siyasetçiler olarak sadece acı acı izlemiş   oluruz. Demokratik Toplum Kongresi bu vesile ile eminim ki kuruluş günlerindeki   heyecanı yeniden yaratacaktır.’ şeklinde açıklamalarda bulunmuştur.   Ayrıca şüpheli hakkında Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından   2016/29478 soruşturma numaralı terör örgütüne üye olmamakla birlikte örgüt adına   suç işlemek, 2016/24008 soruşturma numaralı terör örgütüne üye olmamakla birlikte   örgüt adına suç işlemek, 2016/29479 soruşturma numaralı terör örgütüne üye   olmamakla birlikte örgüt adına suç işlemek, 2016/24950 soruşturma numaralı terör   örgütü propagandası yapma ve terör örgütüne üye olmak, 2016/29476 soruşturma   numaralı terör örgütüne üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işlemek, 2016/24946   soruşturma numaralı terör örgütüne üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleme,   20l6/35438 soruşturma numaralı halkı kin ve düşmanlığa tahrik etme, 2016/35211   soruşturma numaralı kanuna aykırı toplantı ve yürüyüş gösterileri düzenleme,   yönetme, hareketlerine katılma, terör örgütü propagandası yapmak, suç ve suçluyu   övme, 2016/35237 soruşturma numarası ile kanuna aykırı toplantı gösteri yürüyüşleri   düzenleme, yönetme, bunların hareketlerine katılma, terör örgütü propagandası   yapma, 2016/35447 soruşturma numaralı halkı kin ve düşmanlığa tahrik etme, suçu ve   suçluyu övmek, terör örgütü propagandası yapma, 2016/23921 soruşturma numaralı   terör örgütü propagandası yapma, 2016/23920 soruşturma numaralı halkı alenen kin   ve düşmanlığına tahrik etme [ve] terör örgütü propagandası yapma, 2016/24617   soruşturma numaralı halkı suç işlemeye tahrik etme [ve] terör örgütü propagandası   yapma, 2016/29488 soruşturma numaralı terör örgütü propagandası yapma,   2016/29489 soruşturma numaralı terör örgütü propagandası yapma, 2016/24542   soruşturma numaralı suçu ve suçluyu övmek ve 2016/35454 soruşturma numaralı   kanuna aykırı toplantı gösteri yürüyüşleri düzenleme, yönetme, hareketlerine katılma   [ve] terör örgütü propagandası yapma dosyalarına birleştirme kararı verilerek   soruşturma dosyamız ile birleştiği dikkate alındığında;   şüphelinin üzerine atılı terör örgütüne üyelik suçunu işlediğine dair somut delile   dayalı şüphenin oluştuğu değerlendirilmiştir.   (c) Şüpheli Selahattin DEMİRTAŞ hakkında CMK’nin (no. 5271) 100 § 1   maddesinde belirtilen "kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin",   Anayasa’nın 19 § 3 maddesinde belirtilen "kuvvetli belirti" in (şüphe) ve AİHS' in 5 §   l (C) maddesinde belirtilen "makul şüphenin" bulunduğuna dair hâkimliğimizi ikna   edebilecek bilgi ve somut delillerin var olduğu tespit edilmiştir (Sözleşme'nin 5.   maddesinin 1. fıkrasının c bendi bir ceza yargılaması çerçevesinde bir kişinin ancak   hakkında suç işlediğine dair makul şüphenin bulunması halinde mahkeme önüne   çıkarılması amacıyla tutuklanmasına karar verilebileceğini düzenlediğini   hatırlatmaktadır) (bk. Jėčius/Litvanya, no. 34578/97, § 50, AİHM 2000-IX; Włoch/   Polonya, no. 27785/95, § 108, AİHM 2000-XI ve Poyraz/Türkiye (k.k.), no.   21235/11, § 53, 17 Şubat 2015). Tutukluluk kararının dayandırılması gereken "makul   olma" kavramı Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının c bendi tarafından getirilen   korumanın temel unsurunu teşkil etmektedir. Makul şüpheye sahil olma, söz konusu   kişinin, atılı suçu işlediğine dair objektif bir gözlemciyi ikna etmeye uygun olguların   ve bilgilerin varlığını gerektirmektedir. Bununla birlikte, makul olarak kabul   edilebilecek durumlar somut olayın koşullarının bir bütün olarak değerlendirilmesine   16   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   bağlıdır (bk. Fox, Campbell ve Hartley/Birleşik Krallık, 30 Ağustos 1990, § 32, A   Serisi no. 182; O’Hara/Birleşik Krallık, no. 37555/97, § 34, AİHM 2001-X; Korkmaz   ve Diğerleri/Türkiye, no. 35979/97, § 24, 21 Mart 2006; Süleyman Erdem/Türkiye, no.   49574/99, § 37, 19 Eylül 2006 ve Çiçek/Türkiye (k.k.), no. 72774/10, § 62, 3 Mart   2015).   Şüphelinin üzerine atılı silahlı terör örgütü kurma ve yönetme suçunun nitelik   itibariyle 5271 Sayılı CMK’nin 100 § 3 (a) (11) maddesindeki belirtilen katalog suçlar   içerisinde yer alması, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin   bulunduğuna yönelik yukarıda yapılan açıklamalar dikkate alındığında isnat edilen   suçlamanın işlendiği hususunda kuvvetli bir şüphenin bulunduğu ve şüpheli hakkında   CMK’nin 100 § 3 (a) (11) maddesinde belirtilen tutuklama nedenlerinin var olduğu   anlaşılmıştır.   Anayasa Mahkemesinin 27 Ekim 2011 tarihli (2010/71 Esas ve 2011/143 Karar   sayılı) ve 27 Aralık 2012 tarihli (2012/35 Esas ve 2012/203 Karar sayılı) kararlarında   belirtildiği üzere ölçülülük ilkesi; ''elverişlilik", "gereklilik" ve ''orantılılık" ilkelerini   içerip; şüpheliye isnat edilen suçlamanın niteliği, suçlamanın kanunda yazılı hapis   cezasının alt ve üst sınırı, davanın önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik   tedbiri göz önüne alındığında, tutuklama kararı ulaşılmak istenen amaç ile orantılıdır.   Bazı gerekçeler [şüphelinin] gözaltına alınması gerektiğini göstermektedir ve sonuç   olarak, [şüphelilerin tutuklanmasına bağlı riskler olsa da], yine de tutuklama tedbirinin   uygulanması gerekli görülmüştür. Adli kontrol hükümlerinin uygulanması ile bu   amaca ulaşılamayacağı, adli kontrole ilişkin hükümler değerlendirildiğinde bunların   yeterli olmayacağına kanaat getirilmiştir. Bu nedenlerle, tutuklama kararı Anayasa’nın   13. ve 5271 sayılı CMK’nin 100 § 1 maddesinde belirtilen ölçülülük ilkesini   karşılayacaktır. Açıklanan tüm bu hususlar dikkate alındığında adli kontrol   tedbirlerinin yetersiz kalacaktır. Şüpheliler hakkında kuvvetli suç şüphesini gösteren   somut deliller mevcuttur. Tutuklama için bir neden vardır ve [bu tedbir] orantılıdır.   Anayasa’nın 19. maddesi, Sözleşme’nin 5. maddesi ve 5271 sayılı CMK’nin 100.   maddesi kapsamında tutuklama nedenleri mevcuttur. Ayrıca, Sözleşme’nin 5 § 1   maddesi uyarınca özgürlüğünden yoksun bırakma yasalara uygun olup Sözleşme   maddelerinde ve CMK’nin 100. maddesinde var olan hukukun üstünlüğü ilkesi ile de   uyumludur. [Sonuç olarak], CMK’nin 100. ve devam maddeleri uyarınca şüphelinin   tutuklanmasına karar verilmiştir.   ...”   71. Aynı tarihte farklı şehirlerdeki diğer 8 HDP milletvekili de   yetkili sulh ceza hâkimlikleri tarafından tutuklanmıştır.   72. Başvuran 8 Kasım 2016 tarihinde hakkında verilen tutukluluk   kararına itiraz etmiştir.   73. Diyarbakır 3. Sulh Ceza Hâkimliği, 11 Kasım 2016 tarihli   kararı ile söz konusu itirazı reddetmiştir. Kararda başvuranın silahlı terör   örgütü üyeliği ve halkı suç işlemeye tahrik etme suçlarından dolayı   tutuklandığı belirtilmiştir.   74. 1 Aralık 2016 tarihinde Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği,   başvuranın devam eden tutukluluğuna ilişkin sorunu, re’sen ve yalnızca   dava dosyası üzerinden incelemiştir. Hâkim başvuranın tutukluluk halinin   devamına karar vermiş ve şu sebeplerle gerekçelendirmiştir: iddia olunan   suçların niteliği ve bu suçların CMK’nin 100 § 3 maddesinde listelenen   suçlardan olması; başvuranın Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamında suç   17   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   işlediğine dair makul bir şüphenin olması; Anayasa’nın 19. maddesi   kapsamında başvuran aleyhinde kuvvetli şüphenin olması ve CMK’nin 100.   maddesi kapsamında başvuranın suç işlediğine dair kuvvetli bir şüphenin   oluşmasına yol açan olgusal delillerin var olması. Hâkim, söz konusu suçlar   için kanunda öngörülen cezaların ciddiyetini dikkate alarak, başvuranın   devam eden tutukluluğunun orantılı olduğuna ve tutuklamaya alternatif   tedbirlerin yetersiz kalacağına karar vermiştir.   75. Başvuran, 5 Aralık 2016 tarihinde serbest bırakılmasını talep   ederek itirazda bulunmuştur.   76. 6 Aralık 2016 tarihli kararı ile başvuranın itirazını reddeden 1.   Sulh Ceza Mahkemesi başvuranın sadece silahlı terör örgütüne üye olma   sebebi ile tutulduğunu belirtmiştir.   77. Başvuran, 12 Aralık 2016 tarihinde, devam eden tutukluluk   haline yönelik olarak bir başka itirazda bulunmuştur. Başvuran, diğerleri   arasında Anayasa’nın 83. maddesi kapsamında meclis çalışmaları sırasında   dile getirdiği bir ifadesinden dolayı sorumlu tutulamayacağını yani yasama   bağışıklığı olduğunu savunmuştur. Bilinmeyen bir tarihte başvuranın itirazı   reddedilmiştir. Taraflar ret kararının bir nüshasını Mahkemeye sunmamıştır.   78. Cumhuriyet Savcısı, 11 Ocak 2017 tarihinde Diyarbakır Ağır   Ceza Mahkemesine başvuran hakkında 501 (ekler hariç) sayfalık bir   iddianame sunmuştur. Cumhuriyet Savcısı, başvuranı bir terör örgütü kurma   veya yönetme (Türk Ceza Kanunu’nun 314 § 1 maddesi), terör örgütünün   propagandasını yapma (on beş kez - Terör ile Mücadele Kanunu’nun 7(2)   maddesi), suç işlemeye tahrik (Türk Ceza Kanunu’nun 214 § 1), suçu ve   suçluyu övme (dört kez - Türk Ceza Kanunu’nun 215 § 1), halkı kin ve   düşmanlığa tahrik (iki kez - Türk Ceza Kanunu’nun 216 § 1 maddesi),   kanunlara uymamaya tahrik (Türk Ceza Kanunu’nun 217 § 1 maddesi),   kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme ve katılma (üç kez -   2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun 28(1) maddesi) ve   güvenlik güçlerinin kanuna aykırı gösterinin dağıtılması yönündeki   emirlerine uymama (2911 sayılı Kanun’un 32(1) maddesi) suçları ile itham   etmiştir. Cumhuriyet savcısı başvuranın kırk üç yıldan 142 yıla kadar hapis   cezasını istemiştir.   79. Cumhuriyet savcısının başvurana isnat ettiği suçlar aşağıdaki   gibi özetlenebilir:   (i) Başvuran, Batman BDP parti binasında 27 Ekim 2012 tarihinde   gerçekleştirdiği konuşmasında PKK liderinin serbest bırakılmasını   desteklemek adına insanlara dükkânlarını kapamalarını ve çocuklarını okula   göndermemeleri konusunda çağrı yaparak PKK terör örgütü lehine   propaganda yapmıştır.   (ii) PKK liderinin tutulma koşullarını protesto etmek adına Nusaybin ve   Kızıltepe’de 13 Kasım 2012 tarihinde iki gösteri düzenlenmiş ve başvuran   Kızıltepe’de aşağıdaki beyanlarda bulunmuştur:   18   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   “Demişler ki Öcalan posteri asamazsınız. Onu diyenlere açıkça   sesleniyorum... Biz başkan Apo’nun heykelini dikeceğiz heykelini. Kürt   halkı artık ayağa kalkmış bir halktır. Önderiyle, partisiyle, seçilmişiyle,   çocuğuyla, genciyle, yaşlısıyla Ortadoğu’nun en büyük halklarından   biridir.” İddianameye göre, bu yorumlar bir terör örgütü propagandası   olarak değerlendirilmektedir.   (iii) Başvuran, 21 Nisan 2013 tarihinde Diyarbakır BDP binasında   gerçekleştirdiği bir konuşmada şu ifadeleri dile getirmiştir: “Kürt hareketi   savaşı meşru müdafaa savaşı olarak ele aldı. Şimdi eğer elinizde silah   dışında yöntemlerle güçle, mekanizmayla direnebilecek, başarabilecek   yeteri kadar birikim varsa siz buna rağmen silahı kullanırsınız birincisi bu   ahlaki olmaz ikincisi de siyasi olarak da doğru bir tercih olmaz. Kürt halkı   evet bugün biz sadece söylemiyoruz, bizi eleştirenler de söylüyordu, PKK   hareketi olmasaydı bugün Kürt halkı diye bir şey Türkiye Kürdistan’ı için   en azından olmayacaktı. Türkiye Kürdistanı’nda Kürtlerin varlığından söz   edilmeyecekti. 1984 hamlesi olmasaydı, gerilla savaşı olmasıydı, kimse   bugün Kürt halkının varlığından söz edemezdi, çünkü Kürtlerin başka çaresi   yoktu. ... Şemdinli’de Eruh’ta ilk direniş sergilendiğinde kimse ne   olduğunun farkında değildi ama o direniş bugün büyük bir halk gerçeği   yarattı. Kimliğimizi kazandık.”   (iv) Öz yönetim ilanı ve güvenlik güçleri tarafından gerçekleştirilen   operasyonların ardından başvuran birçok kez söz konusu operasyonların   ulusal yetkililerin gerçekleştirdiği bir katliam olduğunu kaydetmiş ve PKK   üyelerinin gerçekleştirdiği bazı eylemleri direniş olarak değerlendirmiştir.   (v) Başvuran, Cumhuriyet Savcısına göre PKK’nın görüşleri hakkında   kamu bilinci oluşturmak amacıyla DTK örgütünü kurmuş ve DTK   tarafından düzenlenen buluşmalarda konuşmalar yapmıştır.   (vi) Başvuran, yasa dışı bir örgüt olan KCK’nın siyasi kanadından   sorumluydu. Bu bağlamda Cumhuriyet savcısı aşağıdaki delilleri   sunmuştur:   - İlgili tarihte Diyarbakır Sur ilçesi belediye başkanı olan ve 2017   yılında terör örgütünü yönetmek suçundan on sekiz yıl hapis cezasına   mahkûm edilen A.D.’nin evinde ele geçirilen bir hard diskte bulunan   “documento” ve “ikram ark” isimli iki belge; bu belgelere göre, Türkiye   KCK lideri olduğu düşünülen S.O., başvuranın da dâhil olduğu birçok   insana PKK tarafından yanlışlıkla öldürülen İ.E.’nin yakınlarını ziyaret   etmesi için yönergeler vermiştir;   -S.O. ve Demokratik Bölgeler Partisi’nin (Kürt yanlısı sol siyasi parti) eş   başkanı olan ve daha sonrasında terör örgütünü yönetmek suçundan yirmi   bir yıl hapis cezasına mahkûm edilen K.Y. arasında ve K.Y. ve başvuran   arasında geçen telefon görüşmeleri kayıtları. Bu kayıtlara göre, S.O.   başvuranın da dâhil olduğu birçok kişiye Strazburg’daki toplantılar başta   olmak üzere yurt dışındaki bazı toplantılara katılmaları yönünde talimat   vermiştir.   19   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   • 4 Aralık 2008 tarihinde başvuran ve K.Y. arasında gerçekleşen   konuşmanın ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “K.Y.: programın ciddiyeti açısından da mutlaka katılması gerekiyor yani ikinizin o   [Avrupa] Konsey[i] toplantısını önemsiyorlar onun için diyor iki günlüktür mutlaka   katılsınlar yani   [Başvuran]: 3-4 defa oldu aratıyor.   K.Y.: Yani, artık bu noktaya geldiler. Çok ilgilenmedim de, dedim arkadaşlar   formül buluyor, olmamış demek ki. Şimdi kesinlikle olacak diyor, başka türlü bir   formül olmuyor, bizi zorlayan bir durumdur. Ben durumu biraz izah ettim de, gelse iyi   olur diyor.   [Başvuran]: … konuşayım.   K.Y.: İki günlük program, diyor mutlaka katılsın. Gelse iyi olur, onunla ilgili bizim   görüşmemiz gereken şeyler var.   • 4 Aralık 2008 tarihinde S.O. ile K.Y. arasında gerçekleşen   konuşmanın ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “S.O.: F.’yi aradılar heval. İtalya’ya gelemeyeceklerini söylediler.   K.Y.: Bana da S. ve B.’nin orada olacağını söylediler, şimdi teyit ettirdim.   S.O.:yani bu komşuya misafirliğe gitmek değil Avrupa Konseyi’nde randevu   alıyorlar böyle bir şey olmaz yani böyle ciddiyetsizlik olur mu? onları niye   söylemiyorsunuz?   K.Y.: Yani şuan çözülmemiş durumda.   S.O.: Peki o zaman nasıl bundan sonra parti adına burada randevular alınacak hangi   yüzle alınacak?   K.Y.: Evet.   S.O.: ikisi de gelecek heval, ne işleri varsa bıraksınlar ikisi de gelecek.   K.Y.: OK.   S.O.: Selahattin ve G., ikisi de kesin gelecek.   K.Y.: F. ile konuştuk, bir yolunu bulduklarını söylediler. [Ben de tamam dedim eğer   bir yolunu buldularsa]   S.O.: Formül yok, F. söyledi şimdi..   K.Y.: Tamam.”   • 4 Aralık 2008 tarihinde başvuran ile K.Y. arasında gerçekleşen   bir başka telefon konuşmasının ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “K.Y.: Sağol ya, siz F. ile görüşüp çözdünüz değil mi o şeyi?   [Başvuran]: F. ile görüştüm, konuyu S.’ye havale ettim. S. çözecekti, halletmşler.   K.Y.: Halletmişler mi?   [Başvuran]: Evet.   K.Y.: Valla ben onun ismini verdim, haberin olsun.   20   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   [Başvuran]: Tamam ben bi arayım bakıyım .... çalışırım onu.   K.Y.: Evet, 11’i. Yanlış söylemiş olmayayım ama evet, 11 Ocak   [Başvuran]: [In] Strazburg, değil mi?   K.Y.: Evet, Strazburg   [Başvuran]: Tamam, ben de yarın netleştireyim, sana döneyim.   K.Y.: Tamam, verdim ismini.”   (vii) Başvuran, (ilgili kısımları yukarıdaki 26-27 paragraflarda   özetlenen) konuşmaları ve ifadeleriyle 6 ve 8 Ekim 2014 tarihinde   gerçekleşen şiddet eylemlerini teşvik etmiştir.   80. Başvuran, 1 Şubat 2017 tarihinde devam eden tutukluluk haline   yeniden itirazda bulunmuş ve serbest bırakılmayı talep etmiştir. Bu   bağlamda, başvuran özellikle Anayasa’nın 83. maddesinin ilk fıkrası   uyarınca, Millet Meclisinde dile getirdikleri fikirler ve meclis dışında bu   fikirleri yinelemesi dolayısıyla milletvekillerinin cezalandırılamayacağını   öngören yasama sorumsuzluğu olduğunu kaydetmiştir. Başvuran,   tutukluluğunun temelini oluşturan ve kendisine isnat edilen suçlarının   içeriğinin Anayasa’nın 83. maddesinin ilk fıkrası ile korunan siyasi   konuşmaları ile bağlantılı olduğunu iddia etmiştir. Bilinmeyen bir tarihte   itiraz reddedilmiştir. Taraflar ret kararının bir nüshasını sunmamıştır.   81. Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi 2 Şubat 2017 tarihinde   Cumhuriyet Savcısının hazırladığı iddianameyi kabul etmiştir. Diyarbakır   Ağır Ceza Mahkemesi, aynı gün içerisinde Adalet Bakanlığı ile temasa   geçerek; kamu güvenliği gerekçesiyle başvuranın yargılandığı mahkemeyi   değiştirmek amacıyla gerekli adımları atmasını talep etmiştir. Yine aynı gün   içerisinde, yargılamayı yürüten mahkeme başvuranın tutukluluğunun   devamına karar vermiştir.   82. Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi 1 Mart 2017 tarihinde   başvuranın tutukluluğunu re’sen incelemiştir. Başvurana isnat edilen   suçların sayısını ve niteliğini, başvuranın suç işlediği yönünde kuvvetli   şüpheye işaret eden somut delilleri göz önünde bulunduran ve başvuranın   soruşturma sırasında soruşturma makamları önüne çıkmayı reddettiğini ve   hala savunmasını hazırlamadığını, söz konusu suçların CMK’nın 100 § 3   maddesinde sıralanan suçlar arasında bulunduğunu ve başvuranı   tutuklanmasına ilişkin gerekçelerin değişmediğini dikkate alan Diyarbakır   Ağır Ceza Mahkemesi; başvuranın tutukluluğunun devamına karar   vermiştir. Yargılamayı yürüten mahkeme söz konusu suçlar için yasada   öngörülen cezaların ciddiyeti dolayısıyla tutukluluğa alternatif olarak   alınabilecek tedbirlerin yetersiz olacağına hükmetmiştir.   83. Başvuran, belirtilmeyen bir tarihte, devam eden tutukluluk   haline yönelik olarak bir başka itirazda bulunmuştur. Diyarbakır Ağır Ceza   Mahkemesi 14 Mart 2017 tarihinde işlendiği iddia edilen suçların niteliği,   mevcut delil durumu, başvuranın tutuklu olarak geçirdiği süreyi, başvuranın   21   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   söz konusu suçları işlediği yönünde kuvvetli şüphe bulunduğunu ve   soruşturma sırasında başvuranın soruşturma makamları önüne çıkmayı   reddettiğini göz önünde bulundurarak söz konusu itirazı reddetmiştir.   84. Adalet Bakanlığının talebi üzerine Yargıtay, 22 Mart 2017   tarihinde kamu güvenliğine yönelik tehlikelerin ortaya çıkmasını   engellemek amacıyla başvuranın yargılandığı mahkemenin değiştirilmesini   uygun bularak; davayı Ankara Ağır Ceza Mahkemesine transfer etmiştir.   85. Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Nisan 2017 tarihinde dava   dosyasını Ankara Ağır Ceza Mahkemesine göndermiştir.   86. Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesi 22 Haziran 2017 tarihinde   başvuranın tutukluluğunu re’sen inceleyerek tutukluluğun devamına karar   vermiştir. Mahkeme bu kararı verirken, ilk olarak başvuranın iddia konusu   suçları işlediği yönünde kuvvetli bir şüpheye işaret eden somut delillerin   varlığını ve bu suçlar için öngörülen asgari ve azami ceza sınırlarını göz   önünde bulundurmuştur. Daha sonrasında, Ankara 19. Ağır Ceza   Mahkemesi, Sözleşme’nin 5. maddesi ve Mahkeme içtihatları kapsamında   kargaşanın ve yeni suçların işlenmesinin önlenmesi amacının tutukluluğun   devamı için geçerli gerekçeleri oluşturduğunu tespit etmiştir. Başvuranın,   tutuklu olarak tutulduğu süreyi göz önünde bulunduran mahkeme kaçma ve   delil karartma tehlikesinin söz konusu olduğunu belirtmiştir. İlgili mahkeme   aynı gerekçeler temelinde tutukluluğa alternatif tedbirlerin uygulanmasının   yetersiz kalacağına kanaat getirmiştir.   87. Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesi, kararından 103 gün sonra   yani 3 Ekim 2017 tarihinde başvuranın tutukluluğunun devamı hususunu   tekrar incelemiştir. İşlendiği iddia edilen suçların niteliği ve sayısı,   başvuranın söz konusu suçları işlediği yönündeki kuvvetli şüpheye işaret   eden somut delillerin varlığını, bu suçlar için öngörülen asgari ve azami   ceza sınırlarını, başvuranın halen savunmasını yapmadığını ve soruşturma   sırasında başvuranın soruşturma makamları önüne çıkmayı reddettiğini ve   başvuranın tutulmasını gerektiren nedenlerin değişmediğini göz önünde   bulunduran mahkeme başvuranın tutukluluğunun devamına karar vermiştir.   Başvuranın söz konusu suçlardan mahkûm edilme ihtimali ışığında   yargılamayı yürüten mahkeme tutukluluğa alternatif tedbirlerin   uygulanmasının yetersiz olacağını not etmiştir.   88. Başvuran 16 Kasım 2017 tarihinde CMK’nın 141. maddesi   kapsamında Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesi önünde tazminat davası   açmıştır. Söz konusu mahkeme 11 Temmuz 2018 tarihli kararında kısmen   başvuranın lehine karar vermiş ve ilgili mahkemelerin 21 Temmuz ve 3   Ekim 2017 tarihleri arasında başvuranın tutukluluğunu re’sen   incelemedikleri gerekçesiyle başvurana 10.000 Türk lirası (yaklaşık 1.890   avro) ödenmesi gerektiğine karar vermiştir.   89. Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesi 7 Aralık 2017 tarihinde ilk   duruşmasını gerçekleştirmiştir.   22   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   90. Duruşma sırasında, başvuran Türkiye Cumhurbaşkanı   tarafından uygulanan politikalar hakkındaki eleştirel görüşlerini dile   getirmesi nedeniyle tutuklandığını iddia etmiş ve ceza gerektiren herhangi   bir suç işlemediğini öne sürmüştür. Başvuran, tutuklanmasının ve   tutukluluğunun devam ettirilmesinin yasaya aykırı olduğunu savunmuştur.   Başvuran, özellikle, özgürlüğünden mahrum edilmesinin amacının siyasi   muhalefet üyelerinin susturulması olduğunu kaydetmiştir.   91. Başvuran 3 Nisan 2018 tarihinde halen milletvekiliyken 2008   ve 2016 yılları arasında yaptığı konuşmalar temelinde suçlandığını öne   sürdüğü dilekçesini Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesine ibraz etmiştir.   Başvuran, Anayasa’nın 83. maddesinde yasama sorumsuzluğu öngörülmesi   dolayısıyla konuşmalarından dolayı sorumlu tutulamayacağını ileri   sürmüştür. Bu bağlamda, başvuran Ağır Ceza Mahkemesinin meclis   çalışmaları sırasında yaptığı konuşmaları incelemesini ve bu konuşmaların   içerikleriyle söz konusu konuşmaların içeriklerini karşılaştırmasını talep   etmiştir. Başvuran, mahkemeden söz konusu konuşmalarının yasama   sorumsuzluğu bulunması nedeniyle korunup korunmadığını tespit etmesi   amacıyla bilirkişi görevlendirmesini talep etmiştir. Ankara Ağır Ceza   Mahkemesi görünüşe göre bu talebi kabul etmemiştir.   92. Soruşturma ve yargılama esnasında, başvuran tutukluluğunun   devamına ilişkin olarak birçok kez itirazda bulunmuştur. Ulusal   mahkemeler 2 Eylül 2019 tarihine kadar her seferinde başvuranın   tutukluluğunun devamına aşağıdaki gerekçeler temelinde karar vermiştir:   işlendiği iddia edilen suçların niteliği ve sayısı (sonraki cümleyle yer   değiştirebiliriz), başvuranın söz konusu suçları işlediği yönündeki kuvvetli   şüpheye işaret eden somut delillerin varlığı, bu suçların CMK’nın 100 § 3   maddesinde listelenen suçlar arasında yer alması, bu suçlar için öngörülen   asgari ve azami ceza sınırları, tutukluluğa alternatif tedbirlerin yetersiz   kalacağı, başvuranın savunmasını halen sunmamış olması (sonraki cümleyle   yer değişimi) ve soruşturma sırasında başvuranın soruşturma makamları   önüne çıkmayı reddetmesi, mevcut delil durumu, tutuklu olarak geçirilen   süre, kaçma ve delilleri karartma tehlikesinin olması.   93. Ankara Ağır Ceza Mahkemesi 2 Eylül 2019 tarihinde   başvuranın savunmasını sunduğunu göz önünde bulundurarak başvuranın   ayrı davalar kapsamında tutuklu veya hükümlü değilse tutukluluğunun   sonlandırılmasına ve tahliye edilmesine karar vermiştir. İlgili mahkeme   ayrıca, başvurana yurt dışı yasağı uygulanmasına karar vermiştir.   94. Ankara Cumhuriyet Savcısı, bilinmeyen bir tarihte başvuranın   serbest bırakılması kararına itiraz etmiştir. Ankara Ağır Ceza Mahkemesi,   belirtilmeyen bir tarihte itirazı reddetmiştir.   95. Ceza yargılamaları halen Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesi   önünde derdesttir.   23   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   VI. ANAYASA MAHKEMESİNE YAPILAN İLK BİREYSEL   BAŞVURU   96. Dava dosyasından başvuranın Anayasa Mahkemesine birden   çok kez bireysel başvuruda bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu başvurulardan   biri halen derdesttir. Somut davanın amacı çerçevesinde, temel olarak   başvuranın tutukluluğuna ilişkin olarak 17 Kasım 2016 tarihinde yapılan   bireysel başvuru (no.2016/25189) aşağıda özetlenmiştir. Anayasa   Mahkemesi, 21 Aralık 2017 tarihinde başvurunun kabul edilmez olduğunu   beyan etmiştir.   97. Başvuran, milletvekili ve bir siyasi partinin eş başkanı olarak   yaptığı siyasi konuşmalar temelinde yakalandığını, gözaltına alındığını ve   tutuklandığını ileri sürmüştür. Başvuran, yaptığı açıklamaların ifade   özgürlüğü hakkı çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.   Ek olarak, başvuran söz konusu ceza gerektiren suçları işlediğine dair makul   bir şüpheyi gösterir bir delil bulunmadığını dile getirmiştir. Başvuran ayrıca,   özgürlüğünden mahrum bırakılan bir şahsın ivedilikle bir hâkim önüne   çıkarılması gerektiğini ve özgürlükten mahrum edildiği sürenin makul   süreyi aşmaması gerektiğini kaydetmiştir. Başvuran ayrıca, ulusal   mahkemeler tarafından tutukluluğunu haklı çıkarmak için öne sürülen   gerekçelerin yetersiz olduğunu kaydetmiştir. Başvuran, bir suç için   öngörülen cezanın ağırlığının, kaçma riski oluşması için bir temel teşkil   edemeyeceğini dile getirmiştir. Başvuran, kendisi için tutukluluğa alternatif   bir tedbirin uygulanmadığını ve tutukluluğunu haklı çıkarabilecek herhangi   bir gerekçe bulunmadığını kaydetmiştir. Bunun yanı sıra, başvuran   tutukluluğuna itiraz edebilmek için soruşturma dosyasına erişiminin   olmadığını iddia etmiştir. Son olarak, milletvekili statüsü ışığında   tutukluluğunun serbest seçim hakkını ihlal ettiğini belirtmiştir.   98. Anayasa Mahkemesi başvuranın yakalanması ve polis   nezaretinde tutulmasına ilişkin şikâyetleri kapsamında başvuranın   Anayasa’nın 141§ 1 (a) madde kapsamında tazminat davası açması   gerekirken, bu şekilde hareket etmediğine karar vermiştir. Ek olarak,   mahkeme başvuranın CMK’nın 91 § 5 maddesi kapsamında polis   nezaretinde tutulmasına yönelik bir itirazda bulunmadığını kaydetmiştir. Bu   doğrultuda, söz konusu şikâyet uygun hukuk yollarının tüketilmediği   gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur.   99. Başvuran tutukluluğunun yasallığına dair şikâyetine ilişkin   olarak, öncelikle halen yasama bağışıklığından faydalandığını ve dolayısıyla   tutukluluğunun Anayasanın ihlaline neden olduğunu öne sürmüştür. Ancak,   Anayasa Mahkemesi 20 Mayıs 2016 tarihli anayasal değişikliğin, bu   değişikliğin kabul edilmesinden önce Millet Meclisine sevk edilen   başvuranın yasama bağışıklığının kaldırılması taleplerinin kabulünü   mümkün kıldığını gözlemlemiştir. Bu doğrultuda, Anayasa Mahkemesi   24   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başvuranın ilk tutukluluğunun ve daha sonra bu tutukluluğun devamının   yasal temeli bulunmadığına ilişkin argümanlarını reddetmiştir.   100. Daha sonrasında, Anayasa Mahkemesi, başvuranın suç işlediği   yönünde güçlü bir karine olup olmadığını değerlendirmiştir. Bu kapsamda,   Anayasa Mahkemesi ilk olarak 6 ve 8 Ekim 2014 tarihlerinde yaşanan   olaylarda gerçekleşen ölümlerin ve yaralanmaların sayısını göz önünde   bulundurarak, başvuranın eş başkanlığını yaptığı HDP merkez yürütme   kurulu tarafından yapılan çağrılar ile söz konusu şiddet eylemleri arasında   neden sonuç ilişkisi kurulabileceğini belirtmiştir. Ayrıca “hendek   olaylarına” ilişkin olarak, Anayasa Mahkemesi, başvuranın konuşmalarını,   başvuranın konuşma yaptığı yerleri ve HDP’nin eş başkanı olarak görevini   göz önünde bulundurarak; başvuranın terör ile bağlantılı suçlar temelinde   tutuklanmasının haksız olduğu yönünde bir kanıya varılamayacağına karar   vermiştir. Aynı bağlamda, Anayasa Mahkemesi başvuranın 13 Kasım 2012   ve 21 Nisan 2013 tarihlerinde yaptığı iki konuşmanın içeriğini (bk.   yukarıdaki 79 paragraf) dikkate alarak suç işlendiğini gösteren emarelerin   inkâr edilemeyecek şekilde mevcut olduğunu belirtmiştir. Son olarak, PKK   üst düzey yetkilileri olduğu varsayılan kişiler arasında geçen konuşmaların   ve bu yetkililer ile başvuran arasındaki konuşmaların içeriklerini (bk.   yukarıdaki 79 paragraf) göz önünde bulunduran mahkeme, başvuranın terör   örgütü liderlerinin talimatları doğrultusunda hareket etmiş olabileceği   değerlendirmesinin haklı olduğunu tespit etmiştir. Bu nedenle, Anayasa   Mahkemesi bu unsurların, başvuranın suç işlediği yönünde kuvvetli   şüphenin mevcut olması için yeterli gerekçe teşkil ettiği kanaatine varmıştır.   101. Anayasa   Mahkemesi   daha   sonrasında   başvuranın   tutukluluğunun meşru amaç taşıyıp taşımadığını incelemiştir. Bu çerçevede,   Anayasa Mahkemesi, isnat edilen suçları işlendiği yönünde kuvvetli bir   şüphe bulunduğunu tespit ettikten sonra Diyarbakır 2. Sulh Ceza   Mahkemesi’nin isnat edilen suçların CMK’nın 100 § 3 maddesinde   belirtilen suçlar arasında yer almasından ve bu suçlar bakımından ağır   cezalar öngörülmesinden dolayı başvuranın tutuklanması gerektiğine karar   verdiğini gözlemlemiştir. Anayasa Mahkemesi, öngörülen cezanın   ciddiyetinin, kaçma tehlikesi bulunup bulunmadığı hususu değerlendirirken   dikkate alınması gereken bir unsur olduğunu eklemiştir. Ayrıca mahkeme,   başvuranın soruşturma makamları önüne çıkmayı reddettiğini ve   Demirtaş’ın partisinden hiçbir milletvekilinin gönüllü olarak ifade   vermeyeceğini belirttiğini kaydetmiştir. Mahkemeye göre bu unsurlar   başvuranın kaçma şüphesi bulunduğuna karar vermek için yeterlidir.   Dolayısıyla, Anayasa Mahkemesi başvuranın tutukluluğunun meşru bir   amaç taşıdığına hükmetmiştir.   102. Anayasa   Mahkemesi   daha   sonrasında   başvuranın   tutukluluğunun, güdülen meşru amaç ile orantılı olup olmadığını   incelemiştir. Bu kapsamda, başvuran tutuklanması nedeniyle siyasi   faaliyetler   gerçekleştirmesinin   engellendiğini   iddia   etmiştir.   25   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Milletvekillerinin tutukluğuna ilişkin çeşitli Anayasa Mahkemesi   kararlarına atıfta bulunan başvuran, milletvekili statüsü ışığında   tutukluluğunun güdülen meşru amaç ile orantısız olduğunu savunmuştur. Bu   bağlamda, Anayasa Mahkemesi, ilk olarak, başvuranın iddialarının aksine,   yasama bağışıklığı kaldırılan bir milletvekilinin tutukluğunun Anayasa’ya   aykırı olduğuna ilişkin herhangi bir karar vermediğini belirtmiştir. Anayasa   Mahkemesi, ayrıca, başvuranın söz konusu suçlar işlendikten uzun bir süre   sonra tutuklanması nedeniyle, başvuranın tutukluluğunun gerekli olup   olmadığını incelemek durumunda kaldığını kaydetmiştir. Bu çerçevede,   Anayasa Mahkemesi Anayasa’nın 83. maddesi uyarınca başvuranın yasama   bağışıklığı varken tutuklanamayacağını vurgulamıştır. Yüksek mahkeme,   yasama bağışıklığı öngören anayasal değişikliğin yürürlüğe girmesinden   sonra, başvurana ilişkin fezlekelerin ilgili Cumhuriyet Savcılıklarına   gönderildiğini ve bundan beş ay kadar sonra ise başvuranın tutuklandığını   gözlemlemiştir. Bu nedenle, soruşturma makamlarının söz konusu süre   zarfında eylemsiz kalmadıkları, dava dosyasındaki delilerden açıkça   anlaşılmaktadır. Anayasa Mahkemesi, özellikle söz konusu suçlar için   öngörülen cezaların ciddiyeti göz önünde bulundurulduğunda başvuranın   tutukluluğunun orantısız ve keyfi olduğuna karar veremeyeceğini   kaydetmiştir. Dolayısıyla, Anayasa Mahkemesi başvurunun bu kısmının   açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğunu   bildirmiştir.   103. Anayasa Mahkemesi, Sözleşme’nin 5 § 3. maddesi bakımından;   başvuranın tutukluluğunun devamının haklı gerekçelere dayandıran yeterli   neden bulunmadığı hususunda herhangi bir şikâyette bulunmadığını   gözlemlemiştir (bk. Anayasa Mahkemesi kararının 118. paragrafı). Anayasa   Mahkemesi, başvuranın Adalet Bakanlığının görüşlerine cevap verirken bu   bağlamda bir ihlal iddiasında bulunduğunu vurgulamıştır. Anayasa   Mahkemesi başvuranın bu madde kapsamında yeni bir bireysel başvuruda   bulunabileceğini ekleyerek, başvurunun bu kısmını incelememeye karar   vermiştir.   104. Anayasa Mahkemesi başvuranın tutukluluğunun hukukiliğine   ilişkin olarak verdiği karar ışığında, Sözleşme’nin 18. maddesi   kapsamındaki şikâyeti ayrıca incelemenin gerekli olmadığına hükmetmiştir.   105. Anayasa Mahkemesi başvuranın soruşturma dosyasına erişimi   bulunmadığı yönündeki şikâyete ilişkin olarak ise, fezleke içeriklerinin   Cumhuriyet Savcılıkları tarafından Millet Meclisine sunulduğu dikkate   alındığında; başvuranın kendisine isnat edilen suçlara karşı savunmasını   hazırlamak ve tutukluluğuna itiraz etmek için yeterli araçlara sahip   olduğunu kaydetmiştir. Bu doğrultuda, Anayasa Mahkemesi bu şikâyetin   açıkça dayanaktan yoksun olması gerekçesiyle kabul edilemez olduğuna   karar vermiştir.   106. Son olarak, Anayasa Mahkemesi ifade özgürlüğü hakkı,   seçilme ve siyasi faaliyetlere katılma hakları konusundaki şikâyetlere ilişkin   26   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   olarak; başvuranın tutukluluğunun yasaya uygunluğuna dair şikâyetini   değerlendirdiği kararını dikkate alarak bu şikâyetlerin açıkça dayanaktan   yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğunu beyan etmiştir.   107. Azınlıktaki hâkimlerden biri olan Engin Yıldırım muhalif   görüşünde dava dosyasında bulunan delilleri göz önünde bulundurarak,   çoğunluk gibi başvuranın suç işlediği yönünde güçlü bir şüphenin mevcut   olduğuna katıldığını; ancak Mahkeme’nin özellikle Buzadji/Moldova   Cumhuriyeti ([BD], no. 23755/07, 5 Temmuz 2016) davasında yer alan   ilkelere atıfta bulunarak, başvuranın tutukluluğunun, bu tutukluluğu haklı   çıkarabilecek ilgili ve yeterli gerekçelerin ortaya konamamasından dolayı   orantılı olmadığını düşündüğünü belirtmiştir. Engin Yıldırım’a göre,   tutukluğa alternatif tedbirlerin neden yetersiz kalacağı yargı makamları   tarafından açıklanmamıştır. Kaçma riskine ilişkin olarak; bu riskin var   olduğunu ispat etmek amacıyla iki ana gerekçenin ortaya konduğunu; bu   gerekçelerin ise, söz konusu suçlar için yasada öngörülen cezaların ağırlığı   ile başvuranın soruşturma makamları önüne çıkmayı reddetmesi olduğunu   belirtmiştir. Karşı oy yazan hâkime göre, bir cezanın ağırlığı tek başına, söz   konusu kişinin tutukluluğunu haklı nedene dayandıramaz. Benzer şekilde,   başvuranın soruşturma makamlarının önüne çıkmayı reddetmesinin kaçma   tehlikesine işaret ettiği yönünde bir çıkarımda bulunulamaz; zira başvuran   en ufak bir kaçma niyeti göstermeden siyasi faaliyetlerini gerçekleştirmeye   devam etmiştir. Karşı oy veren hâkim, başvuranın yasama bağışıklığını   kaldıran Anayasa değişikliğinin yürürlüğe girdiği tarih ile ilk kez   tutuklandığı tarih arasında, ondan fazla kez yurt dışına seyahat ettiğini ve   hiçbir zaman kaçma girişiminde bulunmadığını eklemiştir. Bu gerekçeler   temelinde, hâkim başvuranın davasında Anayasa’nın 19. maddesinin ihlal   edildiği kanısında olduğunu belirtmiştir. Başvuranın milletvekili olduğunu   ve beş milyondan fazla oy alan bir siyasi partinin eş başkanı olduğunu   belirten hâkim, başvuranın ilgili ve yeterli gerekçeler mevcut olmadan   tutuklanmasının Anayasa’nın 67. maddesince korunan seçilme hakkı ile   siyasi faaliyette bulunma hakkının ihlal edilmesine neden olduğu kanaatine   varmıştır.   VII.İSTANBUL AĞIR CEZA MAHKEMESİ ÖNÜNDEKİ CEZA   YARGILAMALARI   108. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı bilinmeyen bir tarihte   başvuranı terör örgütü lehine propaganda yapmakla suçlayan bir ceza   soruşturması başlatmıştır.   109. Ceza yargılamalarının neticesinde İstanbul Ağır Ceza   Mahkemesi, 7 Eylül 2018 tarihli kararı ile 17 Mart 2013 tarihinde   İstanbul’daki bir mitingde yaptığı konuşma nedeniyle başvuranı Terörle   Mücadele Kanunu’nun 7/2 maddesi uyarınca terör örgütü lehine propaganda   yapma suçundan dört yıl sekiz ay hapis cezasına mahkûm etmiştir.   27   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   110. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4 Aralık 2018 tarihli kararı   ile ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet kararını onamış ve karar   kesinleşmiştir.   111. Başvuranın 4 yıl 8 aylık hapis cezası 7 Aralık 2018 tarihinde   infaz edilmeye başlanmıştır.   112. CMK’nın bazı hükümlerini değiştiren 7188 sayılı Kanun 24   Ekim 2019 tarihinde Resmî Gazete’de yayınlanmıştır. Bu Kanun’un 29.   maddesiyle, 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 7. maddesi   kapsamında cezalandırılabilir olan terör örgütü lehine propaganda yapma   suçu gibi ifade özgürlüğüne ilişkin davalarla ilgili olarak temyiz hakkı   tanınmıştır. Mahkûmiyet kararlarının kesinleşmiş olması durumunda,   kanunun yürürlüğe girmesini müteakip on beş gün içerisinde temyiz   başvurusunda bulunma olanağı tanınmıştır.   113. Başvuranın talebi üzerine İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi 31   Ekim 2019 tarihinde başvuranın 4 yıl 8 aylık cezasının infazını durdurma   kararı almış ve başvuranın farklı yargılamalar kapsamında tutuklu değilse   tahliye edilmesine hükmetmiştir.   VIII. BAŞVURANIN YENİDEN TUTUKLANMASI   114. Ankara Ağır Ceza Mahkemesinin başvuranın tahliyesine ilişkin   2 Eylül 2019 tarihli kararının (bk. yukarıdaki 93 paragraf) ardından,   başvuranın avukatları İstanbul Ağır Ceza Mahkemesine başvurarak,   başvuranın Ankara Ağır Ceza Mahkemesi önündeki yargılamalarda tutuklu   geçirdiği günlerin İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi önündeki ceza   yargılamaları kapsamında verilen nihai cezadan düşürülmesi talebinde   bulunmuşlardır.   115. Somut davada Mahkeme önünde gerçekleştirilen duruşmadan   iki gün sonra yani 20 Eylül 2019 tarihinde, İstanbul 26. Ağır Ceza   Mahkemesi bu talebi kabul etmiştir.   116. Aynı gün içerisinde, Ankara Ağır Ceza Mahkemesi önündeki   ceza yargılamalarının devam etmesine rağmen, Ankara Cumhuriyet   Başsavcılığı 6 ila 8 Ekim 2014 tarihlerinde gerçekleşen olaylara ilişkin   olarak 2014 yılında açılan ayrı bir ceza soruşturması (no. 2014/146757)   kapsamında başvuranın ve Figen Yüksekdağ’ın (eski HDP eş başkanı)   tutuklanması talebiyle Ankara Sulh Ceza Mahkemesine başvurmuştur. Bu   bağlamda başvurana ve Yüksekdağ’a isnat edilen suçlar aşağıdaki gibidir:   (i) Devletin birliğini ve toprak bütünlüğünü bozma;   (ii) bir suçu ya da başka suçun delilini gizlemek ya da yakalanmaktan   kaçmak amacıyla cinayet işlemeye teşvik;   (iii) bir suç örgütüne yardım etmek amacıyla birden fazla insanı   geceleyin hırsızlık yapmaya teşvik etmek;   (iv) tehdit, cebir ve kandırma yoluyla başka bir şahsın özgürlüğünden   mahrum edilmesine teşvik etmek;   28   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (v) bir suçu ya da başka suçun delilini gizlemek ya da yakalanmaktan   kaçmak amacıyla cinayet işlemeye teşebbüs etmeye teşvik etmek.   117. Ankara 1. Sulh Ceza Mahkemesi 20 Eylül 2019 tarihinde   CMK’nın 100. maddesine dayanarak başvuran ve Figen Yüksekdağ’ın   tutuklanmasına karar vermiştir. Yargılamayı yürüten mahkeme aşağıdaki   hususları göz önünde bulundurmuştur:   (a) isnat edilen suçların niteliği;   (b) şüphelilerin söz konusu suçları işlediğine dair kuvvetli şüphenin   varlığını gösteren delillerin varlığı;   (c) söz konusu suçlar için yasada öngörülen cezaların ağırlığı;   (d) şüphelilerin tutuklanması için Anayasa’nın 19. maddesinde ve   Sözleşme’nin 5. maddesinde belirtilen şartların bulunması;   (e) ve tutukluluğa alternatif tedbirlerin yeteriz görülmesi.   118. Başvuranın tekrar tutuklanmasının ardından Türkiye   Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı 21 Eylül 2019 tarihinde medyaya aşağıdaki   açıklamayı yapmıştır:   “Bu ülkede katil aranıyorsa bunların adresini aramaya gerek yok. Bunlar,   parlamentoya kadar sızmışlar. Sokağa insanları çağırıp ondan sonra Diyarbakır’da 53   evladımızı öldürenleri bu millet unutmuyor ve unutmayacaktır da. Sonuna kadar bu   işin takipçisiyiz, takipçisi olacağız. Bunları bırakamayız. Eğer biz bırakırsak ebedi   alemde şehitlerimiz bize bunun hesabını sorar. Bu topraklar rastgele topraklar değil.”   119. Daha sonrasında, ana muhalefet partisi CHP Başkanı Kemal   Kılıçdaroğlu 23 Eylül 2019 tarihinde ulusal basına aşağıdaki açıklamaları   yapmıştır:   “Türkiye’de adaletin olmadığını, siyasal baskıların hâkimlerüzerinde de   sürdürüldüğünü herkes biliyor. Selahattin Demirtaş’ın tahliye edilmesi gerekirken   siyasal iktidarın talebi üzerine tekrar tutuklanması aslında bir hukuk faciasıdır.”   IX. ANAYASA MAHKEMESİNE YAPILAN İKİNCİ BİREYSEL   BAŞVURU   120. Başvuran 26 Kasım 2017 ve 29 Mayıs, 18 Haziran, 27 Kasım   ve 11 Aralık 2018 tarihlerinde Anayasa Mahkemesine beş bireysel başvuru   daha yapmıştır. Anayasa Mahkemesi, başvuruları, konu benzerliği nedeniyle   2017/38610 sayılı dava dosyası kapsamında birlikte incelemeye karar   vermiştir. Konuyla ilgili olarak 9 Haziran 2020 tarihinde karar vermiştir.   Mahkeme kolaylık olması açısından bu beş bireysel başvuruyu “ikinci   bireysel başvuru” olarak anacaktır.   121. Anayasa Mahkemesi kararında, oy birliği ile başvuranın tutuklu   olarak geçirdiği sürenin uzunluğu nedeniyle Anayasa’nın 19 § 7 maddesinin   (Sözleşme’nin 5 § 3. maddesine tekabül etmektedir) ihlal edildiğini tespit   etmiştir. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesi ilk olarak başvuranın terör ile   bağlantılı suçlar nedeniyle 2 yıl, 1 ay 3 gün boyunca tutulduğunu not   etmiştir. Anayasa Mahkemesi, başvuranın tutukluluk süresinin uzunluğunun   29   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   makul süre sınırını aşıp aşmadığına, öncelikle tutuklama kararında belirtilen   gerekçelere istinaden karar verilebileceğini belirtmiştir. Bu tür kararların   gerekçesi, böyle bir tedbirin orantılılığı ve tutukluluk gerekçelerinin yanı   sıra, tutuklama için ön şart olan suç işlendiğini gösteren güçlü emarelerin   varlığını göstermek zorundaydı.   122. Anayasa Mahkemesi 21 Aralık 2017 tarihli kararında   başvuranın suç işlediğine dair “kuvvetli şüphe” olduğunu tespit ettiğini   vurgulamıştır. Sonuç olarak, başvuranın ilk tutukluluğu Anayasa’ya   uygundur. Daha sonrasında, Anayasa Mahkemesi, başvuranın   tutukluluğunun devamına ilişkin kararları tutukluluk gerekçeleri ve   tutukluluğun orantılılığı açısından incelemiştir.   123. Anayasa Mahkemesi, daha önce milletvekili olan başvuranların   tutukluluk sürelerinin aşırı uzun olması hususunu daha önce   değerlendirdiğini not etmiştir. Anayasa Mahkemesi, tutuklama tedbirinden   dolayı Anayasa’nın 19. maddesi kapsamında güvence altına alınan, kişinin   özgürlük ve güvenlik hakkına yönelik kısıtlamanın ve tutukluluk süresinin   uzatılması durumunda Anayasa’nın 67. maddesi kapsamında güvence altına   alınan seçme, seçilme ve siyasi faaliyetlere katılma hakkı üzerindeki   etkisinin incelenmesinin uygun olduğuna karar vermiştir. Anayasa   Mahkemesi’ne göre, ilgili mahkemeler bir milletvekilinin tutukluluğunun   devamına karar verirken, ilgili somut olaylar temelinde kişinin özgürlük ve   güvenlik hakkı ve seçme, seçilme ve siyasi faaliyetlere katılma hakkının   kullanılması hususundaki menfaatten daha ağır basan bir menfaat   bulunduğunu kanıtlamak zorundadır.   124. Anayasa Mahkemesi, tutukluluğuna hükmedilen kişinin bir   milletvekili olmasının, söz konusu tutukluluk işleminin otomatik olarak   orantısız bir tedbir olduğu anlamına gelmediğini gözlemlemiştir. Bu   bağlamda, bir soruşturma veya ceza yargılaması sırasında tutukluluğunun   devamını gerektiren nedenlerin ortaya koyulması kaydıyla, bir   milletvekilinin tutukluluğu uzatılabilir. Mahkemeler tutuklama kararı   verirken, tutuklama tedbirinin kişinin özgürlük ve güvenlik hakkıyla birlikte   seçimlere ve siyasi faaliyetlere katılma hakkı üzerindeki etkisine rağmen;   hangi kamu yararının tutukluluğun uzatılmasını haklı gösterdiğini ve   tutukluluk süresinin uzatılmasının söz konusu haklara nasıl üstün geldiğini   ispatlamalıdır. Diğer deyişle, tutukluluğun devamına ilişkin kararlarda   belirtilen gerekçeler, yalnızca davanın nesnel yönlerini değil, aynı zamanda   tutuklanan milletvekilinin statüsüne ilişkin özel hususları da kapsamalıdır –   yani, gerekçeler kişiselleştirilmelidir.   125. Anayasa Mahkemesi, önündeki davanın kendine özgü   koşullarını dikkate alarak; yetkili sulh ceza hâkimliklerinin ve ağır ceza   mahkemelerinin, başvuranın tutukluluğunun devamının, milletvekili statüsü   ve siyasi bir partinin eş başkanı olması ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinde   aday olması nedeniyle makul olmadığı yönündeki iddialarını   değerlendirmediklerine ve söz konusu tedbirin başvuranın seçimlerde yer   30   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   alma ve siyasi faaliyetlere katılma haklarına yönelik aşırı bir kısıtlama teşkil   ettiğine karar vermiştir. Anayasa Mahkemesi başvuranın yargılamalar   sırasında gerçekleştirdiği serbest bırakma taleplerinin basmakalıp nedenler   temelinde reddedildiğini tespit etmiştir. Bu nedenle, başvuranın   tutukluluğunun devamına yönelik kararlarda ilgili ve yeterli gerekçe   bulunmamaktadır. Anayasa Mahkemesi bu gerekçeyle, Anayasa’nın 19 § 7   maddesi anlamında başvuranın özgürlük ve güvenlik hakkının ihlal   edildiğine karar vermiştir.   126. Başvuranın diğer şikayetleri kabul edilemez bulunmuştur   (özellikle, Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 4. maddelerine ilişkin şikayetler) veya   Anayasa Mahkemesi bu şikayetlerin ayrıca incelenmesinin gerekmediğine   karar vermiştir (diğer şikayetler arasında, Sözleşme’nin 18. maddesine ve 1   No.lu Protokol’ün 3. maddesine ilişkin şikayetler).   127. Anayasa Mahkemesi ihlal tespitiyle ilgili olarak, başvurana   manevi tazminat olarak 50.000 Türk lirası ve masraf ve giderlere ilişkin   olarak 4.436,39 Türk lirası (yaklaşık 575 Avro) ödenmesine hükmetmiştir.   128. Anayasa Mahkemesi başvuranın 20 Eylül 2019 tarihinde   başlayan şu anki tutukluluk süreciyle ilgili olarak (bk. yukarıda 117.   paragraf), başvuranın 7 Kasım 2019 tarihinde bir başka bireysel başvuruda   bulunduğunu ve bu başvurunun halen derdest olduğunu kaydetmiştir.   Ancak, Anayasa Mahkemesi bu tutukluluk kararını vermemiştir. Bu   sebeple, 9 Haziran 2020 tarihli kararın, cezaevinde bulunan başvuranın   durumu üzerinde herhangi bir etkisi yoktur.   İLGİLİ YASAL ÇERÇEVE VE UYGULAMA   I. İLGİLİ İÇ HUKUK VE UYGULAMA   A. Anayasanın ilgili hükümleri   129. Anayasa’nın 14. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve   milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan   demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler   biçiminde kullanılamaz.   Anayasa hükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, Anayasayla tanınan   temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha   geniş şekilde sınırlandırılmasını amaçlayan bir faaliyette bulunmayı mümkün   kılacak şekilde yorumlanamaz.   Bu hükümlere aykırı faaliyette bulunanlar hakkında uygulanacak   müeyyideler, kanunla düzenlenir.”   130. Anayasa’nın 19. maddesinin ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir.   ...   31   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmalarını, delillerin   yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi   tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunda gösterilen diğer hallerde hâkim kararıyla   tutuklanabilir. Hâkim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya   gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.   ...   Yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi   için gerekli süre hariç en geç kırk sekiz saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok   dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı   olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Bu süreler olağanüstü hâl ve savaş   hallerinde uzatılabilir.   ...   Tutuklanan kişilerin, makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya   kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest bırakılma   ilgilinin yargılama süresince duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün yerine   getirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir.   Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında   karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest   bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir.   ...”   131. Anayasa’nın 26. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına   veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet Resmî makamların   müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar.   Bu fıkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların   izin sistemine bağlanmasına engel değildir.   Bu hürriyetlerin kullanılması, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği,   Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez   bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı   olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya   haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının   korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi   amaçlarıyla sınırlanabilir.   Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin düzenleyici   hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi açıklama ve yayma   hürriyetinin sınırlanması sayılmaz.   Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil, şart   ve usuller kanunla düzenlenir.”   132. Anayasa’nın 67. maddesinin ilgili kısımları aşağıdaki gibidir:   “Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız   olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma   hakkına sahiptir.   ...   Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir.   32   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   ...”   133. Anayasa’nın 80. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini   seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler.”   134. Anayasa’nın yasama dokunulmazlığına ilişkin 83. maddesi   aşağıdaki gibidir:   “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden,   Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi   üzerine Meclisce başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve   açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.   Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin   kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır   cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak   kaydıyla Anayasanın 14 üncü maddesindeki durumlar bu hükmün dışındadır. Ancak,   bu halde yetkili makam durumu hemen ve doğrudan doğruya Türkiye Büyük Millet   Meclisine bildirmek zorundadır.   Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkında, seçiminden önce veya sonra verilmiş   bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır; üyelik   süresince zaman aşımı işlemez.   Tekrar seçilen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclisin yeniden   dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.   Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasi parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı   ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.”   135. Anayasa’nın 85. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Yasama dokunulmazlığının kaldırılması ... hallerinde, Meclis Genel Kurulu   kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir   diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla   iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini on   beş gün içerisinde kesin karara bağlar.”   136. Anayasa’nın 87. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve   kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para   basılmasına ve savaş ilânına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını   uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının beşte üç   çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına karar vermek ve Anayasanın diğer   maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.”   137. Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 20 Mayıs 2016   tarihinde kabul edilen Anayasa’nın Geçici 20. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Bu maddenin Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edildiği tarihte;   soruşturmaya veya soruşturma ya da kovuşturma izni vermeye yetkili mercilerden,   Cumhuriyet başsavcılıklarından ve mahkemelerden; Adalet Bakanlığına,   Başbakanlığa, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına veya Anayasa ve Adalet   komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığına intikal etmiş yasama   dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin dosyaları bulunan milletvekilleri hakkında,   33   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   bu dosyalar bakımından, Anayasanın 83 üncü maddesinin ikinci fıkrasının birinci   cümlesi hükmü uygulanmaz.   Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren on beş gün içinde; Anayasa ve   Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığında, Türkiye   Büyük Millet Meclisi Başkanlığında, Başbakanlıkta ve Adalet Bakanlığında bulunan   yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin dosyalar, gereğinin yapılması   amacıyla, yetkili merciine iade edilir.”   B. Türk Ceza Kanunu’nun ilgili hükümleri   138. 1Türk Ceza Kanunu’nun 214 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Suç işlemek için alenen tahrikte bulunan kişi, altı aydan beş yıla kadar hapis cezası   ile cezalandırılır.”   139. Aynı Kanun’un 215 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “İşlenmiş olan bir suçu veya işlemiş olduğu suçtan dolayı bir kişiyi alenen öven   kimse, bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması   hâlinde, iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”   140. Aynı Kanun’un 216 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip   bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu   nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde,   bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”   141. Aynı Kanun’un 217 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Halkı kanunlara uymamaya alenen tahrik eden kişi, tahrikin kamu barışını   bozmaya elverişli olması halinde, altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası   ile cezalandırılır.”   142. Türk Ceza Kanunu’nun 220. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Kanunun suç saydığı fiilleri işlemek amacıyla örgüt kuranlar veya yönetenler,   örgütün yapısı, sahip bulunduğu üye sayısı ile araç ve gereç bakımından amaç suçları   işlemeye elverişli olması halinde, dört yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile   cezalandırılır. Ancak, örgütün varlığı için üye sayısının en az üç kişi olması gerekir.   Suç işlemek amacıyla kurulmuş olan örgüte üye olanlar, iki yıldan dört yıla kadar   hapis cezası ile cezalandırılır.   Örgütün silahlı olması halinde, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza dörtte   birinden yarısına kadar artırılır.   Örgütün faaliyeti çerçevesinde suç işlenmesi halinde, ayrıca bu suçlardan dolayı da   cezaya hükmolunur.   Örgüt yöneticileri, örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen bütün suçlardan dolayı   ayrıca fail olarak cezalandırılır.   34   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Örgüte üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleyen kişi, ayrıca örgüte üye olmak   suçundan da cezalandırılır. Örgüte üye olmak suçundan dolayı verilecek ceza yarısına   kadar indirilebilir. Bu fıkra hükmü sadece silahlı örgütler hakkında uygulanır.   Örgüt içindeki hiyerarşik yapıya dahil olmamakla birlikte, örgüte bilerek ve   isteyerek yardım eden kişi, örgüt üyesi olarak cezalandırılır. Örgüt üyeliğinden dolayı   verilecek ceza, yapılan yardımın niteliğine göre üçte birine kadar indirilebilir.   Örgütün cebir, şiddet veya tehdit içeren yöntemlerini meşru gösterecek veya övecek   ya da bu yöntemlere başvurmayı teşvik edecek şekilde propagandasını yapan kişi, bir   yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu suçun basın ve yayın yolu ile   işlenmesi halinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.”   143. Türk Ceza Kanunu’nun 314. maddesi aşağıdaki gibidir:   “1. Bu kısmın dördüncü ve beşinci bölümlerinde yer alan suçları işlemek amacıyla,   silahlı örgüt kuran veya yöneten kişi, on yıldan on beş yıla kadar hapis cezası ile   cezalandırılır.1   2. Birinci fıkrada tanımlanan örgüte üye olanlara, beş yıldan on yıla kadar hapis   cezası verilir.   3. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçuna ilişkin diğer hükümler, bu suç   açısından aynen uygulanır.”   C. Terörle Mücadele Kanunu   144. Terörle Mücadele Kanunu’nun 1. maddesinde terör ifadesi   aşağıdaki gibi tanımlanmaktadır:   “Terör; cebir ve şiddet kullanarak; baskı, korkutma, yıldırma, sindirme veya tehdit   yöntemlerinden biriyle, Anayasada belirtilen Cumhuriyetin niteliklerini, siyasî,   hukukî, sosyal, laik, ekonomik düzeni değiştirmek, Devletin ülkesi ve milletiyle   bölünmez bütünlüğünü bozmak, Türk Devletinin ve Cumhuriyetin varlığını tehlikeye   düşürmek, Devlet otoritesini zaafa uğratmak veya yıkmak veya ele geçirmek, temel   hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin iç ve dış güvenliğini, kamu düzenini veya   genel sağlığı bozmak amacıyla bir örgüte mensup kişi veya kişiler tarafından   girişilecek her türlü suç teşkil eden eylemlerdir.”   145. İlgili Kanun’un 2. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Birinci maddede belirlenen amaçlara ulaşmak için meydana getirilmiş örgütlerin   mensubu olup da bu amaçlar doğrultusunda diğerleri ile beraber veya tek başına suç   işleyen veya amaçlanan suçu işlemese dahi örgütlerin mensubu olan kişi terör   suçlusudur.   Terör örgütüne mensup olmasa dahi örgüt adına suç işleyenler de terör suçlusu   sayılır .”   146. İlgili Kanun’un 3. maddesi aşağıdaki gibidir:   “26 Eylül 2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 302, 307, 309, 311,   312, 313, 314, 315 ve 320’nci maddelerinde yazılı suçlar, terör suçlarıdır.”   1 Söz konusu dördüncü ve beşinci bölümlerde sırasıyla “Devletin güvenliğine karşı suçlar”   ile “anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar” yer almaktadır.   35   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   147. İlgili Kanun’un 7 § 2 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Terör örgütünün; cebir, şiddet veya tehdit içeren yöntemlerini meşru gösterecek   veya övecek ya da bu yöntemlere başvurmayı teşvik edecek şekilde propagandasını   yapan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. ...”   D. 2911 Sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu   148. 2911 Sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun 28 § 1   maddesi aşağıdaki gibidir:   “Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşleri düzenleyen veya yönetenlerle   bunların hareketlerine katılanlar, fiil daha ağır bir cezayı gerektiren ayrı bir suç teşkil   etmediği takdirde bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”   149. İlgili Kanun’un 32 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşlerine katılanlar, ihtara ve zor   kullanmaya rağmen dağılmamakta ısrar ederlerse, altı aydan üç yıla kadar hapis cezası   ile cezalandırılır. Bu suçu, toplantı ve gösteri yürüyüşünü tertip edenlerin işlemesi   halinde, bu fıkra hükmüne göre verilecek ceza yarı oranında artırılarak hükmolunur.”   E. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ilgili hükümleri (“CMK”)   150. Tutuklama, CMK’nın 100 ve devamındaki maddelerde   düzenlenmektedir. CMK’nın 100 § 1 maddesinde, kuvvetli suç şüphesinin   varlığını gösteren somut delillerin bulunduğu ve tutukluluğun söz konusu   maddede belirtilen gerekçelerden birine dayandığı durumlarda kişi hakkında   tutuklama kararı verilebildiği öngörülmektedir.   151. CMK’nın 100 § 2 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir:   (a) Şüpheli veya sanığın kaçması, ... şüphesini uyandıran somut olgular varsa.;   (b) şüpheli veya sanığın davranışları;   (1) delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme,   (2) tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde   bulunma,   hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.”   152. CMK’nın 100 § 3 maddesinde belirtilen belirli suçlar   hususunda, tutuklama gerekçelerinin varlığına ilişkin olarak yasal bir karine   bulunmaktadır. CMK’nın 100 § 3 maddesi aşağıdaki gibidir:   “3. Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı   halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir:   (a) 26 Eylül 2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda yer alan;   ...   (11) anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar (309, 310, 311, 312,   36   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   313, 314 ve 315. maddeler);   ...”   153. CMK’nın 101. maddesinde, soruşturma evresinde şüphelinin   tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi   tarafından, kovuşturma evresinde ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine   veya re’sen mahkemece karar verildiği öngörülmektedir. Tutukluğa veya   tutukluluğun uzatılmasına ilişkin kararlara karşı bir başka sulh ceza   hâkimine veya başka bir mahkemeye itiraz edilebilir. Bu tür kararlarda   hukukî ve fiilî nedenlere yer verilmelidir.   154. CMK’nın 108. maddesi uyarınca, sulh ceza hâkimi soruşturma   evresinde şüphelinin en geç otuzar günlük düzenli aralıkla tutukluluk   hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine ilişkin inceleme yapmalıdır.   Aynı süre içinde tutuklu, tahliye başvurusunda bulunabilir. Yargılama   aşamasında, yetkili mahkeme, sanığın tutukluluk hâlinin devamının gerekip   gerekmeyeceği konusunu her oturumun sonunda ve her halde otuz günden   fazla olmayan aralıklarla inceler.   155. CMK’nın 141 § 1 (a) ve (d) maddesi aşağıdaki gibidir:   “1. Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında;   (a) kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya   tutukluluğunun devamına karar verilen,   ...   (d) kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii   huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,   ...   kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler.”   156. CMK’nın 142 § 1 maddesi aşağıdaki gibidir:   “Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her   hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat   isteminde bulunulabilir.”   157. Yargıtay içtihadına göre, tutukluluk süresinin aşırı uzun   olmasından dolayı CMK’nın 141. maddesi uyarınca bulunulan tazminat   talebi hakkında hüküm verilmeden önce, ceza yargılamasının   sonuçlanmasının beklenmesine gerek duyulmamaktadır (16 Haziran 2015   tarihli kararlar, E. 2014/21585 – K. 2015/10868 ve E. 2014/6167 – K.   2015/10867).   F. Anayasa Mahkemesi İçtihatları   158. 4 Aralık 2013 tarihinde, bir milletvekilinin tutuklanmasıyla   ilgili olarak verilmiş bir kararda (no. 2012/1272), Anayasa Mahkemesi   tutukluluk süresinin uzunluğuna ilişkin şikâyetle bağlantılı olarak, seçilme   hakkına ilişkin şikâyet hakkında karar vermiştir. Dava, 12 Haziran 2011   37   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   tarihinde gerçekleştirilen genel seçimin ardından TBMM üyesi olarak   seçilen Balbay’ın tutuklanmasıyla ilgilidir. Balbay’ın Anayasa Mahkemesi   önünde gerçekleştirdiği başvuru derdest iken, 5 Ağustos 2013 tarihinde on   altı yıl hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Anayasa Mahkemesi kararında,   Balbay’ın seçilmesinin ardından tutukluluk süresinin aşırı uzun olması   nedeniyle (dört yıl beş aylık toplam sürenin, iki yıl bir aylık kısmından daha   uzun) özgürlük hakkının ve seçilme hakkının ihlal edildiğini tespit etmiştir.   Anayasa Mahkemesi aşağıdaki kararı vermiştir:   “132. Somut olayda başvurucu hakkındaki soruşturma, milletvekili seçilmeden çok   önce başlatılmış, tutuklu olarak yargılanırken 12 Haziran 2011 tarihinde yapılan genel   seçimde milletvekili seçilmiştir. Bu yönüyle gerek yürütülen kovuşturma, gerekse   başvurucunun tutukluluk hali başvurucunun milletvekili seçilmesine engel teşkil   etmemiştir… Bununla birlikte başvurucu, milletvekili seçildikten sonra tahliye   edilmediğinden Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yemin edememiş ve milletvekilliği   görevini fiilen yerine getirememiştir. Bu görevin yerine getirilmesine engel olan   tutukluluk halinin milletvekili olarak siyasi faaliyet ve temsil hakkını engellemesi   nedeniyle seçilme hakkına bir müdahale teşkil ettiği açıktır.   133. ... Başvurucunun milletvekili seçildikten sonraki tahliye talepleri ilgili   mahkemeler tarafından reddedilmiştir. Önceki başlıktaki inceleme sonucunda   başvurucunun milletvekili seçildikten sonraki tahliye taleplerinin reddine ilişkin   kararlarda başvurucunun seçilme ve temsil hakkıyla yargılamanın tutuklu olarak   sürdürülmesindeki kamu yararı arasında makul bir dengenin gözetilmediği,   dolayısıyla Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasının ihlal edildiğine karar   verilmiştir (§ 94-119). Başvurucunun makul olmayan bir şekilde tutuklu kalması,   yasama faaliyetlerine katılmasını engellemiştir. Başvurucunun milletvekili olduktan   sonra tutuklu kaldığı süre de gözetildiğinde, seçilme ve milletvekili olarak siyasi   faaliyette bulunma hakkına yönelik bu ağır müdahalenin ölçülü ve demokratik toplum   düzeninin gereklerine uygun olduğu söylenemez.”   II. İLGİLİ ULUSLARARARASI BELGELER   A. Genel belgeler   Avrupa Parlamentosu Parlementer Demokrasinin Geliştirilmesi Ofisi   tarafından yayımlananSorumsuzluk mu? Dokunulmazlık mı? Masuniyet   mi? Yasama Bağışıklıklarının getirdiği Zorluklar, Genel Bakış   159. Ekim 2012’de Avrupa Parlamentosu Parlamenter Demokrasinin   Geliştirilmesi Ofisi, yasama bağışıklığına ilişkin olarak ilgili kısımları   aşağıdaki gibi olan bir çalışma yayımlamıştır:   “...   Sorumsuzluk   Sorumsuzluğun kapsamı, normal şartlarda, üyelerin görevlerini yerine getirirken   işlenen eylemler için her türlü kamu cezasına karşı korumayı kapsamaktadır veya   daha yaygın olarak ifade edilen şekliyle, üyelerin ifade özgürlüğünü ele almaktadır.   Genel olarak, milletvekilleri, bu tür bağışıklık kapsamına giren eylemlerden hukuki   38   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   veya cezai olarak sorumlu değildirler. Sorumsuzluk ayrıca, ‘maddi bağışıklık’ ‘mutlak   bağışıklık’ veya ‘yasama bağışıklığı’ olarak da anılmaktadır.   ....   Bunlar, sorumsuzluğun kapsadığı eylemlere ilişkin olarak, verilen oyları ve ifade   edilen görüşleri kapsamaktadır. ‘Maddi bağışıklık (substantive immunity), ister   parlamentoya ilişkin belgeleri yazarken ister parlamenter meclislerinde ve   komisyonlarında her türlü konuşma ve oylamada olsun parlamento faaliyetlerinin her   türlüsünü kapsamaktadır.’   Belirtilen 'görüşlere' ilişkin olarak sağlanan korumanın kapsamı, sorumsuzluğun en   tartışmalı yönlerinden biridir. Anayasal metinlerin çoğunda, 'görev sırasında' ifade   edilen görüşler kavramından yararlanılmaktadır. Bu, kısmen geniş bir yorumlamaya   olanak vermekte ve böylece, korumayı, Parlamento dışında yapılan belirli açıklamalar   bakımından uygulanabilir hâle getirmektedir. ....   Dokunulmazlığın aksine, sorumsuzluk, milletvekilinin görevi sona erdikten sonra   dahi sağlanan koruma sürdürüldüğünden dolayı mutlak bir niteliğe sahiptir.   ....   Dokunulmazlık   Genel olarak, bu tür bir bağışıklık, parlamentonun izni olmaksızın, üyelerin,   parlamento görevlerinin bir parçası olarak gerçekleştirilmeyen eylemlerden dolayı   tutuklanamayacağı veya kovuşturulamayacağı anlamına gelir.   Dokunulmazlık kavramı, milletvekillerine sağlanan koruma düzeyine göre   değişiklik göstermektedir. Durumun böyle olmasına karşılık, ilgili parlamento   önceden izin vermedikçe, milletvekilleri yalnızca tutuklanmaktan veya, ek olarak,   arama gibi belirli tedbirlerin uygulanmasından veya, daha yaygın olarak, mahkeme   celbinden veya herhangi bir ceza yargılamasından korunmaktadırlar.   ... Parlamenterlerin çoğunluğu, suçüstü halinde dokunulmazlıktan muafiyetin gerekli   olduğunu değerlendirmektedir. Suçüstü kavramı, kişinin kanuna aykırı eylemi işlerken   yakalandığı durumlara işaret eder. Genel olarak, bir suçun, suçüstü hali kapsamında   olup olmadığını belirlemek hâkimlerin görevidir. Yine de, bazı anayasalar uyarınca,   bağışıklığın gecikmeksizin kaldırılması için suçüstü halinin doğrulanması yeterli   olmayıp, söz konusu suçun aynı zamanda ciddi bir suç olması gerekmektedir.   Dokunulmazlığın süresine ilişkin olarak, bazı parlamenterler için dokunulmazlığın   parlamenterlik döneminin tamamı boyunca geçerli olduğu, bazı parlamenterler için ise   sadece parlamentonun oturum halinde olduğu dönemler için geçerli olduğu   görülmektedir.   ...   Sorumsuzluktan farklı olarak dokunulmazlık, sadece parlamenterlik görev süresi   boyunca etkilidir ve görev süresinin dolmasıyla birlikte etkisini yitirir. Dolayısıyla,   yasal işlemler sadece ertelenebilir, fakat kalıcı olarak engellenmez.   Yasama bağışıklığından muafiyet   ...   Üye Devletlerin parlamenterleri, yasama bağışıklığından muafiyet taleplerini kabul   etme veya reddetme kararlarına nasıl varmaktadır? Parlamenterlerin kararlarını   dayandırdıkları anlaşılan kılavuz ilkeler arasında özellikle şunların yer aldığını   görürüz:   39   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   • Olguları doğrulamak: Düzgün bir soruşturma, yapılmak istenen suçlamanın   gerçek amacını, yani bir parlamentere adil olmayan bir şekilde zulmetmek   ve görevini yerini getirirken özgürlük ve bağımsızlığını tehdit etmek   şeklindeki bir amacı açığa çıkarabilir;   • • İleri sürülen iddialar ceza gerektiren suçlara mı işaret ediyor, yoksa bunlar   daha ziyade siyasi mahiyette iddialar mıdır hususunu tespit etmek;   Suçlamaya temel teşkil ettiği iddia edilen gerekçeler ciddiye mi alınmalıdır   yoksa ciddiyetten uzak iddialar mıdır hususunu belirlemek.   ...”   B. Ülkeye özgü belgeler   1. Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu’nun (Venedik   Komisyonu) Türk Ceza Kanunu’nun 216, 299, 301 ve 314. maddeleri   hakkındaki görüşü   160. Venedik Komisyonu, 11 ve 12 Mart 2016 tarihlerinde   gerçekleştirilen 106. genel kurul toplantısında TCK’nın 216, 299, 301 ve   314. maddeleri hakkındaki görüşünü kabul etmiştir. Görüşün ilgili kısımları   aşağıdaki gibidir (dipnotlar hariç):   “...   E. 314. madde (silahlı örgüt)   95. TCK’nın 314 § 1 maddesinde, Kanun’un IV. kısmının (Millete ve Devlete Karşı   Suçlar) dördüncü ve beşinci bölümlerinde listelenen suçları işlemek amacıyla silahlı   örgüt kurmak, yönetmek ve bu örgüte üye olmak fiilleri suç sayılmaktadır.   ...   1.Silahlı örgüt üyeliği (314. madde)   98. İlgili madde silahlı örgüt ya da silahlı grup hakkında bir tanım içermemektedir.   Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 3 Nisan 2007 tarihli kararında (E. 2006/10-253 K.   2007/80) suç örgütlerinin –TCK’nın 220. maddesi anlamında– taşıması gereken ana   ölçütleri listelemiştir. Örgütün en az üç üyesi olmalıdır; örgüt üyeleri arasında sıkı   veya gevşek hiyerarşik bir bağlantı olmalıdır ve üyeler arasında “soyut bir bağ”   olması yeterli değildir; üyelerin suç işleme konusunda ortak kastı bulunmalıdır (henüz   suç işlenmemiş olsa dahi); örgüt zaman içerisinde süreklilik teşkil etmelidir; örgütün   yapısının, üye sayısının, örgütün tasarrufundaki araç ve gereçlerinin amaçlanan suçları   işlemeye yeterli/elverişli olması gereklidir.   ...   100. Silahlı örgüte “üyelik” kriteri hakkında yüksek mahkemenin geliştirdiği   Yargıtay’ın gelişmiş bir içtihadı vardır. Yargıtay, ilgili şüphelinin çeşitli eylemlerini,   bu eylemlerin “devamlılığı, çeşitliliği ve yoğunluğunu” göz önünde bulundurarak, bu   eylemlerin şüphelinin örgütle “organik bağının” olduğunu kanıtlayıp kanıtlamadığı,   ya da eylemlerinin “örgütün hiyerarşik yapısı” içerisinde bilerek ve isteyerek işlenmiş   olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğinin anlaşılması amacıyla incelemiştir. 6   Şubat 2012 tarihli ve E. 2010/2839, K. 2012/1406 sayılı kararda bir terör örgütüne üye   olmaya gönüllü yeni adaylara daima sığınak ve sahte kimlik temin eden ve onları   örgüte takdim eden ve örgüt için yeni üyeler arayan şüpheliler, silahlı bir örgüte üye   40   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   olmalarından dolayı mahkûm edilmişlerdir. Gerçek kimliğini saklamak amacıyla kod   ad edinme (örgüt içerisime) ve terör örgütü üyesi tarafından gönderilen bombayı   evinde saklama; yeni üyelere örgütün yapısı ve amaçları üzerine ders verme,   cezaevinden tahliye olduktan sonra örgütle yeniden irtibata geçme ve örgüt için para   toplamaya ve yeni üyeler bulmaya çalışma, üyesi olmak için “özgeçmiş raporunu”   örgüte teslim etme ya da örgüt üyesi olmaya istekli yeni gelenleri örgütün kamp   yerine götürme, örgüt için vergi toplanması kisvesi altında örgüt için para toplama ya   da örgütün kamp yerine gönderilmeden önce yeni üyelerin tıbbi tedavisini organize   etme vb. hareketlerin hepsi, atfedilen eylemlerin devamlılığı, yoğunluğu ve   çeşitliliğinin sanıkların silahlı örgütün hiyerarşik yapısı içinde bilerek ve isteyerek   hareket ettiklerini göstermesi nedeniyle, Yargıtay tarafından TCK’nın 314. maddesine   göre sanığın silahlı örgüte üyeliğini kanıtlar nitelikte olarak değerlendirilmiştir.   ...   102. Hükümet dışı kaynaklara göre, 314. maddenin uygulanmasında yerel   mahkemeler, çoğu davada, kişilerin silahlı bir örgüte üyeliği hakkında karar verirken   oldukça zayıf delillere dayanmakta; bu da 314. maddenin uygulanmasının   “öngörülebilirliği” hususunda soru işaretleri yaratmaktadır. Benzer şekilde, Freedom   House 2015 yılı Türkiye’de Basın Özgürlüğü Raporu’nda “TCK’nın 314. maddesinin,   silahlı örgüt üyeliği (…)’ne ilişkin geniş tanımıyla, gazetecilere, özellikle de Kürtlere   ve sol siyasetle ilişkili olanlara karşı kullanılmaya devam edilmektedir.” şeklinde   konuya değinmiştir. Ayrıca, Uluslararası Af Örgütü, 2013 yılında yayımladığı Türkiye   Raporu’nda, tek başına suç oluşturmayan bir eylemin, örneğin toplantı, dernek kurma   ve ifade özgürlüğü haklarının kullanımıyla ilgili bir davranışın, sanıkların silahlı   örgüte üyeliğinin kanıtı olarak sayıldığını değerlendirmiştir. Rapor’a göre bu   yaklaşımın ardında yatan sebep, kovuşturma makamlarının bu faaliyetlerin bir terörist   grup ile aynı genel amaçlara sahip oldukları şeklinde algılamalarıdır ve bunun   sonucunda “bireyler, yalnızca barışçıl ve başlı başına kanunlara uygun şekilde   gerçekleştirilen Kürt yanlısı aktivitelere katılımlarıyla ilişkili iddialar sebebiyle, terör   örgütü üyeliğinden yargılanmışlardır”. Uluslararası Af Örgütü tarafından sunulan   somut dava örneklerinde, sanıklar ile terör örgütü arasında bağlantı kurulmak için   kullanılan delillerden bahsedilmiştir. Bu örneklerin birinde, sanığın bir terör örgütü   tarafından düzenlendiği iddia edilen altı farklı gösteriye katılımı ve bunlardan birinde   bir konuşma yapması, başka bir örnekte ise, sanığın tanınmış bir Kürt yanlısı siyasi   parti olan Barış ve Demokrasi Partisi (BDP- tanınan Kürt yanlısı bir siyasi parti)   tarafından düzenlenen “Siyaset Akademisi”ne katılımı ve bu Akademi çerçevesinde   gerçekleştirdiği çeşitli faaliyetler bu bağlantıyı kurmada kullanılmıştır.   ...   106.   Sonuç olarak, Venedik Komisyonu öncelikle, Yargıtay içtihatlarında   davalıya atfedilen eylemlerin “devamlılığı, çeşitliliği ve yoğunluğuyla” kişinin bir   örgütle olan “organik bağını” göstermesini ya da bu eylemlerin davalının örgütün   “hiyerarşik yapısı” içerisinde bilerek ve isteyerek hareket ettiğini değerlendirdiği   yerleşik kriterlerinin dar bir şekilde uygulanmasını önermektedir. Bu kriterlerin geniş   yorumlanması, özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 7. maddesi kapsamında   kanunilik ilkesi ile ilgili sorunlara mahal verebilecektir.   107.   İkinci olarak, bir görüşün farklı şekillerde ifade edilmesi, ulusal   mahkemeler önünde davalının silahlı örgüt üyeliğine karar vermek için gereken tek   kanıtı teşkil etmemelidir. Yegâne delinin, ifade biçimlerinden ibaret olduğu   durumlarda silahlı örgüte üye olmaktan verilen mahkûmiyet, davalının ifade   özgürlüğüne müdahale teşkil edecek olup, söz konusu müdahalenin gerekliliği Avrupa   41   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   İnsan Hakları Mahkemesinin içtihadında öngörülen ölçütler, özellikle de “şiddete   teşvik” ölçütleri temelinde her davanın somut koşulları içerisinde incelenmelidir.   ...   123.   Venedik Komisyonu ... kaydedilen gelişmelerin açıkça yetersiz kaldığı   sonucuna varmaktadır. Mevcut görüşe konu olan tüm maddeler, orantısız yaptırımlar   öngörmekte ve çok geniş biçimde uygulanmakta, özellikle de Avrupa İnsan Hakları   Sözleşmesi’nin 10. maddesi ve bununla ilgili içtihat ile Medeni ve Siyasi Haklara   ilişkin Uluslararası Sözleşme’nin 19. maddesi kapsamında korunan faaliyetleri   cezalandırmaktadır.   124.   Bu dört madde kapsamında yapılacak uygulamanın Avrupa İnsan Hakları   Sözleşmesi’nin 10. maddesi ve Medeni ve Siyasi Haklara ilişkin Uluslararası   Sözleşme’nin 19. maddesine tam olarak uygun olması için, bu dört maddenin   tamamen farklı bir şekilde uygulanması gerekir. Komisyon, ifade özgürlüğü   hususunda caydırıcı etki yaratan kovuşturma işlemlerinin ve özellikle derece   mahkemeleri tarafından verilen mahkûmiyet kararlarının sona ermesi gerektiğinin   altını çizmektedir. Kişinin bazı durumlarda yıllarca süren ceza kovuşturmasına tabi   tutulduktan sonra sonunda Yargıtay tarafından hakkında beraat kararı verilmesi yeterli   değildir. Bununla beraber, Komisyon, Devletlerin farklı ve alternatif düşüncelerin   yeşerebileceği elverişli bir ortam yaratma şeklindeki pozitif yükümlülüğünün   öneminin altını çizmektedir.   ...   128. TCK’nın 314. maddesi (silahlı örgüt üyeliği) ile ilgili olarak, davalıya   atfedilen eylemlerin, “devamlılığı, çeşitliliği ve yoğunluğu” itibariyle kişinin silahlı   örgütle “organik ilişkisi” olduğunu göstermesi gerektiği ya da kişinin eylemlerinin   örgütün “hiyerarşik yapısı” içerisinde bilerek ve isteyerek işlenmiş olarak   değerlendirilip değerlendirilemeyeceği yönündeki Yargıtay içtihadındaki yerleşik   kriter katı bir şekilde uygulanmalıdır. ...”   2. Venedik Komisyonunun Anayasa’nın 83. maddesinin ikinci fıkrasının   askıya alınmasına ilişkin görüşü   161. Venedik Komisyonu, 14 ve 15 Ekim 2016 tarihlerinde   gerçekleştirilen 108. genel kurul toplantısında yasama dokunulmazlığı   ilkesinin, değişikliğin kabul edildiği tarihte dokunulmazlığının   kaldırılmasına ilişkin davaları bulunan milletvekilleri hakkında   uygulanamayacağını öngören Anayasa değişikliği hakkındaki görüşünü   kabul etmiştir. Bu görüşün ilgili bölümleri aşağıdaki gibidir:   “48. Anayasa değişikliği teklifinin genel gerekçesinde “bazı milletvekillerinin   yapmış oldukları teröre manevi ve moral destek manasındaki açıklamaları, bazı   milletvekillerinin teröre ve teröristlere fiili manada destek ve yardımları, bazı   milletvekillerinin ise şiddet çağrıları kamuoyunda büyük infial” meydana getirdiği ve   değişikliğin amacının bu konulara cevap vermek olduğu ifade edilmiştir.   Milletvekillerinin teröre destek olarak yorumlanabilecek ifadeleri gerçekten ceza   hukuku kapsamında cezalandırılır nitelikte olabilir, ancak bu türden ifadeler normalde   siyasi nitelikte olduğundan yasama dokunulmazlığı kapsamında yer alıp   almayacakları sorusu özellikle önemlidir.   ...   42   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   80. 12 Nisan 2016 tarihli Anayasa değişikliği Mecliste hâlihazırda bekleyen   fezlekelerle ilgili 139 milletvekili hakkında ‘tek seferlik’ geçici (ad hoc) ve şahsa   yönelik (ad homines) bir düzenlemedir. TBMM, kurucu iktidar yetkisini kullanarak,   Anayasa’nın 83 ve 85. maddelerinde yer alan dokunulmazlık rejimini gelecekteki   dosyalar bakımından muhafaza etmiş, ancak genel bir dil kullanmakla birlikte   kimlikleri bilinen kişilerle ilgili belli davalar bakımından bu rejime istisna getirmiştir.   Bu durum anayasa değişikliği prosedürünün kötüye kullanımı anlamına gelmektedir   81. Söz konusu milletvekilleri hakkındaki davaların tek tek ele alınmasının fazla   uzun süreceği ve TBMM’nin gündemini gereksiz yere işgal edeceği yönündeki   argüman ikna edici değildir. Dokunulmazlıkların kaldırılması usulünü basitleştirmek   yerine, mevcut karmaşık sistem muhafaza edilmiş ancak 139 milletvekili bakımından   istisna uygulanmıştır. TBMM’nin ağır iş yükü, bu milletvekilleri hakkındaki davaların   Anayasa değişikliğinin kabulünden önce ve sonra Meclis önüne gelen tüm   dosyalardan ayrı tutulmasını haklı kılamaz. Bu uygulama eşitlik ilkesini ihlal   etmektedir. Komisyona göre, Türkiye’de yasama dokunulmazlığı sistemi,   zayıflatılmamalı, aksine, özellikle Milletvekillerinin ifade özgürlüğünü güvence altına   alacak şekilde güçlendirilmelidir.   ...”   3. Venedik Komisyonunun 21 Ocak 2017 tarihinde TBMM tarafından   kabul edilen ve 16 Nisan 2017 tarihinde Ulusal Referanduma   sunulan Anayasa değişikliklerine ilişkin görüşü   162. Venedik Komisyonu, 10 ve 11 Mart 2017 tarihlerinde   gerçekleştirilen 110. genel kurul toplantısında Türkiye Cumhuriyeti   Anayasası’nda parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı sistemine geçişi   öngören mevzuat tasarısı hakkındaki görüşünü kabul etmiştir. Görüşün ilgili   kısımları aşağıdaki gibidir (dipnotlar hariç):   “21. Birincisi; müzakereler, muhalefet cephesinden ciddi sayıda vekilin gıyabında   gerçekleştirilmiştir. Nitekim 20 Mayıs 2016 tarihinde çıkarılan, 8 Haziran 2016   tarihinde Resmî Gazetede yayınlanan ve aynı gün yürürlüğe giren Anayasa   değişikliğini müteakiben birçok milletvekilinin dokunulmazlıkları kaldırılmıştır. 4   Kasım 2016 tarihinde meclisteki ikinci en büyük muhalefet partisi olan HDP’nin   Başkanı (Selahattin Demirtaş) ve beraberindeki 8 HDP’li milletvekili tutuklanmıştır.   Venedik Komisyonunun Türkiye’de milletvekillerinin dokunulmazlığının iade   edilmesi yolundaki tavsiyesine rağmen halen HDP’li 13 milletvekili tutuklu   bulunmaktadır.   ...   119. Komisyon, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun (HSK) teklif edilen oluşumunun   son derece sorunlu olduğunu tespit etmiştir. Üyelerinin neredeyse yarısı (13’ün   içinden 4+2=6) Cumhurbaşkanı tarafından atanacaktır. Bu bağlamda   Cumhurbaşkanının artık tarafsız bir güç olmayacağının, parti politikasıyla iştigal   edeceğinin tekrar altının çizilmesi gerekmektedir: Cumhurbaşkanının Hâkimler ve   Savcılar Kurulunun üyeleri seçiminin, siyasi açıdan tarafsız olmasına gerek   olmayacaktır. Geriye kalan 7 üye ise Büyük Millet Meclisi tarafından seçilecektir.   Cumhurbaşkanı, partisinin Mecliste beşte üç çoğunluğa sahip olması halinde   HSK’daki tüm pozisyonları doldurabilecektir. Eğer Cumhurbaşkanının partisi, eş   zamanlı seçim sistemi kapsamında neredeyse garanti edildiği üzere, koltukların en az   beşte ikisine sahipse, birkaç koltuğu daha elde ederek Cumhurbaşkanı tarafından   43   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   atanan üyelerle birlikte çoğunluğu oluşturacaktır. Hâkimler ve Savcılar Kurulunun   hâkimlerin ve Cumhuriyet savcılarının atanması, terfii, tayini, cezalandırılması ve   görevden alınması konularını denetleyen ve kendi kendini yöneten bir kurul olması   sebebiyle, bu durum yargıyı ciddi derecede tehlikeye atacaktır. Bu kurul üzerindeki   kontrolü ele almak, bilhassa da hâkimlerin sıkça görevden alındığı ve tayinlerinin de   artık genel bir uygulama haline geldiği bir ülkede hâkim ve Cumhuriyet savcıları   üzerindeki kontrolü de ele almak anlamına gelecektir. Bu bağlamda değişiklik   tekliflerinin, Hakimler ve Savcılar Kurulu üyelerinin değişikliklerin yürürlüğe girdiği   tarihten itibaren otuz gün içinde seçilmelerini öngörmesi ve değişiklikleri destekleyen   siyasi erklerin, TBMM’deki koltukların beşte üçünden fazlasına sahip olması ve bu   sayede de Hâkimler ve Savcılar Kurulundaki tüm koltukları doldurabilmeleri dikkate   değerdir.   ...”   4. Venedik Komisyonunun sulh ceza mahkemelerinin görev, yetki ve   işleyişleri hakkındaki görüşü   163. Venedik Komisyonu, 13 Mart 2017 tarihinde gerçekleştirilen   110. genel kurul toplantısında “sulh ceza hâkimliklerinin” (sulh ceza   mahkemeleri) görev, yetki ve işleyişleri hakkında 852/2016 sayılı görüşünü   yayınlamıştır. Görüşün ilgili kısımları aşağıdaki gibidir (dipnotlar hariç):   “76. Tutukluluk süresinin uzunluğu Türkiye’de halen ciddi bir sorun teşkil   etmektedir. Adalet Bakanlığı, tutukluların sayısının hüküm giyenlerin sayısına olan   oranının, sulh ceza hâkimliklerinin kurulmasından önce 2007 ile 2014 seneleri   arasında yüzde 50’den yüzde 14’e düştüğünü gösteren istatistikleri sunmuştır. Ancak   bu oran, darbe girişimine kadar sabit kalmıştır. Dolayısıyla bu istatistikler, sulh ceza   hâkimliklerinin kurulmasının ve aynı düzeydeki sulh ceza hâkimlikleri arasındaki   yatay itiraz sisteminin, tutukluluk süresinin uzunluğu sorunsalının azaltılmasında   başarılı olmadığını göstermektedir.   78. ... Sulh ceza hâkimlikleri tarafından verilen tutuklama kararları, yatay itiraz   sistemi nedeniyle sorunludur. Ayriyeten Savcılık, soruşturma evresinde tutukluğu   devam eden kişilerin ve gerekçeleri yetersiz olan kararlara dayanılarak sulh ceza   hâkimlikleri tarafından tutuklanan kişilerin en kısa sürede salıverilmesini talep   etmelidir.   94. ... Ancak yukarıda incelendiği üzere sulh ceza hâkimliklerinin kurulma biçimi   ve işleyiş yöntemi, kararlarında yetersiz etkenlerin oluşmasına müsait bir ortam   hazırlamaktadır. Bu bakımdan bireysel örnekler yüksek ihtimalle daha da geniş bir   problemin göstergesidir. Sulh ceza hâkimliklerinin kararlarına karşı Anayasa   Mahkemesine başvuruda bulunulabilmesi bu yapısal soruna çözüm getirmemektedir.   95. Özetlemek gerekirse sulh ceza hâkimlerinin bireylerin insan hakları üzerinde   çok güçlü etkisi olan kararları yeteri derecede gerekçelendirmedikleri, büyük ihtimalle   de aşırı iş yoğunluklarından sebep gerekçelendirmeye vakit bulamadıkları birçok   emsal bulunmaktadır.”   5. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserinin 2016 yılında Türkiye’ye   yaptığı ziyaretlerin ardından düzenlediği memorandum   164. İnsan Hakları Komiseri, 15 Şubat 2017 tarihinde Türkiye’de   ifade özgürlüğü ve basın özgürlüğüne ilişkin memorandumunu   44   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yayınlamıştır. Memorandumun ilgili kısımları aşağıdaki gibidir (dipnotlar   hariç):   “Meclisteki tartışma alanını sınırlandırmak üzere adli tacize başvurulması   59. Eleştirel gazeteciler bu durumun en göz önünde bulunan mağdurları olsa da ...,   birçok diğer kesim ve grup da doğrudan hedef alınmıştır. Bu vaziyetin özellikle   rahatsız eden bir tezahürü milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırılmasıdır.   Venedik Komisyonunun geçici, “tek seferlik” ve şahsa özel bir adım olarak nitelediği   bir hamle ve ayrıca anayasa değiştirme usulünün kötüye kullanılmasıyla, hakkında   fezleke bulunan 139 milletvekilinin yasama dokunulmazlığı meclis çoğunluğunca   kaldırılmıştır. Bu adımın en endişe verici yönlerinden biri, soruşturma konusu   eylemlerin çoğunluğunun, örneğin Cumhurbaşkanına veya diğer kamu görevlilerine   hakaret, terör propagandası veya kin ve düşmanlığa tahrik gibi suçlamalar   çerçevesinde bu milletvekillerinin verdiği beyanatlardan kaynaklı olmasıdır.   Anayasa değişikliğinin gerekçe bölümünde amacın, diğerlerinin yanı sıra, “bazı   milletvekillerinin teröre manevi ve moral destek manasındaki açıklamalarının”   yarattığı infiali karşılamak olduğu belirtilmektedir. Venedik Komisyonunun altını   çizdiği gibi, özellikle bir muhalefet partisi olan HDP’nin neredeyse bütün   milletvekilleri bu değişiklikten etkilenmiştir. Bu adımın sonucunda, çok sayıda   muhalefet partisi milletvekili hakkındaki kovuşturmalar devam etmektedir. HDP’nin   eş başkanları dahil birçok üyesi, Kasım 2016’da gözaltına alınmıştır. Türk yetkililer,   bunun sebebinin milletvekillerinin savcı önünde ifade verme çağrılarını reddetmeleri   olduğunu ifade etmişlerdir. Bununla beraber, zorla ifade verdirildikten sonra bile, 11   milletvekili hala tutukludur ve bu kritik noktada meclisteki vekillik görevlerini ifa   edememektedirler   60. AİHM “ifade özgürlüğü herkes için önemli olsa da halkın seçilmiş temsilcisi   için özellikle önemlidir. O seçmenlerini temsil eder, onları meşgul eden meselelere   dikkat çeker ve onların menfaatlerini savunur. Dolayısıyla, muhalefet partisi   milletvekilinin ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleler …, Mahkeme tarafından en   sıkı incelemeyi gerektirir” olduğunu açıkça belirtmiştir. Komiser ayrıca, esasen   üyelerinin 10. maddesi ile korunan ifadeleri nedeniyle haksız yere kapatılmış olan,   HDP’nin önceli siyasi parti DTP hakkındaki AİHM kararını hatırlatır. Komiser,   bilhassa, söz konusu ifadelerin, bugün dokunulmazlıkların kaldırılmasının gerekçesi   olarak kullanılan beyanlarla çok benzer olduğunu not düşer.   61. Komiser, yetkililerin dikkatini, özellikle Mahkemenin vardığı, DTP’nin   savunduğu ilkelerle PKK’nın savundukları arasında bir paralellik olduğu gerçeğinin   tek başına, partinin politikalarını hayata geçirmek için güç kullanımını onayladığı   hükmüne varmak için yeterli olmadığı sonuca dikkat çeker. Eğer yalnızca bu ilkelerin   savunucusu olarak bir siyasi grubun terörü desteklediği düşünülüyorsa, bu, ilgili   mevzuları demokratik bir tartışma ortamı içinde ele alma imkânını azaltacak ve silahlı   hareketlerin söz konusu ilkelerin savunulmasını tekelleri altına almalarına yol   açacaktır. Komiser, bugünkü iklimde, milletvekili dokunulmazlıklarının   kaldırılmasının ve akabinde milletvekillerinin gözaltına alınmalarının ve   tutuklanmalarının sadece milyonlarca seçmeni oy haklarından mahrum etmediği, aynı   zamanda bütün Türk halkına had safhada tehlikeli ve korkutucu bir mesaj gönderdiği   ve insan haklarına ilişkin olan da dâhil olmak üzere demokratik tartışma alanını çok   ciddi bir biçimde daralttığı görüşündedir.”   45   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   6. Parlamentolar Arası Birlik (PAB) Yönetim Konseyi tarafından kabul   edilen karar   165. PAB Yönetim Konseyi, 18 Ekim 2017 tarihinde, St.   Petersburg’daki 201. oturumunda, başvuran dâhil olmak üzere, 56 HDP   milletvekiline ilişkin kararını kabul etmiştir. Konsey özellikle, aşağıdakileri   belirtmiştir:   “...   5.Terörle mücadele mevzuatı ve bir suç örgütüne üyelik suçu ile bağlantılı olarak   ifade ve dernek kurma özgürlüğü hususunda uzun süredir devam eden endişelerini   hatırlatır ve bu endişeleri derhal, uygun bir şekilde ele almaları için Türk yetkili   makamlarına önceden verdiği tavsiyelerini yineler; Türk yetkili makamlarını, tüm   mahkeme kararlarının ilgili alıntıları da dâhil olmak üzere ilgili milletvekilleri   aleyhindeki suçlamaları ve mahkûmiyetleri desteklemek için sunulan deliller ve belirli   olaylar hakkında talep edilen bilgileri paylaşmaya davet eder; ayrıca, özellikle,   kararlar verildiğinde, yargılamalardaki yeni gelişmeler hakkında bilgilendirilmeyi de   arzu eder;   6.Son gelişmelerin ve davanın çözümüne yönelik ilerleme eksikliğinin, devam eden   yargılamaların, Halkların Demokratik Partisini (HDP) parlamentoda etkili temsilden   mahrum bırakmayı, muhalefet partilerini parlamentoda ve daha geniş siyasi arenada   zayıflatmayı ve dolayısıyla, temsil ettikleri nüfusları susturmayı amaçlamış   olabileceği yönündeki korkuları kayda değer bir şekilde doğrular gibi göründüğü   hususunda ikazda bulunur; etkilenen nüfuslar için sınırlı parlamento temsili   imkânının, Türkiye’nin Güneydoğusunda hüküm süren siyasi durum ve güvenlik   durumunun daha da kötüleşmesine sebep olmanın yanı sıra bir bütün olarak   parlamento kurumunun bağımsızlığını zayıflatabileceği yönündeki endişelerini   yeniden tasdik eder;   ...”   7. Uluslararası Af Örgütünün Dünyada İnsan Haklarının Durumu   hakkındaki 2017/18 raporu   166. Uluslararası Af Örgütünün dünyada insan haklarının durumuna   ilişkin 2017/18 yıllık raporunun Türkiye ile ilgili bölümleri aşağıdaki   gibidir:   “Türkiye   ...   Devam eden olağanüstü hâl, insan hakları ihlalleri için uygun bir zemin oluşturdu.   Her tür muhalefet acımasızca bastırılmış, gazeteciler, siyasi aktivistler ve insan hakları   savunucuları hedef alınanlar arasında yer almıştır ...   Arka Plan   ...   Kürt kökenli sol parti olan Halkların Demokratik Partisi’nin (HDP), aralarında iki   genel başkanının da olduğu dokuz milletvekili 2016 yılında tutuklandıktan sonra yıl   boyunca tutuklu kalmıştır. HDP’nin kardeş partisi Demokratik Bölgeler Partisi’nin,   Türkiye’nin güney ve güneydoğu bölgelerinde Kürtlerin yoğun olarak yaşadıkları   46   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yerleri temsil eden ve seçimle göreve gelen altmış belediye başkanı da tutuklu   kalmıştır. Bunların yerine atanan ve seçimle gelmeyen devlet görevlileri 2017   boyunca göreve devam etmiştir ...   İfade özgürlüğü   Sivil toplum temsilcileri, aynı zamanda toplum geneli, işten çıkartılma,   derneklerinin kapatılması veya cezai kovuşturmaya uğrama korkusuyla sosyal medya   paylaşımlarını silerek ve kamusal alanda yorumda bulunmaktan kaçınarak oto sansür   uygulamıştır. Binlerce kişi, barışçıl biçimde ifade özgürlüğü hakkını kullandığı için,   hakareti suç sayan yasalar kapsamında ve terörle ilgili uydurma suçlarla cezai   soruşturma ve kovuşturmalara uğramıştır. Keyfi ve ceza olarak nitelendirilecek denli   uzun tutuklumalar rutin olarak uygulanmıştır. Soruşturmaların gizli detayları   hükümete yakın basın organlarına sıklıkla sızdırılmış ve gazetelerin ön sayfalarında   yer almıştır, hükümet sözcüleri ise devam eden soruşturmalar hakkında önyargılı   açıklamalarda bulunmuştur. Gazeteciler ve siyasi aktivistlere yönelik cezai   kovuşturmalar devam etmiş, insan hakları savunucularına karşı açılan dava sayısında   keskin bir artış yaşanmıştır. Uluslararası gazeteciler ve medya mensupları da hedef   alınmıştır.   Radyo, televizyon ve basılı medyada hükümete yönelik eleştiriler büyük oranda   ortadan kalkmış, muhalif görüşler ağırlıklı olarak internet temelli medyaya sıkışmıştır.   Hükümet, internetteki içeriği sansürlemek amacıyla, etkili bir itiraz yolu bulunmayan   idari engelleme kararlarına başvurmaya devam etti. ...”   HUKUKİ DEĞERLENDİRME   I. BÜYÜK DAİRE ÖNÜNDEKİ DAVANIN KAPSAMI   167. Mahkeme, Büyük Daire önüne taşınan davanın içeriği ve   kapsamının, Daire’nin kabul edilebilirlik kararıyla sınırlı olduğunu   hatırlatmaktadır (bk. Murtazaliyeva/Rusya [BD], no. 36658/05, § 88, 18   Aralık 2018). Dolayısıyla Büyük Daire, hâlihazırda kabul edilemez olarak   beyan edilen şikâyetleri inceleyememektedir. Sonuç olarak, başvuranın,   hukuka aykırı bir şekilde yakalanıp gözaltında alındığına ve ilk   tutuklanması ve devam eden tutukluluk hâlinin iç hukuka uygun olmadığına   ilişkin şikâyetleri, bu şikâyetlerin her biri Daire tarafından kabul edilemez   bulunduğundan dolayı söz konusu dava kapsamından çıkarılmalıdır (bk.   sırasıyla, Daire Kararının 127-30 ve 142-50. paragrafları).   168. Sözleşme’ye ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki,   Cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasını, tutukluluğu sırasında yürütmek   zorunda kalışına dair şikâyetine ilişkin olarak, başvuran, bu hususu Büyük   Daire nezdinde, ilk kez, 16 Mayıs 2019 tarihli görüşlerinde dile getirmiştir.   Söz konusu şikâyet, Dairenin kabul edilebilirliğe ilişkin kararında yer   almadığından dolayı Mahkeme, yargılamaların bu aşamasında bu hususu   inceleyememektedir (bk. diğer kararlar arasında, Rooman/Belçika [BD], no.   18052/11, § 123, 31 Ocak 2019).   169. Başvuranın Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki şikâyetine   ilişkin olarak Mahkeme, Dairenin, kabul edilebilirlik veya esasa ayrıca karar   47   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   vermeyi gerekli görmediğini kaydetmektedir. Dolayısıyla şikâyet, ne kabul   edilebilir ne de kabul edilemez bulunmuştur. Bu hususa ilişkin içtihadı   doğrultusunda (bk. Ilias ve Ahmed/Macaristan ([BD], no. 47287/15, §§ 167-   78, 21 Kasım 2019) Mahkeme, bu şikâyetin başvuru kapsamında olduğu   kanaatindedir.   170. Yukarıdakiler ışığında, somut dava, başvuranın Sözleşme’nin 5   § 1 maddesi (bir suç işlediğine dair makul şüphe olmadığı iddiası), 5 § 3   maddesi, 5 § 4 maddesi (Anayasa Mahkemesinin ivedilikle yargı   denetiminde bulunmadığı iddiası), 10. maddesi ve 1 No.lu Protokol’ün 3 ve   5. maddesi ile bağlantılı olarak (meclis seçimine adaylığını koyma ve   milletvekili olarak siyasi faaliyetlere katılma hakkına ilişkin) 18. maddesi   kapsamındaki şikâyetlerini kapsamaktadır.   II. HÜKÜMETİN İLK İTİRAZLARI   171. Hükümet, beş ilk itirazda bulunmuştur.   A. Sözleşme’nin 35 § 2 (b) Maddesi Kapsamındaki İlk İtiraz   1. Tarafların Beyanları   (a) Hükümet   172. Hükümet, HDP’nin Haziran 2016’da başvuran dâhil olmak   üzere 55 HDP milletvekili adına Parlamentolar Arası Birliğin (“PAB”)   Parlamenterlerin İnsan Hakları Komitesine bir şikâyette bulunduğunu   belirtmiştir. Şikâyet daha sonra, ilgili milletvekillerinin tutukluluğuna ilişkin   şikâyetlerin eklenmesiyle değiştirilmiştir ve insan haklarının ihlal edildiği   iddiaları da şikâyete dâhil edilmiştir. Her şeyden önce, yasama   bağışıklıklarının ihlal edildiğine ilişkin şikâyette bulunmuşlardır; haklarında   başlatılan ceza soruşturmaları ve yargılamalardan dolayı ifade   özgürlüklerinin ve dernek kurma özgürlüklerinin ihlal edildiğini de iddia   etmişlerdir ve ilgili milletvekillerinin bazılarının tutuklanmasına ve ceza   yargılamalarının adil olmamasına ilişkin şikâyette bulunmuşlardır.   Akabinde, PAB Komitesi birçok rapor düzenlemiştir ve PAB Yönetim   Konseyi, davaya ilişkin kararları kabul etmiştir. Özellikle, Nisan 2019   tarihinde, PAB Yönetim Konseyi, son gelişmelere ve hususlara değinmek   amacıyla bu davayı düzenli bir şekilde incelemeye devam etmesi ve   zamanında geri bildirimde bulunması hususlarında PAB Komitesinden   talepte bulunmuştur. Hükümet, başvuranın davasının, PAB Komitesi   nezdinde hâlâ derdest olduğunu belirtmiştir.   173. Hükümet, Sözleşme’nin 35 § 2 (b) maddesinin anlamı dâhilinde   başvuranın şikâyetlerini, uluslararası başka bir soruşturma veya çözüm   mercisi olan PAB Komitesine böylece sunduğunu ileri sürmüştür. Hükümet,   PAB İç Tüzüğünün 1. maddesinde belirtildiği üzere PAB’ın “uluslararası   48   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   bir kuruluş” olduğunu iddia etmiş ve Daire’nin, PAB’ın 1995 yılından sonra   değişen mevcut yasal statüsünü göz önünde bulundurmadığı dikkate   alındığında, Lukanov/Bulgaristan kararı ışığında Hükümetin itirazlarını   reddederek hata yaptığını ileri sürmüştür (no. 21915/93, 12 Ocak 1995   tarihli Komisyon kararı, Kararlar ve Raporlar (KR) 80-A, s. 108). Bu   bağlamda Hükümet, iki akademik görüşe atıfta bulunarak, PAB’ın   genellikle uluslararası bir hükümet kuruluşu olarak kabul edildiğini ileri   sürmüştür.   174. Hükümet, milletvekillerinin insan hakları ihlali iddialarının   incelenmesine ilişkin olarak PAB tarafından tesis edilen usulün “Sözleşme   ile kurulanlara benzer olarak yarı-yargısal işlemler içerdiğini ve böylece,   Sözleşme’nin 35 § 2 (b) maddesi anlamı dâhilinde “başka bir uluslararası   soruşturma veya çözüm mercisi”ne karşılık geldiğini ileri sürmüştür. Bu   bağlamda, Hükümet, her ikisi de Mahkemenin yerleşik içtihadı uyarınca   “başka bir uluslararası soruşturma veya çözüm mercisi”ne karşılık gelen,   Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Komitesi Keyfi Tutuklamalar   Çalışma Grubu ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Örgütlenme   Özgürlüğü Komitesi tarafından izlenen söz konusu usul, ve usuller arasında   birçok benzerlik olduğunu iddia etmiştir.   (b) Başvuran   175. Başvuran Gürdeniz/Türkiye ((k.k.), no. 59715/10, 18 Mart   2014) davasına atıfta bulunarak, PAB tarafından tesis edilen usulün   “uluslararası başka bir soruşturma veya çözüm usulü” tanımıyla   örtüşmediğini ileri sürmüştür. Bu usul, Sözleşme ile kurulanlara benzer   yargısal veya yarı yargısal işlemleri kapsamamaktaydı. Bu bağlamda,   başvuran, ilgili milletvekillerinin şikâyetlerine ilişkin olarak PAB tarafından   raporlar düzenlendiğini ancak bireysel koşullarını ele almadığını eklemiştir.   Dolayısıyla, raporlar, etkili tazmin olanağı sağlayabilecek bir karar teşkil   etmemiştir.   176. Başvuran, HDP milletvekillerinin şikâyetine ilişkin olarak PAB   Komitesi tarafından kabul edilen 71 sayfalık raporun, yalnızca Türkiye’ye   değil aynı zamanda diğer ülkelere de ilişkin değerlendirmeler, öneriler ve   tavsiyeler içerdiğini ileri sürmüştür. Türk milletvekillerinin durumu,   raporun 49-56. sayfalarında ele alınmıştır. Söz konusu paragraflar, yalnızca   başvuranın değil aynı zamanda HDP milletvekillerinin tümü, bazı eski   milletvekilleri ve CHP’den bazı milletvekillerinin de durumunu   kapsamaktadır. Söz konusu paragraflar, yasama bağışıklığının kaldırılması,   ifade ve dernek kurma özgürlüğü ve Türkiye’de yargıya ilişkin genel bir   değerlendirme sunmaktaydı. Başvuran, BM İnsan Hakları Komitesi veya   Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu tarafından kabul edilen kararların, şekil   ve içerik bakımından PAB raporundan farklı olduğunu ve PAB raporunun,   ilgili hakların ihlalinin yasal tespiti açısından bir dayanak sağlamadığını   ileri sürmüştür. Başvuranın davasındaki rapor, Hükümeti, tutuklulukları   49   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   sırasında milletvekillerini ziyaret etmesi için PAB’a izin vermemesi   nedeniyle eleştirmiş, ayrıca milletvekillerinin aldıkları hapis cezalarını da   eleştirmiş ve tutuklanan milletvekillerinin yarısının ve görevden alınan beş   milletvekilinden dördünün kadın olduğunu kaydederek PAB’ın, bu   durumun kadınların Millet Meclisi içindeki temsilini zayıflatabileceği   yönündeki endişelerini vurgulamıştır.   177. Başvuranın beyanına göre, PAB Komitesinin raporu ve PAB   Yönetim Konseyinin kararı, söz konusu kuruluş tarafından gerçekleştirilen   siyasi bir tespit anlamına gelmiştir ve Hükümete siyasi baskı uygulamayı   amaçlamıştır. Somut davada, insan haklarına ilişkin olarak başvuran   tarafından ileri sürülen iddiaları ele almamış veya bu iddialara yönelik bir   hukuk yolu sunmamıştır.   2. Daire kararı   178. Daire, Avrupa İnsan Hakları Komisyonunun (“Komisyon”)   yukarıda anılan Lukanov davasında vardığı, PAB’ın dünyanın her yerinden   parlamenterleri bir araya getiren bir sivil toplum kuruluşu olması nedeniyle   “uluslararası başka bir soruşturma veya çözüm mercisi” teşkil etmediği   yönündeki sonucu onaylamıştır. Dolayısıyla Daire, Hükümetin itirazını   reddetmiştir.   3. Büyük Dairenin değerlendirmesi   179. Somut davada Mahkeme, yukarıda anılan Lukanov davasında   Komisyon tarafından verilen karardan bu yana ilk defa, PAB Komitesine   yapılan bir şikâyetin “uluslararası başka bir soruşturma veya çözüm usulü”   olarak kabul edilip edilemeyeceğini Sözleşme’nin 35 § 2 (b) maddesi   kapsamında incelemeye davet edilmektedir.   180. Mahkeme ilk olarak, bu hususun, Sözleşme’nin, derdest dava   (lis pendens) ilkesini yansıtan 35 § 2 (b) maddesinin ikinci kısmı ile ilgili   olduğunu gözlemlemektedir. Amacı, birden fazla uluslararası organın, esas   bakımından aynı olan başvuruları eş zamanlı olarak ele alacağı bir   durumdan kaçınmaktır; bu durum, aynı davalara ilişkin çok sayıda   uluslararası yargılamadan kaçınmayı amaçlayan Sözleşme’nin ruhu ve   lafzına aykırı olacaktır (bk. Radomilja ve Diğerleri/Hırvatistan [BD], no.   37685/10 ve 22768/12, § 119, 20 Mart 2018).   181. Bu kriterin ilk kısmına ilişkin olarak Mahkeme, olaylar, taraflar   ve şikâyetlerin aynı olması hâlinde, bir başvurunun, “esas bakımından aynı”   olarak değerlendirildiğini tekrarlamaktadır (bk. yukarıda anılan Gürdeniz, §   41).   182. İkinci kısma, diğer bir deyişle bireysel bir başvuruda dile   getirilen bir hususun, 35 § 2 (b) maddesinde öngörülen şartlar anlamında   ”uluslararası başka bir soruşturma veya çözüm mercisi”ne hâlihazırda   sunulup sunulmadığına ilişkin olarak, Mahkeme, incelemesinin, resmi bir   50   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   doğrulama ile sınırlı olmadığını fakat uygun olduğu takdirde, denetim   organının niteliğinin, izlediği usulün ve kararlarının etkisinin Mahkemenin   yargı yetkisini söz konusu hüküm tarafından kapsam dışı bırakacak nitelikte   olup olmadığını belirlemeye kadar uzandığını hatırlatmaktadır (bk.   Mahkemenin istişari bir görüş beyan etme yeterliliğine ilişkin Karar, § 31,   AİHM 2004–VI). Bu bağlamda, Mahkemenin incelemesinin temel amacı,   söz konusu organ nezdindeki usulün, usuli yönleri ve olası etkileri   bakımından Sözleşme’nin 34. maddesinde öngörülen bireysel başvuru   hakkına benzer olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceğini belirlemektir.   Mahkeme ayrıca, Sözleşme’nin 34. maddesi kapsamında yapılan   başvuruları ele alırken, görevlerinden birinin bireysel davalarda adaleti   sağlamak ve gerektiği takdirde, adil tazmin sağlamak olduğunu da   hatırlatmaktadır.   183. Mahkeme, bu alandaki kriterleri Yunanistan Banka İşçileri   Sendikaları Federasyonu ((k.k.), no. 72808/10, §§ 32-45, 6 Aralık 2011)   davasında belirlemiştir. Mahkeme, söz konusu usulün başvurana etkili   koruma sağlayacak bazı özellik ve güvenceler içermesi gerektiğine   hükmetmiştir. Devletin üzerine düşen sorumluluğu tesis edebilme (bk.   Peraldi/Fransa (k.k.), no. 2096/05, 7 Nisan 2009) ve iddia konusu ihlali   uygun tazmin sunarak sona erdirebilmeye ek olarak (bk. Mikolenko/Estonya   (k.k.), no. 16944/03, 5 Ocak 2006) bu tür bir mekanizma aynı zamanda   aleni, uluslararası ve yargısal veya yarı yargısal olmalıdır.   184. Yukarıda anılan Lukanov davasında, Komisyon, “başka bir   merci” kavramının Sözleşme tarafından belirlenenlere benzer yargısal veya   yarı yargısal işlemlere atıfta bulunduğuna ve “uluslararası soruşturma veya   çözüm” kavramının Devletler tarafından kurulan kurumları ve mercileri   ifade ettiğine ve dolayısıyla sivil toplum kuruluşlarını kapsamadığına karar   vermiştir. Komisyon ayrıca, Sözleşme’nin 27 § 1 (b) maddesinin (bugünkü   35 § 2 (b) maddesine eş değer) hükümetlerarası kurum ve mercilere atıfta   bulunduğunu tespit etmiştir. Dolayısıyla, Komisyon, sivil toplum   kuruluşları tarafından kurulan mekanizmaların açıkça, Sözleşme’nin 35 § 2   (b) maddesi kapsamına girmediğini doğrulamıştır. Bununla birlikte, belirli   bir mekanizma, sivil toplum kuruluşu tarafından kurulmamış olsa bile bu,   kendiliğinden, “başka bir soruşturma veya çözüm mercisi” olarak   nitelendirildiği anlamına gelmemektedir. Bununla birlikte, Mahkemenin bu   tür durumlarda yanıt vermeye davet edildiği husus, diğerlerinin yanı sıra,   yukarıda anılan Yunanistan Banka İşçileri Sendikaları Federasyonu’nda   belirtilen kriterler ışığında, söz konusu mekanizmanın “Sözleşme tarafından   belirlenenlere benzer yargısal veya yarı yargısal işlemleri” ve karşılaması   gereken kurumsal ve usuli güvenceleri sağlayıp sağlamadığıdır.   185. Bu bağlamda, söz konusu mekanizma ve üyelerinin,   Sözleşme’nin 6. maddesi doğrultusunda bağımsız ve tarafsız olması   gerekmektedir (bk. yukarıda anılan, Peraldi ve yukarıda anılan, Yunanistan   Banka İşçileri Sendikaları Federasyonu, §§ 35-37). Usuli güvencelerle ilgili   51   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   olduğu ölçüde Mahkeme, yargısal veya yarı yargısal bir organın, taraflardan   her birinin diğer tarafın görüşleri hakkında bilgilendirilmesine ve bunlara   yanıt verilmesine olanak sağlayan çekişmeli bir usul sunması gerektiği   kanaatindedir. Taraflar ayrıca, alınan tedbir ve kararlar hakkında da   bilgilendirilmelidir. Bu tür bir organ, tarafların, örneğin görüşlerini sunarak   yargılamalara katılma hakkına da saygı göstermelidir. İlâveten, söz konusu   organ, bireysel başvurulara, kararlarını kamuya duyurarak ve bu kararlar   için gerekçelerini göstererek yanıt vermelidir (karşılaştırınız, yukarıda   bahsedilen Mikolenko, ve Celniku/Yunanistan, no. 21449/04, § 40, 5   Temmuz 2007). İlâveten, bu organ, Devletin, incelemesinin dayandığı yasal   belge kapsamındaki sorumluluğunu belirleyebilmeli ve iddia konusu ihlali   sona erdirebilecek yasal tazmin sağlayabilmelidir (karşılaştırınız, yukarıda   anılan Mikolenko ve Karoussiotis/Portekiz, no. 23205/08, §§ 59-76, AİHM   2011 (alıntılar)).   186. Mahkeme ayrıca, söz konusu organ tarafından yürütülen   incelemenin kapsam yönünden açık bir şekilde tanımlandığını ve söz   konusu incelemenin, Devletlerin, kendileri aleyhindeki şikâyetleri   değerlendirmesi ve belirlemesi hususunda organa yetki verdiği yasal bir   belgeye veya bir "çerçeveye" dayalı belirli hak ve standartlarla sınırlı   olduğunu, Sözleşme’de öngörülenlere benzer yargısal veya yarı-yargısal   işlemlere ilişkin gerekliliğin zaruri olarak belirttiği kanaatindedir.   Mahkemenin görevi, Sözleşme’nin 32. maddesi uyarınca, Sözleşme   hükümlerini yorumlamak ve uygulamak ve 19. maddede öngörüldüğü üzere,   Sözleşmeci Devletler tarafından Sözleşme’de üstlenilen taahhütlerin yerine   getirilmesinin gözetilmesini sağlamak olduğundan dolayı, özellikle, bu tür   bir mekanizma ile Mahkeme arasındaki benzerliklerin analiz edilmesi   bağlamında geçerlidir. Belirli bir organın yetkilerini etkin bir şekilde   sınırlandıran yasal bir belgenin olmaması hâlinde, söz konusu organın   niteliğini ve işlevlerini ve üye Devletlerin yükümlülüklerini saptamak   Mahkeme açısından zor olacaktır.   187. Somut davanın koşullarına bakıldığında, Hükümet özellikle,   PAB’ın yasal statüsünün Komisyonun yukarıda anılan Lukanov kararından   bu yana değiştiğini ve görüşüne göre, artık, 35 § 2 (b) maddesi kapsamına   giren “uluslararası hükümet örgütü” olarak kabul edilmesi gerektiğini ileri   sürmüştür. Yukarıda belirtilen Lukanov davasındaki ikilemde, PAB’ın   statüsünün, söz konusu karar tarihinden bu yana değiştiği varsayılsa bile   Mahkeme, somut davada, 35 § 2 (b) maddesi kapsamındaki incelemesinin   amaçları açısından söz konusu meseleyi çözmeye gerek olmadığı   kanısındadır. Bunun yerine, Mahkeme, incelemesini, PAB Komitesi   önündeki usulün, belirli özellikleri ve olası etkileri bakımından,   Sözleşme’nin 34. maddesi kapsamında yapılan bireysel başvurulara benzer   olup olmadığına odaklayacaktır. Bu amaçla Mahkeme, yukarıda belirtilen   kriterleri karşılayıp karşılamadığına karar vermek için PAB Komitesi   nezdindeki usulün mahiyetine ilişkin bir değerlendirme yapacaktır.   52   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   188. Bu bağlamda, bir birey ile Devlet arasındaki ihtilaflara ilişkin   olarak, Devletlerin, açıkça tanımlanmış belirli haklar açısından, bu konudaki   yetkisini tanımayı kabul ettikleri yasal bir belgeye dayanarak hüküm   vermek PAB Komitesinin görevi değildir. Nitekim Şubat 1989’da kabul   edilen ve Mayıs 2007, Mart 2014, Nisan 2015 ve Nisan 2017’de revize   edilen PAB Komitesi Kuralları ve Uygulamalarında belirtildiği üzere, PAB   Komitesinin amacı, görevdeki ve bazı durumlarda, eski milletvekillerinin   insan haklarının risk altında olduğu ya da ihlal edilmiş gibi göründüğü   durumlarda bu kişilerin insan haklarını savunmaktır. Amaçları, olası   ihlalleri önlemek, süregelen ihlalleri sona erdirmek ve/veya ihlallere yönelik   etkili bir tazmin sağlamak için “tatmin edici bir çözüm arayışı içinde,   parlamentoları başta olmak üzere ilgili ülkelerin yetkilileri ile diyaloğu   teşvik etmek amacıyla mümkün olan her şeyi” yaparak Devlet eylemini   desteklemektir. Sonuç olarak, PAB Komitesi, bir Devletin belirli bir yasal   araç kapsamındaki yükümlülüklerinin yerine getirilip getirilmediğini gözden   geçirmeye çalışmaz. Dolayısıyla, PAB Komitesinin, Sözleşme tarafından   belirlenen benzer bir yargısal veya yarı yargısal usul sunduğu söylenemez.   189. Söz konusu sonuç ışığında, Mahkeme, mevcut başvurunun   PAB Komitesi önünde dile getirilen şikâyet ile "esas bakımından aynı" olup   olmadığını münferit olarak incelemenin gereksiz olduğu kanaatine   varmaktadır.   190. Yukarıdaki değerlendirmeler göz önünde bulundurulduğunda,   Hükümetin Sözleşme'nin 35 § 2 (b) maddesi uyarınca yaptığı itiraz   reddedilmelidir.   B. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılmadığına dair ilk   itiraz   1. Tarafların Beyanları   (a) Hükümet   191. Hükümet, Mahkemenin, başvuranların, iç hukuk yollarını   tüketme gerekliliğinin normal şartlarda, Mahkemeye başvurunun yapıldığı   tarih esas alınarak değerlendirildiği yönündeki içtihadına atıfta bulunmuştur.   Hükümet, başvuranın, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda   bulunmasının ardından ancak üç ay sonra Mahkemeye başvurduğunu ve o   dönemde, bireysel başvurusunun söz konusu mahkeme nezdinde hâlen   derdest olduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla başvuran, Mahkeme nezdindeki   yargılamaları, ikincil nitelikte bir hukuk yolu yerine ek veya alternatif bir   hukuk yolu olarak kullanmıştır. Bu doğrultuda, iç hukuk yolları başvurunun   yapıldığı tarih esas alınarak tüketilmediğinden dolayı Mahkeme başvuruyu   reddetmelidir.   53   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Başvuran   192. Başvuran, Hükümetin argümanına itiraz etmiştir. Başvuran,   Mahkeme’nin Hükümetin argümanını kabul etmiş olması halinde bunun,   özgürlükten keyfi bir şekilde mahrum bırakılma iddiasına yönelik bir   şikâyetin ancak nihai iç hukuk kararından sonra incelenebilme ve   dolayısıyla Mahkemeye yapılan bireysel başvuruyu etkisiz kılma anlamına   geleceğini ileri sürmüştür.   2. Büyük Daire’nin değerlendirmesi   193. Mahkeme, bir başvuranın iç hukuk yollarını tüketme şartına   uyup uymadığının normal şartlarda, Mahkemeye başvurunun yapıldığı tarih   esas alınarak değerlendirildiğini hatırlatmaktadır. Fakat, Mahkemenin   yerleşik içtihadına göre, başvuru yapıldıktan sonra fakat başvurunun kabul   edilebilirliği belirlenmeden önce belirli bir hukuk yolunun son aşamasına   varılmasına izin verilir (bk. yukarıda anılan, Karoussiotis, § 57; Mehmet   Hasan Altan/Türkiye, no. 13237/17, § 107, 20 Mart 2018; Şahin   Alpay/Türkiye, no. 16538/17, § 86, 20 Mart 2018; Molla Sali/Yunanistan   [BD], no. 20452/14, §§ 90-91, 19 Aralık 2018; ve A.M./Fransa, no.   12148/18, § 66, 29 Nisan 2019).   194. Somut davada başvuran, 20 Şubat 2017 tarihinde Mahkemeye   başvuruda bulunmuştur. 17 Kasım 2016 tarihinde Anayasa Mahkemesine   yaptığı bireysel başvuru, Mahkemenin kabul edilebilirlik kararından önce,   21 Aralık 2017 tarihinde kabul edilemez bulunmuştur. Dolayısıyla,   Hükümetin bu itirazı reddedilmelidir.   C. İç hukuk yollarının tüketilmemesine ilişkin ilk itiraz (Sözleşme'nin   5 § 3 maddesi ve 18. maddesi ile Sözleşme’ye Ek 1 No.lu   Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki şikâyetler hakkında)   1. Tarafların Beyanları   (a) Hükümet   195. Hükümet, başvuranın, şikâyetlerini, Anayasa Mahkemesine   yaptığı ilk başvurusunda Sözleşme’nin 5 § 3 ve 18. maddeleri ile 1 No.lu   Protokol’ün 3. maddesi kapsamında dile getirmediğini iddia etmiştir.   Başvuran, söz konusu hükümlerin ihlal edildiğini yalnızca sonraki   başvurularında iddia etmiştir. İlâveten, söz konusu başvurular, Anayasa   Mahkemesi nezdinde hâlâ derdestti. Dolayısıyla, Hükümet, iç hukuk   yollarının tüketilmediği gerekçesiyle başvurunun bu kısımlarının kabul   edilemez olarak beyan edilmesi gerektiğini ileri sürmüştür.   54   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Başvuran   196. Başvuran, iç hukuk yollarını tükettiğini ileri sürmüştür.   Başvuran, Anayasa Mahkemesine iki bireysel başvuruda daha bulunduğunu   belirtmiştir. İlki, yetkili makamların, başvuranın ilk tutukluluğunun   ardından bir yıldan fazla bir süre boyunca uymadıkları, bir hâkim karşısına   çıkarılma hakkına; ikincisi ise, başvuranın, cumhurbaşkanlığı seçim   kampanyası boyunca tahliye edilmesine ilişkin talebinin Ağır Ceza   Mahkemesi tarafından reddedilmesine ilişkindir. Anayasa Mahkemesinin,   21 Aralık 2017 tarihinde, başvuranın şikâyetlerini reddettiği veya bu   şikâyetleri incelemeyi reddettiği göz önünde bulundurulduğunda, söz   konusu başvuruların sonucunun, somut davanın esasına ilişkin bir etkisi   olamazdı.   2. Büyük Daire’nin değerlendirmesi   197. Mahkeme, ilk olarak, başvuranın ilk başvurusunda, milletvekili   ve siyasi bir partinin eş başkanı olarak yaptığı siyasi konuşmalardan dolayı   yakalandığı, gözaltına alındığı ve tutuklandığına ilişkin şikâyette   bulunduğunun, Anayasa Mahkemesinin ilk kararında görülebileceğini   kaydetmektedir. Başvuran ayrıca, milletvekili olarak statüsü göz önünde   bulundurulduğunda, tutukluluğunun serbest seçim hakkının ihlalini teşkil   ettiğini de ileri sürmüştür (bk. yukarıda 97. paragraf). Dolayısıyla,   Mahkeme, başvuranın, Anayasa Mahkemesine yaptığı ilk bireysel   başvurusunda, Sözleşme'nin 18. maddesi ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu   Protokol'ün 3. maddesi kapsamında şikâyetlerini dile getirdiği kanaatine   varmaktadır.   198. Fakat, Anayasa Mahkemesi, tutukluluğunu haklı kılmak için   ilgili ve yeterli gerekçelerin bulunmadığına ilişkin Sözleşme'nin 5 § 3   maddesi kapsamındaki şikâyetinin ilk başvuru formunda yer almadığını   belirtmiştir (bk. Anayasa Mahkemesinin kararının 118. paragrafı). Anayasa   Mahkemesi, Adalet Bakanlığının görüşlerine yanıt verirken, başvuranın ilk   olarak, bu bağlamda bir ihlal iddiasında bulunduğunu kaydetmiştir.   Dolayısıyla, Anayasa Mahkemesi, başvuranın yeni bir bireysel başvuruda   bulunabileceğini belirterek, başvurunun bu kısmını incelememeye karar   vermiştir. Fakat Mahkeme, başvuranın, dava dosyasında yer alan ilk   başvurusunun nüshasından, 21-30. paragraflarda, Sözleşme’nin 5 § 3   maddesi kapsamında açıkça şikâyette bulunduğunu gözlemlemektedir. İlgili   bölümde, başvuran ilk olarak, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesine atıfta   bulunmuştur (21. paragraf). Başvuran daha sonra, özgürlüğünden yoksun   bırakılan bir kişinin derhal hâkim karşısına çıkarılması gerektiğini ve   özgürlüğünden yoksun bırakılma süresinin, makul bir süreyi aşmaması   gerektiğini ileri sürmüştür (22. paragraf). Başvuran, olası cezanın   ağırlığının, herhangi bir kaçma riskinin tesis edilmesine bir temel   oluşturamayacağını ileri sürmüştür (28. paragraf). İlâveten, başvuran,   55   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   tutukluluğuna ilişkin alternatif bir tedbir uygulanmadığı hususunda şikâyette   bulunmuştur (29. paragraf). Son olarak, tutukluluğunu haklı kılan belirli   gerekçeler sunulmadığından şikâyet etmiştir (30. paragraf). Söz konusu   koşullar altında, Mahkeme, başvuranın ilk başvurusunun Sözleşme’nin 5 § 3   maddesi kapsamındaki şikâyetlerini ve Sözleşme’nin 5 § 3 ve 18. maddesi   ile 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki şikâyetlerini ortaya   koyduğu kanaatindedir. Anayasa Mahkemesinin vardığı sonuçların aksine,   sonraki gözlemleri, ilk başvurusunda bahsedilmeyen bir olaya değil   tutukluluk hâlinin devamı bağlamındaki fiili gelişmelere ilişkindi (bk. bu   davaya uygulanabildiği ölçüde, Ilgar Mammadov/Azerbaycan, no.   15172/13, § 78, 22 Mayıs 2014).   199. İlâveten, Mahkeme İçtüzüğü’nün 55. maddesi gereğince,   herhangi bir kabul edilemezlik iddiası, niteliğinin ve koşulların izin verdiği   ölçüde, davalı Sözleşmeci Tarafça, başvurunun kabul edilebilirliğine ilişkin   yazılı veya sözlü görüşlerinde ileri sürülmelidir (bk. Navalnyy/Rusya [BD],   no. 29580/12 ve diğer 4 başvuru, § 60, 15 Kasım 2018).   200. Somut davada, Daire nezdindeki 24 Kasım 2017 tarihli   görüşlerinde Hükümet, başvuranın Anayasa Mahkemesine yaptığı bireysel   başvurunun hâlâ derdest olduğunu ileri sürerek -yukarıda 193. ve 194.   paragraflarda incelenene benzer bir itiraz- iç hukuk yollarının   tüketilmediğine ilişkin bir itirazda bulunmuştur. İlâveten, Anayasa   Mahkemesinin kararından yaklaşık iki hafta sonra, 4 Ocak 2018 tarihinde,   Hükümet, Anayasa Mahkemesinin, başvuran ve partisinden başka bir   milletvekili olan Ayhan Bilgen tarafından yapılan başvurulara ilişkin karar   verdiğini belirttiği ek görüşlerini sunmuştur. Söz konusu kararları   özetlemesinin ardından Hükümet, Bilgen’in mağdur sıfatını kaybetmesinden   dolayı Mahkemenin, Bilgen’in başvurusunun kabul edilemez olduğunu   beyan etmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Ancak, Hükümet, ek görüşlerinde,   başvurana ilişkin olarak iç hukuk yolunu tüketmemeye dair herhangi bir   itirazda bulunmamıştır. Diğer bir deyişle Hükümet, Dairenin başvurunun   kabul edilebilirliğine ilişkin kararından önce, görüşlerinde bu tür bir ilk   itirazda bulunmamıştır. Fakat, Hükümetin, 20 Kasım 2018 tarihinde,   Anayasa Mahkemesi kararının üzerinden on bir aydan fazla bir süre   geçtikten sonra başvurunun kabul edilebilirliği ve esasına ilişkin karar veren   Daire nezdinde, Sözleşme'nin 5 § 3 maddesi ve 18. maddesi ile Sözleşme’ye   Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesine ilişkin kabul edilemezlik iddiasını ileri   sürmesini engelleyen hiçbir husus yoktu. Dolayısıyla Mahkeme,   Hükümetin, yargılamaların bu aşamasında bu itirazı sunmasına her   hâlükârda mâni olunduğu kanısındadır (bk. Svinarenko ve Slyadnev/Rusya   [BD], no. 32541/08 ve 43441/08, § 82, AİHM 2014 (alıntılar), § 82, ve   Ramos Nunes de Carvalho e Sá/Portekiz [BD], no. 55391/13 ve diğer 2   başvuru, § 109, 6 Kasım 2018).   201. Dolayısıyla, Mahkeme Hükümetin bu itirazını reddetmektedir.   56   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   D. Tazminat talebine ilişkin hukuk yolunun tüketilmediğine dair   itiraz (Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 3 maddesi kapsamındaki şikâyetler   hakkında)   1. Tarafların Beyanları   (a) Hükümet   202. Özellikle, Demir/Türkiye ((k.k.), no. 51770/07, §§ 22-26, 16   Ekim 2012), Paşa Bayraktar ve Aydınkaya/Türkiye ((k.k.), no. 38337/12, §§   24-31, 16 Mayıs 2017) ve A.Ş./Türkiye (no. 58271/10, §§ 85-95, 13 Eylül   2016) davalarına atıfta bulunan Hükümet, CMK’nın 141 § 1 (a) ve (d)   maddesinin, hukuka aykırı olarak yakalanan veya haksız yere tutuklanan   herhangi birine tazminat ödenmesini öngördüğünü belirterek, başvuranın   ilgili iç hukuk yollarını tüketmediği yönünde itirazda bulunmuştur.   Başvuranın tutukluluğu, ayrı ceza yargılamalarındaki mahkûmiyetinin   ardından sona erdiğinden dolayı, başvuran, söz konusu hükümlere   dayanarak tazminat talebinde bulunabilirdi ve bulunmalıydı. Bu bağlamda,   Hükümet, Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, tutukluluk süresinin aşırı   uzun olmasından dolayı CMK’nın 141. maddesi kapsamında, bir tazminat   talebi hakkında hüküm vermeden önce, davanın esasına ilişkin nihai kararı   beklemenin gerekli olmadığını ileri sürmüştür.   (b) Başvuran   203. Başvuran, Hükümetin argümanına itiraz etmiştir. İlk olarak,   başvuran, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi anlamı dâhilinde hâlâ   özgürlüğünden yoksun bırakıldığı kanısında olduğundan dolayı, CMK’nın   141. maddesinde öngörülen hukuk yolunun, tutukluluğunu sona   erdirebilecek niteliğe sahip olarak görülemeyeceğini ileri sürmüştür.   Devamında, Mahkemenin, Lütfiye Zengin ve Diğerleri/Türkiye (no.   36443/06, 14 Nisan 2015) ve Mustafa Avci/Türkiye (no. 39322/12, 23 Mayıs   2017) davalarındaki yaklaşımına atıfta bulunarak başvuran, bir tazminat   talebinin, özgürlüğünden keyfi olarak yoksun bırakıldığına ilişkin bir kabulü   beraberinde getirmeyeceğini iddia etmiştir.   2. Daire Kararı   204. Daire, bir hukuk yolunun, süregelen bir özgürlükten yoksun   bırakma açısından etkili olabilmesi için tahliye imkânı sağlaması gerektiğini   hatırlatmıştır. Daire, başvuranın, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi anlamında   hâlâ tutuklu olduğunu ve CMK’nın 141 maddesinde öngörülen hukuk   yolunun başvuranın tutukluluğunu sona erdiremeyeceğini kaydederek   Hükümetin itirazını reddetmiştir.   57   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   3. Büyük Dairenin değerlendirmesi   205. Mahkeme, Sözleşme’nin 35 § 1 maddesi kapsamında, bir   başvuruyu yalnızca, iddia konusu ihlallerle ilgili olan ve mevcut, yeterli iç   hukuk yollarının tüketilmesinin ardından ele alabileceğini hatırlatmaktadır.   Mahkeme, iç hukuk yollarının tüketilmediğini iddia eden Hükümetin,   Mahkemeyi, söz konusu iç hukuk yolunun etkin ve aynı zamanda teoride ve   uygulamada mevcut olduğuna, diğer bir deyişle başvuranın şikâyetleri   bakımından tazmin ve makul başarı şansı sunabildiğine ve erişilebilir   olduğuna ikna etmesi gerektiğini yeniden doğrular (bk. özellikle,   Selmouni/Fransa [BD], no. 25803/94, § 76, AİHM 1999-V; Sejdovic/İtalya   [BD], no. 56581/00, § 46, AİHM 2006-II; Vučković ve Diğerleri/Sırbistan   (ilk itiraz) [BD], no. 17153/11 ve diğer 29 başvuru, § 74, 25 Mart 2014; ve   Gherghina/Romanya (k.k.) [BD], no. 42219/07, § 85, 9 Temmuz 2015). Bu   ispat yükünün karşılanmasının ardından, Hükümet tarafından ileri sürülen   hukuk yolunun kullanıldığını veya davanın kendine özgü koşullarında   yetersiz ve etkinlikten yoksun olduğunu ya da kendisini bu gereklilikten   muaf tutan özel koşullar bulunduğunu kanıtlamak başvurana düşmektedir   (bk. Akdivar ve Diğerleri/Türkiye, 16 Eylül 1996, § 68, Karar ve Hükümler   Derlemesi 1996- IV, ve yukarıda anılan Molla Sali, § 89).   206. Bu bağlamda, açıkça faydasız olmayan belirli bir hukuk   yolunun başarı ihtimaline dair salt şüphelerin varlığı, iç hukuk yollarının   tüketilmemesine ilişkin geçerli bir neden değildir. İlâveten, şikâyet konusu   bir durumu sadece dolaylı olarak değil doğrudan da telafi edebilecek bir   hukuk yolundan faydalanan bir başvuranın, mevcut olan fakat etkililiği   tartışmaya açık diğer hukuk yollarına başvurmasına gerek yoktur (bk.   Vallianatos ve Diğerleri/Yunanistan [BD], no. 29381/09 ve 32684/09, § 52,   AİHM 2013 (alıntılar)).   207. Bir hukuk yolunun, süregelen bir özgürlükten yoksun   bırakmanın hukuka uygunluğu hususunda etkili olabilmesi için, tahliye   imkânı sunması gerekmektedir (bk. yukarıda anılan Mustafa Avci, § 60).   Başka bir deyişle, tahliye imkânı sağlamayan bir hukuk yolu, özgürlükten   yoksun bırakma hâli devam ederken, Sözleşme’nin 5. maddesi anlamında   etkili bir yol olarak kabul edilemez. Mahkeme, önleyici ve telafi edici   hukuk yollarının tamamlayıcı olmasını gerektiren içtihadını yeniden   doğrular (bk, bu davaya uygulanabildiği ölçüde, Ulemek/Hırvatistan, no.   21613/16, §§ 72-74, 31 Ekim 2019).   208. Fakat, özgürlükten yoksun bırakmanın sona ermesi hâlinde   durum farklı olabilir (bk. Cüneyt Polat/Türkiye, no. 32211/07, § 49, 13   Kasım 2014, ve yukarıda anılan Paşa Bayraktar ve Aydınkaya, § 28).   Özgürlükten yoksun bırakma hususunda Mahkeme, hâlihazırda, bu tür   birçok davaya ilişkin karar verme fırsatı bulmuştur (bk, diğer kararlar   arasında, Kolevi/Bulgaristan (k.k.), no. 1108/02, 4 Aralık 2007; Rahmani ve   Dineva/Bulgaristan, no. 20116/08, § 66, 10 Mayıs 2012; Gavril   Yosifov/Bulgaristan, no. 74012/01,   § 41,   6 Kasım 2008; ve   58   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Dolenec/Hırvatistan, no. 25282/06, § 184, 26 Kasım 2009). Mahkemenin   bu alandaki içtihadı, başvuranın iç hukuka aykırı olarak tutuklandığından   şikâyet ettiği ve tutukluluğun sona erdiği hâllerde, iddia edilen ihlalin kabul   edilmesine ve tazminata hükmedilmesine yol açabilecek bir tazminat   talebinin, etkililiğinin, uygulamada, inandırıcı bir şekilde ortaya konulması   durumunda, ilke olarak, izlenmesi gereken etkin bir hukuk yolu olduğunu   belirtmektedir.   209. Bu bağlamda, yukarıda bahsedilen davalarda, Mahkeme,   hukuka aykırılık veya özgürlükten yoksun bırakmaya ilişkin uygunsuzluğun   iç hukukta kabul edilip edilmediğine dair dikkatli bir inceleme yürütmüştür.   Yukarıda anılan Rahmani ve Dineva (§ 68) davasında, örneğin, yerel   mahkemeler, başvuranın tutukluluğunun hem iç hukuku hem de   Sözleşme’nin 5 § 1 (f) maddesini ihlal ettiğini açık bir şekilde kabul   etmiştir. Yukarıda anılan Kolevi davasında, başvuranın tutukluluğunun,   başından itibaren hukuka aykırı olduğu yüksek bir mahkeme tarafından   tespit edilmiştir. Mahkeme, yukarıda anılan Gavril Yosifov (§ 43)   davasında, başvuranın kısmen beraat ettiğini ve bu durumun, tazminat   talebinde bulunması hususunda başvurana bir fırsat yarattığını göz önünde   bulundurmuştur. Yukarıda anılan Dolenec davasında (§ 185), yerel bir   mahkeme, başvuranın tutukluluğuna ilişkin yasal süre sınırının hâlihazırda   dolduğunu ve süre sınırının ötesinde devam eden tutukluluk hâlinin iç   hukuka aykırı olduğunu açık bir şekilde kabul etmiştir.   210. Fakat somut davada, başvuranın, tutukluluğunun hukuka   uygunluğuna ilişkin şikâyetleri ilk olarak ilk derece mahkemeleri, diğer bir   deyişle Diyarbakır Sulh Ceza Mahkemeleri, Diyarbakır Ağır Ceza   Mahkemesi ve Ankara Ağır Ceza Mahkemesi ve ardından Anayasa   Mahkemesi nezdinde dile getirilmiştir. Söz konusu organların hiçbiri,   başvuranın tutukluluğunun uygunsuz veya hukuka aykırı olduğunu açıkça   veya zımnen kabul etmemişlerdir. Başvuranın tahliye talebi, defalarca   reddedilmiştir. Dolayısıyla, yerel mahkemelerin, özellikle, başvuranın   tutukluluğunun Anayasa ile uyumlu olduğuna karar veren Anayasa   Mahkemesinin kararları ışığında, Mahkeme, CMK’nın 141 § 1 (a) maddesi   kapsamında yapılan bir tazminat talebinin muhakkak başarısızlıkla   sonuçlanacağı kanısındadır (bk, aynı anlamda, yukarıda anılan Lütfiye   Zengin ve Diğerleri, § 65).   211. Hükümet, yukarıda anılan Paşa Bayraktar ve Aydınkaya   kararına atıfta bulunurken, söz konusu davadaki başvuranlar, azami yasal   sürenin ötesinde gözaltında tutulduklarını ve “derhal” bir hâkim önüne   çıkarılmadıklarını iddia etmişlerdir. Davanın kendine özgü koşullarında   Mahkeme, başvuranların, CMK’nın, yasal gözaltı süresi içinde hâkim önüne   çıkarılmayan kişilere uğradıkları zarar için tazminat talep etme imkânı   sağlayan 141 § 1 (b) maddesi uyarınca yerel mahkemelere başvurmaları   gerektiği kanaatine varmıştır. Fakat, mevcut davada, bu tür bir şikâyet dile   getirilmemiştir.   59   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   212. CMK’nın 141 § 1 (d) maddesinde öngörülen hukuk yolu   hususunda Mahkeme, bu meseleye ilişkin ilk öncü kararının, (yukarıda   anılan) Demir, yalnızca, söz konusu davada yaklaşık yedi yıl olan   tutukluluk süresine ilişkin olduğunu kaydetmektedir. Söz konusu davada   başvuran, tutukluluğunun hukuka uygunluğuna itiraz etmemiştir ve ilk ve   devam eden tutukluluk hâlini haklı kılmak için “ilgili” ve “yeterli” olduğu   söylenebilecek gerekçelerin mevcut olmamasından şikâyet etmemiştir.   Mahkeme ayrıca, yukarıda anılan Lütfiye Zengin ve Diğerleri davasında,   söz konusu hükmün, yalnızca, özgürlükten mahrum bırakma süresi   bakımından bir hukuk yolu ortaya koyduğuna karar verdiğini   kaydetmektedir (bk. aynı anlamda, yukarıda anılan A.Ş./Türkiye, § 94).   213. Somut davada, başvuranın şikâyeti yalnızca tutukluluk süresine   ilişkin değildir. Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamında başvuran,   öncelikle, yerel mahkemelerin, ilk ve devam eden tutukluluğunu haklı   kılmak için ilgili ve yeterli gerekçeler sunmadığını iddia etmiştir. Bu   bağlamda, Mahkeme, tutukluluğu haklı kılmak için gösterilen gerekçelerin   yetersizliğinden dolayı CMK’nın 141 § 1 (d) maddesinin lafzının tazminat   hakkı öngörmediğini gözlemlemektedir. İlâveten, Hükümet, mevcut   davanınkilere benzer koşullarda CMK’nın 141 § 1 (d) maddesi uyarınca, bu   tür bir şikâyete ilişkin olarak bulunulan bir talebin başarılı olduğunu   gösteren herhangi bir yerel karar sunmamıştır.   214. Dolayısıyla Mahkeme, CMK’nın 141 § 1 (a) ve (d) maddesi   kapsamında gerçekleştirilen bir tazminat talebinin, bir bireyin suç işlediğine   dair makul bir şüphe bulunmadığı iddiası veya Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 3   maddesi kapsamında, tutukluluğunu haklı kılacak ilgili ve yeterli   gerekçelerin bulunmadığı iddiası açısından etkili bir hukuk yolu olarak   görülemeyeceği kanısındadır. Dolayısıyla, Hükümetin, hukuk yolunun   tüketilmediğine ilişkin itirazı reddedilmelidir.   E. Başvuranın mağdur statüsü   1. Tarafların Beyanları   (a) Hükümet   215. 24 Haziran 2020 tarihli ek görüşlerinde, Hükümet, Anayasa   Mahkemesinin 9 Haziran 2020 tarihli kararının (bk. yukarıda 120-128.   maddeler), Türk Anayasası’nın 19 § 7 maddesi kapsamında, başvuranın   özgürlük ve güvenlik hakkının ihlal edildiğini kabul ettiğini ileri sürmüştür.   Hükümet, başvuran açısından uygun ve yeterli tazminata hükmedildiğini   eklemiştir. Dolayısıyla Hükümet, Mahkemeden, başvuranın artık, Sözleşme   ihlali mağduru olduğunun iddia edilemeyeceği gerekçesiyle başvuruyu   reddetmesini talep etmiştir.   60   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Başvuran   216. Başvuran, Hükümetin argümanına itiraz etmiştir. Başvuran,   Anayasa Mahkemesinin 9 Haziran 2020 tarihli kararına rağmen halen   mağdur statüsü bulunduğunu ileri sürmüştür.   2. Büyük Dairenin değerlendirmesi   217. Mahkeme, Sözleşme’nin herhangi bir ihlalini telafi etmenin ilk   olarak ulusal makamların görevi olduğunu ve bir başvuranın, iddia konusu   ihlalin gerçek mağduru olduğunu iddia edip edemeyeceğini   değerlendirirken, sadece, Mahkemeye başvuru yapıldığı zamandaki resmi   durum değil aynı zamanda Mahkeme tarafından davanın incelendiği tarihten   önceki tüm gelişmeler dâhil olmak üzere söz konusu davanın tüm   koşullarının dikkate alınması gerektiğini hatırlatmaktadır (bk.   Tănase/Moldova [BD], no. 7/08, § 105, AİHM 2010).   218. Ulusal makamlar, açıkça ya da özü itibarıyla Sözleşme ihlalini   kabul edip telafi etmedikçe, başvuranın lehindeki bir karar veya tedbir, ilke   olarak, Sözleşme’nin 34. maddesinin amaçları bakımından onu “mağdur”   statüsünden çıkarmak için yeterli değildir (bk. Scordino/İtalya (no. 1) [BD],   no. 36813/97, §§ 179-80, AİHM 2006-V; Gäfgen/Almanya [BD], no.   22978/05, § 115, AİHM 2010; Kurić ve Diğerleri/Slovenya [BD], no.   26828/06, § 259, AİHM 2012 (alıntılar); ve Cristea/Moldova Cumhuriyeti,   no. 35098/12, § 25, 12 Şubat 2019). Ancak her iki koşul da yerine   getirildiğinde, Sözleşme’nin koruyucu mekanizmasının ikincil niteliği   başvurunun incelenmesini engeller (bk. yukarıda anılan Rooman, § 129).   219. Mahkeme, bir hukuk yolunun, süregelen bir özgürlükten   yoksun bırakmanın hukuka uygunluğu hususunda etkili olabilmesi için   tahliye imkânı sunması gerektiği yönündeki içtihadına yukarıda atıfta   bulunmuştur (bk. Yukarıda 207. paragraf). Ancak, tutukluluğun hâlihazırda   sona ermesi hâlinde, ilgili kişinin ilk olarak, tutukluluğun hukuka aykırı   olduğunun kabulüne ve ikinci olarak, bu tespite dayanarak tazminat   ödenmesine yol açabilecek bir hukuk yoluna erişiminin olup olmadığı tespit   edilmelidir.   220. Somut davada, başvuranın tutukluluğu, somut başvurunun   amaçları bakımından hâlihazırda sona ermiştir (bu bağlamda, başvuranın   tutuklu kaldığı süreye ilişkin detaylı bir inceleme için bk. aşağıda 290-297.   paragraflar). Dolayısıyla, Mahkeme, ilk olarak, Sözleşme ile korunan bir   hakkın ihlal edildiğinin ulusal merciler tarafından en azından özü itibarıyla   kabul edilip edilmediğini ve ikinci olarak, tazminin uygun ve yeterli görülüp   görülemeyeceğini belirlemelidir (bk. örneğin, Vedat Doğru/Türkiye, no.   2469/10, § 37, 5 Nisan 2016).   221. “Kabul edilme” meselesine ilişkin olarak, Mahkeme ilk olarak,   Anayasa Mahkemesinin, başvuranın davasında, 1 No.lu Protokol’ün 3.   maddesi ile Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 4 maddeleri ve 10 ve 18. maddeleriyle   61   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   güvence altına alınan haklarının, özü itibarıyla dahi ihlal edilmediği   kanaatine vardığını kaydetmektedir. Dolayısıyla Mahkeme, başvuranın, bu   hükümler kapsamındaki şikâyetlerine ilişkin olarak, mağdur statüsünün   buna dayanarak sorgulanamayacağı kanısındadır.   222. 5§3 maddesi kapsamındaki şikâyete ilişkin olarak, Mahkeme,   başvuranın, ilk ve devam eden tutukluluk hâline hükmeden yargısal   kararların, yalnızca kanunla öngörülen tutukluluk gerekçelerinin olduğu gibi   alıntılanması dışında başka herhangi bir gerekçe içermediğini ve soyut,   mükerrer ve basmakalıp bir biçimde hazırlandığını Mahkeme önünde ileri   sürdüğünü gözlemlemektedir. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesi,   başvuranın devam eden tutukluluk hâline ilişkin kararların yetersiz   gerekçeler içerdiğine karar vermiştir. Ancak, Anayasa Mahkemesi,   başvuranın tutukluluk hâline ilişkin ilk kararın 5 § 3 maddesine veya 1982   Anayasası’ndaki ilgili hükme aykırı olmadığı kanaatindeydi. Dolayısıyla,   Mahkeme, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesiyle korunan hakkın ihlal edildiği   iddiasının Anayasa Mahkemesi tarafından kabul edilmediği sonucuna   varmaktadır. Bu bağlamda Mahkeme, bir adalet görevlisinin –yakalanan   şahsın bir suç işlediğine dair makul şüphenin devam ettiğinin yanı sıra–   tutukluluk için ilgili ve yeterli gerekçe gösterme yükümlülüğünün,   hâlihazırda tutuklamaya hükmeden ilk karar anında, yani yakalamadan   sonra “derhal” geçerli olduğu yönündeki içtihadını hatırlatmaktadır (bk.   yukarıda anılan Buzadji, § 102).   223. Yukarıda belirtilenler göz önünde bulundurularak, başvuran   Mahkeme önünde, tutuklanması ve tutukluluğunun devam ettirilmesine   ilişkin kararların özgürlüğünden ilk kez mahrum bırakıldığı andan itibaren   Sözleşme’ye aykırı olduğundan şikâyet etmesi sebebiyle, Anayasa   Mahkemesi tarafından 9 Haziran 2020 tarihinde verilen karara rağmen   Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin ihlalinden mağdur olduğunu da iddia   edebilir.   III. SÖZLEŞME’NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI   HAKKINDA   A. Daire kararı   224. Yapmış olduğu tüm tespitleri göz önünde bulunduran Daire,   Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki şikâyetin kabul edilebilirliği ve   esası hakkında ayrı bir hüküm vermeye gerek görmemiştir.   B. Tarafların beyanları   1. Başvuran   225. Başvuran, Sözleşme’nin 10. maddesi ile güvence altına alınan   ifade özgürlüğü hakkının ihlal edildiğinden şikâyetçi olmuştur. Şiddete   62   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başvurmaya yönelik bir çağrı veya nefret söylemi olarak   değerlendirilemeyecek siyasi konuşmaları nedeniyle özgürlüğünden   mahrum bırakıldığını ileri sürmüştür. Kendisine yöneltilen tüm   suçlamaların, ifade özgürlüğü hakkı açısından inceleme gerektiren siyasi   beyanlarıyla ilgili olduğunu öne sürmüştür.   226. Başvuran, tutukluluğunun ve kendisine yöneltilen suçlamaların   ifade özgürlüğü hakkına müdahale teşkil ettiğini ve müdahalenin kanunla   öngörülmediğini öne sürmüştür. Bu bağlamda, ne yasama bağışıklığını   kaldıran anayasa değişikliği ne de tutukluluğunun dayanağı ve aleyhinde   başlatılan ceza yargılamasının Mahkemenin içtihadında tanımlanan   “hukukun niteliği” şartını karşılamadığını beyan etmiştir. Milletvekili olarak   görev yaptığı sürede Anayasa’nın değiştirilmesi için böyle bir usulün   uygulanacağını öngörmesinin makul surette mümkün olmadığını   savunmuştur. Bu bağlamda, Anayasa’nın 83. maddesinin birinci fıkrasının   milletvekillerine iki tür dokunulmazlık sağladığını vurgulamıştır:   sorumsuzluk ve dokunulmazlık. Başvuran, Anayasa’nın 83. maddesinin   birinci fıkrasının milletvekillerinin yasama sorumsuzluğu ile ilgili   olduğunu,   yani   Mecliste   ifade   ettikleri   görüşler   nedeniyle   cezalandırılamayacaklarının öngörüldüğünü belirtmiştir. Milletvekillerinin   fikirlerinin içeriğini Meclis dışında tekrarladığı ve yaydığı durumların da bu   koruma kapsamında olduğunu belirtmiştir. Anayasa değişikliği ile   Anayasa’nın 83. maddesinin birinci fıkrası değiştirilmemiştir. Kendisine   yöneltilen birçok suçlamanın, içerikleri Anayasa’nın 83. maddesi ile   korunan siyasi konuşmaları ile ilgili olduğunu ifade eden başvuran,   tutuklanmasının ve tutukluluğunun devam ettirilmesinin Sözleşme’nin 10.   maddesinin anlamı dâhilinde kanun ile öngörülmüş olarak   değerlendirilemeyeceğini beyan etmiştir.   227. Buna ek olarak, başvuran, Ceza Kanunu hükümlerinin ve   özellikle kendisine yönelik suçlamaların ve gözaltına alınmasının dayanağı   olan terörle mücadele mevzuatının “hukukun niteliği” şartlarını   karşılamadığını ileri sürmüştür. Adli makamlar, belirli herhangi bir delil   sunmadan, siyasi faaliyetlerini, bir terör örgütüne üyeliğinin veya örgüt   liderliğinin kanıtı olarak değerlendirmişlerdir. İlgili hükümleri geniş bir   şekilde uygulamışlardır. Ancak, bir terör örgütüyle bağlantılı kesin delillerin   yokluğunda, yasal kuralların bu kadar geniş bir şekilde yorumlanması haklı   gösterilemez.   228. Başvuran ayrıca, tutukluluğunun Sözleşme’nin 10. maddesinin   2. fıkrası anlamında meşru bir amaç gütmediğini ileri sürmüştür.   Tutuklanması ve tutukluluğunun devam ettirilmesiyle, terörle mücadele   yerine eleştirel görüşleri nedeniyle kendisini cezalandırmak ve muhalefeti   susturmak amaçlanmıştır. Başvurana göre böyle bir yaklaşım, Türkiye’deki   muhalefet ve ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki yaratmıştır.   229. Başvuran, demokratik bir toplumda müdahalenin gerekliliğine   ilişkin olarak, bazı grupların bir amaca ulaşmak için şiddet kullanmasının,   63   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   meşru talepler üzerindeki kısıtlamaları haklı kılmadığını ileri sürmüştür.   Başvuranın en sık dile getirdiği taleplerinden birisi, Devlet şiddetine son   verilmesi olmuştur ve Devletin şiddet kullanmasını veya terörle mücadele   yöntemlerini eleştiren bir kişinin mutlak surette terör propagandası yaptığı   söylenemez. Demokratik bir toplumda, genel olarak siyasi eleştirinin ve   özelde Devlete karşı eleştirinin dile getirilmesine mümkün olan en geniş   koruma sağlanmalıdır. Bu bağlamda, siyasi ifade ile şiddete teşvik eden   ifadeler arasında bir ayrım yapılmalıdır. Başvuranın söz konusu yorumları,   bir şiddet çağrısı ya da nefrete teşvik teşkil etmemiştir. Dolayısıyla, bu   durumda, tutuklanması ve tutukluluğunun devam ettirilmesi Sözleşme’nin   10. maddesinin ihlal edilmesine yol açmıştır.   2. Hükümet   230. Hükümet, ilk olarak başvuranın Sözleşme’nin 10. maddesinin   ihlalinden mağdur olduğunu iddia edemeyeceğini beyan etmiştir.   Görüşlerini ifade etmesi engellenmemiş ve bunları ifade ettiği için bir ceza   mahkemesinden herhangi bir ceza almamıştır. Bu nedenle, başvuranın   kamuyu ilgilendiren konularda görüşlerini ifade etme isteği üzerinde   herhangi bir “caydırıcı etki” olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur. Ve hatta,   başvuran, tutuklu iken bile siyasi faaliyetlerini sürdürmüştür. Ayrıca,   başvuran hakkındaki ceza yargılamalarının halen devam ettiği göz önüne   alındığında, başvuranın mağdur statüsüne sahip olmaması ve iç hukuk   yollarını tüketmemesi nedeniyle 10. madde kapsamındaki şikâyeti   reddedilmelidir.   231. Hükümet, Mahkemenin başvuranın tutukluluğunun ifade   özgürlüğü hakkına müdahale teşkil ettiğini kabul etmesi halinde,   müdahalenin Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100 ve 101. maddelerinde   öngörüldüğünü ve terörle mücadele ve ulusal güvenlik ile kamu güvenliğini   koruma şeklinde meşru amaçlarının bulunduğunu ileri sürmüştür.   232. Başvuranın, ceza yargılamasının ilgili olduğu konuşmaların   aslında Anayasa’nın 83. maddesinin birinci fıkrasının kapsamında olduğuna   ilişkin iddiası ile ilgili olarak Hükümet, başvuranın bu iddiayı ulusal   mahkemelerde dile getirmediğini ileri sürmüştür.   233. Müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığı   hususunda Hükümet, başvuranın suçlamalara yol açan konuşmalarının,   yapıldığı bağlamda değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür.   Türkiye’nin güneydoğusundaki istikrarsız ve zaman zaman şiddet içeren   duruma atıfta bulunarak, başvuranın suç teşkil eden konuşmalarda özellikle   öz yönetim çağrısında bulunduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca PKK’nın terör   eylemlerini meşru bir “öz savunma savaşı” ve “direniş” eylemleri olarak   tanımlamıştır. Ek olarak başvuran, PKK’nın ilk terörist saldırılarını “1984   hamlesi” ve “Şemdinli [ve] Eruh’daki direniş” olarak adlandırmıştır. Öte   yandan güvenlik güçlerinin operasyonlarını “katliam” olarak nitelendirerek   eleştirmiştir. Ayrıca başvuran, terör örgütü PKK liderinin bir heykelini   64   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   sergilemek istediğini belirtmiştir. Ayrıca insanları büyükşehir bölgelerini   işgal etmeye, sokaklara çıkmaya ve DEAŞ ve iktidar partisinin saldırılarını   protesto edenleri desteklemeye çağırmıştır. Bu bağlamda Hükümet,   Türkiye’nin güneydoğusunun belirli bölgelerinde meydana gelen şiddetli   gösterilere ve silahlı çatışmalara dikkat çekmiştir. Bu örnekler, başvuranın,   adli makamlarca makul bir şekilde, güvenlik güçleri ile PKK’lı teröristler   arasında çok ağır can kayıplarına yol açan ciddi çatışmaların yaşandığı   Türkiye’nin   güneydoğusundaki   güvenlik   durumunu   daha   da   kötüleştirebileceğini değerlendirebileceği görüşleri yaydığını göstermiştir.   234. Hükümet ayrıca, başvuranın suç teşkil eden ifadelerinin içeriği   göz önüne alındığında, mevcut davanın siyasi tartışmaya bir katkı sağlamayı   değil, silahlı bir terör örgütü tarafından şiddete teşvik ve şiddeti yüceltmeyi   içerdiğini ileri sürmüştür. Hükümet, böyle bir bağlamda, başvuranın   ifadelerinin içeriğinin ve HDP’nin Twitter’da paylaştığı gönderilerin, sözde   “katliamlardan” sorumlu olanlara karşı mantıksız bir nefret uyandırarak   daha fazla şiddeti teşvik eder nitelikte görülmesi gerektiğini belirtmiştir.   Başvuranın niyetinin açıkça “faşizm”, “direniş” ve “katliam” gibi etiketler   kullanarak çatışmanın diğer tarafını damgalamak olduğunu ve söz konusu   ifadelerin teröre zımnen destek ve şiddet kullanma çağrıları olarak   yorumlanabileceğini ifade etmiştir. Dolayısıyla Hükümet, başvuranın terörle   ilgili suçlardan dolayı tutukluluğunun demokratik bir toplumda gerekli   olduğunu ve ulusal mahkemelerin başvuranın tutukluluğunun devam   ettirilmesine yönelik acil bir toplumsal ihtiyacın mevcut olduğunu tespit   ettiğini ileri sürmüştür.   C. Üçüncü taraflar   1. İnsan Hakları Komiseri   235. İnsan   Hakları   Komiseri,   başvuranın   tutuklanmasını   Türkiye’deki resmi siyasete yönelik eleştirilerini ifade eden çeşitli gruplara   karşı uygulanan daha geniş kapsamlı bir baskı yaklaşımının bir parçası   olarak yorumlamıştır. Birçok HDP milletvekilinin, ifade özgürlüğü hakkını   meşru bir şekilde kullanmaları nedeniyle terörle ilgili suçlamalarla adli   kovuşturmalara ve tutuklanmalara maruz kaldığını ileri sürmüştür.   236. İnsan Hakları Komiseri, tutuklamayı haklı çıkarmak için   kullanılan delillerin yalnızca açıkça şiddet içermeyen ve ilke olarak   Sözleşme’nin 10. maddesiyle korunması gereken ifade ve eylemlerle sınırlı   olmasının Türkiye'de giderek yaygınlaştığını belirtmiştir. Türk savcıları ve   mahkemeleri, Mahkeme’nin 10. maddeye ilişkin yerleşik içtihadı ışığında   uygun bir bağlamsal analiz yapmayı ve ilgili delilleri filtrelemeyi sistematik   olarak ihmal etmiştir.   237. İnsan Hakları Komiseri, yasama bağışıklığının Anayasa’da   öngörülen standart usul dışında kaldırılmasını eleştirmiştir. Bu bağlamda,   değişikliğin Venedik Komisyonu tarafından anayasa değişikliği usulünün   65   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   kötüye kullanılması olarak görüldüğüne işaret etmiştir. Bunun sonucunda   yürütülen ceza davası, HDP’nin neredeyse tüm milletvekillerini ve CHP’nin   bir kısmını etkilemiştir ve savcılar, esas olarak terör propagandası, nefrete   teşvik veya Cumhurbaşkanına hakaret gibi ifadelerine odaklanarak bu   milletvekilleri hakkında soruşturma açma konusunda aşırı derecede aktif   olmuşlardır. Bu bağlamda, anayasa değişikliği teklifinin genel gerekçesinde,   bu değişikliğin amacının, bazı milletvekillerinin teröre manevi ve moral   destek manasındaki açıklamalarının kamuoyunda meydana getirdiği infiali   ele almak olduğu belirtilmiştir. Komiserin görüşüne göre, bu durum,   milletvekilleri aleyhindeki cezai kovuşturmalarının en başından itibaren   ciddi usulsüzlüklerle lekelendiği ve milletvekili olarak onları susturmayı   amaçladığı izlenimini uyandırmıştır.   2. PAB   238. Milletvekillerinin ifade özgürlüğüne sahip olmasının önemini   vurgulayan PAB, özellikle Türkiye’nin güneydoğusundaki durumla ilgili   olarak, bazıları barışçıl ve hukuka uygun siyasi faaliyetlerde bulundukları   için tutuklanan HDP milletvekilleri hakkında başlatılan ceza yargılamalarını   eleştirmiştir.   3. Müdahil STK’lar   239. Mahkemenin ifade özgürlüğüne ilişkin yerleşik içtihadına   dayanarak müdahil olan STK’lar, muhalif bir politikacının tutukluluğunun   Sözleşme’nin 10. maddesinin korumasını ilgilendirdiğini ileri sürmüştür. Ek   1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki zımni sınırlamalar alanında   hükümetlerin sahip olduğu geniş takdir payının aksine, muhalif bir   politikacının ifade özgürlüğü hakkına müdahale durumunda demokrasinin   özü söz konusu olduğundan, 10. madde kapsamındaki takdir payı özellikle   dardır.   D. Büyük Dairenin değerlendirmesi   1. Kabul Edilebilirlik hakkında   240. Mağdur statüsünün olmamasına dayanılarak yapılan kabul   edilmezlik itirazıyla (bk. aşağıda 230. paragraf) ilgili olarak Mahkeme, söz   konusu itirazın başvuranın şikâyetlerinin esasının incelenmesi ile yakından   bağlantılı hususlar içerdiği görüşündedir. Mahkeme, bu sebeple bu hususu   esasa ilişkin inceleme bağlamında değerlendirecektir (bk. Mehmet Hasan   Altan, yukarıda 194. paragraf ve Şahin Alpay, yukarıda 164. paragraf)   241. Mahkeme ayrıca, söz konusu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a)   maddesinin anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka   herhangi bir kabul edilemezlik gerekçesiyle de bağdaşmadığı kanaatindedir.   66   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Dolayısıyla, başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi   gerekmektedir.   2. Esas hakkında   (a) Milletvekillerinin ifade özgürlüğü   242. Mahkeme, siyasi konuşmanın en üst düzey örneği olarak   milletvekillerinin ifade özgürlüğünün taşıdığı önemi içtihadında sürekli   olarak vurguladığını yinelemiştir. Mahkeme, bir gazete yazısında Hükümete   hakaret ettiği gerekçesiyle mahkûm edilen bir senatörle ilgili olan   Castells/İspanya davasında (23 Nisan 1992, § 42, Seri A no. 236), şunlara   hükmetmiştir:   “Her ne kadar ifade özgürlüğü herkes için önemli olsa da, halkı temsilen seçilmiş   kişiler için özel olarak önem taşımaktadır. Temsilci seçmenini temsil etmekte, onların   kaygılarına dikkat çekmekte ve onların çıkarlarını savunmaktadır. Dolayısıyla,   meclisin muhalif bir üyesinin ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleler… Mahkeme’nin   en sıkı denetimine tabi olmalıdır.”   243. Bu ilkeler ulusal ve bölgesel parlamenterin ifade özgürlüğüne   yapılan müdahalelerle ilgili birçok davada (bk. diğer kararların yanı sıra,   Karácsony ve Diğerleri/Macaristan [BD], no. 42461/13 ve 44357/13, § 137,   17 Mayıs 2016; Jerusalem/Avusturya, no. 26958/95, § 36, AİHM 2001-II;   Féret/Belçika, no. 15615/07, § 65, 16 Temmuz 2009; ve Otegi   Mondragon/İspanya, no. 2034/07, § 50, AİHM 2011) ve ayrıca yasama   bağışıklığının uygulanmasından kaynaklanan mahkemeye erişim hakkına   getirilen kısıtlamalara ilişkin bir dizi davada (bk. A./Birleşik Krallık,   yukarıda 79. paragraf; Cordova/İtalya (no. 1), no. 40877/98, § 59, AİHM   2003-I; Cordova/İtalya (no. 2), no. 45649/99, § 60, AİHM 2003-I;   Zollmann/Birleşik Krallık (k.k.), no. 62902/00, AİHM 2003-XII; De   Jorio/İtalya, no. 73936/01, § 52, 3 Haziran 2004; Patrono, Cascini ve   Stefanelli/İtalya, no. 10180/04, § 61, 20 Nisan 2006; ve C.G.I.L. ve   Cofferati/İtalya, no. 46967/07, § 71, 24 Şubat 2009) tasdiklenmiştir.   244. Bu bakımdan, milletvekili konuşmalarının daha yüksek seviye   bir korumadan faydalandığı hususunda şüphe bulunmamaktadır (bk.   Karácsony ve Diğerleri, yukarıda anılan, § 138). Özellikle meclisteki   muhalefeti koruyan yasama bağışıklığı kuralı özellikle en yüksek seviyedeki   bu korumayı doğrular niteliktedir. Mahkeme, meclisteki azınlığın,   çoğunluğun tacizinden korunmasına özel bir önem atfetmektedir (aynı   kararda, § 147).   245. Ancak, siyasi tartışma özgürlüğü, şüphesiz ki, doğası gereği   mutlak değildir (bk. Castells, yukarıda 46. paragraf). Mahkeme, doğrudan   ya da dolaylı şiddet çağrısı gibi belirli ifade biçimlerinin önüne geçilmesi   için belirli düzenlemelerin gerekli olarak değerlendirilebileceğini   hâlihazırda belirtmiştir (bk. Karácsony ve Diğerleri, yukarıda 140.   paragraf). İfade özgürlüğünün güvence altında olduğunun doğrulanması   67   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   adına, Mahkemenin bu bağlamdaki incelemesi çok daha sıkı olmalıdır (bk.   Pastörs/Almanya, no. 55225/14, § 38, 3 Ekim 2019).   (b) Müdahalede bulunulup bulunulmadığı hakkında   246. Somut davada, 20 Mayıs 2016 tarihli anayasa değişikliği   kapsamında, değişiklik öncesi Meclise sunulan dokunulmazlığın   kaldırılmasına ilişkin talepler bağlamında etkilenen milletvekilleri   Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrası ile sunulan anayasal korumayı   kaybetmişlerdir. Anayasa değişiklik gerekçesinde belirtildiği üzere, söz   konusu değişiklilerin gündeme getirilmesinin sebebinin, “Türkiye’nin   tarihinin en büyük ve en kapsamlı terörle mücadelesini yürüttüğü bir   dönemde, bazı milletvekillerinin seçilmeden önce ya da seçildikten sonra   yapmış oldukları teröre manevi destek teşkil eden açıklamalarının   “kamuoyunda büyük infial” oluşturması” olduğu belirtilmiştir (bk. yukarıda   56. paragraf). Bu sebeple anayasa değişikliği, başvuran dâhil olmak üzere   ilgili milletvekillerinin siyasi konuşmalarını sınırlandırma amacı   taşımaktadır. Değişiklik sonrasında, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcısı,   başvuran hakkındaki otuz bir ayrı ceza soruşturması dosyasını birleştirme   kararı almıştır. Başvuran bunun ardından 4 Kasım 2016 tarihinde   yakalanmıştır. Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği, başvuran hakkında   verdiği tutuklama kararında temel olarak şu delillere dayanmıştır: HDP   genel merkez yönetimi adına paylaşılan tweetler ve 6-8 Ekim 2014 olayları;   başvuranın, PKK üyelerinin hendeklerin kazılması ve şehirlerde barikatlar   kurulması gibi belirli eylemlerini “direniş” olarak nitelendirdiği   konuşmaları; başvuranın Demokratik Toplum Kongresi faaliyetlerine   katılmış olması (bk. yukarıda 70. paragraf). 11 Ocak 2017 tarihinde   başlayan (bk. yukarıda 78. paragraf) ve hala derdest olan yargılamalara   bakıldığında, sunulan delillerin neredeyse tamamı başvuranın   konuşmalarından oluşmaktadır.   247. Yukarıda belirtilen hususlar ışığında Mahkeme, başvuranın 20   Mayıs 2016 tarihli anayasa değişikliği doğrultusunda yasama bağışıklığının   kaldırılması, tutuklanması ve tutukluluğunun devam ettirilmesi, başvuran   hakkındaki ceza yargılamaları ve yukarıda anılan delillerin başvuranın   siyasi konuşmalarından oluşmasını içeren bütün bu tedbirlerin hepsinin,   başvuranın Sözleşme’nin 10. maddesi altında korunan ifade özgürlüğü   hakkını kullanmasına bir müdahale teşkil ettiğinin inkâr edilemeyeceği   görüşündedir. Mahkeme, dolayısıyla, Hükümet tarafından öne sürülen   mağdur statüsünün yokluğu itirazını reddetmektedir.   248. Söz konusu müdahale “kanunla öngörülmeli”, 10. maddenin 2.   fıkrasında belirtilen bir ya da daha fazla meşru amacı taşımalı ve   “demokratik bir toplumda gerekli” olmalıdır (bk. Karácsony ve Diğerleri,   yukarıda 121. paragraf).   68   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (c) Müdahalenin kanunla öngörülüp öngörülmediği hakkında   (i) Genel ilkeler   249. Mahkeme, ihtilaf konusu tedbirin iç hukukta bazı temellerinin   bulunmasının zorunlu olduğu ve ayrıca tedbirin Sözleşme’nin Başlangıç   kısmında açıkça belirtilen ve Sözleşme’nin her maddesinin özünde yer alan   hukukun üstünlüğü ilkesi ile bağdaşması gerektiği yönündeki yerleşik   içtihadına atıfta bulunmaktadır. Özellikle, yetkili mercilere verilen takdir   payının sınırsız bir yetki olarak ifade edilmesi halinde bu durum hukukun   üstünlüğüne aykırı olacaktır. Bu sebeple keyfi müdahalere karşı yeterli   bireysel korumanın sağlanması için hukuk kuralların yetkililere tanıdığı   takdir yetkisinin kapsamının ve bu yetkinin kullanılmasının şeklinin yeterli   açıklıkta belirtilmesi gerekmektedir (bk. Roman Zakharov/Rusya [BD], no.   47143/06, §§ 228 ve 230, AİHM 2015; Malone/Birleşik Krallık, 2 Ağustos   1984, § 67, Seri A no. 82; Olsson/İsveç (no. 1), 24 Mart 1988, § 61, Seri A   no. 130; ve Navalnyy, yukarıda 115. paragraf). Bu bağlamda, iç hukukun   yorumlanması ve uygulanması başta mahkemeler olmak üzere öncelikle   ulusal yetkililerin görevidir (bk. diğer kararların yanı sıra, Waite ve   Kennedy/Almanya [BD], no. 26083/94, § 54, AİHM 1999-I, ve Karácsony   ve Diğerleri, yukarıda 123. paragraf). Mahkemenin rolü, söz konusu   yorumun etkilerinin Sözleşme ile uyumlu olup olmadığını saptamak ile   sınırlıdır (bk. Korbely/Macaristan [BD], no. 9174/02, § 72, AİHM 2008).   10. maddenin 2. fıkrasında belirtilen “kanunla öngörülme” ibaresi ile ayrıca   söz konusu kanunun niteliğine de atıfta bulunulmakta ve bu kanunun ilgili   kişilerce erişilebilir olması ve etkilerinin öngörülebilir olması gerekmektedir   (bk. diğer kararların yanı sıra, Rotaru/Romanya [BD], no. 28341/95, § 52,   AİHM 2000-V; Maestri/İtalya [BD], no. 39748/98, § 30, AİHM 2004-I;   Centro Europa 7 S.r.l. ve Di Stefano/İtalya [BD], no. 38433/09, § 140,   AİHM 2012; Kudrevičius ve Diğerleri/Litvanya [BD], no. 37553/05, § 108,   AİHM 2015; ve Delfi AS/Estonya [BD], no. 64569/09, § 120, AİHM 2015).   250. “Kanunla öngörülme” ifadesinden kaynaklanan gerekliliklerden   biri öngörülebilirliktir. Mahkemeye göre, kişilere davranışlarını düzenleme   imkânı vermek üzere yeterli netlikle ifade edilmediği takdirde,   Sözleşme’nin 10. maddesinin 2. fıkrasının anlamı dâhilinde bir norm   “kanun” olarak kabul edilemez; zira kişiler, gerekirse uygun tavsiye ile belli   bir eylemin yol açabileceği sonuçları, söz konusu koşullar içerisinde makul   olan derecede öngörebilmelidirler. Bu sonuçların, mutlak kesinlikte   öngörülebilir olması gerekli değildir. Kesinlik oldukça arzu edilen bir şey   olmakla birlikte, beraberinde aşırı katılık getirebilir ve kanunun değişen   koşullara ayak uydurabilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, kanunların   çoğunluğu kaçınılmaz olarak az ya da çok muğlak olarak hazırlanmış olup   yorumlanmaları ve uygulanmaları daha çok pratiğe bırakılmıştır (bk.   örneğin, Lindon, Otchakovsky-Laurens ve July/Fransa [BD], no. 21279/02   ve 36448/02, § 41, AİHM 2007-IV; Centro Europa 7 S.r.l. ve Di Stefano,   69   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yukarıda 141. paragraf ve Delfi AS, yukarıda 121. paragraf).   Öngörülebilirlik kriteri, kanunun uygulanmasını yöneten bütün detaylı koşul   ve usullerin kanun metninde belirtilmesine ilişkin bir gereklilik olarak   yorumlanamaz; bu kriter, bazı hususların iç hukukta tatmin edici şekilde   açıklanamadığı durumlarda kanundan daha düşük seviyedeki kuralların   kabul edilmesiyle karşılanabilir. Takdir payı tanıyan bir kanunun tek başına,   ilgili tedbirin taşıdığı meşru amaç göz önüne alınarak keyfi müdahaleler   karşısında bireylere yeterli koruma sağlaması amacıyla, bu takdir payının   kapsamının ve kullanım şeklinin yeterli açıklıkla ifade edilmesi koşuluyla   öngörülebilirlik şartıyla bağdaşmadığı söylenemez (bk. Magyar   KétfarkúKutya Párt/Macaristan [BD], no. 201/17, § 94, 20 Ocak 2020).   251. Mahkeme bu bağlamda, davalı bir Devletin yasama erkinin   belirli bir alanı düzenlemek için seçtiği yöntemlerin uygunluğu hakkında   görüş ifade etmenin kendisine düşmediğini tekrarlamaktadır. Mahkemenin   görevi, benimsenen yöntemlerin ve bunların etkilerinin Sözleşme ile   uyumlu olup olmadığını değerlendirmek ile sınırlıdır (bk. Magyar Helsinki   Bizottság/Macaristan [BD], no. 18030/11, § 184, 8 Kasım 2016).   252. Mahkeme, Sözleşme’nin 34. maddesi kapsamındaki bireysel   başvurulardan kaynaklanan davalarda görevinin genel olarak iç hukuku   değerlendirmek değil, bu hukukun uygulanmasının başvuranın Sözleşme   kapsamındaki haklarını ihlal edip etmediğini belirlemek olduğunu ayrıca   teyit etmektedir (bk. Magyar Kétfarkú Kutya Párt, yukarıda 96. paragraf).   253. Mahkeme, tam sınırda bulunan olgularla ilgili şüphe   seviyesinin, tek başına, bir kanun hükmünü uygulamada öngörülemez   kılmayacağı kanaatindedir. Ayrıca, bir yasal hükmün birden fazla anlama   gelmesi “öngörülebilirlik” şartını yerine getirmediği anlamına   gelmemektedir. Mahkemelere ait muhakeme görevi, günlük uygulamadaki   değişiklikleri de göz önünde tutarak, tam olarak geride kalan bu yorumsal   şüpheleri giderme amacıyla mevcuttur (bk. Gorzelik ve Diğerleri/Polonya   [BD], no. 44158/98, § 65, AİHM 2004-I). Aynı zamanda, Mahkeme bir   hukuk normunun ilk defa uygulanacağı bir günün de geleceğinin farkındadır   (bakınız Magyar Kétfarkú Kutya Párt, yukarıda anılan, § 97).   254. Öngörülebilirlik kavramıyla ilgili olarak, kavramın kapsamı   büyük ölçüde söz konusu mevzuatın içeriğine, kapsamayı amaçladığı alana   ve ilgi dâhilindeki şahısların sayısı ile statüsüne dayanmaktadır (bk. Centro   Europa 7 S.r.l. ve Di Stefano, yukarıda 142. paragraf; Delfi AS, yukarıda   anılan, § 122; ve Satakunnan Markkinapörssi Oy ve Satamedia   Oy/Finlandiya [BD], no. 931/13, § 144, 27 Haziran 2017). Ancak, hukukun   niteliği; iç hukukun, bireylere, yetkililerin hangi durumlarda ve hangi   şartlarda Sözleşme kapsamında bireylerin haklarını etkileyen tedbirlere   başvurma hakkına sahip olduklarına ilişkin yeterli bir gösterge sunacak   şekilde yeterince öngörülebilir olması anlamına gelmektedir (bk. Fernández   Martínez/İspanya [BD], no. 56030/07, § 117, AİHM 2014 (alıntılar), ve   Güler ve Uğur/Türkiye, no. 31706/10 ve 33088/10, § 47, 2 Aralık 2014).   70   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (ii) Somut davada yukarıdaki ilkelerin uygulanması   255. Mevcut davada Mahkeme ilk olarak, başvuran tutuklandığı   sırada bütün mevzuat hükümlerinin, açıkça ifade etmek gerekirse   Anayasa’nın, anayasa değişikliklerinin, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ve   savcının başvuranın mahkûm edilmesini talep etmesine temel olan   mevzuatın erişilebilir olduğu hususunda tarafların mutabık olduğunu   gözlemlemektedir. Başvuranın 20 Mayıs 2016 tarihli anayasa değişikliğini   takiben Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. ve sonraki maddelerindeki   hükümler uyarınca tutuklanması hususu anlaşmazlığa konu değildir.   Tarafların argümanlarının ve pozisyonlarının farklılaştığı konu, söz konusu   anayasa değişikliğinin ve silahlı terör örgütü kurma ve/veya yönetmeye   ilişkin Ceza Kanunu hükümlerinin bu dava özelinde “hukukun niteliği”   şartını sağlayıp sağlamadığı üzerinedir. Mahkeme bu sebeple, her iki   yönden de başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin “kanunla   öngörülme” şartını taşıyıp taşımadığını tespit etmelidir. Mahkeme özellikle,   başvuranın yargılanmasına sebep olan konuşmaları yaptığı zamanlarda   ulusal hukukun somut davada yorumlandığı ve uygulandığı şekliyle   öngörülür olup olmadığını inceleyecektir.   (1) Yasama bağışıklığı   256. Mahkeme, yasama bağışıklığı sisteminin özünde yer alan   özellikler ve dolayısıyla olağan hukuk kurallarına getirilen istisna ile halkın   temsilcilerinin ifade özgürlüğü hakkını kullanmasını sağlamanın ve   yasamanın işlevlerine partizan şikâyetlerle müdahale edilmesini   engellemenin amaçladığını tekrarlamaktadır (bk. Kart/Türkiye [BD], no.   8917/05, § 88, AİHM 2009 (alıntılar)).   257. Mahkeme ilk olarak, Avrupa Konseyi üyesi devletlerin   çoğunda, 1982 Anayasası’nın 83. maddesinde olduğu gibi, iki tip yasama   bağışıklığı olduğunu gözlemlemektedir: sorumsuzluk ve dokunulmazlık (bk.   Kart, yukarıda 42 ve 85. paragraflar; Karácsony ve Diğerleri, yukarıda 138-   40. paragraflar ve Pastörs, yukarıda 38. paragraf).   258. Anayasa’nın 83. maddesinin ilk fıkrası milletvekillerinin   yasama sorumsuzluğu ile ilgilidir. Bu maddeye göre milletvekilleri, Türkiye   Büyük Millet Meclisindeki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri   düşüncelerden, mevzubahis oturumdaki Başkanlık Divanı’nın teklifi üzerine   Meclis tarafından başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında   tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar (bk. yukarıda 134.   paragraf).   259. Mahkeme, yasama sorumsuzluğunun mutlak olduğunu ve   hiçbir istisnaya ve hiçbir soruşturma tedbirine izin vermediğini ve tarafların   duruşmada belirttiği üzere, milletvekillerine görev süreleri sona erdikten   sonra da koruma sağlamaya devam ettiğini gözlemlemektedir. Her iki   tarafın da duruşmada belirttiği üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisi dışında   71   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   tekrar edilen siyasi ifadeler, Mecliste söylenenlerle aynı kelimelerin tekrar   edilmesiyle sınırlı olacak şekilde yorumlanamaz.   260. Türkiye Büyük Millet Meclisinde 20 Mayıs 2016’da kabul   edilen geçici 20. madde (bk. yukarıda 137. paragraf), Anayasa’nın 83.   maddesinin ilk fıkrasını değiştirmemiştir. Diğer bir deyişle, anayasa   değişikliğinden etkilenen 154 milletvekili, Anayasa’nın 83. maddesinin ilk   fıkrasında tanımlanan yasama bağışıklığının sağladığı hukuki korumadan   faydalanmaya devam etmiştir. Meclis tarafından aksi kararlaştırılmadığı   takdirde, milletvekilleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste   ileri sürdükleri düşüncelerden veya bunları Meclis dışında tekrarlamak ve   açığa vurmaktan ceza mahkemelerinde sorumlu tutulamazlar.   261. Mevcut başvuruda Hükümet, başvuranın ilgili konuşmalarında   öz yönetimi savunduğunu, PKK tarafından gerçekleştirildiği iddia edilen   terör eylemlerini “öz savunma savaşı” ve “direniş” eylemleri olarak   betimlediğini ve güvenlik güçlerince yürütülen operasyonları “katliam”   olarak nitelendirdiğini ileri sürmüştür. Hükümet ayrıca başvuranın PKK   liderini övdüğünü ve halka sokaklara çıkma çağrısında bulunduğunu   eklemiştir. Başvuran kendi beyanlarında, benzer konuşmaları Meclis   oturumları sırasında da yaptığını ve dolayısıyla söz konusu konuşmaların   Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrasının koruması altında olduğunu   belirtmiştir. Bu konuyla ilgili olarak Mahkeme, başvurana suç olarak isnat   edilen ve tutuklanmasına sebep olan konuşmaların Anayasa’nın 83.   maddesinin 1. fıkrasında öngörülen yasama sorumsuzluğu koruması altında   olup olmadığının belirlenmesinin ilk olarak ulusal makamların, özellikle   yerel mahkemelerin, görevi olduğunu değerlendirmektedir. Bu bağlamda   Mahkeme, görevin herhangi bir şekilde kötüye kullanılmasının   engellenmesi   amacıyla   ulusal   makamların   yargısal   denetim   gerçekleştirmeye yönelik usuli bir yükümlülüğü olduğunu tekrarlamaktadır   (bk. Karácsony ve Diğerleri, yukarıda 133-36. paragraflar ve burada atıfta   bulunulan diğer kararlar).   262. Mevcut davada, Hükümet, başvuranın yargılandığı ulusal   mahkemeler önünde, hiçbir zaman kovuşturmaya tabi tutulmasına sebep   olan konuşmalarının Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrası uyarınca   koruma altında olduğunu belirtmediğini öne sürmüştür. Ancak, bunun   aksine, başvuran tutukluluğunun başından itibaren 83. maddenin 1. fıkrası   uyarınca özgürlüğünden yoksun bırakılamayacağını ileri sürmüştür. Nitekim   başvuranın temel argümanlarından birisi buydu (bk. özellikle yukarıda 70.   paragraf). Başvuran bu bağlamda serbest bırakılması için birçok ayrı   itirazda bulunmuştur (bk. özellikle yukarıda 77 ve 80. paragraf). Ayrıca, 3   Nisan 2018 tarihinde Ankara 19. Ağır Ceza Mahkemesinden meclis   çalışmaları sırasında yaptığı konuşmaları incelemesini ve yargılamaya konu   konuşmalarla karşılaştırmasını talep etmiştir. Bu amaçla başvuran ayrıca bu   konuşmaların Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrası uyarınca koruma   altında olup olmadığının belirlenmesi için bilirkişi atanması talebinde   72   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   bulunmuştur (bk. yukarıda 91. paragraf). Ancak taraflarca sunulan   belgelerden böyle bir incelemenin yapılmadığı görülmektedir. Diyarbakır 2.   Sulh Ceza Hâkimliği, başvuranın tutuklanmasına karar verirken, anayasa   değişikliğinin ilgili suçlar bakımından başvuranın yasama bağışıklığını   kaldırdığı yönünde basit bir gözlemde bulunmuştur. Anayasa Mahkemesi de   benzer şekilde 20 Mayıs 2016 tarihli anayasal değişiklikle beraber bu yasal   değişikliğin kabul edilmesinden önce Millet Meclisine sevk edilen   başvuranın yasama bağışıklığının kaldırılmasına ilişkin taleplerin kabul   edilmesinin mümkün kılındığını gözlemlemiştir. Ancak; başvuranın   tutuklanmasına ve tutukluluğunun devam ettirilmesine karar veren   hâkimliklerin, başvuran aleyhine ceza davası açan savcılıkların,   tutukluluğun devamına karar veren ağır ceza mahkemesi hâkimlerinin ve   son olarak, Anayasa Mahkemesi hâkimlerinin hiçbirisi söz konusu   konuşmaların başvuranın yasama bağışıklığı kapsamında korunup   korunmadığı konusunda bir değerlendirmede bulunmamıştır. Mahkeme   başvuranın bu husustaki argümanlarına yönelik hiçbir incelemede   bulunulmamasını şaşkınlıkla karşılamaktadır.   263. Mahkeme, Hükümet tarafından atıfta bulunulan söz konusu   konuşmaların, içerikleri bakımından, başvuranın Mecliste yaptığı   konuşmalara benzer konuşmalar olduğunun başvuran tarafından makul bir   şekilde ortaya konulduğu kanaatindedir (bk. özellikle yukarıda 28, 36, 46,   50, 51, 52 ve 54. paragraflar). Ancak, söz konusu argümanın makullüğüne   ve Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrası uyarınca sağlanan güvenceye   rağmen, yargı makamları başvuranın tutukluluğunu devam ettirmiş, esasen   siyasi konuşmaları temelinde yargılamış ve söz konusu beyanların yasama   bağışıklığı korumasından faydalanıp faydalanmadığına ilişkin hiçbir   değerlendirmede bulunmamışlardır.   264. Ek olarak, ihtilaf konusu konuşmaların Anayasa’nın 83.   maddesinin 1. fıkrasının sağladığı korumanın kapsamında olmadığı   varsayılsa dahi, Mahkeme, 20 Mayıs 2016 tarihli anayasal değişikliklerin   kendi başına öngörülebilirlik bakımından sorunlu olduğu kanaatindedir   Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrası, değiştirilmemiş şekliyle, yasama   dokunulmazlığını düzenlemektedir ve Meclis’in rızası olmadıkça, seçilmiş   bir vekilin   görevi   süresince hiçbir şekilde tutulamayacağı,   tutuklanamayacağını ve yargılanmayacağını belirtmektedir. Böyle bir   koruma yalnızca geçicidir, yani milletvekilinin görev süresi dolduktan sonra   bir ceza yargılaması normal şekilde yapılabilmektedir (bk. Kart, yukarıda   69. paragraf).   265. Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrası yasama dokunulmazlığı   ilkesine yalnızca iki istisna getirmektedir: (i) ağır cezayı gerektiren suçüstü   hali (“in flagrante delicto”) ve (ii) seçimden önce soruşturmasına   başlanılmış olmak kaydıyla Anayasa’nın 14. maddesindeki durumlar.   Başvuranın durumunun bu iki istisnaya tabi olmaması nedeniyle, yerel   makamlar anayasa değişikliği olmadan başvuran aleyhine ceza yargılaması   73   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başlatabilmek için yalnızca yasama dokunulmazlığının kaldırılması   talebinde bulunabilmekteydi.   266. Türkiye   Cumhuriyeti   Anayasası,   bir   milletvekilinin   dokunulmazlığının kaldırılması için yapılan taleplere karşı usuli güvenceler   sağlamaktadır. Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, bir   milletvekili ancak Meclisin yasama dokunulmazlığının kaldırılması   yönünde bir kararı varsa tutulabilir, sorguya çekilebilir, tutuklanabilir veya   yargılanabilir. Bu amaçla Meclis, davaya konu bireysel koşulları ve ilgili   vekilin durumunu değerlendirmeli ve böylelikle vekillere kendilerini Meclis   nezdinde savunma fırsatı sağlamalıdır. Ek olarak Anayasa’nın 85. maddesi   kapsamında, ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili Meclisin aldığı   yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararına karşı, kararın alındığı   tarihten itibaren yedi gün içerisinde Anayasa Mahkemesine başvuruda   bulunabilir. Anayasa Mahkemesi başvuruyu on beş gün içerisinde karara   bağlamak zorundadır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa’ya, hukuka veya İç   Tüzüğe aykırılığı sebebiyle Meclis kararının iptal edilmesine karar verebilir.   267. Anayasa’nın 83. maddesinin 2. fıkrasının birinci cümlesinde   yer alan, seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir   milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça tutulamayacağı, sorguya   çekilemeyeceği, tutuklanamayacağı ve yargılanamayacağı şeklindeki   hüküm, anayasa değişiklikleri doğrultusunda başvuran da dâhil olmak üzere   ilgili milletvekillerinin durumunda uygulama alanı bulmamaktadır. Bu   sebeple ilgili milletvekilleri olağan yasal çerçeveye tabi olup ortalama bir   vatandaştan ayrı bir statüye sahip değillerdir. Dolayısıyla, Anayasa   Mahkemesinin 3 Haziran 2016 tarihinde 2016/117 sayılı kararında belirttiği   üzere, ilgili milletvekillerinin, anayasaya uygunluğu yalnızca Anayasa’nın   148. maddesinde öngörülen usul aracılığıyla denetlemeye tabi olan   değişikliğe itiraz etme hakları yoktur.   268. Anayasa değişikliği teklifinin genel gerekçesinde bu   değişikliğin amacının, bazı milletvekillerinin teröre manevi ve moral destek   manasındaki açıklamalarının, bazılarının terör örgütlerine destek ve   yardımlarının ve bazılarının şiddet çağrılarının kamuoyunda meydana   getirdiği infiali ele almak olduğu açıklanmıştır. Ek olarak, Anayasa’nın 83.   maddesinin 2. fıkrasının askıya alınması hakkındaki görüşünde Venedik   Komisyonu, bu değişiklik sonrası milletvekillerinin Anayasa’nın 83 ve 85.   maddelerinde sağlanan anayasal güvencelerden mahrum kalarak ilgili   vekillerin siyasal beyanlarının ceza hukuku kapsamında cezalandırılabilir   hale geldiğini belirtmiştir. Bu değişikliğin sonucunda, Meclisin, ilgili   milletvekillerinin Anayasa kapsamında güvence altına alınan hakları   aleyhine olacak şekilde her birinin durumu için bireysel değerlendirme   yapma zorunluluğu kalmamıştır. Mahkemeye göre, bu değişiklik ilgili   milletvekillerinin öngöremeyeceği bir durum yaratmıştır.   269. Ek olarak, Mahkeme tekrar Venedik Komisyonunun   görüşlerine katılara, bir sefere mahsus, kişiye özel (“ad homines”) anayasa   74   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   değişikliğinin Türkiye anayasa geleneğinde daha önce eşinin görülmediği   görüşündedir. Açıklama metninde aktarıldığı üzere, anayasa değişiklikleri   özellikle muhalif vekiller başta olmak üzere milletvekillerinin belirli   beyanlarını açıkça hedef almıştır. Bu bağlamda, Mahkeme halihazırda özel   kişileri hedef alan kanunların hukukun üstünlüğüne aykırı olduğunu   belirtmiştir (bk. Baka/Macaristan [BD], no. 20261/12, § 117, 23 Haziran   2016). Değişikliğin kabul edilmesinden sonra Meclis, Anayasa’nın 83 ve   85. maddeleri altındaki bağışıklık sistemini sürdürürken belirli   tanımlanabilir üyelere karşı bu sistemi genel ve kasıtlı bir ifade şekliyle   uygulanamaz kılmıştır. Bu bağlamda Mahkeme, Venedik Komisyonunun   “anayasa değişikliği usulünün kötüye kullanılması” tespitine tamamıyla   katılmaktadır. Mahkemeye göre, Türkiye’nin meclis uygulaması ve geleneği   göz önünde bulundurularak, bir milletvekili, görev süresi esnasında Meclis   üyelerinin ifade özgürlüklerine zarar verecek şekilde böyle bir usulün kabul   edilmesini makul bir şekilde öngöremez.   270. Mahkemenin içtihadı, öngörülebilirlik şartının, bireyin ilgili   mevzuatın üslubundan ve gerektiğinde mahkemelerin yorumlarının   yardımıyla hangi eylemlerin ve ihmallerin kendisini cezai olarak sorumlu   kılacağını bilebildiğinde karşılandığını göstermektedir (bk. diğer kararların   yanı sıra, Güler ve Uğur, yukarıda 50. paragraf ve Kudrevičius ve Diğerleri,   yukarıda 108. paragraf). Mevcut davada, Anayasa’nın 83. maddesinin ilk iki   fıkrasının üslubu ve ulusal mahkemelerin ilgili maddeye ilişkin yorumları,   veya daha ziyadesiyle herhangi bir yorumda bulunmaması göz önüne   alındığında Mahkeme, müdahalenin öngörülebilirlik şartını sağlamadığını   ve başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin “kanunla   öngörülmediğini”, zira siyasi bir bakış açısını savunan başvuranın, siyasal   konuşmalara yönelik dokunulmazlığın ve usuli anayasal güvencelerin   korumasını sağlayan mevcut anayasal çerçeveden meşru bir şekilde   yararlanmayı bekleyebileceğini değerlendirmektedir (bk. gerekli   değişikliklerin uygulanması koşuluyla, Lykourezos/Yunanistan, no.   33554/03, §§ 54-56, AİHM 2006-VIII).   (2) Terörle ilgili suçlar: Türk Ceza Kanunu’nun 314. maddesinin 1 ve 2.   fıkraları   271. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı, 4 Kasım 2016 tarihinde   Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliğinden başvuranın iki suç şüphesiyle   tutuklanması talebinde bulunmuştur: Ceza Kanunu’nun 314. maddesinin 1.   fıkrası uyarınca cezalandırılan silahlı terör örgütüne üye olma ve aynı   Kanun’un 214. maddesinin 1. fıkrası uyarınca cezalandırılan suç işlemek   için alenen tahrik.   272. Aynı gün içinde Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği, HDP’nin   Twitter hesabından atılan tweetleri ve 6-8 Ekim 2014 tarihleri arasında   yaşanan şiddet dolu eylemleri göz önüne alarak, başvuranın suç işlemek için   alenen tahrik suçunu işlediğine yönelik kuvvetli suç şüphesi bulunduğunu   75   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   tespit etmiştir (Ceza Kanunu’nun 214. maddesinin 1. fıkrası). Sonrasında,   hâkimlik, başvuranın yaptığı bir dizi konuşma ve yetkili kovuşturma   makamları tarafından başvuran hakkında yürütülen terörle alakalı birçok   soruşturmayı göz önünde bulundurarak (bk. yukarıda 70. paragraf),   başvuranın silahlı terör örgütüne üye olma suçunu işlediğine ilişkin kuvvetli   şüphe bulunduğu sonucuna varmıştır (Ceza Kanunu’nun 314. maddesinin 1.   fıkrası). Ek olarak, silahlı terör örgütü kurma ve yönetme suçunun -başvuran   11 Ocak 2017 tarihli iddianame düzenlenene kadar bununla suçlanmamıştır-   yapısı ve suçun Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesinin 3.   fıkrasında belirtilen suçlar arasında yer aldığı göz önüne alındığında,   hâkimlik, bu suçun da işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe olduğunu tespit   etmiştir (Ceza Kanunu’nun 314. maddesinin 1. fıkrası). Dolayısıyla   Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliğinin 4 Kasım 2016 tarihinde verdiği karar,   başvuranın tutukluğunun hangi suça/suçlara dayandığına ilişkin açık bir   gösterge sağlamamaktadır. Bu belirsizlik, tutukluğunun devamı kararlarıyla   daha da artmıştır. Diyarbakır 3. Sulh Ceza Hâkimliği 11 Kasım 2016   tarihinde verdiği kararla birlikte başvuranın iki suçla bağlantılı olarak   tutuklandığını belirtmiştir: terör örgütüne üyelik ve suç işlemeye alenen   teşvik. Ancak Diyarbakır 1. Sulh Ceza Hâkimliği 6 Aralık 2016 tarihli   kararında başvuranın yalnızca silahlı terör örgütüne üyelik suçu şüphesiyle   tutuklu olduğunu belirtmiştir.   273. Diyarbakır Cumhuriyet Savcısı, 11 Ocak 2017 tarihinde   düzenlenen iddianamede, başvuranın aşağıdaki suçlardan dolayı 43 yıldan   142 yıla kadar hapis cezasına mahkum edilmesini talep etmiştir: silahlı bir   terör örgütü kurma veya yönetme, bir terör örgütünün propagandasını   yapma, halkı suç işlemeye tahrik etme, suçu ve suçluyu övme, kin ve   düşmanlığa tahrik etme, kanunlara uymamaya tahrik etme, yasadışı   toplantılar ve gösteriler düzenleme ve bunlara katılma ve güvenlik   güçlerinin yasadışı bir gösterinin dağıtılmasına ilişkin emirlerine uymama   (bk., yukarıda 78. paragraf). 2 Eylül 2019 tarihine kadar, ağır ceza   mahkemeleri, her duruşmanın sonunda, sadece başvuran aleyhindeki tüm   delillere atıfta bulunarak, suçu/suçları belirtmeden başvuranın   tutukluluğunun devamına karar vermişlerdir.   274. Her halükârda, başvuranın gerçekleştirdiği konuşmalar   nedeniyle terörle bağlantılı suçlardan, özellikle de Ceza Kanunu'nun 314 §§   1 ve 2. maddesinde öngörülen, silahlı terör örgütü kurma veya yönetme ve   bu örgüte üye olma suçlarından, tutuklanmasına ve tutukluluğunun   devamına karar verildiği açıktır (bk., yukarıda 143-146. paragraflar).   275. Mahkeme, terörün önlenmesi ve terörle mücadele ile ilgili ceza   kanunlarının düzenlenmesiyle bağlantılı zorlukların farkındadır. Üye   Devletler, kaçınılmaz olarak, uygulaması yargı makamlarının pratik   yorumuna bağlı olan genel bir ifadeye başvurmaktadır. Bu bağlamda, ulusal   mahkemeler, kanunu yorumlarken, bireye keyfi müdahalelere karşı yeterli   koruma sağlamalıdır.   76   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   276. Mahkeme, yakın zamanda, Türkiye aleyhindeki iki kararda,   hükümetlere karşı eleştiriler yapılmasının ve bir ülkenin liderleri tarafından,   milli menfaatler için tehlikeli olduğu değerlendirilen bilgilerin   yayımlanmasının, özellikle silahlı bir terör örgütüne mensup olma veya   yardım etme, hükümeti veya anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs   etme ya da terör örgütü propagandası yapma gibi cezai sonuçları olan ağır   suçlamalara kadar vardırılmaması gerektiği kanaatindedir. Ayrıca, bu türden   ağır suçlamaların olduğu durumlarda bile, tutukluluk yalnızca istisnai bir   şekilde, son çare olarak, diğer tüm tedbirlerin yargılamaların düzgün bir   şekilde yürütülmesini güvence altına almaya yeterli olmadığı hallerde   kullanılmalıdır (bk., yukarıda anılan Mehmet Hasan Altan, § 211, ve   yukarıda anılan Şahin Alpay, § 181).   277. Mahkeme, Venedik Komisyonu’nun Ceza Kanunu’nun 216,   299, 301 ve 314. maddeleri hakkındaki görüşündeki tespitleri   doğrultusunda, söz konusu Kanunda "silahlı örgüt" ve "silahlı grup"   kavramlarının tanımlanmadığını gözlemlemektedir. Bir suç örgütünü   nitelendiren kriterler, Yargıtay içtihadında ortaya konulmuştur: böyle bir   örgütün en az üç üyesi olmalıdır; üyeler arasında hiyerarşik bir bağlantı   olmalıdır, üyelerin suç işleme konusunda ortak bir amaçları olmalıdır; grup   zaman bakımından süreklilik arz etmelidir; grubun yapısı, üye sayısı,   araçları ve ekipmanları öngörülen suçları işlemeye elverişli olmalıdır.   Yargıtay, “silahlı örgüt üyeliği” ile ilgili olarak, şüphelilere isnat edilen   eylemlerin örgütle “organik bağlarının” olduğunu kanıtlayıp kanıtlamadığını   veya söz konusu eylemlerin örgütün “hiyerarşik yapısı” içerisinde bilerek ve   isteyerek gerçekleştirildiğinin değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini   tespit etmek amacıyla bu eylemlerin sürekliliğini, çeşitliliğini ve   yoğunluğunu göz önünde bulundurmaktadır (bk., yukarıda 160. paragraf).   278. Somut davada, ceza soruşturmasını yürüten ve başvurana suç   isnadında bulunan Cumhuriyet savcıları, başvuranın ilk tutukluluğuna   ve/veya tutukluluğunun devamına karar veren sulh ceza hâkimleri,   başvuranın tutukluluğunu uzatmaya karar veren ağır ceza hâkimleri ve son   olarak Anayasa Mahkemesi hâkimleri de dâhil olmak üzere ulusal yargı   mercileri, Ceza Kanunu’nun 314 §§ 1 ve 2 maddesinde öngörülen suçlara   ilişkin olarak geniş bir yorum benimsemişlerdir. Başvuranın belirli hükümet   politikalarına karşı muhalif olduğunu ifade ettiği veya sadece yasal bir örgüt   olan Demokratik Toplum Kongresine katıldığından bahsettiği siyasi   ifadelerin, başvuran ile silahlı bir örgüt arasında aktif bir bağlantı   kurabilecek eylemler teşkil etmeye yeterli olduğuna karar verilmiştir. Ulusal   mahkemelerin, Yargıtay içtihadının gerektirdiği üzere, başvuranın   eylemlerinin “sürekliliğini, çeşitliliğini ve yoğunluğunu” dikkate almadığı   veya başvuranın söz konusu terör örgütünün hiyerarşik yapısı içerisinde suç   işleyip işlemediğini incelemediği görülmektedir.   279. İnsan Hakları Komiseri, bu bağlamda, tutukluluğu haklı kılmak   için kullanılan delillerin yalnızca açıkça şiddet içermeyen ve ilke olarak   77   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Sözleşme'nin 10. maddesiyle korunması gereken ifade ve eylemlerle sınırlı   olmasının Türkiye’de giderek yaygınlaştığını belirtmiştir. İnsan Hakları   Komiseri, bu durumu, Türk savcılarının ve mahkemelerinin, Mahkeme’nin   Sözleşme’nin 10. maddesine ilişkin yerleşik içtihadı ışığında, uygun bir   bağlamsal analiz yapma ve delilleri seçme konusunda sistematik bir ihmalde   bulunduğu şeklinde değerlendirmiştir.   280. Ayrıca, Venedik Komisyonu, yukarıda bahsedilen görüşünde,   yerel mahkemelerin, Ceza Kanunu’nun 314. maddesini uygularken   genellikle, bir kişinin silahlı bir örgüte üyeliği konusunda oldukça zayıf   delillere dayanarak karar verme eğiliminde olduğunu belirtmiştir (bk.,   yukarıda 160. paragraf). Somut davanın bu gözlemi doğruladığı   görülmektedir. Başvuranın Ceza Kanunu’nun 314. maddesi uyarınca ceza   gerektiren ciddi suçlarla bağlantılı olarak tutuklanmasını haklı kılabilecek   eylemler silsilesi oldukça geniştir ve dolayısıyla, söz konusu maddenin   içeriği, yerel mahkemelerce yorumlanmasıyla birlikte, ulusal makamların   keyfi müdahalesine karşı yeterli koruma sağlamamaktadır. Mahkeme’nin   kanaatine göre, ifade özgürlüğü hakkının kullanılmasının silahlı bir terör   örgütüne üye olmak, bu örgütü kurmak ve yönetmekle bir tutulduğu, ceza   kanunu hükmüne ilişkin böylesine geniş bir yorumlama, bu yönde bir   bağlantıya ilişkin herhangi bir somut delil bulunmadığında haklı   çıkarılamaz.   (3) Sonuç   281. Başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahalelerin kanunun   niteliği koşuluna uymadığını tespit eden Mahkeme, Anayasanın 83.   maddesinin birinci fıkrasının uygulanmasının değerlendirilmemesi ve   anayasa değişikliği ışığında, terörle ilgili suçları düzenleyen hükümlerin   başvuranın davası bakımından uygulanması ve yorumlanması nedeniyle,   Sözleşme'nin 10. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir.   282. Bu sonuç, müdahalelerin Sözleşme’nin 10. maddesinin 2.   fıkrasında sıralanan meşru amaçlardan bir veya daha fazlasını izleyip   izlemediğini ve “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığını   incelemeyi gereksiz kılmaktadır.   IV. SÖZLEŞME’NİN 5 §§ 1 VE 3 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ   İDDİASI HAKKINDA   283. Başvuran, ilk olarak, tutuklanmasını gerektiren cezai bir suç   işlediğine dair makul bir şüpheye yol açan herhangi bir delilin   bulunmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, başvuran, tutukluluğuna ve   tutukluluk halinin devamına hükmeden yargı kararlarının, yasayla   öngörülen tutukluluk gerekçelerinin açıklanmasından başka hiçbir gerekçe   içermediğinden ve soyut, tekrar eden ve basmakalıp ibarelerle yazıldığından   şikâyetçi olmuştur. Başvuran, Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 3 maddesinin ihlal   78   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   edildiğinden şikâyetçi olmuştur. Söz konusu maddenin ilgili kısımları   aşağıdaki gibidir:   “1. Herkes özgürlük ve güvenlik hakkına sahiptir. Aşağıda belirtilen haller dışında   ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse özgürlüğünden yoksun   bırakılamaz:   (a) kişinin, yetkili bir mahkeme tarafından verilmiş mahkûmiyet kararı sonrasında   yasaya uygun olarak tutulması;   ...   (c) kişinin bir suç işlediğinden şüphelenmek için inandırıcı sebeplerin bulunduğu   veya suç işlemesine ya da suçu işledikten sonra kaçmasına engel olma zorunluluğu   kanaatini doğuran makul gerekçelerin varlığı halinde, yetkili adli merci önüne   çıkarılmak üzere yakalanması ve tutulması;   ...   3. İşbu maddenin 1 (c) fıkrasında öngörülen koşullar uyarınca yakalanan veya   tutulan herkesin derhal bir hâkim veya yasayla adli görev yapmaya yetkili kılınmış   sair bir kamu görevlisinin önüne çıkarılması zorunlu olup bu kişi makul bir süre   içinde yargılanma ya da yargılama süresince serbest bırakılma hakkına sahiptir.   Serbest bırakma, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminat şartına   bağlanabilir.”   284. Hükümet, başvuranın argümanına itiraz etmiştir.   A. Dikkate alınacak süre   1. Tarafların beyanları   (a) Başvuran   285. Başvuran, Ankara Ağır Ceza Mahkemesi önündeki ceza   yargılamaları kapsamında, 4 Kasım 2016 tarihinde tutuklandığını ve bu   yargılamalar sırasında tutukluluğunun, Ağır Ceza Mahkemesinin tahliyesine   karar verdiği 2 Eylül 2019 tarihine kadar devam ettiğini belirtmiştir.   Başvuran, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesinin, 4 Aralık 2018 tarihinde,   İstanbul Ağır Ceza Mahkemesinin kararını nihai olarak onadığını ileri   sürmüş ve bu nihai karara rağmen hukuki (de jure) statüsünün   değişmediğini, özgürlüğünden yoksun bırakılmasının halen Sözleşme'nin 5   § 1 (c) maddesi kapsamına girdiğini eklemiştir.   286. Bu bağlamda, başvuran, İstanbul'daki ceza yargılamaları   kapsamında hakkında nihai olarak hüküm verilmesinden sonra bile,   tutukluluk hâlinin devamının, düzenli aralıklarla Ankara Ağır Ceza   Mahkemesi tarafından incelenmeye devam ettiğini gözlemlemiştir.   Özellikle, 13 Aralık 2018 tarihli bir kararda, söz konusu mahkeme,   başvuranın isnat edilen suçları işlediğine dair kuvvetli şüphenin bulunması   nedeniyle tutukluluğunun devamına karar vermiştir. Söz konusu mahkeme,   ayrıca, başvuranın tutukluluk halinin devamının gerekli ve orantılı olduğuna   ve tutukluluğa alternatif tedbirlerin yetersiz görüldüğüne karar vermiştir. 2   79   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Eylül 2019 tarihine kadar müteakip tüm kararlarda aynı gerekçeler   tekrarlanmıştır. Ayrıca, başvuran, duruşmalarda, “tutuklu” olarak   tanımlanmıştır. Söz konusu kararlar, başvuranın İstanbul’daki ceza   yargılamalarında nihai olarak hüküm giymesine rağmen, somut dava konusu   olaylara ilişkin mevcut statüsünün, 2 Eylül 2019 tarihinden önceki dönem   ilgili olduğu kadarıyla, Sözleşme'nin 5 § 1 (a) maddesi kapsamına   girmediğini göstermiştir.   287. Bununla beraber, başvuran, bu süre zarfında, tutulduğu   cezaevinde sürekli olarak “tutuklu” kişi muamelesi gördüğünü iddia   etmiştir. Örneğin, başvuran, “tutuklu” bir kişiye uygulanabilir yasal   hükümler uyarınca, cezaevindeyken avukatları ve ailesiyle irtibat   kurmuştur.   (b) Hükümet   288. Hükümet, yazılı görüşlerinde, başvuranın hukuki statüsünün,   mahkûmiyetini ve dört yıl sekiz ay hapis cezasını onayan 4 Aralık 2018   tarihli kararın ardından değiştiğini iddia etmiştir. Bu bağlamda, Hükümet,   söz konusu cezanın infazına 7 Aralık 2018 tarihinde başlandığını ileri   sürmüştür. Bu nedenle, Hükümet, 7 Aralık 2018 tarihinden itibaren,   başvuranın artık tutuklu statüsüne sahip olmadığını, somut başvuruyla   bağlantılı olmayan başka bir suçtan hükümlü statüsüne sahip olduğunu   vurgulamıştır. Dolayısıyla, başvuranın söz konusu tarihten itibaren   tutukluluğu, Sözleşme’nin 5 § 1 (a) maddesi kapsamına girmiştir.   289. Hükümet, 18 Eylül 2019 tarihli duruşmada, başvuranın   Sözleşme'nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamındaki tutukluluk halinin, 7 Eylül   2018 tarihinde, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesinin başvuranın 17 Mart 2013   tarihinde İstanbul’daki bir miting sırasında yaptığı konuşmadan dolayı   başvuranı mahkûm etmeye karar verdiği tarihte sona erdiğini belirtmiştir.   2. Mahkeme’nin Değerlendirmesi   290. Mahkeme, ceza yargılamalarıyla bağlantılı en yaygın   özgürlükten yoksun bırakma şekillerinden birinin tutuklama olduğunu   yinelemektedir. Tutukluluk, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinde öngörülen,   herkesin özgürlük hakkına sahip olduğu yönündeki genel kuralın   istisnalarından birini oluşturmaktadır ve Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinde   öngörülmektedir. Dikkate alınacak süre, kişi yakalandığında (bk.,Tomasi /   Fransa, 27 Ağustos 1992, § 83, Seri A no. 241-A) veya göz altına   alındığında (bk., Letellier / Fransa, 26 Haziran 1991, § 34, Seri A no. 207)   başlamakta ve salıverildiğinde ve/veya ilk derece mahkemesi tarafından   olsa bile suçlama hükme bağlandığında sona ermektedir (bk., diğer kararlar   arasında, Wemhoff/ Almanya, 27 Haziran 1968, s. 23, § 9, Seri A no. 7 ve   yukarıda anılan Buzadji, § 85).   80   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   291. Somut davada, başvuran, 4 Kasım 2016 tarihinde yakalanmış   ve gözaltına alınmıştır. Aynı tarihte, Diyarbakır Sulh Ceza Mahkemesi,   başvuranın tutuklanmasına karar vermiştir. İlk olarak Diyarbakır’da ve   ardından Ankara’da yürütülen ceza yargılamaları sırasında, yetkili ağır ceza   mahkemeleri, başvuranın tutukluluğunu 2 Eylül 2019 tarihine kadar   uzatmaya devam etmiştir. Ayrıca, 7 Eylül 2018 tarihli bir kararda, İstanbul   Ağır Ceza Mahkemesi, başvuranı terör örgütü lehine propaganda yapmaktan   dört yıl sekiz ay hapis cezasına mahkûm etmiş, ancak tutuklanmasına   hükmetmemiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesinin 4 Aralık 2018   tarihinde verdiği kararın ardından, başvuranın mahkûmiyeti kesinleşmiştir.   Sonuç olarak, 7 Aralık 2018 tarihinde, başvuranın dört yıl sekiz ay hapis   cezasının infazına başlanmıştır: Bu bağlamda Mahkeme, 7 Aralık 2018   tarihinden itibaren başvuranın iki ayrı ceza yargılaması kapsamında   özgürlüğünden yoksun bırakıldığını gözlemlemektedir.   292. Taraflar, Sözleşme'nin 5 §§ 1 (c) ve 3 maddesinin başvuranın   ilk tutuklandığı tarih olan 4 Kasım 2016 ile başka bir ceza davasında ilk   derece mahkemesi tarafından hüküm giydiği tarih olan 7 Eylül 2018 veya   aslında söz konusu yargılamalarda kendisine verilen cezanın infazına   başlandığı tarih olan 7 Aralık 2018 arasındaki dönem bakımından   uygulanabilirliğine itiraz etmemişlerdir. Ancak, başvuranın özgürlüğünden   yoksun bırakılmasının Sözleşme’nin hem 5 § 1 (a) hem de 5 § 1 (c) maddesi   kapsamında olduğunun iddia edilebileceği 7 Eylül veya 7 Aralık 2018   tarihinde başlayan dönem bakımından, Sözleşme’nin 5 §§ 1 (c) ve 3   maddesinin uygulanabilirliği meselesi ortaya çıkmaktadır.   293. Bu bağlamda, bir başka ceza davasında bir hükümlünün   tutukluluğuna veya tutukluluğunun devamına karar verildiği durumlarda,   Mahkeme, söz konusu kişinin “tutuklu” bulunduğu sırada hapis cezasının   infaz edilmesine başlanıp başlanmadığını tespit etmektedir. Örneğin, Piotr   Baranowski/Polonya davasında (no. 39742/05, §§ 45-46, 2 Ekim 2007),   başvuran, 18 Aralık 2001 tarihinden itibaren tutuklu bulunmaktaydı ve ilk   derece mahkemesinin mahkûmiyetine hükmeden kararını verdiği 18 Aralık   2004 tarihine kadar tutuklu kalmıştır. Başvurana, tutuklu bulunduğu sırada,   başka bir ceza davası kapsamında hapis cezası verilmiştir. 30 Temmuz 2002   tarihinden 26 Ocak 2004 tarihine kadar söz konusu hapis cezası infaz   edilmiştir. Mahkeme, Sözleşme'nin 5 § 3 maddesi kapsamında yer alan   amaçlar bakımından, 30 Temmuz 2002 -26 Ocak 2004 tarihleri arasındaki   dönemi dikkate alamayacağına, zira bu süre zarfında, başvuranın   tutukluluğunun mahkûmiyetten sonraki tutukluluğuyla aynı zamana denk   geldiğine karar vermiştir. Mahkeme, bu nedenle, söz konusu özgürlükten   yoksun bırakmanın, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamına girmediğine   karar vermiştir.   294. Dervishi/Hırvatistan (no. 67341/10, §§ 124-25, 25 Eylül 2012)   davasında, tutukluyken bir başka dava kapsamında mahkûm edilen   başvuran, Belediye Mahkemesinden, hapis cezasının infazının başlanmasına   81   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   izin vermesini talep etmiştir. Başvuran, hâlihazırda tutuklu bulunduğu için   buna izin verilmemiştir. Dolayısıyla, Mahkeme, başvuranın mahkûmiyeti ile   özgürlüğünden yoksun bırakılması arasında illiyet bağı bulunmadığına ve   mahkûmiyetinin tutukluluk hali üzerinde hiçbir etkisi olmadığına karar   vermiştir.   295. Ayrıca, Borisenko/Ukrayna (no. 25725/02, §§ 41-42, 12 Ocak   2012) davasında, başvuran, iki farklı ceza yargılaması kapsamında   özgürlüğünden yoksun bırakılmıştır. 30 Aralık 1999 tarihli kararda,   başvurana, 18 Temmuz 2003 tarihinde infazı tamamlanacak olan dört yıl   hapis cezası verilmiştir. Başvuran, hapis cezası infaz edilirken, başka bir   ceza davası kapsamında kendisine suç isnat edilmiş ve 1 Şubat 2001   tarihinde tutuklanmıştır. Mahkeme, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin 1 Şubat   2001 ile 18 Temmuz 2003 arasındaki dönem bakımından uygulanabilir olup   olmadığı ile ilgili olarak, söz konusu dönemde başvuranın hapis cezasının   infazının durdurulduğu kanaatine varmak için herhangi bir objektif gerekçe   bulunmadığını gözlemlemiştir. Dolayısıyla, Mahkeme, başvuranın söz   konusu dönemdeki tutukluluğunun, Sözleşme’nin 5 § 1 (a) maddesi   kapsamına girdiğine karar vermiştir.   296. Somut davanın koşullarına bakıldığında, (yukarıda anılan)   Dervishi davasında tesis edilen ilkeler ışığında, Mahkeme, ilk olarak,   başvuranın 7 Eylül 2018 tarihindeki mahkûmiyeti ile 7 Aralık 2018 tarihine   kadar tutuklu bulunması arasında herhangi bir illiyet bağı olmadığını   kaydetmektedir. Bu nedenle, Mahkeme, bu süre zarfında, başvuranın   tutukluluğunun halen Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamına girdiği   kanaatindedir. Bununla birlikte, İstanbul’da görülen davanın ardından, 7   Aralık 2018 tarihinde, başvurana verilen cezanın infazına başlanmıştır.   Dolayısıyla, (yukarıda anılan) Piotr Baranowski kararı ışığında, başvuranın   Ankara Ağır Ceza Mahkemesindeki ceza yargılamaları sırasında (2 Eylül   2019 tarihine kadar) “tutuklu” bulunmasına rağmen, nihai olarak kendisine   verilen hapis cezasının infazına başlandığı 7 Aralık 2018 tarihinden sonra,   başvuranın özgürlüğünden yoksun bırakılması, Sözleşme'nin 5 § 1 (c)   maddesi yerine, 5 § 1 (a) maddesi kapsamına girmiştir.   297. Yukarıda belirtilen hususlar ışığında, somut şikâyetlerle ilgili   olarak dikkate alınacak süre, başvuranın yakalandığı tarih olan 4 Kasım   2016 tarihinde başlamış ve İstanbul’daki ceza yargılamalarının ardından   verilen nihai hapis cezasının infazına başlandığı 7 Aralık 2018 tarihinde   sona ermiştir. Dolayısıyla, başvuranın tutukluluğu, iki yıl bir ay ve üç gün   sürmüştür.   82   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   B. Başvuranın ceza gerektiren bir suç işlediğine dair makul şüphenin   bulunmadığı iddiası hakkında (Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi)   1. Daire kararı   298. Başvuranın ceza gerektiren bir suç işlediğine dair “makul   şüphe” üzerine yakalanıp tutuklandığının söylenebileceği sonucuna varmayı   uygun bulan Daire, 5 § 1 maddesinin (c) bendinin bağlamında,   Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir. Daire,   kararında, aşağıdaki gerekçeyi ortaya koymuştur:   “168. Mahkeme, somut davada, başvuranın bazıları terörle ilgili suçlar olmak üzere   birçok suç işlediğinden şüphelenilmesi sebebiyle özgürlüğünden yoksun bırakıldığını   gözlemlemektedir. Bu bağlamda, Mahkeme, Cumhuriyet savcısının, başvuranın, diğer   hususların yanında, terör örgütünün liderinin heykelini dikmeyi istediğini beyan   ettiğini ileri sürdüğünü kaydetmektedir... Mahkeme ayrıca iddianameye göre,   başvuranın 21 Nisan 2013 tarihinde BDP Diyarbakır İl Başkanlığında yapmış olduğu   konuşmada, Türkiye’deki Kürt halkının varlığını, PKK tarafından yürütülen silahlı   mücadeleye borçlu olduğunu belirttiğini gözlemlemektedir. Bu bağlamda, başvuranın,   PKK’nın ilk terör saldırılarını, “1984 hamlesi” ve “Şemdinli [ve] Eruh direnişi” olarak   nitelendirdiği iddia edilmiştir... Ayrıca Cumhuriyet savcısı, başvuranın, yasa dışı KCK   örgütünün siyasi kolunun sorumlusu olduğunu ileri sürmüştür. Bu bağlamda   Mahkeme, PKK’nın üst düzey yöneticileri ile bu kişiler ve başvuran arasında geçen   konuşmaların kayıtları gibi delil unsurlarının, savcılık tarafından, başvuranın   yakalanmasından önce, kendisine isnat edilen suçu işlediğine dair şüphelerin   bulunduğu kanısıyla toplandığını kaydetmektedir... Mahkeme ayrıca, başta ilk derece   mahkemeleri ve Anayasa Mahkemesi olmak üzere ulusal makamların, bu   konuşmaların içeriğini değerlendirerek, başvuranın terör örgütü liderlerinin talimatları   doğrultusunda hareket ettiği sonucuna varmanın mümkün olduğu kanaatine   vardıklarını kaydetmektedir.   169. Mahkeme, başvuran hakkında yapılan suçlamaların büyük kısmının, doğrudan   ifade özgürlüğü ve ilgilinin siyasi düşünceleriyle ilgili olduğunu gözlemlemektedir.   Bununla birlikte, somut başvuru kapsamında, başvuranın kendisine isnat edilen   fiillerden suçlu olup olmadığına karar vermek Mahkeme’nin görevi dâhilinde değildir.   Bu görev ulusal mahkemelere aittir. Somut davada Mahkeme’nin görevi, başvuranın   özgürlüğünden yoksun bırakılmasının, cezai bir suç işlediğine dair makul şüpheye   dayandırılıp dayandırılmadığını incelemektir. Mahkeme, bu konu hakkında, şüphe   aşamasında gerekli olan olgusal gerekçelendirme düzeyine ilişkin olarak,   Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının gerekleri dikkate aldığında, ceza davası   dosyasında, en azından başvuranın soruşturulmasına yol açan suçların bir kısmının   başvuran tarafından işlenmiş olabileceğine tarafsız bir gözlemciyi ikna edebilecek   yeterli bilgilerin bulunduğu kanaatine varmaktadır.”   2. Tarafların beyanları   (a) Başvuran   299. Başvuran, siyasi görüşlerinden dolayı tutuklandığını iddia   etmiştir. Başvuran, isnat edilen suçları işlediği konusunda tarafsız bir   gözlemciyi ikna edebilecek herhangi bir olgu veya bilginin bulunmadığını   83   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   ileri sürmüştür. Dolayısıyla, tutukluluğu, hiçbir zaman makul bir şüpheyle   gerekçelendirilmemiştir.   300. Bu bağlamda, başvuran, tutukluluğuna ilişkin 4 Kasım 2016   tarihli ilk kararında, Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesinin, tutukluluğunu   haklı kılan makul şüpheye yönelik olarak dokuz gerekçeye atıfta   bulunduğunu ileri sürmüştür. Bu gerekçelerden altısı, Millet Meclisi’nin   aktif bir üyesi ve Türkiye’deki en büyük ikinci muhalefet partisinin eş   başkanı olarak başvuran tarafından yapılan siyasi konuşmalarla ilgiliydi.   Yedinci gerekçe, başvuranın yasal bir sokak gösterisine katılmasıydı.   Sekizinci gerekçe, HDP’nin Kobani’deki DEAŞ saldırısına karşı gösteri   çağrısında bulunan bir tweet’iydi. Son gerekçe, başvuran hakkında birçok   ceza soruşturmasının devam etmesiyle ilgiliydi. Başvuran, bu gerekçelerin   bir suç işlediğine dair makul bir şüpheye yol açamayacağını ileri sürmüştür.   Başvurana göre, tutukluluğu konusunda gizli bir gündem izlenmiştir.   301. Başvuran, Anayasa Mahkemesinin 21 Aralık 2017 tarihli   kararını ve Daire’nin kararını, Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesi   tarafından sunulan gerekçeleri yakından incelemedikleri için eleştirmiştir.   Başvuran, ayrıca, Anayasa Mahkemesinin, kendisinin ceza gerektiren bir   suç işlediğine dair makul bir şüphe olduğu sonucuna varmak için re’sen   yeni gerekçelere atıfta bulunduğunu ileri sürmüştür. Bu amaçla yeni   gerekçelerin “icat edilmesi”, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru   sisteminin temel ilkelerine ve Sözleşme'nin 5 § 1 (c) maddesine aykırılık   teşkil etmiştir.   302. Bununla birlikte, Mahkeme’nin Diyarbakır 2. Sulh Ceza   Mahkemesinin bahsetmediği delilleri dikkate alması halinde, başvuran, bu   delillerin tutukluluğunu haklı gerekçeye dayandırabilecek bir şüpheye yol   açamayacağını iddia etmiştir. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesi,   başvuranın 2012 yılında yaptığı ve Abdullah Öcalan’ın heykelinin   dikileceğini belirttiği bir konuşmadan alıntı yapmıştır. Başvuran, söz   konusu konuşmada, çözüm süreciyle barışı getiren kişilerin başarılarının ön   plana çıkmasını hak ettiklerini ifade etmek istemiştir. Dolayısıyla, bu   konuşma, niteliği gereği siyasiydi ve bu nedenle, Sözleşme'nin 10. maddesi   ile korunmaktaydı.   303. Başvuran ayrıca, Anayasa Mahkemesinin, el konulan belgelerin   içeriği ve telefon görüşme kayıtları nedeniyle, terör örgütü liderlerinin   talimatları doğrultusunda hareket ettiğinden şüphelenmek için yeterli delil   bulunduğu sonucuna vardığını ileri sürmüştür. Bu bağlamda, Cumhuriyet   savcısı iddianamede, başvuranın PKK’nın talimatıyla, İ.E. adlı bir şahıs   tarafından ailesine yazılmış bir mektup teslim ettiğini belirtmiştir. Ancak,   başvuranın beyanına göre, ilk derece mahkemesi bu delillerin uydurma   olduğunu tespit etmiştir. Telefon konuşması kayıtları ile ilgili olarak,   başvuran, kayıtların gerçekliğinin doğrulanması yönündeki tüm taleplerinin   Ağır Ceza Mahkemesi tarafından reddedildiğini ve bu nedenle, bu kayıtların   gerçekten var olup olmadığına dair ciddi şüpheleri olduğunu ifade etmiştir.   84   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Bu koşullar altında, söz konusu deliller, başvuranın özgürlüğünden yoksun   bırakılmasını hiçbir şekilde haklı gösterememektedir.   (b) Hükümet   304. Hükümet, başvuranın terörle ve özellikle PKK ve KCK ile   mücadele ile bağlantılı olarak başlatılan bir ceza soruşturması sırasında   tutuklandığını ileri sürmüştür. Başvuranın davasında ceza soruşturması   sırasında toplanan ve dava dosyasına dâhil edilen delillerden, başvuranın   isnat edilen suçları işlediğine dair makul bir şüphe edinmek objektif olarak   mümkün olmuştur. Soruşturma sırasında elde edilen delillerin kuvvetli   oluşu nedeniyle, başvuran hakkında ceza yargılamaları başlatılmıştır ve bu   ceza yargılamaları yerel mahkemeler önünde halen derdesttir. Hükümet,   ayrıca, Anayasa Mahkemesinin ve Daire'nin, başvuranın cezai bir suç   işlediğine dair “makul şüpheye" dayanarak yakalandığının ve   tutuklandığının söylenebileceği yönündeki sonuçlarına atıfta bulunmuştur.   305. Hükümet, Mahkeme’nin görevinin, öngörülen meşru amacın   izlenmesi de dâhil olmak üzere, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinde   düzenlenen koşulların incelediği davada sağlanıp sağlanmadığını tespit   etmek olduğunu belirtmiştir. Bu bağlamda, Hükümet, normal koşullarda,   Mahkeme’nin, olaylara ilişkin kendi değerlendirmesini, delilleri   değerlendirme konusunda daha iyi bir konumda olan yerel mahkemelerin   değerlendirmelerinin yerine koymakla görevli olmadığını kaydetmiştir.   Başvuranın tutukluluğu, 39 ilk derece mahkemesi hâkimi ve 16 Anayasa   Mahkemesi hâkimi tarafından incelenmiş olup, söz konusu hâkimlerin   tümü, başvuranın isnat edilen suçları işlediğine dair kuvvetli bir şüpheye   yönelik yeterli gerekçelerin bulunduğuna karar vermişlerdir. Hükümet, bu   bağlamda, başvuranın ulusal mahkemelerin değerlendirmesinin keyfi veya   açıkça mantıksız olduğunu hiçbir şekilde ortaya koymadığını öne sürmüştür.   Dolayısıyla, Hükümet, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edilmediğini   ileri sürmüştür.   3. Üçüncü taraflar   (a) İnsan Hakları Komiseri   306. İnsan Hakları Komiseri, HDP milletvekillerinin ilk   tutuklanmalarına yönelik olarak ulusal makamların belirttiği gerekçenin,   bizzat soruşturma organlarının huzuruna çıkmayı reddetmeleri olduğunu   kaydetmiştir. Ancak, savcıya ve hâkime zorla ifade verdikten sonra bile, bu   milletvekillerinin bir kısmı tutuklanmış ve tutuklulukları devam ettirilmiştir.   307. İnsan Hakları Komiseri, sulh ceza hâkimlerinin tutukluluğa ve   tutukluluğun devamına hükmeden kararlarında daha genel bir sorun tespit   etmiştir. Bu tür kararlar, genellikle, makul şüpheye yol açan güvenilir   delillere atıfta bulunmamış ve tutukluluğu, açıkça şiddet içermeyen   ifadelere ve eylemlere atıfta bulunarak gerekçelendirmiştir.   85   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Müdahil STK’lar   308. Müdahil STK'lar, 15 Temmuz 2016 tarihli askeri darbe   girişiminden bu yana, aralarında birçok milletvekilinin de bulunduğu 1.482   HDP üyesinin tutuklandığını belirtmiştir. Bunların büyük bir kısmı siyasi   konuşmalar yapmaktan dolayı tutuklanmıştır. Demokratik bir toplumda   kamusal tartışmanın önemini vurgulayan müdahil STK’lar, HDP   milletvekillerini özgürlüklerinden keyfi olarak yoksun bırakan tedbirlerin   kullanılmasını eleştirmişlerdir.   309. Müdahil STK’lar, Daire’nin, ceza davası dosyasında,   başvuranın cezai bir suç işlemiş olabileceği konusunda tarafsız bir   gözlemciyi ikna edilebilecek yeterli delil bulunduğuna karar verdiğini   kaydetmişlerdir. Müdahil STK’ların görüşüne göre, Daire'nin vardığı sonuç,   “makul olma” standardını asgari düzeye indirmiş ve böylece, ilgili kişilerin   siyasi görüşlerine dayanan keyfi tutuklamayı haklı kılmanın yolunu   açmıştır.   4. Büyük Daire’nin değerlendirmesi   (a) Kabul Edilebilirlik Hakkında   310. Mahkeme, söz konusu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a)   maddesinin anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka   herhangi bir kabul edilemezlik gerekçesiyle de bağdaşmadığı kanaatindedir.   Dolayısıyla, bu şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.   (b) Esas Hakkında   (i) Genel İlkeler   311. Mahkeme, öncelikle, Sözleşme'nin 5. maddesinin, Sözleşme   anlamında "demokratik bir toplumda" birincil öneme sahip bir hakkı, yani   özgürlük ve güvenlik temel hakkını güvence altına aldığını yinelemektedir   (bk., Assanidze / Gürcistan [BD], no. 71503/01, § 169, AİHM 2004-II).   Sözleşme'nin 5. maddesi, 2., 3. ve 4. maddelerle birlikte, bireyin fiziksel   güvenliğini koruyan temel haklar arasında birinci sırada yer almaktadır ve   bu nedenle büyük önem taşımaktadır (bk., yukarıda anılan Buzadji, § 84).   Söz konusu maddenin temel amacı, keyfi veya haksız şekilde özgürlükten   yoksun bırakılmaları önlemektir (bk., Ilaşcu ve Diğerleri/Moldova ve Rusya   [BD], no. 48787/99, § 461, AİHM 2004-VII).   312. Herkes, Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasında belirtilen   koşullar dışında (bk., Weeks/Birleşik Krallık, 2 Mart 1987, § 40, Seri A no.   114), bu hakkın korunmasına, yani özgürlüklerinden yoksun bırakılmama   veya yoksun bırakılmaya devam etmeme hakkına sahiptir. Özellikle   Mahkeme’nin içtihadından geçen üç gerekçelendirme ölçütü belirlenebilir:   katı biçimde yorumlanması gereken   ve diğer hükümler (bilhassa   Sözleşme’nin 8. ila 11. maddeleri) kapsamında geniş ölçekte   86   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   gerekçelendirmeye izin vermeyen istisnaların kapsamlı mahiyeti; hukukun   üstünlüğüne titiz bir bağlılığı gerektiren, tutuklamanın hem usul hem de   esas yönünden hukukiliğini yineleyen vurgu ve gerekli yargı denetiminin   çabukluğu veya hızlılığının önemidir (bk., yukarıda anılan Buzadji, § 84, ve   S. V. ve A./ Danimarka [BD], no. 35553/12 ve diğer 2 başvuru, § 73, 22   Ekim 2018).   313. Sözleşme, “yasayla öngörülmüş bir usulün” izlenip izlenmediği   hususu da dâhil olmak üzere tutukluluğun “hukuka uygunluğu” söz konusu   olduğunda, esas olarak ulusal mevzuata atıfta bulunmakta ve ulusal   mevzuatta esas ve usul kurallarına riayet etme yükümlülüğünü ortaya   koymaktadır. Bu, öncelikle bütün yakalama ve tutuklamaların iç hukukta   yasal bir dayanağı olmasını gerektirmektedir (bk., Mooren/Almanya [BD],   no. 11364/03, § 72, 9 Temmuz 2009, bu kararda yapılan atıflarla birlikte).   314. Mahkeme, ayrıca, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinin ilk kısmı   uyarınca, bir kişinin ancak suç işlediğine dair makul şüphe ile yetkili adli   makam önüne çıkartılması amacıyla ceza yargılamaları kapsamında   tutuklanabileceğini yinelemektedir (bk., Jėčius/Litvanya, no. 34578/97, §   50, AİHM 2000-IX; Włoch/Polonya, no. 27785/95, § 108, AİHM 2000-XI;   ve Poyraz /Türkiye (k.k.), no. 21235/11, § 53, 17 Şubat 2015). Yakalama   kararının dayanması gereken şüphenin “makul olması”, Sözleşme’nin 5 § 1   (c) maddesinde yer alan güvencenin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.   Makul şüphe, tarafsız bir gözlemciyi ilgili kişinin suç işlemiş olabileceği   konusunda ikna edecek olay, olgu veya bilgilerin ortaya konulmasını   gerektirmektedir. Bununla birlikte, neyin “makul” olarak kabul   edilebileceği, bütün koşullara bağlıdır (bk. Fox, Campbell ve   Hartley/Birleşik Krallık, 30 Ağustos1990, § 32, A Serisi no. 182;   O’Hara/Birleşik Krallık, no. 37555/97, § 34, AİHM 2001-X, Çiçek/Türkiye   (k.k.), no. 72774/10, § 62, 3 Mart 2015; ve yukarıda anılan Mehmet Hasan   Altan, § 124; ve yukarıda anılan Şahin Alpay, § 103).   315. Mahkeme, ayrıca, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi uyarınca,   soruşturma makamlarının, yakalama esnasında suçlamalar hakkında yeterli   delil elde etmiş olmalarının gerekli olmadığına karar vermiştir.   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamında, tutukluluk sırasında sorgu   yapılmasının amacı, yakalamaya dayanak oluşturan şüpheleri doğrulamak   veya ortadan kaldırmak suretiyle cezai soruşturmayı ilerletmektir. Bu   nedenle, şüphe uyandıran olay ve olguların, ceza soruşturmasının bir   sonraki aşaması olan mahkûmiyeti veya hatta suçlamayı haklı çıkarmak için   gerekli olanlarla aynı düzeyde olması gerekmez (bk. Murray/Birleşik   Krallık, 28 Ekim 1994, § 55, Seri A no. 300-A ve Yüksel ve   Diğerleri/Türkiye, no.55835/09 ve diğer 2 başvuru, § 52, 31 Mayıs 2016; ve   Alparslan Altan/Türkiye, no. 12778/17, § 127, 16 Nisan 2019).   316. Mahkeme’nin görevi, öngörülen meşru amacın izlenmesi de   dâhil olmak üzere, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinde belirtilen koşulların,   kendi incelemesine tabi tutulan davada yerine getirilip getirilmediğini tespit   87   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   etmektir. Bu bağlamda, normal koşullarda, Mahkeme, olaylara ilişkin kendi   değerlendirmesini, sunulan delilleri değerlendirme konusunda daha iyi bir   konumda olan yerel mahkemelerin değerlendirmesinin yerine koymakla   görevli değildir (bk., Mergen ve Diğerleri/Türkiye, no. 44062/09 ve diğer 4   başvuru, § 48, 31 Mayıs 2016, ve yukarıda anılan Mehmet Hasan Altan, §   126).   317. Kural olarak, “şüphenin makul olması” ile ilgili sorunlar,   olgular düzeyinde ortaya çıkmaktadır. Bu durumda sorulması gereken,   yakalama ve tutuklamanın, mevzu bahis olguların gerçekten meydana   geldiğine dair “makul bir şüphenin” gerekçelendirilmesi için yeterli   seviyede ve tarafsız unsurlara dayanıp dayanmadığıdır (bk., yukarıda anılan   Włoch/Polonya, no. 27785/95, §§ 108-09). Olgusal yönüne ek olarak,   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinin anlamı dâhilinde, “makul şüphenin”   varlığı, dayanılan olguların, makul bir şekilde, ceza gerektiren davranışı ele   alan   kanun   maddelerinin   birinin   kapsamına   girdiğinin   değerlendirilebilmesini gerektirmektedir. Dolayısıyla, tutuklu bulunan bir   kişiye isnat edilen eylemler veya olaylar, gerçekleştikleri dönemde suç   teşkil etmiyorsa, “makul şüphe” söz konusu olamaz (bk.   Kandjov/Bulgaristan,   no. 68294/01,   § 57,   6 Kasım   2008;   Mammadli/Azerbaycan, no. 47145/14, § 52, 19 Nisan 2018; ve yukarıda   anılan Aliyev, § 152, 20 Eylül 2018; ve Kavala, no. 28749, § 128, 10 Aralık   2019).   318. Ayrıca, işlendiği iddia edilen suçlar başvuranın Sözleşme   kapsamındaki haklarının kullanılmasına ilişkin olmamalıdır (bk., yukarıda   anılan Kavala, § 129).   319. Daha önce de devamlı olarak belirttiği gibi, Mahkeme şüphenin   “makul olduğunu” değerlendirirken, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesince   sağlanan güvencenin esasının koruma altına alınıp alınmadığını tespit   edebilmelidir. Sonuç olarak, davalı Hükümet, en azından, yakalanmış kişi   hakkında iddia edilen suçu işlediğine dair makul bir şüphenin bulunduğu   hususunda Mahkeme’yi ikna edebilecek bazı olgular veya bilgiler   sunmalıdır (bk. yukarıda anılan Fox, Campbell ve Hartley, § 34 son   cümlesi; yukarıda anılan O’Hara, § 35, yukarıda anılan Ilgar Mammadov,   § 89, ve yukarıda anılan Alparslan Altan, § 129).   320. Yakalama ve ilk tutuklama anında makul şüphenin mevcut   olması gerekmekle birlikte, tutukluluğun devamı durumlarında, tutukluluk   süresince şüphenin devam ettiği ve “makul” kaldığı da ortaya konulmalıdır   (bk., yukarıda anılan Ilgar Mammadov, § 90). Ayrıca, hâkimin veya başka   bir yargı mensubunun, (makul şüphenin devam etmesinin yanı sıra) kişinin   tutukluluk halini destekleyen ilgili ve yeterli gerekçe sunma zorunluluğu,   hâlihazırda, ilk tutuklama kararının verildiği anda, yani yakalamadan   “hemen” sonra geçerlidir (bk. yukarıda anılan Buzadji, § 102 ve yukarıda   anılan Alparslan Altan, § 130).   88   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   321. Belirli bir suçlama ile ilgili olarak sonradan delil toplanması   bazen başvuranın terörle ilgili bir suç işlediği yönündeki şüpheyi   kuvvetlendirebilmektedir. Ancak bu, başvuranın tutukluluğunu haklı kılan   şüphenin yegâne dayanağını oluşturamaz Her halükârda, bu tür delillerin   sonradan toplanmasıyla, ulusal makamların bir kişinin ilk tutukluluğunu   haklı gösterebilecek yeterli olgusal dayanak sunma yükümlülükleri ortadan   kalkmamaktadır. Aksi takdirde, özgürlükten keyfi veya haksız şekilde   yoksun bırakılmayı engelleyen Sözleşme’nin 5. maddesinin amacına   aykırılık söz konusu olacaktır (bk., yukarıda anılan Alparslan Altan, § 139).   (ii) Yukarıdaki ilkelerin somut dava bakımından uygulanması   322. Mahkeme, başvuranın suç işlediğine dair makul şüphenin   olmadığı ile ilgili bir şikâyeti incelerken, ilk tutukluluğu sırasında başvuran   aleyhindeki şüphenin “makul” olduğunu gösteren herhangi bir objektif   bilginin mevcut olup olmadığını tespit etmek amacıyla ilgili tüm koşulları   dikkate almalıdır (aynı karar, § 133).   323. Mahkeme, hâlihazırda, Fox, Campbell ve Hartley davasında   (yukarıda anılan, § 32), terörle ilgili suçların soruşturulması ve   kovuşturulmasındaki zorluklar dikkate alındığında, özgürlükten yoksun   bırakmayı haklı gösteren şüphenin “makul olmasının”, her zaman, olağan   suçların ele alınması sırasında uygulanan standartlara göre   değerlendirilemeyeceğine karar vermiştir. Ancak, Mahkeme’nin kanaatine   göre, terör suçu ile mücadele etmenin zorlukları, “makul olma” kavramının   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinde sağlanan güvencenin özünü zedeleyecek   derecede genişletilmesini haklı kılamaz (aynı karar, § 32). Dolayısıyla,   Mahkeme’nin somut davadaki görevi, başvuranın ilk tutukluluğu sırasında,   soruşturma makamlarınca isnat edilen suçları işlemiş olabileceği hususunda   tarafsız bir gözlemciyi ikna edebilecek yeterli unsurların bulunup   bulunmadığını tespit etmektir (bk., yukarıda 271. paragraf). Mahkeme, bunu   yaparken, söz konusu tedbire karar veren yargı makamlarının incelemesine   sunulan, ilgili zamanda mevcut olan bilgiler ve olgular temelinde, bu   tedbirin haklı gerekçeleri bulunup bulunmadığını değerlendirmelidir.   324. Diyarbakır Cumhuriyet Savcısı, 4 Kasım 2016 tarihinde,   Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesinden, başvuranı, silahlı terör örgütü   üyeliği ve halkı suç işlemeye tahrik suçlarından tutuklamasını talep etmiştir.   Aynı gün, başvuran, Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesi huzuruna   çıkarılmış ve söz konusu mahkeme başvuranın tutuklanmasına karar   vermiştir. Sulh ceza hâkimi, bu kararı verirken, ilk olarak, anayasa   değişikliğinin, söz konusu suçlara istinaden başvuranın milletvekili   dokunulmazlığını kaldırma etkisine sahip olduğunu gözlemlemiştir. Sulh   ceza hâkimi, daha sonra, 2014 yılının Ekim ayında Suriye’de DEAŞ ve   PYD arasındaki çatışmaların yoğunlaştığı sırada, PKK liderlerinin halkın   sokağa çıkması için birçok çağrıda bulunduğunu gözlemlemiştir. Sulh ceza   hâkimi, neredeyse eş zamanlı olarak, başvuranın üyesi ve eş başkanı olduğu   89   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   HDP merkez yürütme kurulunun hesabından, halkın sokağa inmesi yönünde   benzer bir çağrı içeren üç tweet yayımlandığını eklemiştir. Sulh ceza   hâkimi, ayrıca, 6-8 Ekim 2014 tarihinde meydana gelen olaylar sırasında   PKK destekçilerinin birçok suç işlediklerini ve özellikle 50 kişinin   ölümüne, 678 kişinin yaralanmasına ve 1113 binanın zarar görmesine neden   olduklarını kaydetmiştir. Sulh ceza hâkimi, HDP’nin Twitter hesabından   atılan tweet’lerin, başvuranın, söz konusu parti içerisinde görevlerini yerine   getirdiği sırada, halkı suç işlemeye tahrik suçunu işlediğine dair kuvvetli   şüphe oluşturduğu kanaatine varmıştır. İlaveten, sulh ceza hâkimi,   başvuranın PKK üyelerinin özellikle şehirlerde hendeklerin kazılması ve   barikatların kurulması gibi bazı eylemlerini “direniş” olarak nitelendirdiği   birçok konuşma yaptığını ve Demokratik Toplum Kongresinin faaliyetlerine   katıldığını gözlemlemiştir. Sulh ceza hâkimi, Cumhuriyet savcılığı   tarafından başvuran hakkında, aralarında terörle ilgili suçlarla da ilgili   olarak yürütülen birçok ceza soruşturmasının devam ettiğini eklemiştir. Sulh   ceza hâkimine göre, bu olgular, başvuranın silahlı bir terör örgütüne üye   olma suçunu işlediğine dair kuvvetli şüphe için yeterli dayanak teşkil   etmiştir. Sulh ceza hâkimi, ayrıca -başvuranın ifadesinin alınmadığı- silahlı   bir terör örgütü kurma ve yönetme suçunun, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun   (CMK) 100. maddesinin 3. fıkrasında yer alan suçlar arasında olduğunu   kaydetmiştir. Son olarak, davanın önemini ve söz konusu suçlar için kanun   tarafından öngörülen cezaların ağırlığını dikkate alarak, sulh ceza hâkimi,   tutuklama tedbirinin gerekli ve orantılı olduğuna ve aynı zamanda   tutukluluğa alternatif tedbirlerin yetersiz görüldüğüne karar vermiştir.   325. Anayasa Mahkemesi, başvuranın tutukluluğunun hukuka   uygunluğuna dair incelemesinde, 6-8 Ekim 2014 tarihli olayları özetledikten   sonra, HDP merkez yürütme kurulu tarafından yapılan çağrılar ile söz   konusu şiddet eylemleri arasında bir illiyet bağının kurulabileceğine karar   vermiştir. Ardından, “hendek olayları” ile ilgili olarak, Anayasa   Mahkemesi, başvuranın beyanlarını, bu beyanları verdiği yerleri ve HDP eş   başkanı olarak konumunu dikkate alarak, başvuranın terörle ilgili bir suçla   bağlantılı olarak tutuklanmasının haksız bir eylem olmadığına karar   vermiştir. Böylelikle, Anayasa Mahkemesi, 13 Kasım 2012 ve 21 Nisan   2013 tarihlerinde başvuran tarafından yapılan iki konuşmanın içeriğine   atıfta bulunarak, somut davada bir suç işlendiğine dair işaretin bulunduğunu   gözlemlemiştir. Son olarak, Anayasa Mahkemesi, A.D.’nin evindeki arama   sırasında el konulan belgeler ve PKK’nın üst düzey sorumlusu olduğu   varsayılan kişilerin kendi aralarında ve başvuranla olan konuşmalarının   içeriğini dikkate alarak, başvuranın silahlı bir terör örgütünün liderlerinin   talimatları doğrultusunda hareket etmiş olabileceği yönündeki   değerlendirmenin haklı olduğuna karar vermiştir. Dolayısıyla, Anayasa   Mahkemesi, bu faktörlerin başvuranın bir suç işlediğine dair kuvvetli   şüpheye yönelik yeterli gerekçeler teşkil ettiğine karar vermiştir.   90   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   326. Anayasa Mahkemesi, başvuranın suç işlediğine dair kuvvetli   şüphenin bulunup bulunmadığını tespit ederken, başvuran hakkındaki 4   Kasım 2016 tarihli tutuklama kararında belirtilmemiş olan bir kısım delile   atıfta bulunmuştur. Bu bağlamda, Mahkeme, özellikle, başvuranın 13 Kasım   2012 ve 21 Nisan 2013 tarihleri arasında yaptığı konuşmaların, Diyarbakır   2. Sulh Ceza Mahkemesinin başvuranın tutukluluğunu gerekçelendirmek   için atıfta bulunduğu konuşmalar arasında yer almadığını kaydetmektedir.   Ayrıca sulh ceza hâkimi, Anayasa Mahkemesinin belirttiği telefon   konuşmalarına başvuranın tutukluluğunun gerekçesi olarak atıfta   bulunmamış ve başka birinin evinin aranması sırasında el konulan belgeleri   dikkate almamıştır. Bu delil unsurları, başvuranın ilk tutukluluğundan iki   aydan fazla bir süre sonra, 11 Ocak 2017 tarihinde iddianame   düzenlenmesinden sonrasına kadar mahkemelere sunulmamıştır.   Dolayısıyla, söz konusu delillerin Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesi   tarafından 4 Kasım 2016 tarihinde verilen kararında hiçbir etkisinin   olmadığı dikkate alındığında, başvuran hakkındaki ilk tutuklama kararına   yol açan şüphenin makul olup olmadığının tespiti için bu delillerin   incelenmesine gerek yoktur. Bu delil unsurları, ancak, başvuranın tutuklu   olarak yargılanmasının devamı kapsamında, makul şüphenin devam etmesi   veya bariz bir şekilde mevcut olmasına ilişkin incelemede dikkate alınabilir.   327. Diyarbakır 2. Sulh Ceza Mahkemesi, başvuranın tutukluluğunu,   ilk olarak, HDP’nin Twitter hesabından atılan tweet’lere atıfta bulunarak   gerekçelendirmiştir. Söz konusu üç tweet’te, HDP o sırada silahlı terör   örgütü DAEŞmensupları tarafından başlatılan askeri saldırıyla karşı karşıya   olan Kobani halkıyla dayanışma çağrısında bulunmuştur. Mahkeme,   özellikle Suriye’deki krizin ardından, terör saldırılarının oluşturduğu tehdit   nedeniyle Türkiye’nin karşılaştığı zorlukları dikkate almaya hazırdır. 2014   yılının Ekim ayında, Suriye'deki iç çatışma Türkiye'deki ulusal güvenliğe   yönelik bir tehdit oluşturmuştur. HDP’nin halkı sokağa çıkmaya çağıran söz   konusu tweet’leri atması, bu hassas arka plana aykırılık teşkil etmiştir.   Kuşkusuz bu tür çağrılar, özellikle Türkiye'nin güneydoğusunda zor bir   durum yaratmıştır. Aslında, bu çağrılar yapıldıktan sonra son derece şiddetli   olaylar meydana gelmiştir (bk., yukarıda 23. ve 25. paragraflar). Bununla   birlikte, Mahkeme, söz konusu çağrıların bir şiddet çağrısı olarak   yorumlanamayacağı için siyasi söylem sınırları içerisinde kaldığı   kanaatindedir. 6-8 Ekim 2014 tarihleri arasında meydana gelen şiddet   eylemleri, her ne kadar üzücü de olsa, söz konusu tweet’lerin doğrudan bir   sonucu olarak görülemez ve söz konusu suçlara istinaden başvuranın   tutukluluğunu haklı gösteremez.   328. Sonrasında Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği, başvuranın 6-8   Ekim 2014 olayları ve “hendek olayları” ya da genel olarak Kürt sorununa   ilişkin görüşlerini belirttiği siyasi ifadelerine atıfta bulunmuştur. Başvuranın   konuşmalarının içeriği, hükümet politikalarına sert bir saldırı olarak   değerlendirilebilir. Hendek olayları gibi hususlardaki görüşleri ve “direniş”   91   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   gibi kavramları kullanması Devlet tarafından ya da toplumun bir kesimi   tarafından hakaret olarak görülebilir. Bunlar ayrıca onları kızdırabilir, şoke   edebilir ya da rahatsız edebilir. Ancak, söz konusu konuşmalarda başvuran   şiddet içeren yöntemlerin kullanılması çağrısında bulunmamıştır ve terörist   telkin, bir saldırının failine övgü, bir saldırının mağdurlarını aşağılama,   terör örgütü finansmanına çağrı veya benzer davranışlar teşkil etmemiştir   (örneğin bk. Yavuz ve Yaylalı/Türkiye, no. 12606/11, § 51, 17 Aralık 2013,   ve yukarıda anılan Güler ve Uğur, § 52). Mahkemeye göre, bu konuşmalar   objektif bir gözlemciyi başvuranın tutukluluğuna ilişkin diğer gerekçeler ve   deliller ileri sürülmedikçe başvuranın tutuklanmış olduğu suçları işlediği   konusunda ikna etmeyecektir. “Makul şüphe” kavramı, başvuranın   Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki ifade özgürlüğü hakkını   zedeleyecek derecede geniş bir şekilde yorumlanamaz.   329. Başvuranın Demokratik Toplum Kongresi genel toplantısına   katılması, tutuklanmasını haklı kılan bir gerekçe olarak kullanılmıştır.   Ancak, başvuran bunun kamuya açık yasal bir toplantı olduğunu ileri   sürmüştür. Bu kapsamda Hükümet, bu iddianın aksine spesifik bir delil   sunmamıştır. Bu yüzden Mahkeme, aynı şekilde başvuranın barışçıl bir   toplantıya katılması ve orada konuşma yapmasının objektif bir gözlemciyi   başvuranın söz konusu suçlardan birini işlediği konusunda ikna   edemeyeceği görüşündedir (bk. yukarıda § 69). Başvuranın bu kapsamda   gerçekleştirdiği iddia edildiği eylemler özellikle 10 ve 11. madde olmak   üzere Sözleşme haklarının kullanılmasına ilişkindir.   330. Diyarbakır 2. Sulh Ceza Hâkimliği, başvuran hakkındaki   terörizmle ilgili suçlara ilişkin sürdürülen ceza soruşturmalarının sayısının,   başvuranın silahlı terör örgütü üyeliği suçunu işlediğine dair güçlü şüphe   bulunduğu sonucuna varılmasını mümkün kıldığını tespit etmiştir.   Mahkemeye göre, savcılar tarafından yürütülen diğer soruşturmalara   yönelik muğlak ve genel bir atıf hiçbir şekilde başvuranın tutukluluğunun   dayanması gereken şüphenin makul olduğuna ilişkin yeterli bir gerekçe   olarak görülemez.   331. Yukarıdaki hususların ışığında, Mahkeme, ilk yargılamalar   sırasında başvuranın tutukluluğuna temel oluşturacak bir şüpheye mahal   verecek belirli bir olgudan veya bilgiden bahsedilmemesine ve öne   sürülmemesine rağmen bu yargılamaların başvuranı özgürlüğünden yoksun   bırakan bir tedbirle sonuçlandığını gözlemlemiştir. Bu yüzden Mahkeme,   başvuranın ilk tutuklandığı sırada başvuranın iddia edilen suçları işlediğine   dair objektif bir gözlemciyi ikna edebilecek olguların ya da bilgilerin   bulunmadığı görüşündedir.   332. Sonraki aşamada Mahkeme, Anayasa Mahkemesi tarafından   dikkate alınan diğer gerekçelerin başvuranın 4 Kasım 2016 tarihinde   tutuklanmasını gerekçelendirecek şekilde başvuranın söz konusu suçları   işlediğine dair makul bir şüphenin varlığını gösterip gösteremeyeceğini   tespit etmelidir. Bunu yaparken Mahkeme, Anayasa Mahkemesinin   92   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   iddianamede bulduğu 13 Kasım 2012 ve 21 Nisan 2013 tarihlerinde   başvuranın yapmış olduğu konuşmalar, A.D.’nin evinde gerçekleştirilen   aramada ele geçirilen belgeler ve üst düzey PKK yöneticileri (officials)   olduğu tahmin edilen kimseler arasındaki görüşmeler ve onlar ile başvuran   arasındaki görüşmeler olarak delilleri üç kategori altında inceleyecektir.   333. 13 Kasım 2012 tarihinde gerçekleştirilen gösteride başvuran   diğer hususlar arasında Abdullah Öcalan’ın heykelinin dikileceğini ifade   etmiştir. Bu ifadenin altındaki sebep ne olursa olsun Mahkeme, bunun Türk   toplumunun büyük bir kısmı tarafından incitici, şoke edici, rahatsız edici ve   polemikli olarak görülebileceğini kabul etmektedir. Bu kapsamda Mahkeme   Türkiye’nin güneydoğusunda Abdullah Öcalan tarafından yönetilen   PKK'nın terör eylemlerinin kapsamı ve etkisinin şüphesiz bir şekilde   “ulusun varlığını tehdit eden genel bir tehlike” oluşturduğunu daha   öncesinde tespit etmiştir (bk. Aksoy / Türkiye, 18 Aralık 1996, § 70,   Raporlar 1996-VI). Ancak, başvuranın ileri sürdüğü üzere söz konusu   yorumlar, ulusal makamların Kürt sorununa kalıcı ve barışçıl bir çözüm   bulmak amacıyla Abdullah Öcalan dâhil olmak üzere PKK liderleri ile   görüşmelerin başlattığı özel bir bağlamda yapılmıştır. Başvuran söz konusu   yorumu yaparken çözüm süreci ile barışı getirenlerin, başarılarına dikkat   çekilmesini hak ettiklerini söylemeyi amaçladığını açıklamıştır. Bu   kapsamda, “çözüm sürecinin” sonuna kadar, başvuran hakkında bu   yorumlardan dolayı hiçbir ciddi adım atılmamıştır. Söz konusu konuşmadan   4 yıl sonra, ancak çözüm sürecinin bitmesinin ardından yargı makamları   başvuranın niyetini belirlemeye çalışmadan konuşmanın başvuranın   tutukluluğu için yeterli bir dayanak oluşturduğuna karar vermiştir. Böylesi   bir tedbiri gerektiren başka bir gerekçe ve delilin yokluğunda Mahkeme   dolayısıyla 13 Kasım 2012 tarihinde başvuran tarafından yapılan   konuşmanın başvuranın söz konusu suçları işlediğine dair makul bir   şüpheye dayanak oluşturabileceği konusunda ikna olmamıştır.   334. Başvuran 21 Nisan 2013 tarihli konuşmasında Kürt hareketi ile   ilgili görüşünü belirtmiştir. Bu sefer başvuran öncelikle hareketin savaşı bir   nefsi müdafaa savaşı olarak gördüğünü ifade etmiştir. Sonrasında, silah   kullanmanın yanlış olduğunu çünkü şiddet içermeyen yöntemler kullanarak   direnmenin ve başarmanın mümkün olduğunu ifade etmiştir. PKK hareketi   olmadan Türkiye’de Kürt halkının var olmayacağını eklemiştir. Başvuranın   ifadeleri başvuranın Kürt halkının Türkiye’deki varlığının kısmen söz   konusu terör örgütünün silahlı mücadelesine borçlu olduğuna inandığını   göstermektedir. Bu yorum, başvuran tarafından yorumlandığı üzere,   Türkiye’de Kürt sorununa ilişkin tarihi olguların bir tasviri olarak   anlaşılabilir. Başvuranın konuşmasında “1984 hamlesi” ve “ Şemdinli [ve]   Eruh’ta direniş” hakkında Kürt halkının gerçekliğini oluşturan eylemler   olarak bahsettiği doğrudur. Nitekim savcının ifade ettiği gibi (bk. yukarıda §   79), başvuranın PKK tarafından yapılan ilk terör saldırılarını “1984   hamlesi” ve “Şemdinli [ve] Eruh’ta direniş” olarak tanımladığını söylemek   93   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   makuldür. Ancak Mahkeme, bu konuşmanın Türk toplumunun açıkça Kürt   sorununun temellerini tartıştığı “çözüm sürecinin” genel arka planı   karşısında konumlandırılması gerektiğini düşünmektedir. Mahkemeye göre   söz konusu ifadeler şiddete teşvik ve terörün yüceltilmesinden ziyade   başvuranın Türkiye’deki silahlı çatışmaya ilişkin bir değerlendirmesi olarak   görülebilir. Bütün olarak ele alındığında, bunlar Türkiye’nin belirli bir   bölgesindeki şiddet arayışını teşvik edecek ve güvenlik durumunu   kötüleştirebilecek nitelikte olarak görülemezler.   335. Diyarbakır Cumhuriyet Savcısı, başvuranı yasadışı bir örgüt   olan KCK'nın siyasi kanadından sorumlu olmakla itham etmiştir. Bu   bağlamda Cumhuriyet savcısı ilk olarak başka bir şahsın evinde   gerçekleştirilen aramada ele geçirilen sabit diskte bulunan iki belgeyi   sunmuştur. Cumhuriyet savcısına göre bunlar, PKK’nın emri üzerine   başvuranın İ.E.’nin mektubunu İ.E.’nin ailesine verdiğini göstermektedir.   Ancak, başvuran Ağır Ceza mahkemesinin bu delilin sahte olduğunu tespit   ettiğini ileri sürmüştür. Mahkeme, Hükümetin başvuranın bu kapsamdaki   argümanını çürütmek üzere bir delil sunamadığını gözlemlemiştir. Bu   belgelerin doğruluğuna ilişkin şüpheler dikkate alındığında Mahkemeye   göre bu belgeler, objektif bir gözlemcinin başvuran hakkındaki suçlamaları   destekleyen bir makul şüphe bulunduğu sonucuna varması için bir dayanak   oluşturamaz.   336. Ek olarak, suçlamaları desteklemek üzere Diyarbakır   Cumhuriyet Savcısı, S.O. ve K.Y. arasında ve K.Y. ve başvuran arasındaki   telefon görüşmelerinin kayıtlarını sunmuştur (bk. yukarıda § 79).   Cumhuriyet savcısına göre söz konusu kayıtlar S.O.’nun başvurana Avrupa   Konseyi dâhil olmak üzere yurt dışındaki belirli toplantılara katılması   yönünde talimat verdiğini göstermektedir. Başvuran bu kayıtların   doğruluğuna itiraz etmiştir. Başvuran bu kapsamda kayıtların doğruluğunun   onaylanmasına ilişkin bütün taleplerinin Ağır Ceza mahkemesi tarafından   reddedildiğini beyan etmiştir. Telefon görüşmelerinin dinlenmesi   hususunda, Mahkeme, organize suçlara karşı mücadelede böyle delillerinin   öneminin farkındadır. Ancak, bir sanık bunların doğruluğuna itiraz ettiğinde   yargı makamları bunların güvenilirliğini gösterme yükümlülüğü altına   girmektedir (bk. bu davaya uygulanabildiği ölçüde, yukarıda anılan   Gäfgen/Almanya [BD], § 164 ve Allan/Birleşik Krallık,, no. 48539/99, § 43,   AİHS 2002-IX). Bu durum, bir kimsenin tutukluluğu böylesi bir delile   dayanılarak uzatıldığında daha da geçerlilik kazanmaktadır. Ancak, mevcut   davada yerel mahkemelerin Cumhuriyet savcısı tarafından sunulan   kayıtların doğruluğunu onaylama arayışında olmadığı görülmektedir.   Ancak, kayıtların güvenilir olduğu varsayılsa bile, Mahkeme dava   dosyasındaki materyallerden başvuranın söz konusu “talimatlara” uyup   uymadığını belirleyemeyeceği görüşündedir. Aynı zamanda Mahkeme 2008   yılında Avrupa Konseyi kapsamında organize edilen bir programa   94   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   katılmanın nasıl söz konusu şüphe için ve yıllar sonra başvuranın   tutuklanması için dayanak teşkil edebileceğine anlam verememiştir.   337. Mahkeme Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamında mevcut   davanın yerel mahkemelerin bir kimsenin terör örgütü üyeliğine oldukça   zayıf delillere dayanarak karar verme eğilimini teyit ettiğini daha önceden   tespit etmiştir (bk. yukarıda § 280). Mahkeme, Ceza Kanunu’nun 314.   maddesince başvuranın tutukluluğuna dayanak olabilecek eylemlerin   kapsamının çok geniş olduğunu ve bu nedenle, söz konusu hükmün   içeriğinin yanı sıra yerel mahkemelerin yorumlanmasının ulusal makamlar   tarafından yapılan keyfi müdahaleye karşı yeterli koruma sağlamadığı   sonucuna varmıştır. Bu kapsamda, Mahkeme mevcut davada yorumlandığı   ve uygulandığı şekliyle söz konusu terör suçlarının “öngörülebilir”   olmadığına karar vermiştir. Mahkemeye göre bu görüş başvuranın   konuşmalarına ilişkin suçlamalar için de eş düzeyde geçerlidir. Mahkeme,   başvuranın ikinci büyük muhalefet partisinin eş başkanı olarak kullandığı   ifadelerin tutukluluğunun dayanması gereken şüphenin makul olduğuna   yönelik yeterli bir gerekçe olamayacağına karar vermiştir.   338. Yukarıdaki gerekçelerden dolayı Mahkeme, başvuranın ilk   tutuklanması ve tutukluluğunun devam etmesine ilişkin kararların hiçbirinde   başvuranın eylemleri- başlıca siyasi söylemleri ve bazı yasal toplantılara   katılması- ve tutuklandığı suçlar arasında açık bir bağ gösteren bir delil   bulunmadığını tespit etmiştir.   339. Mevcut davada Hükümet, objektif bir gözlemciyi başvuranın   tutuklu bulunduğu suçları işlemiş olabileceği konusunda ikna edecek   şekilde Ankara Ağır Ceza Mahkemesinin sahip olduğu söylenen delillerin   Sözleşme’nin 5. maddesinin gerektirdiği “makul şüphe” standardını   karşıladığını göstermemiştir. Başvuran hakkındaki suçlamalar, mantıken iç   hukukta ceza gerektiren eylem olarak görülemeyecek olgulara   dayandırıldığı gibi, aynı zamanda esas olarak başvuranın Sözleşme haklarını   kullanmasına ilişkindir (bk. yukarıda anılan Kavala, § 157).   340. Bu nedenle Mahkeme, başvuranın bir suç işlediğine dair makul   şüphenin yokluğu nedeniyle Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği   sonucuna varmıştır.   C. Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamındaki şikâyet   341. Başvuran, tutukluluğunun süresinin aşırı olduğundan ve   tutukluluğuna ve tutukluluk halinin devamına hükmeden yargı kararlarının   sadece kanun tarafından öngörülen tutuklama gerekçelerinin ifade edilmesi   dışında bir gerekçe içermediğinden ve soyut, mükerrer ve basmakalıp bir   biçimde hazırlandığından şikâyet etmiştir. Bu nedenle başvuran,   Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin ihlal edildiğini iddia etmiştir. Sözleşme’nin   5 § 3 maddesi şu şekildedir:   95   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   “İşbu maddenin 1 (c) fıkrasında öngörülen koşullar uyarınca yakalanan veya tutulan   herkesin derhal bir hâkim veya yasayla adli görev yapmaya yetkili kılınmış sair bir   kamu görevlisinin önüne çıkarılması zorunlu olup bu kişi makul bir süre içinde   yargılanma ya da yargılama süresince serbest bırakılma hakkına sahiptir. Serbest   bırakma, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminat şartına   bağlanabilir.”   342. Hükümet bu iddiaya itiraz etmiştir.   1. Dairenin kararı   343. Başvuranın bir suç işlediğine dair güçlü bir şüphe için dayanak   oluşturan somut delillerin olduğunu gözlemleyen Daire, başvuran   hakkındaki şüphelerin başvuranın ilk tutuklanması için dayanak   olabileceğine karar vermiştir. Böylesi bir delilin varlığının tutuklamanın   hukuka uygunluğu hususunda olmazsa olmaz olduğunu ancak tek başına   yeterli bir dayanak olmadığını gözlemlemiştir. Bu yüzden, başvuranın   davasında tutukluluğuna dayanak teşkil edecek başka ilgili ve yeterli   gerekçelerin bulunup bulunmadığını belirlemiştir. Daire, yerel mahkemeler   tarafından sunulan gerekçeleri dikkate alarak, yargı makamlarının   başvuranın tutukluluğunun “yeterli” olarak görülemeyecek gerekçelere   dayanarak uzattığına ve dolayısıyla Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin ihlal   edildiğine karar vermiştir.   2. Tarafların beyanları   (a) Başvuran   344. Başvuran, ilk tutukluluğunun Sözleşme’nin 5 § 3 maddesini   ihlal ettiğini ileri sürmüştür. Başvuran Mahkeme içtihadı ışığında ulusal   mahkemelerin ilk tutuklama kararından itibaren tutukluk için ilgili ve yeterli   gerekçe sunması gerektiğini belirtmiştir. Bu kapsamda başvuran   tutukluluğunun yerel mahkemelerce altmış defa incelendiğini ve 2 Eylül   2019 tarihine kadarki her inceleme sonrasında tutukluluk halinin devamına   hükmedildiğini belirtmiştir. Ancak, bu kararların sadece kanun tarafından   öngörülen tutuklama gerekçelerinin ifade edilmesi dışında bir gerekçe   içermediğini ve soyut, mükerrer ve basmakalıp bir biçimde hazırlandığını   ileri sürmüştür.   345. Kaçma riski iddiasına ilişkin olarak başvuran, 11 Kasım 2016   ve 24 Ocak 2017 tarihleri arasında tutukluluğunun Diyarbakır Sulh Ceza   Hâkimliğince dokuz kere incelendiğini ve tutuklu kalmasına gerekçe olarak   kaçma riskinden hiç bahsedilmediğini bildirmiştir. Bu gerekçe ilk defa   başvuranın soruşturma makamlarının huzuruna çıkmamasının kaçma riskine   ilişkin yeterli bir gösterge olduğu kanısına varan Diyarbakır Ağır Ceza   mahkemesi tarafından 1 Mart 2017 tarihinde -ilk tutuklanmasının ardından   birkaç ay sonra- ileri sürülmüştür. Ancak, başvuran tutumunun siyasi   gerekçelerle başlatılan ceza soruşturmasına siyasi bir tepki olduğunu ileri   96   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   sürmüştür. Başvuran ek olarak yerel mahkemelerin, kendisinin birçok kez   yurt dışına çıktığını ve herhangi bir kaçma niyeti göstermeden her zaman   ülkesine geri döndüğünü hiçbir zaman dikkate almadığını belirtmiştir. Bu   yüzden başvuran, kovuşturma makamı huzuruna çıkmamasının kaçma   riskine ilişkin bir kanıt olarak görülemeyeceğini ileri sürmüştür.   346. Ayrıca başvuran, tutukluluğun devam etmesine ilişkin altmış   civarı kararda delil karartma tehlikesi için neredeyse hiç dayanak   sunulmadığını beyan etmiştir. Nitekim başvuran, hakkındaki suçlamaların   çoğunlukla siyasi bir lider olarak yaptığı kamuya açık konuşmalara   dayandığını ve bu kapsamda, delil karartmasının mümkün olmadığını   belirtmiştir.   347. Başvuran ek olarak, yerel mahkemeler tarafından verilen   kararların hiçbirinde tutukluğa alternatif tedbirlerin uygulanmasının neden   yetersiz olacağı konusunda bir açıklama yapılmadığını ileri sürmüştür.   (b) Hükümet   348. Hükümet Diyarbakır Sulh Ceza Hâkimliği, Diyarbakır ve   Ankara Ağır Ceza Mahkemeleri ve Anayasa Mahkemesinin başvuranın   tutukluluğuna dayanak oluşturmak için ilgili ve yeterli gerekçe sunma   yükümlülüğünü yerine getirdiğini ifade etmiştir. Özellikle, başvuranın   kaçma riskinin bulunduğunu tespit etmiştir. Bu kapsamda, Hükümet   dokunulmazlıkları kaldırılan ve haklarında ceza soruşturması yürütülen çok   sayıda HDP üyesinin yurt dışına kaçtığını bildirmiştir. Bu durumu ve   başvuranın muhtemelen hapis cezası ile cezalandırılması (43 ve 142 yıl   arasında) ihtimalini dikkate alarak Hükümet, yerel mahkemelerin kaçma   riskinin bulunduğuna karar vermesinin makul olduğunu ileri sürmüştür.   Örneğin, başvuran yetkili Cumhuriyet savcısı tarafından çağrılmasına   rağmen soruşturma makamlarının önüne çıkmayı reddetmiştir. Hükümet ek   olarak, ceza soruşturmasının başlangıcından itibaren başvuranın ifade   vermeyi reddederek prosedürü engellemeye çalıştığını ve ceza   yargılamalarını yavaşlatma girişiminde bulunduğunu ileri sürmüştür.   Hükümet ayrıca, başvuranın tutukluluğunun devam ettirilmesinde yerel   mahkemelerin başvuranın itham edildiği suçların ciddiyetini de dikkate   aldığını belirtmiştir.   349. Hükümet başvuranın tutukluluğunun 4 Kasım 2016 tarihinde   başladığını ve 4 Eylül 2018 tarihinde ilk derece düzeyinde suçlu   bulunduğunda ya da 7 Aralık 2018 tarihinde dört yıl sekiz aylık hapis   cezasının infazı başladığında sona erdiğini bildirmiştir. Hükümet, bir   sanığın tutukluluğunun devam etmesinin meşruluğunun her davanın kendi   koşullarına göre değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Hükümete göre,   başvuranın davasında yargı makamları yargılamaları yürütürken özel bir   özen göstermiştir ve herhangi bir eylemsizliğe ya da gecikmeye sebebiyet   vermemiştir. Özellikle, Cumhuriyet savcısı başvuranın tutuklanmasından   yaklaşık üç ay sonra bir iddianame düzenlemiştir ve ilk duruşma,   97   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   tutuklanmasının ardından on üç ay sonra 7 Aralık 2017 tarihinde   gerçekleştirilmiştir. Hükümete göre, başvuranın özgürlüğünden yoksun   bırakıldığı sürenin uzamasına neden olan yargılamalardaki gecikmeler   güvenlik gerekçeleri yüzünden yargılamaların sevk edilmesi, birçok ceza   soruşturmasının birleştirilmesi ile bağlantılı prosedüre ilişkin hususlar,   başvuranın savunma sunması için verilen sürenin uzatılmasına ilişkin   talepleri, hâkimlerin çekilmesine ilişkin talepleri ve ifade vermeyi   reddetmesi gibi sebeplerden kaynaklanmıştır. Başvuran hakkındaki otuz bir   adet ayrı ceza soruşturmasının tek bir dosyada toplandığı davanın   karmaşıklığı göz önüne alındığında Hükümet, terörizmle alakalı büyük bir   ceza davası kapsamında başvuranın tutukluluk süresinin makul olduğunu   değerlendirmiştir.   3. Üçüncü taraflar   (a) İnsan Hakları Komiseri   350. HDP’li milletvekillerinin tutuklanmasına dayanak olarak Türk   makamları tarafından gösterilen ilk gerekçenin bu milletvekillerinin   soruşturma makamları huzuruna bizzat çıkmayı reddetmesi olduğunu not   etmiştir., Cumhuriyet savcısı önünde zorla ifade vermelerinin sonrasında   bile, başvuran dâhil olmak üzere bazı milletvekillerinin tutuklandığını   belirtmiştir. İnsan Hakları Komiseri ilgili milletvekillerinin tutuklanmasına   dayanak olarak ulusal makamlar tarafından gösterilen gerekçelerin “ilgili”   ya da “yeterli” olarak değerlendirilemeyeceğini ifade etmiştir.   (b) PAB   351. PAB, Mahkemenin ve Anayasa Mahkemesinin içtihadı   uyarınca bir kişinin bir suç işlediğinde dair makul şüphenin tutuklama için   yeterli bir gerekçe olmadığını beyan etmiştir. Tutuklamanın, sanığın kaçma,   delil karartma, adli yargılamalar bağlamında baskı kurma ya da başka bir   suç işlemeye yönelik riskler gibi başka gerekçelere de dayandırılması   gerektiğini belirtmiştir. PAB’a göre, milletvekilleri söz konusu olduğunda   ulusal mahkemeler öncelikle ilgililerin ceza yargılamalarına katılmasını   sağlayacak tutukluluğa alternatif tedbirlere başvurmalıdır.   4. Büyük Dairenin Değerlendirmesi   (a) Kabul Edilebilirlik Hakkında   352. Mahkeme, bu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesinin   anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka herhangi bir   nedenle kabul edilemez olmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla, şikayetin kabul   edilebilir olduğunun beyan edilmesi gerekmektedir.   98   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Esas Hakkında   353. Mahkeme, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamında   tutukluluğun gerekçelendirilmesine ilişkin olarak yukarıda anılan Buzadji   (,§§ 87-91) ve Merabishvili / Gürcistan ([BD], no. 72508/13, §§ 222-25, 28   Kasım 2017) kararlarında ortaya koyulan genel ilkelere atıfta   bulunmaktadır.   354. Mevcut davada Mahkeme, daha öncesinde, başvuranın   tutukluğuna dayanak oluşturacak bir şüpheye sebep olacak herhangi bir özel   olgu ya da bilginin tutukluluk süresi boyunca ulusal mahkemeler tarafından   ileri sürülmediğine (bk. yukarıda §§ 338 ve339 ) ve bu yüzden başvuranın   bir suç işlediğine dair makul bir şüphe bulunmadığına karar vermiştir.   355. Mahkeme, tutuklunun suç işlediğine ilişkin makul şüphenin   devam etmesinin, tutukluluk halinin devamının usulüne uygun şekilde   değerlendirilmesi için olmazsa olmaz bir şart olduğunu hatırlatmaktadır (bk.   yukarıda anılan Merabishvili, § 222 ve ilgili kararda yer alan diğer atıflar).   Mahkeme böylesi bir şüphenin yokluğunda Sözleşmenin 5 § 3 maddesinin   de ihlal edildiğine hükmetmiştir.   356. Bu koşular altında yetkili makamların başvuranın tutukluluğuna   dayanak olarak ilgili ve yeterli gerekçeler sunup sunmadığı veya   yargılamalar sırasında “özel bir özen” gösterip göstermediğini belirlemeye   gerek yoktur.   V. SÖZLEŞME’NİN 5 § 4 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI   HAKKINDA   357. Başvuran, tutukluluğunun hukuka uygunluğuna itiraz etmek   üzere Anayasa Mahkemesi önünde başlattığı yargılamaların Anayasa   Mahkemesinin “ivedilik” gerekliliğine riayet etmemesi sebebiyle   Sözleşme’nin gereklerine uygun olmadığını ileri sürmektedir. Başvuran bu   bağlamda Sözleşmenin 5 § 4 maddesinin ihlal edildiğini iddia etmiştir. İlgili   hüküm şu şekildedir:   “Yakalama veya tutulma yoluyla özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, tutulma   işleminin yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar verilmesi ve eğer   tutulma yasaya aykırı ise, serbest bırakılması için bir mahkemeye başvurma hakkına   sahiptir.”   358. Hükümet, başvuranın iddiasına itiraz etmiştir.   A. Dairenin kararı   359. Dikkate alınması gereken sürenin on üç ay ve dört gün   olduğunu göz önünde bulundurarak Daire, bu süre normal bir bağlamda   “ivedi” olarak nitelendirilemeyecek olsa da davanın kendine özgü koşulları   dâhilinde Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin ihlal edilmediği sonucuna   ulaşmıştır. Bu sonuca varırken Daire, başvuran tarafından Anayasa   99   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Mahkemesine yapılan başvurunun, bir milletvekilinin, yasama bağışıklığın   kaldırılması sonrasında tutuklanması ile ilgili karmaşık meseleler gündeme   getiren türdeki ilk davalardan biri olması nedeniyle karmaşık olduğunu not   etmiştir. Buna ek olarak Daire, 2016 Temmuz tarihinden sonra ilan edilen   olağanüstü hal nedeniyle Anayasa Mahkemesinin istisnai bir dava yükünün   bulunduğunu dikkate almıştır (bk. yukarıda anılan Mehmet Hasan Altan, §   165, ve yukarıda anılan Şahin Alpay, § 137).   B. Tarafların beyanları   1. Başvuran   360. Başvuran on üç ay ve dört gün süren Anayasa Mahkemesi   önündeki yargılamaların Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi amacı dâhilinde   tutukluluğunun hukuka uygunluğu hakkında hızlıca karar verilmesi hakkını   ihlal ettiğini bildirmiştir. Başvuran ilk olarak Anayasa Mahkemesi önünde   derdest olan davaların sayısının ilk bakışta çokmuş gibi görünmesine   rağmen, Anayasa Mahkemesinin bu başvurulardan 72.134 tanesini esastan   değerlendirmeden olağanüstü hâl kapsamında alınan tedbirlerin incelenmesi   için Komisyona gönderdiğini ifade etmiştir. Dolayısıyla başvuran, 17 Kasım   2016 tarihinde başvurusunu sunduğunda Anayasa Mahkemesi önünde   sadece 64.630 derdest başvuru bulunduğunu ve bu sayının istisnai düzeyde   yüksek olduğunun düşünülemeyeceğini ileri sürmüştür.   361. Sonrasında başvuran, geçmişte -2013 ve 2014’te- Anayasa   Mahkemesinin milletvekillerinin tutuklanmasına ilişkin davaları incelerken   daha az zaman harcadığını ileri sürmüştür.   362. Son olarak, başvuran Anayasa Mahkemesinin acil davalar için   öncelik politikasının bulunduğunu fakat kendi davası bu kategoride   olmasına rağmen hızlı yargı denetimi uygulanmadığını belirtmiştir.   2. Hükümet   363. Hükümet, ilk tutukluluk kararının mahkeme tarafından uygun   yargı süreci güvenceleri sağlayan bir usul sunularak verildiği ve iç hukukta   itiraz imkânının sağlandığı hallerde, Mahkemenin ikinci derece mahkemesi   önündeki yargılamalar sırasında denetleme sürecinin daha uzun sürmesini   hoşgörüyle karşılamaya hazır olduğu yönündeki Mahkeme içtihadına atıfta   bulunmuştur.   364. Mevcut davada Hükümet, başvuranın davasının Anayasa   Mahkemesi önünde olduğu on üç ay dört günlük süre boyunca başvuranın   tutukluluğunun yerel mahkemeler tarafından yirmi üç defa incelendiğini not   etmiştir. Anayasa Mahkemesinin dava yüküne ilişkin istatistiklere   dayanarak Hükümet, 15 Temmuz 2016 askeri darbe girişiminden itibaren   Anayasa Mahkemesine yapılan başvuruların sayısının ciddi ölçüde arttığını   belirtmiştir. Hükümet ek olarak, bu başvurulardan 24.000 tanesinin   100   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başvuranınki gibi öncelikli olduğunu ve ayrıca, başvuran tarafından yapılan   başvuruda karmaşık hukuki meselelerin gündeme geldiğini belirtmiştir.   Hükümete göre, bu itibarla on üç ay dört günlük süre kısa olarak görünmese   de Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin ihlal edilmiş olması imkânsızdır.   C. İnsan Hakları Komiseri   365. İnsan Hakları Komiseri, tutuklanan milletvekilleri tarafından   yapılan başvurulara ilişkin Anayasa Mahkemesi önündeki yargılamaların   makul olmayan şekilde uzun sürdüğünü bildirmiştir.   D. Büyük Dairenin Değerlendirmesi   1. Kabul Edilebilirlik Hakkında   366. Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin Türkiye Anayasa Mahkemesi   önünde görülen davalara uygulanabilir olduğu daha önce yukarıda anılan   Mehmet Hasan Altan (§ 159) ve yukarıda anılan Şahin Alpay (§ 131)   kararlarında belirtilmiştir.   367. Mahkeme ayrıca, söz konusu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a)   maddesinin anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka   herhangi bir nedenle kabul edilemez olmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla,   şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.   2. Esas Hakkında   368. Mahkeme, öncelikle Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi uyarınca   “ivedilikle” karar verme gerekliliği ile ilgili içtihadından doğan ilkelere   atıfta bulunmaktadır; bu ilkeler diğerlerinin yanında Ilnseher v. Almanya   [BD], no. 10211/12 ve 27505/14, §§ 251-56, 4 Aralık 2018) ve yukarıda   anılan Kavala (§§ 176-84) kararlarında özetlenmektedir. Mahkeme ayrıca,   15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin ardından Türkiye Anayasa   Mahkemesi önündeki yargılamaların süresine ilişkin yukarıda anılan   Mehmet Hasan Altan (§§ 161-163) ve yukarıda anılan Şahin Alpay (§§ 133-   135) kararlarındaki tespitlere atıf yapmaktadır.   369. Mahkeme, Daire kararında aşağıdaki tespitlere atıfta   bulunmaktadır:   "214. [Mahkeme] ayrıca, [Mehmet Hasan Altan ve Şahin Alpay] davalarında, Türk   hukuk sisteminde, tutuklanan kişilerin, soruşturmanın ve yargılamanın her aşamasında   serbest bırakılmalarını talep etme imkânına sahip olduklarını ve taleplerinin   reddedilmesi durumunda, itirazda bulunabileceklerini kaydettiğini hatırlatmaktadır.   Üstelik tutukluların tutukluluk hallerinin devamı hususunun, otuz günü aşmamak   suretiyle düzenli aralıklarla re’sen incelendiğini de tespit etmiştir ... Bu nedenle,   Anayasa Mahkemesi önündeki incelemenin fazla zaman almasının kabul edilebilir   olduğu kanaatine varmıştır. Ancak, Anayasa Mahkemesi önünde dikkate alınacak   süre, ... Mehmet Hasan Altan davasında on dört ay üç gün; ... Şahin Alpay davasında   ise on altı ay üç gündür. Mahkeme, başvuruların karmaşıklığını ve Anayasa   101   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Mahkemesinin olağanüstü hal ilan edilmesi sonrasındaki iş yükünü göz önünde   bulundurarak, bunun istisnai bir durum olduğu kanaatine varmıştır. Bu nedenle,   Anayasa Mahkemesi önünde geçen on dört ay üç günlük ve on altı ay üç günlük   sürelerin “ivedi” olarak değerlendirilemeyecek olmasına rağmen, bu davaların   kendilerine özgü koşullarında Mahkeme Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin ihlal   edilmediği sonucuna varmıştır.   215.Mahkeme bu sonuçların mevcut dava kapsamında da geçerli olduğu   kanısındadır. Mahkeme bu bağlamda, başvuran tarafından Anayasa Mahkemesine   yapılan başvurunun, bir milletvekilinin, dokunulmazlığının kaldırılması sonrasında   tutuklanması ile ilgili karmaşık meseleler gündeme getiren türden ilk davalardan biri   olması nedeniyle karmaşık olduğunun altını çizmektedir. Ayrıca, 2016 yılının temmuz   ayında olağanüstü hâl ilan edilmesi sonrasında Anayasa Mahkemesinin istisnai iş   yükünü dikkate almanın da gerekli olduğu kanaatine varmaktadır... Somut davada   başvuranın 17 Kasım 2016 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda   bulunduğunu ve bu mahkemenin nihai kararını 21 Aralık 2017 tarihinde verdiğini   gözlemlemektedir. Dolayısıyla, dikkate alınacak sürenin on üç ay dört gün olduğunu   kaydetmektedir.   216.Yukarıda belirtilen hususlar ışığında, Anayasa Mahkemesi önünde geçen on üç   ay dört günlük sürenin normal şartlarda “ivedi” olarak değerlendirilemeyecek   olmasına rağmen, Mahkeme, davanın kendine özgü koşullarında, Sözleşme’nin 5 § 4   maddesinin ihlal edilmediği sonucuna varmaktadır.”   370. Büyük Daire, Dairenin gerekçesine ve sonucuna katılmaktadır.   Bu nedenle, Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin ihlal edilmediği sonucuna   varmıştır.   VI. SÖZLEŞME’YE EK 1 NO.LU PROTOKOL’ÜN 3. MADDESİNİN   İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA   371. Başvuran, tutukluluğunun Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün   3. maddesinin (serbest seçim hakkı) ihlali anlamına geldiği konusunda   şikâyetçi olmuştur. İlgili hüküm şöyledir:   “Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesinde halkın kanaatlerinin   özgürce ifadesini sağlayacak şartlar içinde, makul aralıklarla, gizli oyla serbest   seçimler yapmayı taahhüt ederler.”   372. Hükümet bu iddiaya itiraz etmiştir.   A. Dairenin kararı   373. Daire, başvuranın görev süresinin bir yıl, yedi ay ve yirmi günü   boyunca Millet Meclisi çalışmalarına katılamadığını gözlemlemiştir. Daire,   Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamında yerel mahkemelerin tutukluluğun   süresini uzatmak için yeterli gerekçe sunmadığı şeklinde vardığı sonuca   atıfta bulunduktan sonra, ayrıca başvuranın sadece milletvekili değil, aynı   zamanda meclis görevlerini yerine getirmesi yüksek düzeyde koruma   gerektiren bir muhalefet partisinin liderlerinden biri olduğu gerçeğinin   yeterince dikkate alınmadığını tespit etmiştir. Dolayısıyla Daire,   102   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğine karar   vermiştir.   B. Tarafların Beyanları   1. Başvuran   374. Başvuran tutukluluğunun siyasi bir amaç taşıdığını ve   Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesini ihlal ettiğini iddia   etmiştir. Serbest seçim hakkının koruduğu şeyin yalnızca milletvekili   seçilme hakkı olmadığını; söz konusu maddenin aynı zamanda bu sıfatla   siyasi faaliyetlerde bulunma hakkını da kapsadığını ifade etmiştir.   Başvurana göre, bu itibarla bir kişi herhangi bir zamanda keyfi olarak   milletvekili seçimlerine katılma hakkından mahrum bırakılabilseydi, bu   durum söz konusu hakkı asılsız kılardı. Başvuran özellikle, 4 Kasım 2016   tarihinde tutuklanmasından itibaren başvuran özgürlüğünden mahrum   bırakıldığı için Millet Meclisi faaliyetlerine katılma imkânından mahrum   bırakıldığını ileri sürmüştür.   2. Hükümet   375. Hükümet temel beyanı olarak, başvuranın Sözleşme’ye Ek 1   No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlalinin mağduru olduğunu iddia   edemeyeceğini ileri sürmüştür. Hükümete göre, söz konusu madde bireyin   seçimlere aday olma ve seçildikten sonra milletvekili olarak yer alma   hakkını güvence altına almaktadır. Hükümet bu kapsamda başvuranın görev   süresi boyunca milletvekili statüsünü koruyabildiğini ve dolayısıyla maaşını   aldığını ve milletvekillerinin yararlandığı Millet Meclisi içinde fiziki olarak   bulunmayı gerektirmeyen haklardan yararlanmaya hakkının bulunduğunu   belirtmiştir. Bu bağlamda, Hükümet örnek olarak 17 Nisan 2018 tarihinde   yaptığı gibi başvuranın Bakanlar Kurulu'na yazılı soru önergeleri   sunabildiğini ve dolayısıyla, yürütmenin tahkik edilmesi açısından önemli   bir işlevi yerine getirmeye devam edebildiğini belirtmiştir. Hükümete göre,   başvuranın milletvekili olarak haklarını kullanmasının imkânsız olmasa da   daha zor hale gelmesi, mecliste bulunma hakkının kullanımına bir müdahale   olarak değil, tutukluluğunun amaçlanmamış bir sonucu olarak görülmelidir.   376. Bu şikâyetin esasına ilişkin olarak, Hükümet Mahkemenin   başvuranın haklarının Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi   kapsamında kullanımına bir müdahale olduğunu tespit edecek olması   halinde, bu müdahalenin haklı olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştir.   Hükümet, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamında yer   alan hakların mutlak olmadığına ve özellikle, söz konusu maddenin bir   milletvekilinin kovuşturulmasına veya tutukluluğuna engel olmadığını   belirtmiştir. Hükümet ayrıca, başvuranın tutukluluğunun keyfi olmadığı   yönündeki argümanını yinelemiştir. Aksine, 17 Kasım 2016 ile 21 Aralık   103   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   2017 tarihleri arasında keyfiliğe karşı uygun adli güvenceler sağlayan   yargılamalarda toplam yirmi üç kez tutukluluk hususu incelenmiştir.   Hükümete göre, tutuklamanın yasal bir dayanağı vardır ve başvuranın   kaçmasını önlemek gibi meşru bir amaç izlemektedir. Bu nedenle,   başvuranın işlediği iddia edilen suçların niteliği göz önüne alınacak   olunursa orantılıdır. Bu bağlamda, Hükümet Anayasa Mahkemesi de dâhil   olmak üzere yerel mahkemelerin başvuranın tutukluluğunun adaletin   düzgün bir şekilde tecelli ettirilmesine yönelik menfaatler karşısında   Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi tarafından güvence altına   alınan başvuranın menfaatlerini tarttıktan sonra gerekli olduğunu ifade   ettiğini not etmiştir. Buna ek olarak, dengeleme uygulamalarını takiben   ulusal mahkemeler tutuklamaya alternatif tedbirlerin yetersiz görüldüğünü   tespit etmiştir.   C. Üçüncü taraflar   1. İnsan Hakları Komiseri   377. İnsan   Hakları   Komiseri   demokratik   sistemlerde   milletvekillerinin oynadıkları kilit rolü vurgulamıştır. İnsan Hakları   Komiserine göre, muhalif milletvekillerinin tutukluluk halleri, Sözleşme’ye   Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi ile korunan serbest seçim hakkı üzerinde   önemli bir olumsuz etki yaratmıştır.   2. PAB   378. Parlamentolar Arası Birlik, başvuranın tutukluluğunun   kendisini meclis sorumluluklarına anlamlı bir şekilde adamasını imkânsız   hale getirdiğini belirtmiştir.   3. Müdahil STK’lar   379. Müdahil STK'lar, muhalefet milletvekillerinin eleştirel görüşler   ifade ettikleri için tutuklanmalarının Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3.   maddesinde yer alan haklara haksız müdahale teşkil ettiğini ileri sürmüştür.   D. Büyük Dairenin Değerlendirmesi   1. Kabul Edilebilirlik Hakkında   380. Hükümetin başvuranın mağdur statüsüne ilişkin kabul   edilemezlik iddiasıyla ilgili olarak Mahkeme, başvuranın şikâyetinin   esasının incelenmesi ile yakından bağlantılı konuları gündeme getirdiğini   düşünmektedir. Bu nedenle, bu soruyu esasa ilişkin incelenmesi bağlamında   ele alacaktır.   104   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   381. Mahkeme ayrıca, söz konusu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a)   maddesinin anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka   herhangi bir nedenle kabul edilemez olmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla,   şikâyetin kabul edilebilir olduğu beyan edilmelidir.   2. Esas Hakkında   (a) Genel İlkeler   382. Mahkeme, demokrasinin "Avrupa kamu düzeninin" temel bir   unsurunu oluşturduğunu ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi   kapsamında teminat altına alınan hakların, hukukun üstünlüğüyle yönetilen   etkili ve anlamlı bir demokrasinin temellerini oluşturmak ve sürdürmek için   çok önemli olduğunu yinelemektedir (bk. yukarıda anılan Karácsony ve   Diğerleri, § 141 ve Mugemangango/Belçika [BD], no. 310/15, § 67, 10   Temmuz 2020).   383. Daha önce Mathieu-Mohin ve Clerfayt/Belçika (2 Mart 1987, §   47, Seri A no. 113) ve Lingens/Avusturya (8 Temmuz 1986, §§ 41 ve 42,   Seri A no. 103) davalarında, serbest seçim ve ifade özgürlüğünün, özellikle   siyasi tartışma özgürlüğünün her demokrasinin temelini oluşturduğunu ifade   etmiştir (ayrıca bk. yukarıda anılan Tănase, § 154). Böylece Sözleşme,   etkili bir siyasi demokrasi ile Meclis’in etkili işleyişi arasında yakın bir bağ   kurmaktadır. Bu doğrultuda, Meclisin etkili işleyişinin demokratik bir   toplum için kilit öneme sahip bir değer olduğuna hiç şüphe yoktur (bk.   yukarıda anılan Karácsony ve Diğerleri, § 141).   384. Mahkeme, ifade özgürlüğü ile ilgili davalarda şunları   belirtmiştir:   “İfade özgürlüğü herkes için önemli olsa da halkı temsilen seçilmiş kişiler için özel   olarak önem taşımaktadır. Temsilci seçmenini temsil etmekte, onların kaygılarına   dikkat çekmekte ve onların çıkarlarını savunmaktadır. Dolayısıyla, meclisin muhalif   bir üyesinin ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleler … Mahkemenin en sıkı   denetimine tabi olmalıdır.” (bk. yukarıda anılan, Castells, § 42).”   Mahkeme daha önce de belirttiği üzere (bk. yukarıda 243. paragraf), bu   ilkeleri daha sonra birçok kez teyit etmiştir. Milletin temsilcilerinin ifade   özgürlüğü mutlak nitelikte olmamakla birlikte, vekillerin, özellikle   muhalefet üyesi iseler, yaptıkları açıklamaların korunması bilhassa   önemlidir. Bununla birlikte Mahkeme, bu bağlamda, özellikle doğrudan   veya dolaylı şiddet çağrılarını önlemek için sınırlar çizilebileceğini kabul   etmektedir. Her halükârda, Mahkeme, ifade özgürlüğünün güvence altında   olduğunu doğrulamak için sıkı bir inceleme yapacaktır.   385. Halkın görüşlerinin özgürce ifade edilmesine olanak sağlayan   koşullarda seçim yapmanın, belirli bir hak veya özgürlükten ziyade Yüksek   Sözleşmeci Tarafın yükümlülüğü açısından ifade edilmesi bakımından   Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi, Sözleşme ve   Protokollerinde güvence altına alınan diğer haklardan farklıdır. Mahkeme,   105   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesine ilişkin hazırlık   çalışmalarını ve söz konusu hükmün bir bütün olarak Sözleşme   bağlamındaki yorumunu dikkate alarak, söz konusu maddenin ayrıca seçme   ve seçilme hakkı da dahil olmak üzere bireysel haklara imada bulunduğunu   tespit etmiştir (bk. Ždanoka / Letonya [BD], no. 58278/00, § 102, AİHM   2006-IV).   386. Mahkeme, Sözleşme'nin hedefinin ve amacının, hükümlerinin   teorik ya da görünürde kalacak değil, uygulamaya geçecek ve etkili olacak   şekilde yorumlanmasını ve uygulanmasını gerektirdiğini yeniden tasdik eder   (bk., örneğin, Grosaru / Romanya, no. 78039/01, § 47, AİHM 2010, atıfta   bulunulan diğer kararlarla birlikte). Bununla birlikte, seçilmiş temsilcilerin   veya seçmenlerin herhangi bir anda keyfi olarak gerçekten demokratik bir   sistem kavramının doğasında yer alan Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol'ün   3. maddesi ile güvence altına alınan haklardan mahrum bırakılabildikleri bir   durumda, söz konusu haklar sadece görünürde kalacaktır (bk. Lykourezos,   yukarıda anılan, § 56). Ayrıca Mahkeme, defaatle Sözleşme'ye Ek 1 No.lu   Protokol'ün 3. maddesinin, bireyin seçime aday olma ve seçildikten sonra   milletvekili olarak görevlerini icra etme hakkını güvence altına aldığına   hükmettiğini yinelemiştir (bk. Sadak ve Diğerleri / Türkiye (no. 2), no.   25144/94 ve 8 diğer başvuru, § 33, AİHM 2002-IV; Ilıcak / Türkiye, no.   15394/02, § 30, 5 Nisan 2007; Sılay / Türkiye, no. 26733/02, § 27, 29 Kasım   2007; Kavakçı / Türkiye, no. 71907/01, § 41, 5 Nisan 2007; Sobacı /   Türkiye, no. 26733/02, § 26, 29 Kasım 2007; ve Rıza ve Diğerleri /   Bulgaristan, no. 48555/10 ve 48377/10, § 141, 13 Ekim 2015). Mahkeme,   bu bağlamda, Türkiye dâhil Sözleşmeci Devletlerin çoğunda mevcut olan   yasama bağışıklığı kuralının, bu güvence bakımından çok önemli olduğunu   kaydeder.   387. Mahkeme ayrıca, Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3.   maddesinde yer alan hakların mutlak olmadığını yinelemektedir (bk.   Etxeberria ve Diğerleri / İspanya, no. 35579/03 ve diğer 3 başvuru, § 48, 30   Haziran 2009). “Zımni kısıtlamalara" yer bırakılmış olup Sözleşmeci   Devletler bu alanda geniş bir takdir yetkisine sahiptir (bk. yukarıda anılan   Mathieu-Mohin ve Clerfayt, § 52; Podkolzina / Letonya, no. 46726/99, § 33,   AİHM 2002-II; yukarıda anılan Sadak ve Diğerleri, § 31; ve yukarıda anılan   Kavakçı, § 40). Ancak, Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesinin   gereklerine uyulup uyulmadığını nihai olarak belirleme görevi Mahkemeye   aittir. Mahkeme, 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki hakların   kullanımına getirilen sınırlamaların söz konusu hakları, özlerini zedeleyecek   ve etkililiklerinden mahrum bırakacak ölçüde kısıtlamayacağı, bu   kısıtlamaların meşru bir amaç izlenmek suretiyle uygulandığı ve kullanılan   araçların orantısız olmadığı konusunda ikna olmalıdır (bk. yukarıda anılan   Mathieu-Mohin ve Clerfayt, § 52).   388. "Zımni kısıtlamalar" kavramı, Mahkemenin Sözleşme'nin 8 ila   11. maddeleri kapsamındaki analizleri bağlamında kullandığı geleneksel   106   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   "gereklilik" veya "acil bir toplumsal ihtiyaç" testlerinin Sözleşme'ye Ek 1   No.lu Protokol'ün 3. maddesine ilişkin davalarda uygulanmadığı anlamına   gelmektedir. Bu türden davalarda Mahkeme daha ziyade, ilk olarak ortada   keyfi bir muamele mi yoksa bir orantısızlık mı olduğunu tespit etmeye   çalışır. Daha sonra, Mahkeme söz konusu sınırlamanın, insanların   fikirlerinin özgürce ifade edebilmesine yönelik bir müdahale teşkil edip   etmediğini inceler (bk. yukarıda anılan Mathieu-Mohin ve Clerfayt, § 52, ve   yukarıda anılan Ždanoka, § 115).   389. Milletvekillerinin özgürlüklerinden yoksun bırakıldığı durumlar   ile ilgili olarak, Mahkeme henüz seçilmiş bir milletvekilinin tutukluluğunun   meclisteki görevlerinin yerine getirmesi üzerindeki etkilerine ilişkin   Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi uyarınca yapılan bir şikâyet   üzerine karar vermemiştir. Bu bağlamda, Sözleşme'ye Ek 1 No.lu   Protokol'ün 3. maddesi, bir milletvekilini veya milletvekili seçimlerine   katılan bir adayı özgürlüğünden mahrum bırakan bir tedbirin uygulanmasını   engellemez. Başka bir deyişle, böyle bir tedbirin uygulanması, otomatik   olarak bu Maddenin ihlal edildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte,   demokratik bir toplumda bir milletvekilinin özgürlük ve güvenlik hakkının   önemi açısından, yerel mahkemeler, takdir yetkilerini kullandıkları esnada,   bir kişinin tutuklanmasına ve/veya tutukluluğunun devamına karar verirken,   Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi altında güvence altına   alınanlar başta olmak üzere ilgili kişinin menfaatleri ile, ceza yargılaması   bağlamında gerekli olduğu durumlarda, bu kişinin özgürlüğünden mahrum   bırakılmasındaki kamu menfaati arasında hangisinin daha ağır bastığı   konusunda bir dengeleme işlemi yapıldığını ortaya koymalıdır. Bu   dengeleme uygulamasındaki önemli bir unsur, suçlamaların siyasi bir   temele sahip olup olmadığıdır (bk. Uspaskich / Litvanya, no. 14737/08, §   94, 20 Aralık 2016). Mahkemenin bundan sonraki rolü, ulusal   mahkemelerin kararlarını, ilgili yerel makamların yerine geçmeden,   Sözleşme bağlamında incelemektir.   (b) Somut davada yukarıdaki ilkelerin uygulanması   390. Somut davanın başvuranına göre, tutukluluğunun amacı,   gerçekte kendisinin mecliste milletvekilliği görevini icra etmesine engel   olunmasıdır. Mahkeme, başvuranın tutukluluğunun meclisteki görevlerini   etkili bir şekilde yerine getirilmesi üzerindeki etkilerini dikkate alarak,   öncelikle Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki   haklarının kullanımına bir müdahale olup olmadığını belirlemelidir.   391. Bu bağlamda Mahkeme, Hükümetin başvuranın Sözleşme'ye   Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi uyarınca yaptığı şikâyetin mağdur   statüsünün olmaması nedeniyle kabul edilemez bulunması gerektiği   yönündeki iddiasını kabul edemez. Dairenin de işaret ettiği üzere, serbest   seçim hakkı sadece milletvekili seçimlerine katılma olanağıyla sınırlı   değildir. İlgili kişi, seçildikten sonra milletvekilliği görevini mecliste icra   107   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   etmeye de hak kazanır. Mevcut davada, başvuran 4 Kasım 2016 ile 24   Haziran 2018 tarihleri arasında, tutukluluğu nedeniyle Millet Meclisindeki   yasama işlemlerine katılamamıştır. Diğer bir deyişle bir yıl, yedi ay ve yirmi   gün boyunca başvuranın yasama erkinin faaliyetlerinde yer alması   engellenmiştir. Başvuranın Meclisteki koltuğunu korumasına ve soruları   yazılı olarak iletme fırsatı bulmasına rağmen Mahkeme, başvuranın   tutukluluk halinin, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi   kapsamındaki haklarının kullanımına bir müdahale teşkil ettiğini kabul   etmektedir. Bu nedenle, Mahkeme, Hükümet tarafından yapılan itirazı   reddetmektedir.   392. Mahkeme, Sözleşme'nin 10. maddesi ve Sözleşme'ye Ek 1   No.lu Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki hakların birbiriyle ilişkili   olduğunu ve birbirini güçlendirecek şekilde işlev gördüklerini hatırlatır (bk.   Bowman / Birleşik Krallık, 19 Şubat 1998, § 42, Hüküm ve Karar   Derlemeleri 1998-I). Bu karşılıklı bağımlılık durumu, siyasi görüşlerini   ifade ettikleri için tutuklu bulunan demokratik olarak seçilmiş temsilcilerin   durumunda özellikle belirgindir. Seçmenlerini temsil ettikleri için   Milletvekillerinin ifade özgürlükleri daha güçlü bir koruma gerektirir.   Çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik gerekleri doğrultusunda muhalefet   partilerindekiler başta olmak üzere milletvekillerinin ifade özgürlüğüne   verdiği önemi göz önünde bulundurarak, Mahkeme, bir milletvekilinin   tutukluluğunun Sözleşme'nin 10. maddesiyle uyumlu sayılamayacağı   durumlarda, Sözleşme'ye Ek 1. No.lu Protokol'ün 3. maddesinin de ihlal   edileceği kanaatindedir.   393. Ayrıca Mahkeme, bir bireyin tutuklanmasının, temel haklarının   kullanımına yönelik son derece ciddi bir müdahale teşkil ettiğini, öyle ki bu   tedbirin ancak ilgili kişinin tutuklanmasını gerektirebilecek kamu yararı   veya bireyin korunması için diğer daha hafif tedbirlerin yetersiz kaldığının   değerlendirildiği veya tespit edildiği hallerde haklı kılınabileceğini   belirtmiştir (bk. Stanev / Bulgaristan [BD], no. 36760/06, § 143, AİHM   2012). Nitekim tutukluluk geçici bir tedbirdir ve süresi olabildiğince kısa   tutulmalıdır. Bu mülahazalar, bir milletvekilinin tutukluluğu söz konusu   olduğunda evleviyetle (a fortiori) uygulanır. Bir demokraside, Meclis, siyasi   bir parçası da yasama görevlerinin yerine getirilmesi olan görüşmeler için   önemli bir tartışma platformudur (bk., ilgili olduğu ölçüde, yukarıda anılan   Cordova (no. 1), § 59). Milletvekilleri, görev süreleri boyunca görevlerini   yerine getirirken seçmenlerini temsil eder, endişelerine dikkat çeker ve   onların çıkarlarını savunurlar.   394. Mevcut davada Mahkeme, Sözleşme'nin 10. maddesi ve 5.   maddesinin 1. fıkrasının ihlal edildiğine dair yukarıdaki tespitlerine atıfta   bulunmaktadır. Mahkeme, halihazırda 10. madde uyarınca, bir politikacı   olarak görüşlerini ifade ettiği için tutuklama şeklinde vuku bulan başvuranın   ifade özgürlüğünü kullanımına yönelik müdahalenin öngörülebilirlik   kriterini karşılamaması nedeniyle "kanunla öngörülmüş" olmadığı sonucuna   108   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   ulaşmıştır. Mahkeme, özellikle, yerel mahkemelerin, söz konusu   konuşmaların, Anayasa'nın 83. maddesinin 1. fıkrasında belirtildiği üzere,   başvuranın yasama sorumsuzluğu kapsamında olup olmadığına ilişkin   herhangi bir inceleme yapmadığını tespit etmiştir. Mahkeme ayrıca,   başvuranın bir suç işlediğine dair Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının   gerektirdiği şekilde makul bir şüphenin bulunmadığını tespit etmiştir. Bu   tespitler, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin amaçlarıyla da   aynı oranda ilgilidir. Nitekim Mahkeme, yasama bağışıklığının,   milletvekillerine bireysel olarak değil, bir kurum olarak meclise, meclisin   sorunsuz çalışmasını güvence altına almak için verilen bir ayrıcalık   olduğunu yinelemektedir (bk. yukarıda anılan Kart, § 53). Bu bağlamda,   Devletin, yargılama ve özgürlükten yoksun bırakma hususunda yasama   bağışıklığı öngördüğü bir durumda, yerel mahkemeler öncelikle ilgili   milletvekilinin suçlandığı eylemler bakımından yasama bağışıklığına sahip   olup olmadığından emin olmak durumundadır. Diğer taraftan mevcut   başvuruya gelindiğinde, her ne kadar başvuran Ağır Ceza Mahkemesinden   dava konusu konuşmaların Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 83.   maddesinin 1. fıkrası kapsamında korunup korunmadığını incelemesini   talep etse de, yerel mahkemeler böyle bir inceleme yapmamış, dolayısıyla   Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki usule ilişkin   yükümlülüklerini yerine getirmemişlerdir (bk. yukarıda 70, 77, 80 ve 91.   paragraflar).   395. Buna ek olarak, bir milletvekili özgürlüğünden yoksun   bırakıldığında, bu tedbire hükmeden hukuki makamların, çatışan menfaatler   arasında bir dengeleme yaptıklarını göstermeleri gerekir. Bu dengeleme   işleminin bir parçası olarak, söz konusu makamlar, ilgili milletvekilinin   siyasi görüşlerini ifade etme özgürlüğünü korumalıdırlar. İlgili makamlar   özellikle, işlendiği iddia edilen suçun başvuranın siyasi faaliyetiyle   doğrudan bağlantılı olmadığından emin olmalıdırlar. Bu bağlamda, Üye   Devletlerin hukuk sistemleri, tutuklanan bir milletvekilinin bu tedbire etkili   bir şekilde itiraz edebilmesini ve şikâyetlerinin esasının incelenmesini   sağlayacak bir hukuk yolu sunmalıdır. Ancak mevcut davada Hükümet,   başvuranın tutukluluğunu inceleme yetkisine sahip olan yerel mahkemelerin   başvuranın tutuklanması ve tutukluğunun devamına ilişkin kararların   hukukiliği hakkında karar verirken Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3.   maddesi açısından bir dengeleme işlemi gerçekleştirdiklerini ortaya   koyamamıştır. Mahkeme, Anayasa Mahkemesinin, söz konusu suçların   doğrudan başvuranın siyasi faaliyetleriyle bağlantılı olup olmadığını   incelemediğini kaydetmektedir. Anayasa Mahkemesi, 21 Aralık 2017 tarihli   kararında, başvuranın milletvekili statüsü nedeniyle tutukluluğunun serbest   seçim hakkını ihlal ettiği yönündeki şikâyetini kabul edilemez bularak   reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi 9 Haziran 2020 tarihli son kararında,   derece mahkemelerinin, başvuranın aynı anda hem bir milletvekili hem de   bir siyasi partinin eş genel başkanı ve bir cumhurbaşkanlığı seçimi adayı   109   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   olarak statüsü bağlamında, tutukluluk halinin makul olmadığı yönündeki   iddialarını dikkate almadığını kaydetmiştir. Anayasa Mahkemesine göre bu,   yalnızca başvuranın tutukluluğunun süresine ilişkin şikayetine ilişkin bir   tespittir. Mahkeme, yargı makamlarının başvuranın sadece milletvekili   değil, aynı zamanda meclisteki görevlerini yerine getirirken yüksek düzeyde   bir korumaya ihtiyaç duyan Türkiye'deki siyasi muhalefet liderlerinden biri   olduğu gerçeğini etkili bir şekilde dikkate almadıkları sonucuna ulaşmıştır.   396. Ayrıca, azınlıkta yer alan Anayasa Mahkemesi hakiminin 21   Aralık 2017 tarihli karardaki ayrık görüşünde de belirtildiği üzere,   başvuranın özel durumunda tutukluluğa alternatif bir tedbirin   uygulanmasının neden yetersiz olacağının nedenleri ilk derece mahkemeleri   tarafından açıklanmamıştır. Hükümet, yerel mahkemelerin iç hukukta   öngörülen tutukluluğa alternatif tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını   gerçekten değerlendirdiklerini ortaya koyamamıştır. Gerçek şudur ki, ulusal   mahkemeler sistematik olarak, başvuranın münferit davasıyla bağlantılı   herhangi bir özel neden belirtmeksizin bu tür tedbirlerin yetersiz olduğuna   karar vermiştir.   397. Mahkeme yukarıda belirtilen tüm mülahazaları göz önünde   bulundurarak, başvuran görev süresi boyunca milletvekili statüsünü   korumasına rağmen, başvuranın tutukluluğu nedeniyle Millet Meclisindeki   faaliyetlere katılmasının fiilen imkânsız olduğu gerçeğinin, halkın görüşünü   özgürce ifade etme hakkı ile Parlamentoya seçilme ve orada yer alma   hakkına haksız bir müdahale teşkil ettiği sonucuna varmıştır. Mahkeme, bu   nedenle, başvuranın tutukluluğunun, Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 3.   maddesi kapsamındaki Parlamentoya seçilme ve orada yer alma hakkının   özüyle bağdaşmadığı sonucuna varmıştır.   398. Bu nedenle Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi   ihlal edilmiştir.   VII.SÖZLEŞME’NİN 18. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI   399. Başvuran, Sözleşme'nin 18. maddesine dayanarak, siyasi   makamlar hakkında eleştirel görüşler ifade ettiği için tutuklandığını iddia   etmiştir. Başvuran bu bağlamda tutukluluğunun amacının kendisini   susturmak olduğunu ileri sürmüştür.   400. Hükümet, başvuranın argümanına itiraz etmiştir. Hükümet,   Sözleşme’nin 18. maddesinin özerk bir rolü olmadığını ve yalnızca   Sözleşme’nin diğer maddeleriyle birlikte uygulanabileceğini belirtmiştir.   Hükümet, başvuranın şikayetinin tek başına Sözleşme'nin 5 §§ 1 ve 3.   maddesi kapsamında bir inceleme yapılmasını gerektirdiğini ileri sürmüştür.   401. Mahkeme,   başvuranı   bu   bağlamdaki   şikayetinin,   tutukluluğunun Türkiye siyaset sahnesindeki rolü sebebiyle onu susturma   şeklinde gizli bir amacının bulunduğu konusunda olduğunu   gözlemlemektedir. Mahkeme, bunu yukarıda belirtilen başvuranın çeşitli   110   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   şikayetlerinin incelenmesinde özüne değinilmemiş davanın temel bir yönü   olarak değerlendirmektedir (bk. yukarıda anılan Navalnyy, § 164, ve   yukarıda anılan Kavala, § 198). Bu sebeple şikâyet ayrıca incelenecektir.   402. Başvuranın Sözleşme'nin 10. maddesiyle bağlantılı olarak 18.   madde kapsamındaki şikâyeti hakkında Hükümete bildirimde bulunulmamış   ve bu nedenle taraflara bu konuda özel bir soru yöneltilmemiştir. Mahkeme,   bu nedenle, başvuranın Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamındaki şikayetinin   yalnızca 5. madde ile bağlantılı olarak değerlendirilebileceği kanaatindedir,   ki bildirimi yapılan şikâyet de bu şekildedir. Sözleşme'nin 18. maddesi   aşağıdaki gibidir:   “Anılan hak ve özgürlüklere bu Sözleşme hükümleri ile izin verilen kısıtlamalar   öngörüldükleri amaç dışında uygulanamaz.”   A. Dairenin kararı   403. Daire, başvuranın tutukluluğunun her zaman Sözleşme'nin 5 §   1 (c) maddesine uygun olduğu tespiti ışığında, önündeki delillerin,   başvuranın devam eden tutukluluğunun başlıca amacının onu siyasi   sahneden çıkarmak olduğunu kanıtlayıp kanıtlamadığını incelemiştir. Bu   amaçla, Daire, Sözleşme'nin 5 § 3 maddesi ve Sözleşme'ye Ek 1 No.lu   Protokol'ün 3. maddesi kapsamındaki gerekçesine ve taraflar ve üçüncü   taraf müdahillerce belirtilen şekliyle Türkiye'de son yıllarda yaşanan   olayların sosyo-politik arka planına atıfta bulunmuştur. Daire bu bağlamsal   incelemenin ardından, başvuranın tutukluluğunun da siyasi bir amaç   güttüğüne karar vermiştir. Daire bu kararı verirken, özellikle başvuranın   siyasi rolünü, Türkiye'deki gergin siyasi durumu, Türkiye Cumhuriyeti   Cumhurbaşkanı tarafından yapılanlar da dahil olmak üzere başvuranı ve   partisini hedef alan konuşmaları, başvuranın devam eden (ve önemli bir   anayasa referandumu ve cumhurbaşkanlığı seçimleri ile aynı zamana denk   gelen) tutukluluğunun zamanlamasını ve muhalif seslerin susturulmasına   yönelik sistematik bir eğilimin ortaya çıktığı iddiasını dikkate almıştır.   Daire, devamla bu siyasi amacın ağır bastığını tespit etmiştir. Daire   aşağıdaki gerekçeleri ortaya koymuştur:   “270. Somut davada, Mahkeme, yıllardan beri başvuran hakkında açılan pek çok   ceza soruşturmasının mevcut olduğunu, ancak başvuranın milletvekili   dokunulmazlığını kaldırmaya yönelik bir dava açmak için “çözüm sürecinin” sona   ermesinden önce belirleyici bir tedbirin alınmadığını kaydetmektedir. Bu bağlamda,   Mahkeme, başvuran hakkında yürütülen soruşturmanın, Cumhurbaşkanı’nın   konuşmalarının ardından başlamamasına rağmen, 'bu partinin [HDP]   milletvekillerinin bunun bedelini ödemeleri [gerektiği]' yönündeki açıklamanın ve söz   konusu konuşmaların ardından, en azından, hızlandırıldığını tespit etmektedir.   Cumhurbaşkanı, 16 Mart 2016 tarihinde, aralarında başvuranın da bulunduğu HDP   milletvekillerini, 52 kişinin ölümüne yol açmakla suçlamıştır.   271.Böylelikle, Mahkemenin, başvuranın, davalı Devlet’in tüm hukuk sisteminin   başından beri(ab initio) kötüye kullanıldığı ve adli makamların kötü niyetle ve   111   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Sözleşme’ye açıkça aykırı şekilde hareket etmeye devam ettikleri yönündeki iddiasına   katılamamasına rağmen ....., uluslararası gözlemcilerin rapor ve görüşlerinden,   özellikle İnsan Hakları Komiserinin görüşlerinden, son yıllarda Türkiye’deki gergin   siyasi iklimin bilhassa olağanüstü hâl sırasında ulusal mahkemelerin bazı kararlarını   etkileyecek nitelikte bir ortam yarattığı anlaşılmaktadır. Bu kapsamda, söz konusu   bağlamdan doğan birbiriyle uyumlu unsurlar, adli mercilerin, muhalefet liderlerinden   biri olarak başvuranın konumunu göz önünde bulundurarak, ilgilinin davranışı, HDP   mensubu diğer seçilmiş milletvekilleri ve belediye başkanlarının davranışı ve daha   genel olarak, muhalif sesler karşısında sert tepki gösterdikleri yönündeki iddiayı   doğrulamaktadır. Bu bağlamda, Mahkeme, Hükümet’in, bu iddiaların dayanaktan   yoksun olabileceğine dair kendisini ikna edebilecek nitelikte ciddi bir gerekçe   geliştirmediğini kaydetmektedir.   272.Ayrıca, Mahkeme, belirli bir davada hangi amacın daha ağır bastığını tespit   edebilmek amacıyla, Sözleşme’nin hukukun üstünlüğü ilkesiyle düzenlenen   demokratik bir toplumun ideal ve değerlerini korumaya ve desteklemeye yönelik   olduğunu göz önünde bulundurarak, diğerlerinin yanı sıra, izlendiği kabul edilen ve   Sözleşme’ye uygun olmayan amacın niteliğini ve suçlanabilirlik derecesini de dikkate   alması gerektiğini hatırlatmaktadır. Bu bağlamda, Mahkeme, başvuranın sadece   bireysel nitelikte bir ihlalin mağduru olmadığını gözlemlemektedir. Başvuran,   özellikle siyasi muhalefetin liderlerinden biri olarak, konumu nedeniyle tutukluluk   halinin devam ettiğini ileri sürmektedir. Mahkeme, bu türden bir varsayım   çerçevesinde, tehlikeye atılan hususun yalnızca bir birey olarak başvuranın hak ve   özgürlükleri olarak değil, demokratik sistemin kendisi olarak değerlendirilebileceği   kanaatine varmaktadır. Mahkeme nazarında, Sözleşme’ye uygun olmayan bu türden   bir amaç, demokrasi için itiraz edilemez bir öneme sahip olabilecektir.   273.Mahkeme, yukarıda ifade edilen hususları dikkate alarak ve özellikle, ulusal   makamların, yalnızca kanun tarafından belirtilen tutukluluk gerekçelerinin basmakalıp   bir sıralamasından ibaret olan yetersiz gerekçelerle, birçok defa başvuranın tutukluluk   halinin devamına karar vermelerini göz önünde bulundurarak, özellikle iki kritik   seçim kampanyası, yani halk oylaması ve Cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında ilgilinin   özgürlüğünden yoksun bırakılmasının uzatılmasının, çoğulculuğu bastırma ve   demokratik toplum kavramının özünde yer alan siyasi tartışma özgürlüğünü sınırlama   yönünde gizli ve ağır basan bir amaç izlediğinin, her türlü makul şüphenin ötesinde   tespit edildiği kanaatindedir ..."   B. Tarafların beyanları   1. Başvuran   404. Başvuran, bir milletvekili ve Türkiye'nin en büyük ikinci   muhalefet partisinin eş başkanı olarak ifade ettiği siyasi görüşler nedeniyle   tutuklanmasının ve tutukluluğunun devamına ilişkin kararların, nihai olarak   onu cezalandırmayı ve susturmayı amaçladığını iddia etmiştir. Başvuran,   tutuklanmasının arkasındaki gerçek sebebin, hükümet ve Türkiye   Cumhurbaşkanı tarafından izlenen politikalara yönelik eleştirilerinin ağırlığı   olduğunu iddia etmiştir. Bu bağlamda başvuran, 7 Haziran 2015   seçimlerinden birkaç ay önce, 7 Mart 2015 tarihinde düzenlenen bir   mitingde Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının şu ifadeleri kullandığını   belirtmiştir: "[Bana] 400 milletvekilini verin ve bu iş huzur içinde   çözülsün", başvuran, bu yorumu Cumhurbaşkanı tarafından ülkenin   112   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   anayasal sisteminde değişiklik çağrısı olarak değerlendirmiştir. Buna cevap   olarak, başvuran, 18 Mart 2015 tarihinde partisinin grup toplantısında   yaptığı kısa konuşmada “Sayın Recep Tayyip Erdoğan, seni Başkan   yaptırmayacağız,   seni   Başkan   yaptırmayacağız,   seni   Başkan   yaptırmayacağız.” ifadelerini kullanmıştır. Başvuranın ifadesine göre, bu   konuşma hızlıca popülerlik kazanmış ve Haziran 2015 seçimleri öncesinde   genel siyasi ortam üzerinde etkili olarak, kilit bir HDP sloganı haline gelmiş   ve partiyi ve kendisini Cumhurbaşkanına doğrudan muhalefette   konumlandırmıştır. Bu bağlamda, başvuran, özellikle Erdoğan'ın   Cumhurbaşkanı olduğu bir başkanlık sistemini asla desteklemeyeceğini   belirttikten sonra, parti üyelerine yönelik baskıların daha görünür hale   geldiğini ileri sürmüştür.   405. Başvuran, parlamenter sistem yerine bir başkanlık sisteminin   getirilmesi gibi bir dizi önemli reformun, Millet Meclisinde temsil edilen   ikinci en büyük muhalefet partisinin eş başkanı olan kendisi siyasi ifadeleri   nedeniyle tutuklu iken gerçekleştirildiğini eklemiştir. Başvuranın ifadesine   göre, kendisinin tutukluluğu aynı zamanda yeni anayasal sistemin   getirilmesine karşı kampanya düzenlemesine engel olacak şekilde siyasi   faaliyetlerini yürütmesini engellemeyi amaçlamıştır.   406. Başvuran, yasama bağışıklığının kaldırılmasının ardından   yetkili savcılık makamlarının elli dokuz HDP milletvekilinden elli beşi   hakkında ceza soruşturması başlattığını ifade etmiştir. Buna ek olarak 4   Kasım 2016 tarihinde başvuranın partisinden birkaç milletvekili farklı   şehirlerde tutuklamış ve tutuklananların tamamı polis tarafından gözaltına   alınmıştır. Buna ek olarak, kendisi aleyhinde halen devam etmekte olan ceza   davalarının tamamı kendisinin siyasi faaliyetleriyle ilgilidir. Ancak, yasama   bağışıklıkları aynı şekilde kaldırılmış olmasına rağmen herhangi bir Ak   Parti veya MHP milletvekili hakkında herhangi bir ceza soruşturması   başlatılmamıştır. Başvuranın görüşüne göre siyasi nitelikte olan ceza   soruşturmaları, “çözüm sürecinin” sona ermesinin ardından yoğunluk   kazanmıştır. Bu bağlamda, başvuran, 2007 ile 2014 yılları arasında   hakkında kırk sekiz ceza soruşturması başlatıldığını, ancak 2014 yılından   yasama bağışıklığının kaldırılmasına kadar, kendisi hakkında kırk sekiz   ceza soruşturması daha başlatıldığını kaydetmiştir. Bu soruşturmaların   sayısı, aynı partideki diğer milletvekilleri ile ilgili ceza soruşturması   sayısıyla birlikte değerlendirilmelidir. Bu bağlamda, Adalet Bakanlığı   tarafından sağlanan istatistiklere göre, 15 Aralık 2015 tarihi itibarıyla,   TBMM'ye 182'si HDP milletvekilleri ile ilgili olmak üzere toplam 330   fezleke sunulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından 2   Ocak 2016 tarihinde yapılan konuşmanın ardından (bk. yukarıda 49.   paragraf), Millet Meclisine HDP milletvekilleri hakkında sunulan fezleke   sayısı neredeyse üç katına çıkmıştır. Sonuç olarak, anayasa değişikliğinin   kabul edildiği 20 Mayıs 2016 tarihinde, HDP milletvekillerine ilişkin   toplam 510 fezleke bulunmaktaydı. HDP milletvekillerini açıkça terörist   113   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   işbirlikçisi olarak nitelendirerek hedef alan Cumhurbaşkanı'nın   konuşmalarının ardından ceza soruşturması sayısı artış göstermiştir.   407. Başvuran, tutuklanmasına ve tutukluluğunun devamına ilişkin   tüm kararların gizli bir amaca hizmet ettiğini ileri sürmüştür. Başvuran,   somut davada, 18 Eylül 2019 tarihinde Mahkeme önündeki duruşmadan   sadece birkaç gün önce alınmış olan 2 Eylül 2019 tarihli tahliye kararının   dahi siyasi bir karar olarak görülmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu   doğrultuda, duruşmadan sadece iki gün sonra, bir sulh ceza hâkimi, somut   davadaki ceza yargılamalarının arka planını oluşturan aynı olaylara ilişkin   ayrı bir ceza soruşturması bağlamında yeniden başvuranın tutuklanmasına   karar vermiştir. Bu bağlamda başvuran, yeniden tutuklanmasının ertesi   günü, yani 21 Eylül 2019 tarihinde, Türkiye Cumhurbaşkanı'nın yaptığı bir   konuşmada HDP eş başkanlarının bırakılamayacağını belirttiğini   kaydetmiştir. Bu, tutuklama kararının başvuranın siyasi sahneden   çıkarılması amacıyla iktidar makamları tarafından verildiğinin açık bir   göstergesidir.   2. Hükümet   408. Hükümet, başvuranın şikayetinin Sözleşme'nin 18. maddesi   uyarınca ayrı ayrı incelenmesine gerek olmadığı görüşünü yinelemiştir.   Hükümet, bu bağlamda, tarafların Sözleşme'nin belirli bir maddesiyle ilgili   ileri sürdükleri iddiaların başka bir madde bağlamında incelenenlerle aynı   olduğu birçok davada Mahkemenin, ikinci şikâyeti ayrıca incelemenin   gerekli olmadığına karar verdiğine işaret etmiştir.   409. Hükümetin beyanına göre, başvuranın tutukluluğu, HDP ile   iktidar partisi arasındaki siyasi gerginliklerin olduğu bir arka planda   gerçekleşmiş olsa da başvuranın iddiaları, tutukluluk halinin, hakkındaki   ceza yargılamasının uygun şekilde yürütülmesini sağlamaktan ziyade siyasi   meselelerde yer almasını engelleme amacına hizmet ettiğinin yeterli bir   kanıtı olarak kabul edilemez.   410. Hükümet, 5. madde kapsamındaki şikâyetin kabul edilemez   bulunması gerektiği yönündeki iddialarını yinelemiştir. Ancak Hükümet,   söz konusu şikâyetin kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi halinde,   somut davada 18. maddenin ihlal edilmediğine dair bir tespitin yapılması   gerektiğini eklemiştir. Bu bağlamda Hükümet, Sözleşme kapsamındaki   temel hak ve özgürlüklerin korunmasına yönelik sistemin, Yüksek   Sözleşmeci Tarafların makamlarının iyi niyetle hareket ettikleri varsayımına   dayandığını ileri sürmüş ve Sözleşme'nin 18. maddesinin ancak çok yüksek   bir eşiğin aşılması halinde ihlal edilebileceğini eklemiştir. Başvuran, terörle   mücadele kapsamında başlatılan bir ceza soruşturması sırasında tutuklanmış   ve tutukluluğu ile, yalnızca hakkındaki ceza yargılamasının usulüne uygun   olarak yürütülmesinin sağlanması amaçlanmış ve başka hiçbir baskın gizli   amaç güdülmemiştir. Bu doğrultuda, Hükümet, yerel mahkemelerin   başvuranın tutukluluğunun devamına hükmetme nedeninin çoğulculuğu   114   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   bastırmak ve siyasi tartışma özgürlüğünü sınırlamak olmadığını ifade   etmiştir. Bu bağlamda Hükümet, Sözleşme'nin kovuşturulmama hakkını   güvence altına almadığını vurgulamıştır.   411. Hükümet, Dairenin, başvuranın Türk siyaset sahnesindeki   konumu, 2014 yılından bu yana Türkiye'deki gergin siyasi iklim ve   aralarında Türkiye Cumhurbaşkanını da bulunduğu siyasi muhaliflerinin   konuşmalarını dikkate alarak, tarafsız bir gözlemcinin, başvuranın   tutukluluğunun uzatılmasının siyasi nedenlerden kaynaklandığından   şüphelenebileceğinin anlaşılabilir olduğuna karar verdiğini kaydetmiştir.   Dairenin ülkedeki siyasi bağlama "önemli bir ağırlık" verdiğini belirttiğini   kaydeden Hükümet bu durumun tek başına yeterli kanıt teşkil etmemesine   rağmen, Dairenin gerçekte yalnızca siyasi bağlama dayandığını iddia   etmiştir. Dairenin yaklaşımı, Mahkemenin şu tespiti yaptığı (yukarıda   anılan) Merabishvili davasında ortaya konan ilkelerle tutarsızlık   göstermiştir: "Başvuran hakkında ceza davasının açıldığı geniş siyasi   bağlamdan kaynaklanan faktörler, bu anlamda yeterli kanıt teşkil etmez."   412. Hükümetin beyanına göre 2016 yılının Kasım ayında birkaç   HDP milletvekiline yönelik ceza soruşturması açılması, söz konusu partinin   liderlerini susturma amacına işaret edebileceği gibi, söz konusu   soruşturmalar, bir terör örgütüyle bağlantılı olduğundan şüphelenilen ve   daha önce yasama bağışıklığı nedeniyle sorumlu tutulamayan milletvekilleri   hakkında kovuşturma yürütme niyetini de yansıtıyor olabilir. Hükümet,   başvuranın iddia ettiğinin aksine, ceza yargılamasında mahkûm edilenlerin   yalnızca HDP milletvekilleri olmadığını ve dokunulmazlıklarının   kalkmasının ardından Ak Parti'den beş, CHP'den dokuz ve MHP'den bir   milletvekili hakkında daha mahkûmiyet kararı verildiğini belirtmiştir.   413. Hükümet, siyasetçilerin bir seçim kampanyası veya anayasa   referandumu sırasında dahi kovuşturmaya tabi tutulmuş veya tutuklanmış   olmaları gerçeğinin, otomatik olarak güdülen amacın siyasi tartışmayı   kısıtlamak olduğu anlamına gelmeyeceği şeklindeki Daire görüşüne atıfta   bulunmuştur. Buna ek olarak, başvuranın siyasi sahnedeki rolü nedeniyle,   devam eden tutukluluğunun gerçek nedenlerine ilişkin şüpheleri olması   doğal olsa da bu türden şüphelerin, Mahkemenin, yargının başından beri (ab   inito) istismar edildiği ve yerel mahkemelerin sürekli olarak kötü niyetle ve   Sözleşme'yi açıkça hiçe sayarak hareket ettiği sonucuna varması için yeterli   olmayacağını belirtmiştir. Aynı durum, Türkiye Cumhurbaşkanının ve   iktidar partisi liderlerinin başvurana ilişkin açıklamaları için de geçerlidir.   Hükümete göre, bu türden ifadeler, mahkemelerin yürütme karşısında   yeterince bağımsız olmadığı tespit edilmedikçe, hukuki bir kararın altında   yatan gizli bir amacın varlığının kanıtı olarak kabul edilemez. Ancak,   mevcut davada bu tür iddiaları doğrulayacak hiçbir kanıt sunulmamış ve   Daire kararı da bu iddiaları kanıtlarla desteklememiştir. Bunun yerine,   kararda sadece Türkiye'deki son yıllarda yaşanan gergin siyasi iklimin   ulusal mahkemeleri etkileyebilecek bir ortam yarattığını belirtmiştir.   115   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Bunlara ek olarak Hükümet, Dairenin bu hususta ulaştığı sonuca itiraz   etmiştir. Hükümetin beyanına göre, hukuki makamların başvuranın   davranışına sert tepki gösterdikleri iddiası somut bir şekilde neredeyse hiç   desteklenememiştir. Aksine, Kasım 2017 ve Ocak 2018 tarihlerinde   başvuran, hükümete veya Cumhurbaşkanı ve İçişleri Bakanına yönelttiği   hakaretler nedeniyle kin ve düşmanlığa tahrik suçundan aleyhinde açılan üç   ceza yargılamasının sonunda beraat etmiştir. Ayrıca, 11 Temmuz 2018   tarihli kararda, Diyarbakır'da yerleşik mahkeme, mahkemelerin, başvuranın   31 Temmuz ve 3 Ekim 2017 tarihleri arasında tutuklanması hususunu resen   incelemediklerini tespit ederek başvurana CMK'nın 141. maddesi uyarınca   tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Ayrıca, 2016 yılının Kasım ayında daha   önce tutuklanan on beş HDP milletvekilinden sadece sekizi tutuklu kalmaya   devam etmiştir.   414. Hükümet ayrıca, başvuran hakkındaki doksan üç fezlekenin,   başvuranın yasama bağışıklığının kaldırılması için Millet Meclisine   başvuran dokuz farklı savcılık tarafından düzenlendiğini gözlemlemiştir.   Fezlekelerin yarısından fazlası, iktidar partisi liderlerinin 2015 yılının   Temmuz ayında siyasi muhaliflerini-söylenene göre - hedef almaya   başlamasından önce Parlamento'ya iletilmişti. Ayrıca, bu soruşturmaların   çoğu, 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe girişiminin ardından, terör örgütü   ile aralarında mensubiyet, iltisak veya irtibat ilişkisi olduğu şüphesiyle   görevlerinden alınan savcılar tarafından yürütülmüştür.   415. Hükümet, başvuranın şu anda özgürlüğünden yoksun bırakılma   sebebinin farklı suçlarla ilgili olduğunu belirterek, başvuranın 20 Eylül   2019 tarihinde tekrar tutuklanmasının, mevcut davanın konusunu teşkil eden   ceza yargılamalarının arka planını oluşturan aynı olaylara dayandığı   şeklindeki iddiasına itiraz etmiştir. Hükümetin görüşüne göre, 11 Ocak 2017   tarihinde başlayan ceza yargılaması, başvuranın 20 Eylül 2019 tarihinde   tutuklanmasıyla sonuçlanan soruşturmadan daha geniş kapsamlıdır. Bu   bağlamda Hükümet, mevcut dava kapsamına giren ceza yargılamalarının   sadece 6 ve 8 Ekim 2014 tarihleri arasında meydana gelen olaylarla ilgili   olmadığına, aynı zamanda diğer bazı fezlekelerde atıfta bulunulan eylem ve   olayları da kapsadığına işaret etmiştir.   416. Hükümet, buna ek olarak, Anayasa Mahkemesi ve Dairenin,   başvuranın bir suç işlediğine yönelik "makul şüphe" bulunduğu gerekçesiyle   yakalandığının ve tutuklandığının söylenebileceğine kanaat getirdiğini   kaydetmiştir. Hükümetin beyanına göre, herhangi bir usulsüzlük söz konusu   değildir ve mahkemelerin kanunu keyfi olarak uygulaması söz konusu   değildir.   417. Bu doğrultuda, Hükümet, tüm bu faktörlerin, başvuranın   durumunun Sözleşme'nin 18. maddesinin yüksek eşiğini aştığını göstermek   için yeterli olmadığını ileri sürmüştür.   116   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   C. Üçüncü taraflar   1. İnsan Hakları Komiseri   418. İnsan Hakları Komiseri, Venedik Komisyonu dahil olmak üzere   bir dizi uluslararası kuruluşun ulaştığı tespitlere dayanarak, Türkiye'de   yargının bağımsızlığının ve tarafsızlığının belirgin bir şekilde   zayıflatılmasının bir sonucu olarak ifade özgürlüğü hakkını korumanın şu   anda daha da zorlaştığını belirtmiştir. Bununla bağlantılı olarak Komiser,   özellikle Türkiye'nin güneydoğusundaki duruma ilişkin olarak sadece   milletvekillerinin değil, aynı zamanda resmi politikaya yönelik eleştirilerini   ifade eden belediye başkanlarının, akademisyenlerin, gazetecilerin ve insan   hakları savunucularının ifade özgürlüğünü ve özgürlük ve güvenlik hakkını   yersiz şekilde kısıtlayan çok sayıda ceza yargılaması yürütüldüğüne dikkat   çekmiştir. Kanunlar ve ceza yargılamaları mevcut durumda muhalif sesleri   susturmak için kullanılmaktadır.   2. Müdahil STK'lar   419. Müdahil STK'lar, 15 Temmuz 2016 tarihindeki askeri darbe   girişiminin ardından, Hükümetin, diğer eylemlerinin yanı sıra, muhalifleri   tutuklamak suretiyle insan haklarına yönelik halihazırda ciddi bir seviyede   olan baskısını iki katına çıkarmak için darbe girişiminin yol açtığı meşru   endişeleri istismar ettiğini ileri sürmüşlerdir.   D. Büyük Dairenin değerlendirmesi   1. Kabuledilebilirlik hakkında   420. Mahkeme, bu şikâyetin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesinin   anlamı dâhilinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve başka herhangi bir   kabul edilemezlik gerekçesiyle de bağdaşmadığı kanaatindedir. Dolayısıyla,   şikâyetlerin kabul edilebilir olarak beyan edilmesi gerektiği sonucuna   varmıştır.   2. Esas Hakkında   (a) Genel İlkeler   421. Sözleşme’nin   18.   maddesinin   yorumlanmasına   ve   uygulanmasına ilişkin genel ilkeler, (yukarıda anılan §§ 287-317)   Merabishvili davasında ortaya konulmuş ve sonrasında (yukarıda anılan, §§   164-65) Navalnyy davasında doğrulanmıştır. Mahkeme, Merabishvili   kararında yer alan aşağıdaki paragrafların, Mahkeme'nin bu şikayetle ilgili   incelemesiyle özellikle alakalı olduğunu düşünmektedir:   “287. Sözleşme’nin 14. maddesi gibi 18. maddesi de bağımsız olarak var olamaz ...:   18 madde, sadece Sözleşme veya Protokolleri’nin Yüksek Sözleşmeci Tarafların yetki   117   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   alanlarına giren kişilere tanıdığı hak ve özgürlüklerden birini öngören veya bu hak ve   özgürlüklerin askıya alınabileceği koşulları tanımlayan bir maddesiyle birlikte   uygulanabilmektedir ... Bu kural, hem 18. maddede yer alan ve ilgili hak ve   özgürlüklere kısıtlama getirilebilmesine olanak tanıyan Sözleşme'nin 5 § 1   maddesinin ikinci cümlesi ve 8. ila 11. maddelerin ikinci fıkraları gibi hükümlerin   lafzını tamamlayıcı nitelikteki ifadelerden hem de söz konusu maddenin Sözleşme'de   bu hak ve özgürlükleri tanımlayan ve nitelendiren Maddeleri içeren I. Kısımın   sonunda yer almasından kaynaklanmaktadır.   288. Bununla birlikte, Sözleşme’nin 18. maddesi sadece sınırlama hükümlerinin   kapsamını belirtmeye yönelik değildir. Söz konusu madde aynı zamanda, Yüksek   Sözleşmeci Tarafların Sözleşme tarafından öngörülen amaçların dışındaki amaçlarla   Sözleşme’de yer verilen hak ve özgürlükleri sınırlamalarını açıkça yasaklamaktadır.   Bu ölçüde, Sözleşme’nin 18. maddesi özerk bir kapsama sahiptir … Dolayısıyla,   Sözleşme’nin 14. maddesi gibi, 18. maddesi de, bağlantılı olarak uygulandığı madde   ihlal edilmeksizin ihlal edilebilmektedir ….   290.Ayrıca Sözleşme’nin 18. maddesinde belirtilen şartlardan, yalnızca söz konusu   hak ya da özgürlüğün Sözleşme tarafından izin verilen sınırlamalara tabi tutulabilmesi   halinde bir ihlalin söz konusu olabileceği anlaşılmaktadır   291.Mahkeme Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden birisinin yine   Sözleşme’de öngörülen sınırlama gerekçelerindeki şartlara uymadan sınırlanmış   olmasının dahi başlı başına Sözleşmenin 18. maddesi bakımından sorun   çıkarmayacağını kabul etmektedir. Söz konusu madde uyarınca ortaya konulan bir   şikâyetin ayrıca incelenmesi, ancak kısıtlamanın Sözleşme’de öngörülmeyen bir   amaca hizmet ettiği iddiasının davanın temel yönü olması durumunda mümkündür…"   422. Mahkeme, Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamındaki incelemesi   bağlamında, ispat hususuna ilişkin olarak, yine yukarıda anılan Merabishvili   kararında, uygulanabilir standardın olağan ispat standardı olduğuna karar   vermiştir:   “309. ... belirtilen kararlar yukarıdaki açıklamalar ışığında incelendiğinde,   Mahkeme, 18. madde uyarınca daha sıkı bir ispat standardından söz ederken,   Sözleşme’de öngörülen bir amacın, her durumda gizli bir amaca yönelik kılıf olarak   kullanılmasını kastetmektedir. Ancak bu iki nokta net bir şekilde ayırt edilirse, ispata   ilişkin sorular sadece, gizli bir amacın olup olmadığı ve bunun baskın amaç olup   olmadığı hususlarının nasıl tespit edilebileceği olacaktır.   310.   Mahkeme bu ayrımı yaparken, özel kurallardan ziyade, her zamanki ispat   yaklaşımını benimseyebileceğine ve benimsemesi gerektiğine karar vermiştir...   311. İlk olarak İrlanda/Birleşik Krallık ... kararında ortaya konulan ve yakın   tarihlerde verilen Kıbrıs/Türkiye ve Gürcistan/Rusya (I)... kararlarında doğrulanan bu   yaklaşımın ilk unsuru, genel bir kural olarak, ispat yükünün taraflardan biri veya   diğeri tarafından yüklenilemeyeceğidir; zira, Mahkeme önündeki tüm materyalleri   kaynağına bakılmaksızın incelemekte ve gerekirse resen materyalleri elde   edebilmektedir.   Mahkeme, Artico/İtalya kararına kadar uzanan eski bir tarihte... bu durumun   yalnızca Devletlerarası davalarda değil, aynı zamanda bireysel başvurulardan   kaynaklanan davalarda da genel tutum olduğunu belirtmiştir. Mahkeme, söz konusu   kararın verildiği tarihten itibaren, belirli bağlamlarda ispat yükü kavramına   dayanmaktadır. Mahkeme birçok defa, affirmanti incumbit probatio (iddia eden   iddiasını ispatla yükümlüdür) ilkesinin katı bir şekilde uygulanmasının, özellikle   118   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başvuranların delillerle ilgili karşılaştıkları belirli zorluklar söz konusu olduğunda,   mümkün olmadığını kabul etmiştir.   312.   Nitekim Mahkeme her ne kadar tarafların kendilerinin sunduğu delillere   dayansa da, başvuranlardan veya davalı Hükümetlerden önündeki iddiaları   doğrulayabilecek veya çürütebilecek materyaller sunmalarını resen istemektedir. Söz   konusu davalı Hükümetin böyle bir talebi dikkate almaması durumunda, Mahkeme   Hükümeti bu talebi yerine getirmeye zorlayamaz; ancak Mahkeme -talebe neden   cevap verilmediği veya talebin neden reddedildiği konularında gereğince açıklama   yapılmaması halinde- çıkarımlarda bulunabilir ... Mahkeme ayrıca bu tür çıkarımları   bağlamsal unsurlarla birleştirebilir. Mahkeme İç Tüzüğü’nün 44C § 1 maddesi   Mahkemeye bu konuda önemli bir alan sağlamaktadır.   313.   Mahkemenin, önündeki yargılamalar esnasında davalı Hükümetin   tutumundan çıkarımlar yapma imkânı, özellikle, davalı Devletin başvuranın iddialarını   doğrulayabilecek veya çürütebilecek nitelikteki bilgilere tek başına erişiminin olduğu   -örneğin yetkililerin gözetiminde bulunan kişilere ilişkin- durumlarda geçerlidir… Bu   imkânın, özellikle gizli amaç iddialarıyla ilgili olması muhtemeldir.   314.   Mahkemenin yaklaşımının ikinci unsuru ise, ispat standardının “makul   şüphenin ötesinde” olmasıdır. Ancak bu standart, ulusal hukuk sisteminin benimsediği   standartla aynı nitelikte değildir. İlk olarak, bu tür bir ispat, yeterince güçlü, açık ve   uyumlu çıkarımların veya benzer çürütülmemiş olgusal karinelerin bir arada   bulunması sonucunda oluşabilir. İkinci olarak, sonuca varılması için gereken ikna   seviyesi, özü itibariyle, olayların özelliğiyle, ileri sürülen iddiaların niteliğiyle ve söz   konusu Sözleşme hakkıyla bağlantılıdır. Mahkeme bu hususları istikrarlı bir şekilde   yinelemiştir …   315.   Ayrıca, İrlanda/Birleşik Krallık kararına kadar uzanan eski bir tarihte   belirtildiği üzere... Mahkemenin yaklaşımına ilişkin üçüncü unsur ise, Mahkemenin   yalnızca kabul edilebilirlik ve ilgililik konusunda değil, aynı zamanda önündeki her   bir delinin ispat değerine ilişkin olarak da değerlendirme yapabilmesidir. Mahkeme,   Nachova ve Diğerleri kararında, delilleri değerlendirirken, formüllere bağlı olmadığını   ve olaylardan ve tarafların beyanlarından ortaya çıkabilecek çıkarımlar da dâhil olmak   üzere, bütün delillerin serbestçe değerlendirilmesi sonucunda sonuçlara ulaştığını   belirterek bu hususu açıklığa kavuşturmuştur. Mahkeme ayrıca, bir tarafın delillerle   ilgili olarak karşı karşıya kalacağı herhangi bir olası zorluğa karşı hassas olduğunu   belirtmiştir. Mahkeme, Sözleşme’nin çeşitli maddeleri kapsamındaki şikâyetlere bu   yaklaşımı uygulayarak, bu yaklaşımı istikrarlı bir şekilde benimsemiştir…   316.Bu nedenle, Sözleşme’nin 18. maddesi kapsamında yapılan şikâyetlerle ilgili   olarak Mahkemenin kendini doğrudan ispatlarla sınırlandırması ya da söz konusu   iddialar bakımından özel bir ispat standardı uygulaması için herhangi bir sebep   bulunmamaktadır.   317.Bununla birlikte, ikinci dereceden delillerin bu bağlamda, ana olaylar veya ana   olaylar hakkındaki çıkarımların temelini oluşturabilecek bağlamsal olaylar veya   olaylar dizisi hakkındaki bilgileri ifade ettiği vurgulanmalıdır ... Uluslararası   gözlemcilerin, sivil toplum kuruluşlarının ya da medyanın raporları veya açıklamaları   ya da diğer ulusal veya uluslararası mahkemelerin kararları, olayların aydınlatılması   veya Mahkemenin tespitlerinin doğrulanması amacıyla sıklıkla dikkate alınmaktadır   ...”   119   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   (b) Yukarıda belirtilen ilkelerin somut davaya uygulanması   423. Mahkeme somut davada, başvuranın tutukluluk halinin   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi anlamında “makul şüpheye” dayalı   olmadığını tespit ettiğini yinelemektedir (bk. yukarıda 338. ve 339.   paragraflar). Mahkemeye göre, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal   edildiğine yönelik tespit, Sözleşme’nin 18. maddesinin de ihlal edildiği   sonucuna varmak için tek başına yeterli olarak kabul edilemez (bk. yukarıda   anılan Navalnyy, § 166). Mahkeme, makul şüphenin yokluğunda,   Sözleşme'nin 18. maddesi açısından tespit edilebilir gizli bir amaç bulunup   bulunmadığını belirlemelidir.   424. Başvuranın ana şikâyeti, Türkiye’de iktidarda bulunan   hükümete muhalif olması sebebiyle özellikle hedef alınması ve   özgürlüğünden   yoksun   bırakılmasıdır.   Başvuran   beyanlarında,   tutuklanmasının ve tutukluluk halinin devamının kendisini susturma amacı   taşıdığını belirtmiştir. Bu bağlamda, İnsan Hakları Komiserinin 2016   yılında Türkiye’ye yapmış olduğu ziyaret sonrasında hazırladığı   memorandum, Venedik Komisyonunun anayasa değişiklikleri konusundaki   görüşü, Uluslararası Af Örgütünün raporu ve müdahil üçüncü taraflarca   ibraz edilen görüşler ışığında; Mahkeme, başvuranın Türkiye’deki simgesel   siyasi muhalefet liderlerinden biri olarak üstlendiği rol, 2014 yılından beri   var olan gergin siyasi ortam ve Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı da   dâhil olmak üzere başvuranın siyasi rakipleri tarafından yapılan konuşmalar   dikkate alındığında, objektif bir gözlemcinin, başvuranın tutuklanmasının ve   tutukluluk halinin uzatılmasının siyasi saikle gerçekleştirildiğinden   şüphelenmesinin anlaşılabilir bir durum olduğunu gözlemlemektedir.   Bununla birlikte Mahkeme geçmişte, siyasilerin seçim kampanyası veya   halk oylaması döneminde olsa dahi, sadece yargılanmaları veya   tutuklanmalarının, gözetilen amacın siyasi tartışmayı sınırlandırmak   olduğunu göstermeyeceğini belirtmiştir (bk. yukarıda anılan Merabishvili, §   323).   425. Başvuranın şikâyetini ifade etme şekli dikkate alındığında,   Mahkemeden, yerel mahkemelerin, başvuranın Sözleşme’nin 5. maddesine   aykırı bir şekilde tutuklanması ve tutukluluk halinin devamına yönelik   kararlarının baskın amacının, aslında başvuranı Türkiye’de siyaset   sahnesinden silmek ve siyasi muhalefet liderlerinden olan başvuranı   susturmak olup olmadığını incelemesi istenmektedir.   426. Mahkeme bu bağlamda ilk olarak, 2014 yılından önce bile,   Cumhuriyet savcılarının başvurana ilişkin bazı fezlekeleri TBMM’ye   gönderdiklerini kaydetmektedir. Ancak, “çözüm süreci” bitene kadar ve -   iktidar partisinin, büyük oranda HDP’nin başarısı sonucunda, 2002 yılından   beri ilk defa Meclisteki çoğunluğunu kaybettiği- 7 Haziran 2015 seçimlerine   kadar hiçbir tedbir alınmadığını kaydetmektedir. Nitekim HDP ile   Cumhurbaşkanı ve iktidar partisi arasındaki siyasi gerilim başlayana kadar,   başvuran özgürlüğünden yoksun bırakılma riskine maruz kalmamıştır.   120   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Ancak, “çözüm süreci” sona erdikten ve -örneğin 28 Temmuz 2015   tarihinde “o partinin [HDP] liderlerinin bedel ödemesi gerektiğini” belirten-   Cumhurbaşkanının konuşmalarından sonra, başvuran hakkındaki ceza   soruşturmalarının sayısında ve hızında artış yaşanmıştır.   427. 20 Mayıs 2016 tarihinde kabul edilen anayasa değişikliğiyle,   154 milletvekilinin yasama dokunulmazlığı kaldırılmıştır. Sonuç olarak, söz   konusu dönemde Mecliste 59 milletvekili bulunan HDP’nin 55   milletvekilinin Anayasa'nın 83. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca sahip   olduğu yasama bağışıklığı kaldırılmıştır. Ayrıca, başvuranın partisine   mensup, aralarında her iki eş başkanının da bulunduğu 14 milletvekili ise   tutuklanmıştır. Mahkeme, başvuranın iddiasının aksine, Hükümetin, ceza   yargılamaları kapsamında mahkûm edilen milletvekillerinin sadece HDP   milletvekilleri olmadığını ileri sürdüğünü gözlemlemektedir. Hükümete   göre, milletvekili bağışıklığı kaldırıldıktan sonra, AkParti’den 5   milletvekili, CHP’den 9 milletvekili ve MHP’den ise 1 milletvekili mahkûm   edilmiştir. 18 Eylül 2019 tarihli duruşmada, taraflara özellikle bu ihtilaf   konusuna ilişkin soru yöneltilmiştir. Argümanını tekrar eden Hükümet,   iktidar bloğuna (Ak Parti ve MHP) mensup milletvekillerinin de mahkûm   edildiklerini ve/veya özgürlüklerinden yoksun bırakıldıklarını ortaya   koyamamıştır. Dolayısıyla Mahkeme, söz konusu argümanı destekleyen   herhangi bir delil bulunmadığı dikkate alındığında, Hükümetin bu iddiasına   itibar edemez. Bu nedenle Mahkeme, haklarında başlatılan ceza   yargılamaları   sonrasında   tutuklanan   ve/veya   mahkûm   edilen   milletvekillerinin sadece muhalefet partileri olan CHP ve HDP   milletvekilleri olduğunun sabit olduğunu değerlendirmiştir. Diğer bir   ifadeyle, 20 Mayıs 2016 tarihli anayasa değişikliğinden sadece muhalefet   partilerine mensup milletvekilleri etkilenmiştir.   428. HDP'nin önde gelen bazı isimleri ve seçilmiş belediye   başkanları da tutuklanmıştır. Mahkeme, bu kişiler aleyhine açılan ceza   yargılamalarının içeriğine erişim hakkına sahip olmasa da uluslararası   gözlemcilerin çeşitli rapor ve görüşlerine göre, bu kişileri özgürlüklerinden   yoksun bırakan tedbirlerin asıl sebebinin bu kişilerin siyasi konuşmaları   olduğunu gözlemlemektedir. Mahkeme bu koşullar altında, müdahil üçüncü   tarafların ve özellikle ulusal kanunların muhalif sesleri susturmak için   giderek daha fazla kullanıldığını belirten İnsan Hakları Komiserinin   görüşlerine büyük önem vermektedir. Mahkeme bu nedenle başvuranın   tutuklanmasına ve tutukluluk halinin devamına ilişkin kararların münferit   bir örnek olmadığı kanısındadır. Aksine, bu kararların belirli bir örüntüyü   izlediği görülmektedir.   429. Buna ek olarak, başvuranın tutuklanmasına ve tutukluluk   halinin devamına ilişkin zamanlama da Sözleşme’nin 18. maddesi   kapsamındaki inceleme kapsamında dikkate alınacak diğer bir unsurdur.   Mahkeme bu bağlamda, başvuranın 16 Nisan 2017 tarihli halk oylaması ve   121   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   24 Haziran 2018 tarihli Cumhurbaşkanlığı seçimi olmak üzere iki önemli   kampanya döneminde özgürlüğünden yoksun bırakıldığını kaydetmektedir.   430. Bu kapsamda Mahkeme öncelikle, başvuranın söz konusu   dönemde Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından önerilen herhangi bir   cumhurbaşkanlığı sistemine karşı sert itirazını dile getirdiğini ve bu   konunun AkParti ile HDP liderleri arasında önemli bir anlaşmazlık konusu   teşkil ettiğini gözlemlemektedir. Ancak, Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923   yılında ilanından sonra muhtemelen en önemli anayasal reformlardan biri   hakkında Türk kamuoyunda tartışmalar sürerken, başvuran Sözleşme’nin 5   §§ 1 ve 3 maddesi ile 10. maddesine ve 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesine   aykırı olarak tutuklu bulunmaktaydı. Mahkemenin belirttiği üzere, serbest   seçimler ve ifade özgürlüğü ile özellikle siyasi tartışma özgürlüğü her   demokrasinin temelini oluşturmaktadır (bk. yukarıda 383. paragraf). Bu   durum anayasa halk oylaması bağlamında da aynı şekilde geçerlidir.   Mahkemeye göre, başvuranın tutukluluk hali, şüphesiz, başvuranın   Türkiye'de başkanlık sisteminin getirilmesine karşı yürütülen kampanyaya   etkili bir şekilde katkıda bulunmasını engellemiştir.   431. 24 Haziran 2018 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, tutuklu   bulunan başvuran da dâhil olmak üzere altı aday yer almıştır. Bu nedenle   başvuran seçim kampanyasını cezaevinden ve diğer adaylara nazaran daha   zor bir durumda yürütmek zorunda kalmıştır. Başvuranın siyasi rakiplerinin,   başvuranın özgürlüğünden yoksun bırakılması hususundan yararlandıkları   görülmektedir.   432. Mahkeme ayrıca başvuranın tekrar tutuklanmasını çevreleyen   koşullara dikkat çekmiştir (bk. yukarıda 114. ve 118. paragraflar). Mahkeme   bu bağlamda Ankara Ağır Ceza Mahkemesinin 2 Eylül 2019 tarihinde   başvuranın serbest bırakılmasına karar verdiğini gözlemlemektedir. Bu   karara rağmen, başvuran İstanbul Ağır Ceza Mahkemesinde görülen ceza   davası kapsamında mahkûm edilmesi nedeniyle tutuklu kalmaya devam   etmiştir. İstanbul 26. Ağır Ceza Mahkemesi, 20 Eylül 2019 tarihinde,   başvuranın Ankara Ağır Ceza Mahkemesinde görülen yargılama   kapsamında tutuklu olarak geçirdiği sürenin, kendisine verilen nihai   cezadan düşürülmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu karar sonucunda,   başvuranın şartlı tahliyeye uygun olması gerekirdi. Ancak, aynı gün   ilerleyen saatlerde, Ankara Ağır Ceza Mahkemesi nezdinde devam eden   ceza yargılamalarına rağmen, Ankara Cumhuriyet Savcılığı, Ankara Sulh   Ceza Hâkimliğine başvuruda bulunarak, 6-8 Ekim 2014 olaylarına ilişkin   olarak 2014 yılında başlatılan farklı bir ceza soruşturması kapsamında   başvuranın ve diğer eş başkanın tekrar tutuklanmasını talep etmiştir. Ankara   Sulh Ceza Hâkimliği, 20 Eylül 2019 tarihinde, Cumhuriyet savcılığının   talebini kabul ederek, başvuranın ve HDP’nin diğer eski eş başkanının   tutuklanmasına karar vermiştir. Bir sonraki gün, Türkiye Cumhuriyeti   Cumhurbaşkanı basına yaptığı açıklamasında, başvuranı 53 kişinin “katili”   olmakla suçlamıştır. Cumhurbaşkanı ayrıca, konuyu takip ettiğini ve iki eş   122   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   başkanın “bırakılamayacağını” belirtmiştir (bk. yukarıda 118. paragraf).   Dolayısıyla, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi 31 Ekim 2019 tarihinde   başvuranın 4 yıl 8 ay hapis cezasının infazının ertelenmesine karar vermiş   olsa da başvuran bu defa da tekrar tutuklanması nedeniyle özgürlüğünden   yoksun kalmaya devam etmiştir.   433. Bu bağlamda, başvuranın tekrar tutuklanmasının görünürdeki   amacı 6-8 Ekim 2014 olaylarına ilişkin soruşturma yürütmektir. Ancak,   iddia konusu suçların farklı bir şekilde sınıflandırılmasına rağmen, bu ceza   soruşturması, başvuranın tutuklu yargılandığı ve halen Ankara Ağır Ceza   Mahkemesinde devam etmekte olan davanın temelini oluşturan olayların bir   kısmına ilişkindir (bk. yukarıda 70. paragraf). Bu unsurlar, Ankara Ağır   Ceza Mahkemesinin başvuranın serbest bırakılmasına ilişkin 2 Eylül 2019   tarihli kararı (bk. yukarıda 114. paragraf) ve İstanbul 26. Ağır Ceza   Mahkemesinin 20 Eylül 2019 tarihli kararı (bk. yukarıda 115. paragraf)   arasındaki yakın zamansal ilişki, başvuranın aynı tarihte tekrar tutuklanması   (bk. yukarıda 117. paragraf) ve hemen ardından Cumhurbaşkanı tarafından   yapılan konuşmayla birlikte ele alındığında; Mahkeme, ulusal makamların,   başvuranın yaklaşık 5 yıl önce 6-8 Ekim tarihleri arasında işlendiği iddia   edilen bir suça karıştığı şüphesinden ziyade, başvuranın tutukluluk halini   devam ettirerek böylece başvuranın siyasi faaliyetler yürütmesini   engellemekle ilgili olduklarının anlaşıldığı kanısındadır.   434. Ayrıca, Venedik Komisyonunun, Türkiye’de yargı sisteminin   bağımsızlığına ve özellikle Hâkimler ve Savcılar Kuruluna (“HSK”) ilişkin   tespitleri de Mahkemenin Sözleşme’nin 18. maddesi kapsamındaki   incelemesiyle ilgilidir. Venedik Komisyonu, anayasa değişikliklerine ilişkin   olarak 110. genel oturumda kabul edilen 875/2017 sayılı görüşünde (bk.   yukarıda 162. paragraf), yeni anayasal sistemde, Cumhurbaşkanının   HSK’nın 13 üyesinden 6 tanesini atama yetkisine sahip olacağını, kalan 7   üyenin iste TBMM tarafından atanacağını belirtmiştir. Venedik Komisyonu   bu bağlamda, değişiklik taslağında, anayasa reformu yürürlüğe girdikten   sonra 30 gün içinde HSK’da seçim yapılacağının öngörüldüğünü   kaydetmiştir. Venedik Komisyonu, HSK’nın yeni oluşum önerisinin “son   derece sorunlu” olduğu görüşünü ifade etmiştir. Venedik Komisyonu, yeni   anayasal sistemde, Cumhurbaşkanının tarafsız bir güç olmayacağını, daha   ziyade siyasi bir gruba mensup olacağını belirtmiştir. Ayrıca,   Cumhurbaşkanının partisinin -eş zamanlı seçim sistemi kapsamında pratikte   güvence altına alınan- Mecliste çoğunluğa sahip olma olasılığı dikkate   alındığında, Venedik Komisyonu, HSK’nın oluşumunun yargının   bağımsızlığına ciddi derecede zarar vereceğini, zira HSK’nın, atama, terfi   ve tayin işlemlerini, disiplin tedbirlerini ve hâkim ve savcıların görevden   alınmalarını denetleyen, yargının ana özerk organı olduğunu belirtmiştir.   Venedik Komisyonu ayrıca şunları belirtmiştir: “bu nedenle [HSK] üzerinde   kontrolü ele geçirmek, özellikle hâkimlerin ihracının ve tayininin yaygın bir   uygulama olduğu bir ülkede, hâkimler ve savcılar üzerinde de kontrolü ele   123   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   geçirmektedir”. Uluslararası gözlemciler tarafından hazırlanan raporlarda ve   görüşlerde, özellikle de İnsan Hakları Komiseri tarafından ifade edilen   yorumlarda, son yıllarda Türkiye’de yaşanan gergin siyasi atmosferin,   yüzlerce hâkimin ihraç edildiği olağanüstü hal döneminde ve özellikle   muhalifler hakkında başlatılan ceza yargılamalarıyla ilgili olarak, yerel   mahkemelerin belirli kararlarını etkileyebilecek nitelikte bir ortam yarattığı   belirtilmiştir.   435. Hükümet ise, başvuranın 2017 yılının Kasım ayında ve 2018   yılının ocak ayında, hakkında yürütülen üç ayrı ceza yargılaması sonrasında   beraat ettiğini belirtmiştir. Hükümet ayrıca, Diyarbakır’da bulunan   mahkemenin 11 Temmuz 2018 tarihinde, başvuranın tutukluluğuna ilişkin   olarak mahkemelerce resen inceleme yapılmadığı gerekçesiyle, CMK’nın   141. maddesi kapsamında başvuran lehine tazminata hükmettiğini   belirtmiştir. Hükümet son olarak, 2016 yılının Kasım ayında tutuklanan 15   HDP’li milletvekilinden sadece 8 tanesinin halen tutuklu olduğunu   eklemiştir. Mahkemeye göre, Hükümet tarafından ortaya konulan olaylar,   davalı Devletin tüm hukuki mekanizmasının sistematik olarak kötüye   kullanılmadığını ve yargı makamlarının muhalif seslerle ilgili her durumda   sürekli olarak kötü niyetle ve Sözleşme'yi açıkça görmezden gelerek hareket   etmediklerini gösterebilir (bk. bu davaya uygulanabildiği ölçüde,   Năstase/Romanya (k.k.), no. 80563/12, § 109, 18 Kasım 2014). Ancak   Mahkeme, mevcut davanın koşullarında, bu olayların, başvuranın tutukluluk   haline ilişkin kararını nasıl etkileyebileceğini anlamakta zorlanmaktadır.   436. Somut davada, bu arka plandan elde edilen uygun çıkarımlar,   yargı makamlarının, muhalefet liderlerinden biri olan başvuranın   davranışlarına, diğer HDP milletvekillerinin ve seçilmiş belediye   başkanlarının davranışlarına ve daha genel olarak muhalif seslere sert tepki   verdiği iddiasını desteklemektedir. Başvuranın tutuklanması ve tutukluluk   halinin devamı, sadece binlerce seçmeni Mecliste temsil edilmekten   mahrum bırakmamış, aynı zamanda halkın tamamına tehlikeli bir mesaj   göndererek özgür demokratik tartışmanın kapsamını önemli ölçüde   azaltmıştır. Bu unsurlar ışığında, Mahkeme, yetkililerin başvuranın   tutukluluk haline ilişkin olarak ileri sürdüğü amaçların sadece -demokrasi   açısından tartışmasız ciddi bir mesele olan- gizli bir siyasi amaca yönelik bir   kılıf olduğu sonucuna varmaktadır (bk. Cebotari/Moldova, no. 35615/06, §§   52-53, 13 Kasım 2007; yukarıda anılan Ilgar Mammadov, § 143; Rasul   Jafarov/Azerbaycan, no. 69981/14, § 162, 17 Mart 2016; ve yukarıda   anılan Mammadli, § 104).   437. Mahkeme, yukarıda belirtilen açıklamaları dikkate alarak;   özellikle halk oylaması ve Cumhurbaşkanlığı seçimi olmak üzere iki önemli   seçim kampanyası döneminde başvuranın tutuklu bulunmasının,   çoğulculuğun bastırılması ve demokratik toplum kavramının temelinde yer   alan siyasi tartışma özgürlüğünün sınırlandırılması gizli amacını taşıdığının   makul şüphenin ötesinde tespit edildiğine karar vermiştir.   124   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   438. Buna göre, Mahkeme Sözleşme'nin 5. maddesiyle birlikte ele   alındığında 18. maddenin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.   VIII. SÖZLEŞME’NİN 41 VE 46. MADDELERİNİN UYGULANMASI   A. Sözleşme’nin 46. maddesi   439. Başvuran Mahkeme’den serbest bırakılmasına karar vermesini   talep etmiştir. Sözleşme’nin 46. maddesinin ilgili kısımları şu şekildedir:   “1. Yüksek Sözleşmeci Taraflar, taraf oldukları davalarda Mahkeme’nin verdiği   kesinleşmiş kararlara uymayı taahhüt ederler.   2. Mahkeme’nin kesinleşen kararı, infazını denetleyecek olan Bakanlar Komitesi’ne   gönderilir.   ...”   440. Mahkeme, başvuranın 20 Eylül 2019 tarihinde tekrar   tutuklanmasına ilişkin gelişmelere atıfta bulunmaktadır (bk. yukarıda 114-   118. paragraflar). Mahkeme bu bağlamda, çeşitli olgusal unsurlar ve   bunların yakın zamansal ve maddi bağlantıları birlikte ele alındığında,   başvuranın tutuklanması ve tutukluluk halinin devamıyla bağlantılı   yetkililerin, öncelikli olarak başvuranın 2014 yılında işlendiği iddia edilen   bir suça karıştığı şüphesine ilişkin soruşturma yürütmekle ilgilendiklerinin   anlaşılmadığı yönündeki kanaatini hâlihazırda ortaya koymuştur (bk.   yukarıda 426-433. paragraflar). Mahkeme, yargı makamlarının nihai   amacının, Ankara Ağır Ceza Mahkemesinin başvuranın serbest   bırakılmasına yönelik verdiği karara rağmen, başvuranı özgürlüğünden   yoksun bırakmak olduğu kanısındadır (bk. yukarıda 93. paragraf). Hükümet,   başvuranın 20 Eylül 2019 tarihinde tutuklanmasına sebebiyet veren suçların   (yukarıda 116. ve 117. paragraflarda özetlenmiştir) somut başvuruya konu   suçlardan farklı olduğunu, zira somut başvuruya konu suçların sadece 6-8   Ekim 2014 tarihlerinde gerçekleşen olaylarla ilgili olmadığını, aynı   zamanda diğer bazı fezlekelerde yer verilen “eylemleri ve olayları” da   içerdiğini ileri sürmüştür (bk. yukarıda 415. paragraf). Dolayısıyla,   Hükümete göre, 20 Eylül 2019 tarihli tutuklama kararı, her ne kadar   başvuranın başlangıçta tutuklanmasına yol açan suçlamalara nazaran daha   dar bir çerçevede ifade edilmiş olsa da 6-8 Ekim 2014 tarihleri arasında   gerçekleşen olaylarla da ilgilidir. Ancak, yeni bir hukuki sınıflandırmayla,   daha önce tutukluluk halini gerekçelendirme açısından yetersiz görülen   olaylara ilişkin yeni ceza soruşturmaları başlatılması, özgürlük hakkının   yetkililerce engellenmesini mümkün kılacaktır.   441. Bu nedenle, Mahkeme somut davada, başvuranın,   başvurusunda belirttiği ve 2 Eylül 2019 tarihinde sona eren özgürlüğünden   yoksun bırakılmasını haklı kılmak için dayanılan gerekçelerin de bir   parçasını oluşturan 6-8 Ekim 2014 süreciyle alakalı “eylemler ve olayların”   125   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   yeni hukuki sınıflandırmasına dayanılarak tutuklanmasını göz ardı edemez.   Mahkeme, ulaştığı bulgular ve özellikle 5. maddeyle birlikte ele alındığında   18. maddenin ihlal edildiğine yönelik tespiti ışığında, başvuranın durumuna   ilişkin olarak, Bakanlar Komitesinin denetimi altında davalı Devlet   tarafından artık alınması gereken infaz tedbirlerinin, bu kararın sonuçları ve   özüyle   bağdaşması   gerektiğini   vurgulamaktadır   (bk.   Ilgar   Mammadov/Azerbaycan (ihlal davası) [BD], no. 15172/13, § 182, 29 Mayıs   2019).   442. Tespit edilen ihlalin niteliği, ihlali telafi edebilecek tedbirler   arasında gerçekten seçim yapma şansı bırakmayacak nitelikte olduğunda,   Mahkeme yukarıda anılan Assanidze (§§ 202-03), yukarıda anılan Ilaşcu ve   Diğerleri (§ 490), Aleksanyan/Rusya (no. 46468/06, §§ 239-40, 22 Aralık   2008), Fatullayev/Azerbaycan (no. 40984/07, §§ 176-77, 22 Nisan 2010),   Del Río Prada/İspanya ([BD], no. 42750/09, §§ 138-39, AİHM 2013),   yukarıda anılan Şahin Alpay (§§ 194-95) ve yukarıda anılan Kavala (§ 240)   davalarında yaptığı gibi, belirli bir bireysel tedbir açıklamaya karar   verebilir. Mevcut başvuran için, aynı olgusal bağlamla ilgili gerekçelerle   tutukluluk halinin devam etmesi hem haklarının ihlalinin uzaması hem de   davalı Devletin Sözleşme’nin 46 § 1 maddesi uyarınca Mahkeme kararına   uyma yükümlülüğünün ihlali sonucunu doğuracaktır. Dolayısıyla Mahkeme,   davalı Devletin başvuranın derhal serbest bırakılmasını sağlamaya yönelik   gerekli tüm önlemleri alması gerektiği kanısındadır.   B. Sözleşme’nin 41. maddesi   443. Sözleşme’nin 41. maddesi aşağıdaki gibidir:   “Eğer Mahkeme bu Sözleşme veya Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve   ilgili Yüksek Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlalin sonuçlarını ancak kısmen   ortadan kaldırabiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, zarar gören taraf lehine adil bir   tazmin verilmesine hükmeder.”   1. Tazminat   444. Başvuran, Daire önünde, maddi tazminat olarak 11.350 avro ve   manevi tazminat olarak 250.000 avro talep etmiştir. Mahkeme, başvurana   10.000 avro manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.   445. Avukat olduğunu ve tutukluluğu nedeniyle çalışamadığını   belirten başvuran, Büyük Daire önünde, ilk olarak gelir kaybı nedeniyle   16.020 avro talep etmiştir. Ayrıca başvuran, eşi (15.471,47 Türk lirası (TL),   yaklaşık 2.350 avro), iki kızı (4.133,85 TL ve 3.749,26 TL, sırasıyla   yaklaşık 600 avro ve 500 avro) ve avukatları (16.637 TL, yaklaşık 2.500   avro) tarafından kendisini Edirne’de bulunan cezaevinde ziyaret etmek için   alınan uçak biletleri masraflarına karşılık, maddi zarar iddiası kapsamında   5.946 avro talep etmiştir. Başvuran, bu talebini desteklemek üzere, uçak   126   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   biletlerine ait faturaları ibraz etmiştir. Başvuran ayrıca 50.000 avro manevi   tazminat talebinde bulunmuştur.   446. Hükümet, talep edilen tutarların aşırı olduğunu ve Mahkeme   içtihadıyla bağdaşmadığını belirtmiştir.   447. Mahkeme, öncelikle maddi zararla ilgili olarak, bu tür bir   zararın iddia konusu ihlallerden kaynaklandığını ortaya koymanın   başvuranların yükümlülüğünde olduğu kanısındadır. Bu amaçla, başvuranlar   taleplerini destekleyen belgeleri ibraz etmek zorundadırlar. Bu bağlamda,   iddia konusu zarar ile tespit edilen Sözleşme ihlali arasında açık bir illiyet   bağı tespit edilmelidir. Mahkeme, spekülatif bir bağlantının yeterli   olmadığını belirtmektedir (bk. Bykov/Rusya [BD], no. 4378/02, § 110, 10   Mart 2009 ve yukarıda anılan Satakunnan Markkinapörssi Oy and   Satamedia Oy, § 219).   448. Somut davada, Sözleşme'nin ihlal edildiği tespiti, esas olarak,   başvuranın tutuklanması ve tutukluluk halinin devamının sonucudur.   Mahkeme bu bağlamda, başvuranın yakınlarının kendisini cezaevinde   ziyaret ederken yaptığı masrafların şüphesiz başvuranın maddi zarara   uğramasına neden olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme bu nedenle,   başvurana, eşi ve iki kızı tarafından satın alınan uçak biletlerinin değerine   karşılık gelen 3.500 avro tutarında tazminat ödenmesi gerektiği   kanısındadır. Ancak Mahkeme, kendisine sunulan materyaller dikkate   alındığında, tespit edilen ihlaller ile başvuran tarafından iddia edilen maddi   zarar arasında herhangi bir illiyet bağı görmemektedir. Mahkeme bu   nedenle bu talebi reddetmektedir.   449. Mahkeme, manevi tazminatla ilgili olarak, tespit ettiği birden   çok ve ciddi Sözleşme ihlallerinin, tartışmasız bir şekilde başvurana büyük   zarar verdiği kanaatindedir. Dolayısıyla, hakkaniyet temelinde karar veren   ve iç hukukta hükmedilen tazminatı (bk. yukarıda 127. paragraf) dikkate   alan Mahkeme, başvurana, manevi tazminat olarak 25.000 avro   ödenmesinin uygun olduğuna karar vermiştir.   2. Masraf ve giderler   450. Başvuran, Daire önünde, masraf ve giderler için 40.000 avro   talep etmiştir. Daire, bu başlık altında, başvurana 15.000 avro ödenmesine   karar vermiştir.   451. Başvuran, Büyük Daire önünde, temsilcilerinin giderlerini   karşılamak üzere, Mahkeme önünde ortaya çıkan masraf ve giderler için   25.800 avro talep etmiştir. Başvuran, bu iddiasını desteklemek üzere,   temsilcileriyle imzaladığı sözleşmenin bir nüshası ile Karaman için 30 saat,   Molu için 45 saat, Altıparmak için 36 saat, Demir için 35 saat, Çalı için 36   saat ve Demirtaş Gökalp için 40 saat olmak üzere, her bir avukatının dava   üzerinde çalıştığı süreyi gösteren bir kaydı ibraz etmiştir. Başvuran,   temsilcilerinin saatlik ücretinin Çalı ve Altıparmak için 150 avro, diğer   temsilcileri için 100 avro olduğunu belirtmiştir. Başvuran ayrıca tercüme   127   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   masrafları için 40.332 Türk lirası (yaklaşık 6.100 avro) talep etmiş ve ilgili   faturaları ibraz etmiştir.   452. Hükümet, bu harcamaların zorunlu olarak yapılmadığı ve   miktar olarak makul olmadığı yönünde itirazda bulunmuştur.   453. Mahkemenin yerleşik içtihadına göre, bir başvuran, ancak   masraf ve giderlerin fiilen ve zorunlu olarak yapıldığını ve miktar olarak   makul olduğunu belgelendirebildiği takdirde, bunların geri ödenmesi   hakkına sahiptir. Mahkeme somut davada, içtihadını ve elinde bulunan   belgeleri göz önünde bulundurarak, talep edilen tüm meblağın ödenmesini   makul görmektedir.   3. Gecikme faizi   454. Mahkeme, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankasının   marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun   olduğunu değerlendirmektedir.   BU GEREKÇELERLE, MAHKEME,   1. Oy birliğiyle, Hükümetin Sözleşme’nin 35 § 2 (b) maddesi   kapsamındaki ilk itirazının reddedilmesine;   2. Oy birliğiyle, Hükümetin Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda   bulunulmadığına yönelik ilk itirazının reddedilmesine;   3. Oy birliğiyle, Hükümetin Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi ve 18. maddesi ile   Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki şikâyetler   açısından iç hukuk yollarının tüketilmediğine yönelik ilk itirazının   reddedilmesine;   4. Oy birliğiyle, Hükümetin tazminat davası açılmadığına yönelik ilk   itirazının reddedilmesine;   5. Oy çokluğuyla, Hükümetin Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi açısından   mağdur statüsünün bulunmadığına yönelik ilk itirazının reddedilmesine;   6. Oy birliğiyle, Hükümetin Sözleşme’nin 10. maddesi ve Sözleşme’ye Ek   1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi açısından mağdur statüsü bulunmadığına   yönelik ilk itirazının reddedilmesine;   7. Oy birliğiyle, başvurunun kabul edilebilir olduğuna;   8. Bire karşı on altı oyla, Sözleşme’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;   128   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   9. İkiye karşı on beş oyla, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;   10. Bire karşı on altı oyla, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin ihlal edildiğine;   11. Bire karşı on altı oyla, Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin ihlal   edilmediğine;   12. Oy birliğiyle, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal   edildiğine;   13. Bire karşı on altı oyla, Sözleşme’nin 5. maddesiyle birlikte ele   alındığında 18. maddesinin ihlal edildiğine;   14. İkiye karşı on beş oyla, davalı Devletin başvuranın derhal serbest   bırakılmasını sağlamak üzere gerekli tüm önlemleri almasına;   15. Bire karşı on altı oyla,   (a) Davalı Devlet tarafından, başvurana, üç ay içinde, ödeme tarihindeki   döviz kuru üzerinden davalı Devletin ulusal para birimine çevrilmek   üzere:   (i) maddi tazminat olarak, yansıtılabilecek vergiler hariç olmak   üzere, 3.500 avro (üç bin beş yüz avro) ödenmesine;   (ii) manevi tazminat olarak, yansıtılabilecek vergiler hariç olmak   üzere, 25.000 avro (yirmi beş bin avro) ödenmesine;   (iii) Masraf ve giderler için, başvurana yansıtılabilecek vergiler hariç   olmak üzere, 31.900 avro (otuz bir bin dokuz yüz avro)   ödenmesine;   (b) Yukarıda bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren ödeme   gününe kadar geçen sürede, yukarıda bahsedilen miktarlara, Avrupa   Merkez Bankasının söz konusu dönem için geçerli olan marjinal faiz   oranına üç puan eklenmek suretiyle elde edilecek oran üzerinden   basit faiz uygulanmasına;   16. Oy birliğiyle, başvuranın adil tazmine ilişkin diğer taleplerinin   reddedilmesine karar vermiştir.   İşbu karar, İngilizce ve Fransızca olarak tanzim edilmiş olup, 22 Aralık   2020 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.   Johan Callewaert   Yazı İşleri Müdür Yardımcısı   Ksenija Turković   Başkan   129   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI   Sözleşme’nin 45 § 2 maddesi ve Mahkeme İç Tüzüğü’nün 74 § 2   maddesi uyarınca, bu karara, aşağıdaki ayrık görüşler eklenmiştir:   (a) Hâkim Wojtyczek’in kısmi mutabık ve kısmi muhalif görüşü;   (b) Hâkim Chanturia’nın kısmi muhalif görüşü;   (c) Hâkim Yüksel’in Hâkim Paczolay tarafından da kabul edilen muhalif   görüşü;   (d) Hâkim Yüksel’in kısmi mutabık ve kısmi muhalif görüşü.   K.T.U.   J. C.   130   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   HÂKİM WOJTYCZEK’İN KISMİ MUTABIK VE KISMİ   MUHALİF GÖRÜŞÜ   1. Meslektaşlarımın Sözleşme’nin 5 § 4 maddesinin somut davada ihlal   edilmediği yönündeki görüşüne katılmadığımı saygılarımla belirtmek   isterim. Ayrıca, kararın hüküm bölümünün 14. maddesi ve gerekçenin bazı   kısımlarıyla ilgili de çekincelerim bulunmaktadır.   2. Gerekçenin 167. paragrafında şu görüş dile getirilmiştir:   “Mahkeme, Büyük Daireye havale edilen davanın içeriği ve kapsamının, Dairenin   kabul edilebilirlik hakkında verdiği kararla sınırlandırıldığını hatırlatır (bk.   Murtazaliyeva/Rusya [BD], no. 36658/05, § 88, 18 Aralık 2018). Büyük Daire, bu   nedenle, kabul edilemez olduğuna karar verilen şikâyetleri inceleyemez.”   Sonuç olarak, Büyük Daire, Dairenin kabul edilemez bulduğu şikâyetleri   inceleyemez; ancak, Dairenin kabul edilebilir bulup incelediği şikâyetlerin   kabul edilemez olduğuna karar verebilir.   Yukarıda belirtilen bakış açısının, Büyük Dairenin yerleşik uygulamasını   yansıttığını kabul ediyorum (örneğin, bk. Al-Dulimi ve Montana   Management Inc./İsviçre [BD], no. 5809/08, § 78, 21 Haziran 2016;   Neulinger ve Shuruk/İsviçre [BD], no. 41615/07, § 88, AİHM 2010; ve   Göç/Türkiye [BD], no. 36590/97, §§ 36-37, AİHM 2002-V), ancak bu   uygulamanın Sözleşme ile bağdaştığı konusunda ikna olmuş değilim. Bu   noktada, Sözleşme’nin ilgili hükmünün lafzını (vurgu işareti eklenmiştir)   hatırlamamız önem arz etmektedir.   Madde 43   Büyük Daireye Havale   “1. Daire kararının verildiği tarihten itibaren üç ay içinde ve istisnai durumlarda,   davanın taraflarından her biri, davanın Büyük Daireye gönderilmesini isteyebilir.   2. Büyük Daire bünyesinde beş hâkimden oluşan bir kurul, eğer davada   Sözleşme’nin ve Protokollerinin yorumlanmasına veya uygulanmasına ilişkin ciddi bir   konu ya da genel nitelikte ciddi bir sorun varsa, istemi kabul eder.   3. Şayet Kurul istemi kabul ederse, Büyük Daire, bir karar vermek suretiyle davayı   karara bağlar.”   Mahkeme, bu hükmü yorumlarken haklı olarak aşağıdaki görüşleri dile   getirmiştir (bk. K. ve T./Finlandiya [BD], no. 25702/94, § 140, AİHM 2001-   VII):   “Mahkeme, ilk olarak, Büyük Daire önüne getirilen konuyu tanımlamak için, 43.   maddenin üç fıkrasında da “dava” ifadesinin kullanıldığını belirtir. Özellikle, 43.   maddenin 3. fıkrasında, Büyük Dairenin “bir karar vermek suretiyle” “davayı karara   bağlayacağı”, yani sadece 2. fıkrada belirtilen “ciddi konuyu” veya “ciddi sorunu”   değil, davanın tamamını karara bağlayacağı ifade edilmektedir. 43. maddenin   lafzında, “Sözleşme ve Protokollerinin yorumlanmasına veya uygulanmasına ilişkin   ciddi bir konu ya da genel nitelikte ciddi bir sorunun varlığı” (2. fıkra), tarafların   talebinin kabulünün ön koşulu olmakla birlikte, bu kabul neticesinde, “davanın”   tamamının yeni bir karar verilmek suretiyle yeniden karara bağlanmak üzere Büyük   Daireye havale edileceği (3. fıkra) açıkça belirtilmektedir. Aynı şekilde, “dava”   ifadesi, Daire kararlarının kesinleşme koşullarının yer aldığı 44. maddenin 2.   131   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   fıkrasında da kullanılmaktadır. Tarafların 43. madde kapsamında Büyük Daireye   havale talebinin kabul edilmesi halinde, Daire kararının tamamen iptal edilerek 43.   maddenin 3. fıkrasında öngörüldüğü şekilde Büyük Daire tarafından verilecek yeni   kararın Daire kararının yerini alacağı 44. maddeden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla,   Büyük Daireye havale edilen “dava”, sadece havale talebinin temelindeki “konuyu”   veya “sorunu” değil, Daire kararında daha önceden incelenmiş olan başvurunun tüm   yönlerini kapsamaktadır. Kısacası, davanın Büyük Daireye sadece kısmi olarak   havalesinin herhangi bir dayanağı bulunmamaktadır.”.   Mahkeme, aynı kararda (§ 141) aşağıdaki ifadeyi de eklemiştir:   “Mahkeme, konuya açıklık getirmek amacıyla, Büyük Daireye havale edilen   “davanın”, kabul edilebilir olduğuna karar verilen başvuru olduğunu eklemek ister.   (bk. bu davaya uygulanabildiği ölçüde, İrlanda/Birleşik Krallık, 18 Ocak 1978, Seri A   no. 25, s. 63, § 157). Ancak bu, Büyük Dairenin, uygun olduğu yerde, başvurunun   kabul edilebilirliğine ilişkin hususları, olağan Daire yargılamalarında mümkün olduğu   şekliyle, örneğin 35. maddenin 4. fıkrasının son cümlesine (Mahkemeye   “yargılamanın herhangi bir aşamasında... kabul edilemez bulduğu herhangi bir   başvuruyu reddetme” yetkisi verir) dayanarak veya bu hususların esasla birleştirildiği   veya esas aşamasında başka şekilde ilgili olduğu durumlarda inceleyemeyeceği   anlamına gelmez.”   Yukarıda alıntılanan açıklamayı kabul etmek oldukça güçtür. Burada   kullanılan asıl argüman, 1998 tarihli 11 No.lu Protokol yürürlüğe girmeden   önce Komisyon ve Mahkeme nezdindeki yargılamalar sırasındaki   uygulamadır. Oysaki bu reform, sistemin bütününü tamamen yeniden   şekillendirmiştir.   Kanaatimce, taraflardan birinin 43. madde kapsamında dile getirdiği   talep, dava ile ilgilidir. Sonrasında, Büyük Daire, dava hakkında karar   vermektedir. “Dava” terimi, başvurunun sadece kabul edilebilir olduğuna   karar verilen kısmını değil, davanın tamamını ifade etmektedir. Talebin   kapsamıyla ilgili herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır. Ayrıca,   “Sözleşme’nin yorumlanmasına veya uygulanmasına ilişkin ciddi bir konu”   ya da “genel nitelikte ciddi bir sorun”, kabul edilemez olduğuna karar   verilen şikâyetler bağlamında da ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle, 43.   madde kapsamında dile getirilen talebin kabul edilmesi, Dairenin kararının   sadece esasa ilişkin kısmının değil, tamamının bozulduğu anlamına   gelmelidir. Daire kararını iki bölüme ayırarak, birini aynen bırakıp diğerini   bozmanın herhangi bir gerekçesi bulunmamaktadır.   Dairenin kabul edilemez bulduğu şikâyetlerin Büyük Daire tarafından   incelenmek üzere kabul edilmesi halinde, Mahkemenin görevinin   tanımlandığı 19. maddeye (“Yüksek Sözleşmeci Taraflarca Sözleşme ve   Protokollerinde üstlenilen görevlere uyulmasını sağlamak için”) daha iyi   şekilde uyulmuş olunacaktır.   Ayrıca, Daire tarafından benimsenen yaklaşım, tüm tarafların eşit haklara   sahip olması ilkesinin ihlali olarak değerlendirilebilir. Bir davanın Büyük   Daireye havale edilmesini talep eden bir Hükümet, kabul edilemez bulunan   şikâyetlerin esastan incelenmesi riskiyle karşı karşıya değildir; oysa   başvuran, Daire tarafından kabul edilebilir bulunan şikâyetlerin Büyük   Daire tarafından kabul edilemez bulunması riskiyle karşı karşıyadır.   132   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   Mahkemenin kabul edilebilirlik veya esas hakkındaki kararlarının ne   zaman kesinleşeceğini belirleyen Sözleşme ve Mahkeme İç Tüzüğü   hükümlerine dikkat çekmek de önemlidir. İlk olarak, Sözleşme’nin 44.   maddesi ile, “esas hakkındaki kararların” (dolayısıyla, davanın kabul   edilebilirliği ve esasına ilişkin kararlar) ne zaman kesinleşeceği kesin olarak   belirlenmektedir. İkinci olarak, Mahkeme İç Tüzüğü’nde kabul edilebilirlik   veya esas hakkındaki bir kararın hangi koşullarda kesinleşeceği açık bir   şekilde belirlenmektedir. Özellikle, tek hâkim düzenindeki ve Komite   nezdindeki süreçler bakımından, İçtüzük’ün 52A maddesinin 1. fıkrasında   ve 53. maddesinin 4. fıkrasının 1. bendinde, Sözleşme’nin 27. maddesi   kapsamında kabul edilebilirlik hakkındaki kararların ve Sözleşme’nin 28.   maddesi kapsamında kabul edilebilirlik ve esas hakkındaki kararların kesin   olduğu belirtilmektedir. Daire nezdindeki yargılamalar bakımından,   İçtüzük’ün 54. maddesinin 3. fıkrasının, 1. ve 2. bentlerinde açıkça   aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:   “Tek hâkim olarak görev yapan Bölüm Başkanı, bu maddenin 2 (b) bendi   kapsamındaki yetkilerini kullanırken, başvurunun bir kısmının kabul edilemez   olduğuna veya kayıttan düşürülmesine derhal karar verebilir. Bu karar kesindir.”   Daire kararlarına ilişkin benzer hükümler söz konusu değildir. Bu, Daire   kararlarında bazı şikâyetlerin kabul edilemez bulunduğu kısımların, davanın   Büyük Daireye havale edilmesi halinde kesinleşmemesi gerektiği görüşünü   destekleyen bir başka argümandır.   Bu nedenle lafzi, sistemik ve teleolojik yorumların hepsi aynı yönü işaret   etmektedir: Büyük Daire önündeki davanın kapsamı, Daire tarafından kabul   edilebilir bulunan şikâyetlere indirgenmemelidir.   3. Somut davada belirtilen gerekçelerde, başvuranın milletvekilliği   statüsünün altı çizilmektedir (bk. kararın 242-245 paragrafları). Hiç   şüphesiz ki, Meclis, yasama bağışıklıkları ve milletvekillerine tanınan diğer   ayrıcalıklarla korunmalıdır; zira muhalefet partisi milletvekilleri, yetkililer   tarafından diğer kişilere kıyasla çok daha sık hedef alınabilmektedir ve   ayrıca konuşmaları, temel anayasal haklarla veya Sözleşme kapsamındaki   haklarla korunmayan resmi konuşma kategorisine girebilmektedir (bk.   Makraduli/Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti, no. 64659/11   ve 24133/13, 19 Temmuz 2018 kararına ekli mutabık görüşüm).   Aynı zamanda, yasama bağışıklıkları ve diğer ayrıcalıklar, bireysel   haklar değildir. Bunlarla milletvekillerinin şahsi menfaatleri değil, daima   kamu yararı korunmaktadır. Kişisel tatminler değil, yasama işlevi koruma   altına alınmaktadır. Bu nedenle, yasama organı, dokunulmazlık   bağışıklığının efendisidir ve uygun gördüğü takdirde bunu kanunla   belirlenen usullere uygun olarak kaldırabilir. A. Esmein’in klasik ders   kitabında açıkladığı üzere:   “Les immunités parlementaires, dont nous abordons l’étude, ont l’apparence de   véritables faveurs accordées aux membres du Parlement ; mais, en réalité, elles n’ont   point ce caractère. Elles n’existent que dans l’intérêt de l’Assemblée elle-même, à   laquelle appartiennent ceux qui en profitent, et dans l’intérêt de la nation que   représente cette Assemblée. Elles ont pour but d’assurer l’indépendance et le libre   133   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   fonctionnement de l’Assemblée ; elles sont établies dans l’intérêt public, non dans un   intérêt particulier.” (“Buradaki çalışmamızın odak noktası olan yasama bağışıklıkları,   milletvekillerine tanınan samimi lütuf görünümünü almaktadır; ancak gerçekte onların   niteliği bu değildir. Yasama bağışıklıkları, yalnızca, kendilerinden yararlananların ait   olduğu Meclisin çıkarları ve bu Meclisin temsil ettiği ulusun çıkarları için vardır.   Amaçları Meclisin bağımsızlığını ve serbestçe faaliyet göstermesini sağlamaktır;   herhangi bir şahsi çıkar için değil, kamu yararına tanınır) (A. Esmein, Éléments de   droit constitutionnel français et comparé, Librairie de la société du Recueil Sirey,   Paris, 1914, 6. baskı, s. 953)   Ayrıca, “resmi olmayan” konuşmanın içeriğine ilişkin sınırlamalar tüm   bireyler için aynı olmalıdır. Bu nedenle, başvuran milletvekili olmasaydı,   mevcut davanın sonucunun aynen bu şekilde olması gerektiğinin altını   çizmek önemlidir. Başvuranın bugün artık bir milletvekili olmaması,   Sözleşme kapsamındaki hak sahibi statüsünü değiştirmez.   Yeri gelmişken, Büyük Dairenin 384. paragrafta önceki içtihatta ifade   edilen aşağıdaki görüşü desteklediğini belirtmek isterim (vurgu   eklenmiştir):   “İfade özgürlüğü herkes için önemli olmakla birlikte, seçilmiş bir halk temsilcisi   için özellikle önemlidir. Bu kişi, seçmenini temsil etmektedir, kaygılarına dikkat   çekmektedir ve onların menfaatlerini savunmaktadır... (bk. yukarıda anılan Castells, §   42).”   Yasama görevine ilişkin bu vizyon çok sorunludur. Türkiye   Anayasası’nın 80. maddesinde tam tersi bir ifade yer almaktadır:   “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini   seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler.”   Daha da önemlisi, Avrupa anayasa geleneğinde, milletvekilleri   seçmenlerini değil ulusu veya halkı temsil etmektedir. A. Esmein, bu   geleneği aşağıdaki ifadelerle özetlemektedir:   “Les représentants ne tiennent pas leurs pouvoirs, en droit, du collège électoral qui   les a élus, mais de la nation tout, entière. Ils participent, en effet, à l’exercice de la   souveraineté. Or, celle-ci « appartient à la nation, aucune section du peuple ni aucun   individu ne peut s’en attribuer l’exercice », ni encore moins le déléguer. Cette vérité a   été traduite dans la Constitution de 1791 par une formule heureuse, répétée depuis   lors par bien des Constitutions : « Les représentants nommés dans les départements   ne seront pas représentants d’un département particulier, mais de la nation entière, et   il ne pourra leur être donné aucun mandat ». Il résulte de là que le député élu ne   saurait être considéré comme le mandataire de ses électeurs.” (“Temsilciler,   yetkilerini hukuken, kendilerini seçen seçim çevresinden değil, bir bütün olarak   ulustan alırlar. Aslında, egemenliğin kullanılması sürecine katılırlar. Egemenlik   “ulusa aittir; egemenliğin kullanımının bırakılması bir kenara, “toplumun hiçbir   kesimi veya hiçbir birey egemenliğin kullanımını üstlenemez”. Bu gerçek, daha sonra   birçok anayasada da tekrarlanan isabetli ifadelerle 1791 Anayasası’nda dile   getirilmiştir: “Bölgelerde seçilen temsilciler, belirli bir bölgenin değil, tüm ulusun   temsilcileri olurlar ve onlara hiçbir emir verilemez.” Buradan, seçilmiş bir   milletvekilinin kendi seçmenlerinin vekili olduğunun kabul edilemeyeceği   anlaşılmaktadır.”) (a.g.e., s. 307)   Bu durum, aynı zamanda, yasama görevinin, esasında, insan haklarından   şahsi tatmin amacıyla veya bu hakların temelinde yatan kişisel menfaatleri   134   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   savunmak maksadıyla özgürce faydalanılmasına değil, halkın veya ulusun   temsil edilmesine dayalı olduğunu göstermektedir.   4. Yine de bu davada 10. maddenin uygulanabileceğini kabul ediyorum;   zira kanaatimce, başvuranın konuşması resmi konuşma kategorisine   girmemektedir (bk. Baka/Macaristan [BD,] no. 20261/12, 23 Haziran 2016   ve Szanyi/Macaristan, no. 35493/13, 8 Kasım 2016 kararlarına ekli muhalif   görüşlerim).   İç hukuktaki ceza yargılamalarının sonucunu beklemeden, iç hukukun   yetersiz niteliğinden dolayı 10. maddenin ihlal edildiği yönünde bir tespitte   bulunmanın bazı sorunlar ortaya çıkaracağını düşünenlerin görüşüne   katılsam da karar gerekçesinin 271-280. paragraflarında geliştirilen genel   argümanların yer aldığı satırlarda belirtilen hususlara da katılıyorum. Aynı   zamanda, 256-270. paragraflarda benimsenen yaklaşımla ilgili ciddi   çekincelerim bulunmaktadır.   5. Milletvekillerinin yasama sorumsuzluğuyla ilgili olarak kararın 261.   paragrafında Mahkemece ifade edilen görüş aşağıdaki gibidir:   “Başvuran kendi beyanlarında, benzer konuşmaları Meclis oturumları sırasında da   yaptığını ve dolayısıyla söz konusu konuşmaların Anayasa’nın 83. maddesinin 1.   fıkrasının koruması altında olduğunu belirtmiştir. Bu konuyla ilgili olarak Mahkeme,   başvurana suç olarak isnat edilen ve tutuklanmasına sebep olan konuşmaların   Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrasında öngörülen yasama sorumsuzluğu koruması   altında olup olmadığının belirlenmesinin ilk olarak ulusal makamların, özellikle yerel   mahkemelerin görevi olduğunu değerlendirmektedir. Bu bağlamda Mahkeme, görevin   herhangi bir şekilde kötüye kullanılmasının engellenmesi amacıyla ulusal makamların   yargısal   denetim   gerçekleştirmeye   yönelik   usuli   bir   yükümlülüğü   olduğunu tekrarlamaktadır (bk. yukarıda anılan Karácsony ve Diğerleri, §§ 133-36 ve   burada atıfta bulunulan diğer kararlar).”   Başvuranın bu konudaki iddiasının doğruluğunun yerel mahkemeler   nezdinde de Mahkeme nezdinde de yeterince kanıtlanmadığını belirtmek   isterim. Özellikle, başvuran, iddialarını, Millet Meclisinin çalışmaları   sırasında dile getirdiği önceki beyanlarından aynen alıntı yapmak suretiyle   doğrulamamıştır. İç hukuktaki savunmalarında, belirsiz bir şekilde “2008 ve   2016 yılları arasında yapmış olduğu konuşmalara” atıfta bulunmuştur (bk.   kararın 91. paragrafı). Bu nedenle, yetkili makamların bu konuyu yeterince   ele almadıkları görüşüne katılmak güçtür.   6. Mevcut davada, başvuranın ifade özgürlüğüne yönelik müdahale, ceza   kovuşturmasından   kaynaklanmaktadır.   Tek   başına   yasama   dokunulmazlığının kaldırılması, bir milletvekilinin ifade özgürlüğüne   yönelik bir müdahale teşkil etmez. Ancak, bu durum, ceza yargılamasının   başlatılmasına imkân verdiği için, dava konusu müdahaleyle yakından   bağlantılıdır ve onun ayrılmaz bir unsuru olarak değerlendirilebilir.   Mevcut davada, “kurucu iktidar” (pouvoir constituant)ile Sözleşme   arasındaki ilişkiye dair önemli sorunlar gündeme gelmektedir. Yasama   organının her halükârda dokunulmazlık bağışıklığının efendisi olduğu   şeklindeki argüman Anayasa’nın geçici 20. maddesinin savunulması   amacıyla ileri sürülebilmekle birlikte, mevcut dava bağlamında bir anayasa   kuralının uygulanmasını geçici olarak askıya alan bu hükmün hukuk   135   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   devletinin hukuk üstü (pozitif üstü) standartlarıyla bağdaştırılmasının zor   olduğu görüşüne katılıyorum ve bu bağlamda dile getirilen eleştirel   değerlendirmelere katılıyorum. Aynı zamanda, kanaatimce, ihtilaf konusu   anayasa reformlarını müdahale kapsamından bir bütün olarak çıkarmaya   çalışmak ve bunların sanki ifade özgürlüğüne yönelik “izole edilmiş” ve   bağımsız bir müdahale teşkil ediyormuş gibi Sözleşme’nin 10. maddesinin   2. fıkrası gereklerine uygunluğunu ayrı ayrı değerlendirmek sorun teşkil   etmektedir. Daha da önemlisi, Mahkemenin bu değerlendirme amacıyla   Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’ndan çıkarım yaptığı meşru beklentilerin   niteliği ve kapsamı ve aynı zamanda bu amaç için uygulanan yöntem   sorgulanabilir.   Çoğunluk, kararın 269. paragrafında aşağıdaki görüşü ifade etmiştir:   “Mahkeme’nin görüşüne göre, Türk yasama pratiği ve geleneği göz önünde   bulundurulduğunda, bir milletvekili, görev süresi boyunca böyle bir prosedürün   başlatılacağını ve dolayısıyla Millet Meclisi üyelerinin ifade özgürlüğünü   zayıflatacağını makul olarak bekleyemezdi.”   İhtilaf konusu reformların Türk yasama pratiğinden ve geleneğinden   ayrıldığı görüşü temelsiz görünmemektedir; fakat yukarıda alıntılanan   mutlak iddia bunun çok daha ötesindedir ve kapsamlı bir şekilde   gerekçelendirilmeye muhtaçtır. Türk anayasal sistemi hakkında bu denli   güçlü bir açıklamanın dile getirilmesi için, ulusal yasama pratiğinin ve   geleneğinin hukuki statü ve içeriğinden başlayarak önceden ayrıntılı bir   şekilde incelenmesi gerekirdi. Türk yasama pratiği ve geleneğinin, bu tür   pratik ve geleneklerin hukuk kaynağı olarak kabul edilen yazılı olmayan   hukuk ilkeleriyle örtüşmediği ölçüde, hukuken korunan beklentilerin   kaynağı olabileceğinden emin değilim. Dolayısıyla, Türkiye’de kurucu   iktidarın kullanılmasına ilişkin olarak ulusal hukuk sisteminde tanınan tüm   yazılı ve yazılı olmayan anayasal sınırlamaların ayrıntılı bir şekilde   incelenmesi gerekirdi. Benimsenen yaklaşım kapsamında, yasama pratiği ve   geleneği Türk anayasa hukukunun kaynağı haline gelmektedir.   Mahkeme tarafından benimsenen görüşün 270. paragrafta ayrıca şu   hususlar belirtilmiştir (vurgu eklenmiştir):   “Mahkemenin içtihadında, kişinin ilgili mevzuatın lafzından ve gerekirse   mahkemelerin mevzuata ilişkin yorumlaması yardımıyla hangi eylem ve ihmallerin   kendisini cezai açıdan sorumlu kılacağını bilebilmesi halinde öngörülebilirlik   koşulunun yerine getirileceği belirtilmektedir: (bk. yukarıda anılan Güler ve Uğur, §   50 ve yukarıda anılan Kudrevičius ve Diğerleri, § 108). Mevcut davada Mahkeme,   Anayasa’nın 83. maddesinin ilk iki fıkrasının lafzını ve bu hükmün ulusal   mahkemelerce yorumlanmasını veya daha açık bir ifadeyle eksikliğini göz önünde   bulundurarak, başvuranın ifade özgürlüğünün kullanımına yönelik müdahalenin   öngörülebilirlik koşulunu karşılamadığı için 'yasayla öngörülmediğini'; zira siyasi bir   bakış açısını savunurken başvuranın, siyasi konuşma için bağışıklığın   korunmasını sağlayan ve anayasal usuli güvenceler sunan yürürlükteki anayasal   yasal   çerçeveden   yararlanmayı   meşru   olarak   bekleyebileceğini   değerlendirmektedir (bk. bu davaya uygulanabildiği ölçüde Lykourezos/Yunanistan,   no. 33554/03, §§ 54-56, ECHR 2006-VIII).”   136   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   Gerekçenin bu bölümü aşağıdaki çekincelere yol açmaktadır. İlk olarak   gerekçede, Mahkemenin içtihadında kişinin ilgili mevzuatın lafzından ve   gerekirse mahkemelerin mevzuata ilişkin yorumlamasının yardımıyla hangi   eylem ve ihmallerin kendisini cezai açıdan sorumlu kılacağını bilebilmesi   halinde öngörülebilirlik koşulunun yerine getirileceğinin belirtildiği haklı   olarak ifade edilmiştir. Hangi eylem ve ihmallerin kişiyi cezai açıdan   sorumlu kılacağı maddi hukuka bağlı olup, usul hukukuna ve kesinlikle   usuli bağışıklıkların kapsamına bağlı değildir. Anayasa’nın geçici 20.   maddesinin kabul edilmesi, başvuranı cezai açıdan sorumlu kılacak eylem   ve ihmalleri değiştirmemiştir.   Bu bağlamda ikinci olarak, yasama dokunulmazlığının usul hukuku   düzleminde işlev gördüğünü belirtmek isterim. Yasama dokunulmazlığı   özel usuli güvenceler içermektedir; daha açık ifade etmek gerekirse, bir   milletvekilinin yakalanması, sorgulanması, tutulması veya yargılanması   öncesinde yetki alma koşulunu içermektedir. Söz konusu usuli   düzenlemelerin asli meşru beklentiler için bir kaynak olabileceğine ve ifade   özgürlüğünün nasıl kullanılacağının planlanması için bir temel teşkil   edebileceğine ikna olmuş değilim. Bu kapsamda, Sözleşme’nin 7.   maddesine ilişkin içtihat uyarınca, usul kurallarının cezanın ağırlığına etki   ettiği ölçüde ilgili olduğuna ve söz konusu maddenin kapsamına girdiğine   işaret etmek isterim (bk. Scoppola/İtalya (no. 2) [BD], no. 10249/03,   §§ 110-13, 17 Eylül 2009; Coëme ve Diğerleri/Belçika, no. 32492/96 ve   diğer 4 başvuru, § 149, AİHM 2000-VII; ve Previti/İtalya (k.k.),   no. 1845/08, §§ 79-85, 12 Şubat 2013).   Üçüncü olarak, başvuranın mevcut anayasal hukuki çerçeveden   yararlanma konusunda meşru bir beklentisinin olabileceğine ikna olmuş   değilim. Başlangıç noktası, kurucu iktidarın egemen olduğu ve her an   anayasa değişiklikleri getirebileceği varsayımıdır. Hukukun üstünlüğü   kuralına uygun şekilde getirilen anayasa değişiklikleri nadiren   öngörülebilirlik koşulunu karşılamaktadır. Anayasa, anayasal düzenin   değiştirilmeyeceğine yönelik bir beklenti için temel teşkil edemez. Anayasa   ancak, anayasaya aykırı değişikliklerin yapılmayacağına yönelik meşru bir   beklenti için temel teşkil edebilir. Bu iki beklenti aynı değildir.   Dördüncü olarak, meşru özel beklentiler başlıca olarak özel menfaatleri   koruyan hukuk kurallarına dayanmaktadır. Kamu menfaatlerini koruyan   hukuk kurallarının sürekli olarak değerlendirilmesi ve yeniden   değerlendirmeye tabi tutulması gerekir ve söz konusu menfaatlerin daha iyi   korunabilmesi için bu kurallarda yeniden düzenlemeler yapılabilir.   Beklentilerini kamu yararı kurallarına dayandıran kişiler bu özelliği göz   önünde bulundurmalıdır. Dolayısıyla, kamu yararı hukuk kurallarına   dayanan özel beklentilerin meşruiyeti, özel menfaatleri koruyan yasal   kurallara dayanan özel beklentilerden zorunlu olarak daha zayıftır. Bu   durum özellikle, yukarıda açıklandığı üzere milletvekillerinin kişisel   tatminlerini sağlamak veya diğer özel menfaatlerini korumak için değil,   Meclisin işleyişini ve genel olarak anayasal demokrasiyi korumak için   tanınan usuli yasama bağışıklığına ilişkin kurallar için geçerlidir.   137   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   Dolayısıyla, özel beklentilerini usuli yasama bağışıklığına dayandıran   kişiler,ilgili hukuk kurallarının değiştirilebileceğini daima dikkate almalıdır.   Beşinci olarak, Mahkemenin uzun zamandır süregelen ve yerleşik   içtihadına göre, ulusal hukuku yorumlamak ulusal makamlara düşen bir   konudur(örneğin bk. Cangı/Türkiye, no. 24973/15, § 42, 29Ocak 2019). Bu   ilke, (münferit eylemlerden veya münferit bir vakadaki diğer eylem veya   ihmallerden kaynaklanan beklentilerden farklı olarak) ulusal hukuk   tarafından korunan ve doğrudan genel hukuk kurallarından kaynaklanan   meşru beklentilerin belirlenmesi için geçerlidir. Bu türden beklentilerin   varlığının belirlenmesi, iç hukukun geniş kapsamlı bir şekilde   yorumlanmasını gerektirir. Dolayısıyla Mahkeme, bu bakımdan herhangi bir   bağımsız tespitte bulunmaktan kaçınmalıdır.   Ayrık görüşümün bu kısmını sonlandırırken şu hususu belirtmek isterim:   Benimsenen yaklaşımda, iç hukukun yorumlanması ve uygulanması alanına   çok derinlemesine girilmekte ve bu yorumlama ve uygulamanın büyük   oranda özel menfaatlerin korunmasına yönlendirilmesi suretiyle kamu yararı   hukuk kurallarına yeni bir amaç tahsis edilmektedir. Bu da yasama   bağışıklığının özelleştirilmesive “insanlaştırılması” gerekliliğine yol açar.   Ayrıca, eğer gerekçeyi doğru anlıyorsam, Sözleşme hakları   kapsamındaki faaliyetlere yönelik bir iddianameye ilişkin usuli kurallara   getirilen olumsuz bir değişikliğin, bu haklara karşı yapılan ve   öngörülebilirlik koşulunu gözetmesi gereken bir müdahale teşkil ettiği   şeklinde belirtilmemiş temel bir varsayım mevcuttur. Bu meselenin   gerekçede çok daha derinlemesine değerlendirilmiş olması gerekirdi.   Fakat Sözleşme'nin 10. maddesindeki temel sorun, Ceza Kanunu'nun 314   §§ 1 ve 2 maddesinde yatmaktadır. Söz konusu hükümlerin net olmayan   lafzı, Sözleşme'nin 10. maddesinin ihlalini tespit etmek için yeterli bir   gerekçedir. İhtilaf konusu anayasa reformları, somut davanın genel arka   planının kuşkusuz önemli bir unsurudur (özellikle de 18. madde bakımından   ilgi arz etmektedir); fakat bunların olumsuz değerlendirmeleri, 10.   maddenin ihlali tespiti için ne yeterli ne de zorunlu bir gerekçedir.   7. Büyük Daire 369 ve 370. paragraflarda, Daire tarafından ifade edilen   şu görüşe katılmıştır:   “...Mahkeme, 2016 yılının Temmuz ayında olağanüstü hal ilanının akabinde   Anayasa Mahkemesinin istisnai dava yükünün göz önünde bulundurulmasını gerekli   görmektedir...   Yukarıdaki hususların ışığında, Anayasa Mahkemesinin önündeki on üç ay, dört   günlük süre, her ne kadar olağan bir bağlamda 'hızlı' olarak nitelendirilemeyecek olsa   da, davanın kendine özgü koşullarında Mahkeme, Sözleşme'nin 5 § 4 maddesinin ihlal   edilmediğini değerlendirmektedir.”   2016 yılının Temmuz ayında olağanüstü hal ilan edilmesi akabinde   Anayasa Mahkemesinin istisnai dava yükünün göz önünde bulundurulması   gerektiğine katılıyorum; fakat Anayasa Mahkemesi önündeki on üç ay, dört   günlük yargılama süresinin Sözleşme’ye uygun olmadığı görüşündeyim.   Makamların tutukluluk kararlarının hızlı bir şekilde gözden geçirilmesini   sağlayan bir mevzuatı yürürlüğe koyarak derhal tepki vermiş olması   138   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   gerekirdi. Örneğin makamlar, bu konuya ilişkin şikâyetlerin incelenmesi   için olağan mahkemeleri yetkilendirebilirdi.   Büyük Daire ayrıca aşağıdaki hususları da belirtmiştir (bk. kararın 366.   paragrafı):   “Mehmet Hasan Altan (yukarıda anılan, § 159) ve Şahin Alpay (yukarıda anılan, §   131) kararlarında, Sözleşme'nin 5 § 4 maddesinin Türk Anayasa Mahkemesi önündeki   yargılamalara uygulanabilir olduğu hâlihazırda tespit edilmiştir.”   Başvuranın durumunda olduğu gibi bir kişinin bir yerel mahkemece   tutuklandığı durumlarda Sözleşme'nin 5. maddesinin 4. fıkrasının   uygulanabilir olduğunu söylemek daha yerindedir. Makamlar, Anayasa   Mahkemesine veya diğer mahkemelere erişim izni sağlayarak, söz konusu   hüküm tarafından sunulan güvenceleri yerine getirmek durumundadır. Türk   hukukunda sağlanan hukuk yolunun Anayasa Mahkemesine başvuru olması   dolayısıyla, bu yerel mahkemenin 5 § 4 maddesinde belirtilen süratlilik   koşulunu yerine getirmesi gerekmektedir.   8. Mahkeme hüküm bölümünün 14. maddesinde, davalı Devletin   başvuranın derhal serbest bırakılmasını sağlamak üzere gerekli tüm   önlemleri alması gerektiğine karar vermiştir. Hüküm bölümünün 14.   Maddesinin, gerekçenin440-42. paragrafları ve özellikle de 442. paragrafta   yer alan aşağıdaki önemli ifade bağlamında okunması gerekmektedir:   “Mevcut başvuran için, aynı olgusal bağlamla ilgili gerekçelerle tutukluluk halinin   devam etmesi, hem haklarının ihlalinin uzaması hem de davalı Devletin Sözleşme’nin   46 § 1 maddesi uyarınca Mahkeme kararına uyma yükümlülüğünün ihlali sonucunu   doğuracaktır.”   Gerekçenin bu bölümünde, bu nedenle hüküm kısmının 14. maddesinde   zımni bir beklenmeyen hal (rebus sic stantibus) şartı olduğu açıklanmıştır:   Davalı Devletin başvuranın derhal serbest bırakılmasını sağlamak üzere   gerekli tüm önlemleri alma yükümlülüğü, başvuranın tutukluluğunu haklı   kılabilecek istisnai yeni sebeplerin göz ardı edilemeyecek olmasından ötürü   mutlak değildir. Bir taraftan, makamlar başvuran aleyhine yeni asılsız suç   isnatlarında bulunmaya çalışarak kararı bertaraf edemez ve diğer taraftan,   mevcut kararın başvurana ceza yargılamaları başlatılması ve tutuklanması   için tamamen haklı gerekçeler bulunduğunda dahi kovuşturmadan bağışıklık   sağladığı biçiminde yorumlanması mümkün değildir. Dolayısıyla karar,   farklı bir olgusal bağlama ilişkin olarak -makamlarca usulünce doğrulanan   ve gerekçelendirilen- yeterli sebeplere dayanan tutukluluk halini hariç   tutmamaktadır.   Mahkeme Ilgar Mammadov/Azerbaycan (no. 15172/13, 22 Mayıs 2014)   ve Ilgar Mammadov/Azerbaycan (no. 2) (no. 919/15, 16 Kasım 2017) (bk.   Ilgar Mammadov/Azerbaycan (ihlal davası) [BD], no. 15172/13, 29 Mayıs   2019 ve bu karara ekli mutabık görüşler) davalarında verilen iki karar   sonrasında ortaya çıkan sorunları dikkate alarak, mevcut kararın icrası için   alınması gereken belirli önlemlere hükmetmesi gerektiğini haklı bir şekilde   değerlendirmiştir. Hükmün 14. maddesinin tam lafzına ve ayrıca, 440-42.   paragraflardaki gerekçenin bazı unsurları hakkında çekincelerim olmasına   rağmen, söz konusu madde lehine oy kullandım.   139   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   İlk olarak, benim görüşüme göre, yorumlama tartışmalarından   kaçınılması için hüküm bölümünün 14. maddesine bir beklenmeyen hal şartı   eklenmesi tercih edilebilirdi. Böylelikle, belirli önemli yorumlama   meseleleri hüküm bölümünün lafzında açıklığa kavuşturulabilirdi.   İkinci olarak, benim görüşüme göre, beklenmeyen hal şartı, tamamen   gerekçelendirilmiştir fakat yeterince kesin değildir. 442.paragrafta değinilen   ilgili "olgusal bağlamı" hangi unsurların tanımladığına yönelik bir mesele   gündeme gelmektedir. Dahası ve daha da önemlisi, başvuranın aynı olgusal   bağlamla ilgili gerekçelerle tutukluluk halinin devam etmesi, başvuranın   haklarının ihlalinin uzatma sonucunu doğuracağı gibi farklı bir olgusal   bağlamla ilgili gerekçelere dayanan ve açıkça haksız olan bir tutukluluk hali   de bu tür bir ihlale yol açacaktır.   Üçüncü olarak, tutukluluk halinin mevcut karara aykırı olarak devam   edip etmediği hususunun zor olgusal ve hukuki meseleler gündeme   getirebilecek olmasından ötürü, konunun bağımsız ve tarafsız bir mercii   önündeki yargılamalarda, tercihen de bu Mahkeme önündeki   yargılamalarda, yargı sürecinin tüm güvenceleri ile karara bağlanması   gerekmektedir. Hem yerel hem de uluslararası düzeyde yargı bağımsızlığı   güvencelerinin kapsadığı bir alanda yargı dışı mercilerin müdahalesi riski   nedeniyle mevcut kararın icrası aşamasında son derece dikkatli davranılması   gerekmektedir (bk. Hâkimler Yudkivska, Pinto de Albuquerque, Wojtyczek,   Dedov, Motoc, Poláčková ve Hüseynov'un yukarıda anılan Ilgar   Mammadov (ihlal davası) kararına ekli müşterek mutabık görüşü; ayrıca bk.   söz konusu karara ekli mutabık görüşüm).   140   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   HÂKİM CHANTURIA’NIN KISMİ MUHALİF GÖRÜŞÜ   1. Çoğunluğun Anayasa Mahkemesinin başvuranın tutukluluk süresinin   uzunluğu nedeniyle Türk Anayasası’nın 19 § 7 maddesinin ihlalini tespit   ettiği 9 Haziran 2020 tarihli kararını kabul etmeme kararına katılmadığımı   saygılarımla belirtirim. Anayasa Mahkemesi söz konusu kararda,   başvuranın Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamındaki haklarının ihlalini   özü itibariyle kabul etmiştir. Anayasa Mahkemesi başvuranın tutukluluk   halinin devamına ilişkin kararların yeterli gerekçeler içermediğine   hükmetmiştir. Bu durum Mahkemenin, yerel makamların bir Sözleşme   ihlalini açıkça veya özü itibariyle kabul ettiği ve başvurana giderim   sağladığı hallerde başvuranın mağdur statüsünü kaybettiğinin   değerlendirileceğini (bk. Eckle/Almanya, 15 Temmuz 1982, § 66, A Serisi   no. 51) öngören yerleşik içtihadına tamamen uygundur (bk. kararın 218.   paragrafı).   2. Fakat davalı Devletin Sözleşme’nin ihlal edildiğini belirli ölçüde   kabul etmesinin tek başına bir kişiye mağdur statüsünü kaybettirmeyeceği   aşikârdır. Mevcut davada Mahkemenin inceleme alanına giren ikinci   mesele, Anayasa Mahkemesi kararının başvurana uygun ve yeterli giderim   sağlayıp sağlamadığıdır. Mahkemenin içtihadına göre, ulusal makamların   başvurana tazminat ödenmesine hükmettiği hallerde Mahkeme tazminat   miktarını incelemelidir. Söz konusu miktar, incelenen davanın koşulları   altında açıkça yetersiz olmamalıdır (bk. Žúbor/Slovakya,no. 7711/06, § 63,   6 Aralık 2011). Başvurana ödenmesine hükmedilen meblağların -manevi   tazminata karşılık 50.000 Türk lirası (ilgili zamanda yaklaşık olarak 6.500   avro) ve masraf ve giderlere karşılık 4.436,30 Türk lirası (ilgili zamanda   yaklaşık olarak 575 avro)- orantısız olduğu değerlendirilemez.   3. İlgili içtihatta geliştirilen iki ön koşul mevcut davada karşılanmıştır.   Mahkemenin içtihadında ikincillik ilkesinin ve ulusal mahkemelerle   yargısal diyaloğun gerekliliğinin altını sürekli çizdiği bilgisi karşısında   çoğunluğun ulusal Anayasa Mahkemesinin bu önemli tespitini kabul   etmemesi için sebep nedir? Önemli bir ilke olan uluslararası yargı iş birliği   ilkesi göz ardı edilerek ulusal mahkemelere ne tür bir mesaj verilmektedir?   Yerel mahkemeler bu tür bir durumda daha başka ne yapabilirdi?   Çoğunluğun Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi tarafından korunan hakların ihlal   edildiği iddiasının Anayasa Mahkemesi tarafından hiçbir şekilde kabul   edilmediği yönündeki kararı (bk. kararın 222. paragrafı) kesinlikle gerçeği   yansıtmamaktadır. Ulusal makamların tüm Sözleşme ihlalleri için telafi   sağlama yükümlülüğü, başvuranın 5 § 3 maddesi kapsamındaki şikâyeti   bakımından yerine getirilmiştir.   141   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   HÂKİM YÜKSEL’İN HÂKİM PACZOLAY TARAFINDAN   DA KABUL EDİLEN KISMİ MUHALİF GÖRÜŞÜ   I. SÖZLEŞME’NİN 5 § 3 MADDESİ KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET   HAKKINDA   1. Başvuranın Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamında mağdur   statüsüne ilişkin olarak çoğunluğun görüşüne katılmadığımı saygılarımla   belirtirim. Mevcut davada başvuranın söz konusu hükmün ihlalinin   mağduru olduğunu artık iddia edemeyeceği kanaatindeyim.   2. Başvuran Mahkeme önünde, ilk tutukluluğuna ve tutukluluk halinin   devamına ilişkin yargı kararlarının kanunda öngörülen tutukluluk   koşullarının alıntısı dışında herhangi bir gerekçe içermediğini ve soyut,   tekrarlayan ve basmakalıp ifadelerle kaleme alındığını iddia etmiştir.   Anayasa Mahkemesi 9 Haziran 2020 tarihli ikinci kararında, ulusal   mahkemelerin ulaştıkları sonuçlar için yeterli gerekçeler sunmadığına   hükmederek, Türk Anayasası’nın (Sözleşme’nin 5 § 3 maddesinin dengi   olan) 19. maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir. Anayasa Mahkemesi   ayrıca, ilgili yarışan menfaatlerin, yani (i) ceza yargılamaları bağlamında   başvuranın tutukluluğunun uzatılmasındaki kamu menfaatinin ve (ii) bir   milletvekili ve bir siyasi partinin eş başkanı olarak başvuranın Meclisin   yasama faaliyetlerine katılma gibi haklarının yerel mahkemelerce   dengelenmediğine karar vermiştir. Başvuranın hürriyet hakkı ile bir   siyasetçi olarak hakları arasındaki söz konusu dengeleme uygulaması   Anayasa Mahkemesinin başvuranın tutukluluk süresinin uzunluğuna ilişkin   değerlendirmesinin bir bölümünü teşkil etmiştir.   3. Anayasa Mahkemesinin hâlihazırda birinci kararında, başvuranın ilk   tutukluluğu hakkında karar verdiği ve Anayasa’ya uygun bulduğu akılda   tutulmalıdır. Bu bakımdan, Dairenin de başvuranın Sözleşme’nin 5 § 1 (c)   maddesi kapsamındaki şikâyeti konusunda aynı sonuca ulaştığını   vurgulamak isterim. Anayasa Mahkemesi ikinci kararında, başvuran   hakkındaki ilk tutukluluk kararını tekrar incelemeye davet edilmemiş ve   başvuranın tutukluluğunun uzatılmasına ilişkin kararları incelemiştir.   Anayasa Mahkemesinin başvuranın tutukluluğunun uzatılmasına ilişkin   kararlarda belirtilen nedenlerin tutukluluk süresini haklı kılmak için yeterli   olmadığı gerekçesiyle ihlal tespit ettiği ikinci kararının, başvuranın   Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamındaki haklarının ihlal edildiğinin en   azından özü itibariyle kabul edildiğini ortaya koyduğu kanaatindeyim.   4. Dolayısıyla Mahkemenin, Anayasa Mahkemesi kararının başvurana   uygun ve yeterli telafi sunup sunmadığı hususunu belirlemesi gerekmiştir.   Bu bağlamda Mahkemenin içtihadına göre, ulusal makamların tespit edilen   ihlal için giderim sağlamak amacıyla başvurana tazminat ödenmesine   hükmettiği hallerde, Mahkemenin söz konusu tazminat miktarını incelemesi   gerekir (bk. Hebat Aslan ve Firas Aslan/Türkiye, no. 15048/09, § 44,   28 Ekim 2014). Bu inceleme sırasında Mahkeme benzer davalardaki   uygulamasını dikkate alır ve elindeki belgelere dayalı olarak, benzer bir   142   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   durumda kendisinin hangi miktara hükmedeceğini değerlendirir; fakat bu,   iki miktarın muhakkak aynı olması gerektiği anlamına gelmez. Mahkeme,   kişilerin Sözleşme’de yer alan hak ve özgürlüklerden yararlandırılmalarının   öncelikli olarak ulusal makamların görevi olması nedeniyle, seçilen giderim   türü ve ulusal makamların söz konusu telafiyi sunma hızı dâhil olmak üzere   davanın koşullarını bir bütün olarak göz önünde bulundurur (bk. Vedat   Doğru/Türkiye, no. 2469/10, § 40, 5 Nisan 2016). Fakat ulusal düzeyde   hükmedilen tazminat miktarı, incelenen davanın koşulları altında açıkça   yetersiz olmamalıdır (bk. Žúbor/Slovakya, no. 7711/06, § 63, 6 Aralık   2011). Somut davada Anayasa Mahkemesi ihlal tespitlerine dayalı olarak   başvurana manevi tazminata karşılık 50.000 Türk lirası (ilgili zamanda   yaklaşık olarak 6.500 avro) ve masraf ve giderlere karşılık 4.436,30 Türk   lirası (ilgili zamanda yaklaşık olarak 575 avro) ödenmesine hükmetmiştir.   Söz   konusu   miktarların   yetersiz   veya   orantısız   olarak   değerlendirilemeyeceği   kanaatindeyim.   Dolayısıyla,   Anayasa   Mahkemesinin 9 Haziran 2020 tarihli kararının başvurana uygun ve yeterli   telafi sunmadığını iddia etmenin güç olduğunu değerlendiriyorum.   5. Yukarıdaki hususların yanı sıra Sözleşme’nin merkezinde yer alan   ikincillik ilkesinin önemi ışığında, başvuranın Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi   ihlalinin mağduru olduğunu artık iddia edemeyeceği kanısındayım.   II. 46. MADDE HAKKINDA   6. Sözleşme’nin 46. maddesi kapsamındaki temel gerekçede esasen,   başvuranın 20 Eylül 2019 tarihinde hükmedilen ikinci tutukluluğunun hem   fiili hem de hukuki nedenlerinin incelendiğini ve başvuranın derhal serbest   bırakılması gerektiği sonucuna varıldığını belirtmek isterim. Çoğunluğa   katılmadığımı ve çoğunluğun (i) yerel mahkemeler önünde derdest olan, (ii)   taraflar arasında ihtilaflı olan ve (iii) davanın kapsamına girmeyen bir   hukuki meseleye dayalı olarak yapılan, alışılmışın dışında bir değerlendirme   temelinde davalı Devleti başvuranın derhal serbest bırakılmasını sağlamaya   davet ettiği Sözleşme’nin 46. maddesi uygulamasına karşı oy kullandığımı   saygılarımla belirtirim.   7. Başvuranın ikinci tutukluluğu, mevcut durumda Anayasa Mahkemesi   önünde derdest olan diğer bir bireysel başvurunun konusudur (bk. kararın   128. paragrafı). Dolayısıyla, izlenmesi gereken yol ikincillik ilkesi   doğrultusunda yerel mahkemelerin yetkisine saygı göstermek olmalıydı. Bu   yolun izlenmemesi maalesef yalnızca Anayasa Mahkemesi önündeki   derdest yargılamalara halel gelmesi riskini değil, Mahkemenin ikinci   tutukluluk kararının olgusal temelini belirlerken iddia makamı konumuna   sokulması riskini de barındırmaktadır. Bu tür bir yaklaşımdan kaçınılması   gerekirdi.   8. Hem ilk tutukluluk kararının hem de mevcut tutukluluk kararlarının   başvuran aleyhine aynı olgulara dayalı aynı suç isnatlarını içeren aynı ceza   yargılamalarına ilişkin olduğu ortaya konmamıştır (kıyasen bk. Ilgar   Mammadov/Azerbaycan (no. 2), no. 919/15, § 203, 16 Kasım 2017).   143   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   Çoğunluğun Sözleşme’nin 46. maddesi kapsamındaki değerlendirmesinde   iki tutukluluk kararının, diğer bir deyişle mevcut başvuruya neden olan ilk   tutukluluk kararının ve 20 Eylül 2019 tarihli ikinci tutukluluk kararının   temelindeki olguların aynı olduğu varsayımına dayanan görüşünü   paylaşmıyorum. Karardan görülebileceği üzere, iki tutukluluk kararının   konusunu teşkil eden suçlar esasen farklıdır (bk. kararın 70 ve 116.   paragrafları). İki tutukluluk kararının temelinde bulunan fiili nedenler, yani   6-8 Ekim 2014 tarihli olaylar arasında belirli bir örtüşme olabilecek olması,   söz konusu kararların aynı olgular nedeniyle verildiği sonucuna varmak için   yeterli değildir. Nitekim bu, taraflar arasında oldukça ihtilaflı bir husus   olmuştur.   9. Ayrıca, başvuranın ikinci tutukluluğunun Büyük Daire önündeki   davanın bir bölümünü teşkil ettiğini kabul etme konusunda güçlü   çekincelerim var. Bildiğim kadarıyla mevcut dava, Büyük Dairenin ihlal   tespit ettiği bir şikâyetten ziyade olgusal bir meselenin diğer olgusal   meselelerle   birlikte   Sözleşme’nin   18.   maddesi   kapsamında   değerlendirilmesine dayalı olarak bir başvuranın serbest bırakılmasının   tavsiye edildiği ilk Büyük Daire davasıdır. Diğer bir deyişle, Büyük   Dairenin Anayasa Mahkemesi önünde derdest bir mesele olduğunu   yinelemek istediğim başvuranın ikinci tutukluluğunu Sözleşme’nin 5.   maddesi açısından incelemeye davet edilmediği dikkate alındığında,   çoğunluğun Sözleşme’nin 46. maddesi kapsamında ulaştığı sonucun, varlığı   tespit edilmiş olan bir ihlalin sonlandırılmasını sağlamayı hedeflediği   görülmemektedir. Nitekim Mahkemenin Sözleşme’nin 46. maddesi   uyarınca bir başvuranın serbest bırakılmasına karar verdiği Del Río   Prada/İspanya ([BD], no. 42750/09, §§ 138-39, AİHM 2013), Ilaşcu ve   Diğerleri/Moldova ve Rusya ([BD], no. 48787/99, § 490, AİHM 2004-VII)   ve Assanidze/Gürcistan ([BD], no. 71503/01, §§ 202-03, AİHM 2004-II)   gibi Büyük Daire kararlarının tamamı incelendiğinde, başvuranların serbest   bırakılmasına Mahkemenin ihlal tespit etmiş olduğu bir şikâyete dayalı   olarak karar verildiği görülmektedir (Daire kararlarına ilişkin olarak ayrıca   bk. Aleksanyan/Rusya, no. 46468/06, §§ 239-40, 22 Aralık 2008,   Fatullayev/Azerbaycan, no. 40984/07, §§ 176-77, 22 Nisan 2010, ve Şahin   Alpay/Türkiye, no. 16538/17, §§ 193-95, 20 Mart 2018). Somut davada   başvuranın 2019 yılının Eylül ayında hükmedilen ikinci tutukluluğu, ihlal   tespit edilen şikâyetler arasında yer almamaktadır.   10. Yukarıdaki nedenlerden ötürü mevcut davada Sözleşme’nin 46.   maddesinin uygulanmasına karşı oy kullandım.   144   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   HÂKİM YÜKSEL’İN KISMİ MUTABIK VE KISMİ   MUHALİF GÖRÜŞÜ   Mevcut davada verilen kararda başvuranın Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi   ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi kapsamındaki   şikâyetlerine ilişkin olarak yapılan tespitlere katılıyorum. Fakat   Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 3 maddesi, 10. maddesi ve 18. maddesinin ihlal   edildiği konusunda çoğunluğun görüşünü paylaşmıyorum.   Bununla birlikte, 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiği tespiti   bakımından çoğunluğun görüşünü paylaşsam da söz konusu hüküm   kapsamında çoğunluk tarafından ileri sürülen belirli argümanlara katılmam   mümkün değildir.   I. SÖZLEŞME’NİN 10. MADDESİ KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET   HAKKINDA   1. Büyük Daire mevcut davada yasama bağışıklığının kaldırılmasına   ilişkin 20 Mayıs 2016 tarihli anayasa değişikliğinin öngörülebilirliğini ve   Ceza Kanunu’nun silahlı terör örgütü yöneticiliği ve/veya üyeliğine ilişkin   314 §§ 1 ve 2 maddesinin başvuranın davasının kendine özgü koşullarında   uygulanış biçiminin hukuka uygunluğunu inceleyerek, Sözleşme’nin 10.   maddesinin ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır. Çoğunluk, anayasa   değişikliğinin ve Ceza Kanunu’nun 314 §§ 1 ve 2 maddesinin yorumlanış   ve uygulanış biçiminin Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki kanunun   niteliği koşuluna uygun olmaması nedeniyle başvuranın ifade özgürlüğüne   yönelik müdahalenin kanunla öngörülmediği kanaatine varmıştır. Aşağıdaki   gerekçelerden ötürü bu hususta çoğunluğun görüşüne katılmadığımı   saygılarımla belirtirim.   2. Mevcut davada gözlemlenen müdahalenin kanunla öngörülmüş   olduğu ve dolayısıyla hukuka uygunluk koşulunu karşıladığı kanısındayım   (hukuka uygunluk meselesine ilişkin olarak Sözleşme’nin 5 ve 10.   maddeleri arasındaki etkileşim konusunda bk. Ragıp Zarakolu/Türkiye,   no. 15064/12, 15 Eylül 2020 kararındaki muhalif görüşüm). Dolayısıyla,   aşağıda ayrıntılarına değineceğim nedenlerden ötürü mevcut davadaki   müdahalenin Sözleşme’nin 10. maddesi anlamında bir gereklilik testi   uygulanarak incelenmesi gerekirdi (bu bağlamda bk. Mehmet Hasan   Altan/Türkiye, no. 13237/17, §§ 202-14, 20 Mart 2018; Steel ve   Diğerleri/Birleşik Krallık, 23 Eylül 1998, § 110, Karar ve Hüküm   Derlemeleri 1998-VII; ve Kandzhov/Bulgaristan, no. 68294/01, § 73,   6 Kasım 2008).   3. Mahkemenin yerleşik içtihadına göre, bir kuralın “öngörülebilir”   olması için kamu makamlarının keyfi müdahalelerine karşı belirli bir   derecede koruma sağlaması gerekir (diğer kararlar arasında bk. Centro   Europa 7 S.r.l. ve Di Stefano/İtalya [BD], no. 38433/09, § 143,   AİHM 2012). Ayrıca bir normun, kişilerin davranışlarını düzenlemelerine   imkân verecek şekilde yeterince net ifadeler içermesi gerekir. Nitekim   145   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   kişiler, belli bir eylemin yol açabileceği sonuçları makul olan derecede   öngörebilmelidir (diğer kararlar arasında bk. Karácsony ve   Diğerleri/Macaristan [BD], no. 42461/13 ve 44357/13, § 124, 17 Mayıs   2016; Delfi AS/Estonya [BD], no. 64569/09, § 121, AİHM 2015; ve   yukarıda anılan Centro Europa 7 S.r.l. ve Di Stefano, § 141).   Öngörülebilirlik, bir normun uygulanmasına ilişkin tüm usullerin ilgili norm   metninde belirtilmesini gerektirmemektedir (bk. Magyar Kétfarkú Kutya   Párt/Macaristan [BD], no. 201/17, § 94, 20 Ocak 2020).   4. Sözleşme’nin 34. maddesi kapsamında yapılan bir bireysel başvuruyu   incelerken Mahkeme’nin görevinin iç hukuku soyut olarak incelemek değil,   bunun başvurana uygulandığı şekliyle Sözleşme’nin ihlaline sebebiyet verip   vermediğini belirlemek olması son derece önemlidir (aynı kararda, § 96).   Kanaatimce, Büyük Daire Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki   “kanunla öngörülme” şartına dair genel ilkeleri açık ve etkili bir şekilde   ortaya koymuş olsa da söz konusu ilkelere dayanan değerlendirmesi anayasa   değişikliğinin ve Ceza Kanunu’nun 314§§ 1 ve 2 maddesinin soyut bir   değerlendirmesi olduğu görünmektedir ve bu haliyle yerleşik içtihadımıza   aykırıdır.   5. Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında, aşağıdaki hususları ele   alacağım: (i) anayasa değişikliğinin öngörülebilirliği, (ii) başvuranın   davasında yorumlandığı ve uygulandığı şekliyle Ceza Kanunu’nun 314 §§ 1   ve 2 maddesinin “kanunun niteliği” şartını karşılayıp karşılamadığı meselesi   ve (iii) başvuranın Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamındaki haklarına   yönelik müdahalenin haklı olup olmadığı meselesi.   (i) Anayasa değişikliğiyle ilgili olarak öncelikle, Daire’nin, 20 Kasım   2018 tarihli kararında, başvuranın anayasa değişikliğinin “kanunun niteliği”   şartını karşılamadığına dair şikâyetini, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi   kapsamında olsa bile, incelemiş olduğunu ve bu şikâyetin açıkça dayanaktan   yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verdiğini   hatırlatmak isterim. İlaveten, söz konusu anayasa değişikliğinin, muhalefet   partilerinin milletvekilleri de dâhil olmak üzere, Mecliste büyük bir   mutabakatla kabul edildiğinin de altını çizmek isterim. Anayasa   değişikliğinin özü hakkında bir önyargıda bulunmaksızın ve tartışmaya   girmeksizin, Anayasa’nın kurucu gücünün önemini vurgulayan 175.   maddesi uyarınca kabul edilen meşru bir anayasa değişikliği olduğu ileri   sürülebilir. Değişikliğin ilgili anayasal ve parlamenter usullere aykırı olarak   gerçekleştirildiğini gösteren herhangi bir yargısal tespitin olduğu   görünmemektedir.   6. Büyük Dairenin anayasa değişikliğine dair incelemesinin iki ana sütun   üzerine oturtulduğu görünmektedir. İlk olarak çoğunluk, yerel   mahkemelerin başvuranın konuşmalarının Anayasa’nın 83 § 1 maddesini   kapsayıp kapsamadığını incelemeyi haksız bir şekilde reddettiğine, yani   yerel mahkemelerin başvuranın ifadelerinin Anayasa’nın 83 § 1 maddesi   kapsamında olup olmadığını incelememesinin hatalı olduğuna karar   146   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   vermiştir.1 İkinci olarak çoğunluk, anayasa değişikliğinin 83 § 2 maddesinin   başvurana sağladığı korumadan yoksun bırakma etkisine sahip olduğu   sonucuna ulaşmıştır.   7. Başvuranın konuşmalarının içerikleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu   düşündüğüm ilk hususla ilgili olarak, yerel yargı makamlarının, yani   Cumhuriyet savcıları ve hâkimlerin başvuranın Anayasa’nın 83 § 1 maddesi   kapsamındaki korunmadan yararlanamamasını zımnen değerlendirdiklerinin   altını çizmek isterim. Kanaatimce, yerel mahkemelerin Türk hukuku ve   uygulamasına itibar etmediklerine dair tespite dayanak oluşturmayı haiz bir   unsur yoktur.   8. İkinci hususla ilgili olarak, yani 20 Mayıs 2016 tarihli anayasa   değişikliğinin başvurana Anayasa’nın sağladığı korumadan yoksun bırakma   etkisine sahip olup olmadığı, bunun sorumsuzluk ve dokunulmazlık   tanımını ve genel kavramlarını daraltmadığının veya değiştirmediğinin altını   çizmek isterim. Anayasa değişikliği yalnızca, kabul edildiği tarih itibariyle   haklarında Meclise intikal etmiş olan fezlekeler bulunan milletvekillerinin   yasama bağışıklıklarının kaldırılmasını düzenleyen usulü değiştirmiştir (bk.   kararın 137. paragrafı). Dolayısıyla, Meclisteki milletvekillerinin yasama   bağışıklıklarının kaldırılmasına ilişkin usuli güvenceler kapsamında bir   değişikliği etkili bir şekilde gerektirmiştir. Bu olgu çoğunluk tarafından   kabul edilse de kararın 268. paragrafında “değişikliğin ilgili milletvekilleri   için öngörülemeyen bir durum oluşturduğu” sonucuna varılırken bu olguya   dayanılmıştır. Başvuranın anayasa değişikliğinin öngörülebilirliği   bakımından belirli usuli güvencelerden yararlanamadığına yönelik   çoğunluğun   yaklaşımına   katılmadığımı   saygılarımla   belirtirim.   Sözleşme’nin sağladığı bu güvenceler ve anayasa değişikliğinin   öngörülebilirliğinin uygunluğu arasında bir ayrım yapılmalıdır.   9. Çoğunluğun, başvuran hakkında anayasa değişikliği olmaksızın bile   Anayasa’nın 83. maddesi uyarınca hâlâ kovuşturma yürütülüp   yürütülemeyeceği konusunu yeterince değerlendirmediği görülmektedir.   Aslında, milletvekillerinin sorumsuzluğu ve dokunulmazlığına dair   hükümler hâlâ yürürlüktedir.   10. Anayasa değişikliğinin öngörülebilirliğinin olağan hukukun   öngörülebilirliğiyle aynı doğrultuda değerlendirilebileceği konusunda derin   tereddütlerim olmasına rağmen, yukarıda anılan içtihat kriterlerini gereğince   dikkate almadan anayasa değişikliğinin öngörülebilirliğinden bahsetmenin   imkânsız değilse de zor olduğu görüşündeyim. Bu doğrultuda, başvuranın   konuşmalarının Anayasa’nın 83. maddesinin birinci fıkrası kapsamında   korunup korunmadığını yerel mahkemelerin incelemediği iddiası ile   anayasa değişikliğinin öngörülebilirliği arasındaki bir nedensellik bağını   ayırt etmek eşit derecede zordur. Anayasa değişikliğinin akabinde meydana   1Anayasa’nın 83. maddesinin 1. fıkrası şu şekildedir: “Türkiye Büyük Millet Meclisi   üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden,   o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başka bir karar alınmadıkça   bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.”   147   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   gelen bir gelişmenin- yani, yerel mahkemelerin başvuranın Anayasa’nın 83   § 1 maddesi kapsamındaki iddialarını incelemediği iddiasının- değişikliğin   öngörülebilirliği üzerinde bir etki oluşturmuş olabileceğine katılmıyorum.   11. Bu koşullar altında, çoğunluğun Mahkemenin anayasa   değişikliklerinin öngörülebilirliğine dair incelemelerde eşiğini düşürdüğünü   değerlendirdiğim bu görüşüne katılamayacağımı saygılarımla belirtirim.   (ii) Başvuranın davasındaki terörle bağlantılı suçları düzenleyen   hükümlerin yorumlanması ve uygulanmasının “kanunun niteliği” şartını   karşılayıp karşılamadığı meselesiyle ilgili olarak, başvuranın 10. madde   kapsamındaki bu hususa ilişkin şikâyetini Büyük Daire önünde açıkça ileri   sürmediği dava dosyasından anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, başvuranın   beyanlarının bu meselenin ayrıca incelenmesini haklı kıldığını   düşünmüyorum.   12. Çoğunluk, kararın 275. paragrafında, “terörün önlenmesiyle ve   terörle mücadele konusunda ceza kanunlarının hazırlanmasıyla ilişkili   zorlukların farkında olduklarını ve üye Devletlerin, uygulanışı yargı   makamlarının pratikte nasıl yorumlanacağına bağlı olan genel ifadelere   kaçınılmaz olarak bir dereceye kadar başvurduklarını” belirtmiştir. Ancak,   somut başvuruda çoğunluğun vardığı sonucun, terörle ilişkili zorlukların   farkında   olunduğu   anlamına   geldiğinin   kolaylıkla   söylenip   söylenemeyeceğinden emin değilim. Terörle bağlantılı suçların   yorumlanması ve uygulanmasının kanunla öngörülmediği şeklindeki tespit,   son derece ciddi bir tespit olup, aynı derecede ciddi ve inandırıcı   gerekçelerin yanı sıra başvuranın bu husustaki açık bir iddiası ile   desteklenmelidir. Kanaatimce, somut başvuruda böyle bir durum söz   konusu olmamıştır.   13. “Başvuranın davasında terörle bağlantılı suçlarla ilgili hükümlerin   yorumlanması ve uygulanmasının” söz konusu kanunun niteliği bakımından   sorun teşkil ettiğini düşünen çoğunluğun bu yöndeki tespitine katılmadığımı   saygılarımla bildiririm. Yukarıda bahsedildiği üzere, Mahkemenin   gerçekleştirdiği kanunilik incelemesinin kapsamının tespit edilmesi   gerektiğine inanıyorum. Bu bağlamda 10. madde kapsamındaki   incelememin son kısmına geçeceğim.   (iii) Yukarıda açıkladığım üzere, somut davada müdahalenin demokratik   bir toplumda gerekli olup olmadığı konusunu incelemiş olmayı tercih   ederdim. Bu bağlamda, müdahaleyle ulaşılmak istenen meşru amaçların, 10.   madde gereğince, terörle mücadele edilmesi ve ulusal güvenliğin ve kamu   güvenliğinin korunması şeklindeki amaçlar izlediğini kabul etmeye hazırım.   Gereklilik konusuna gelince, Sözleşme’nin 10 § 2 maddesi kapsamında,   siyasi konuşmalar veya kamuyu ilgilendiren konularla ilgili tartışmalar   hususundaki kısıtlamalara pek yer verilmediği doğrudur. Aslında, muhalefet   partisi milletvekillerinin ifade özgürlüğüne yönelik müdahaleler,   Mahkemenin en yakından incelemesine tabi tutulmayı gerektirmektedir (bk.   Castells/İspanya, 23 Nisan 1992, § 42, Seri A no. 236). Ancak, özellikle de   Türk güvenlik güçleri ile PKK arasında yaşanan silahlı çatışmalar   neticesinde olay tarihinde bölgede hüküm süren gergin durum dikkate   148   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   alındığında, başvuranın ihtilaf konusu konuşmalarının şiddetin kullanımını   yücelttiği ve övdüğü şeklinde nitelendirilemeyeceği ve tamamen barışçıl   olduğunun ve kamu yararına bir tartışmaya katkı sunduğunun   söylenebileceği konusunda şüphelerim bulunmaktadır (bk. Sürek/Türkiye   (no. 1) [BD], no. 26682/95, § 62, AİHM 1999-IV). Bu noktada, başvuran   hakkındaki ceza yargılamalarının halen yerel mahkemeler nezdinde derdest   olduğunu da belirtmek isterim ve masumiyet karinesi ilkesi uyarınca, söz   konusu yargılamaların sonucuna herhangi bir şekilde halel getirmemek için   dikkatli olacağım.   14. Yukarıda belirtilen hususları dikkate alarak, başvuranın haklarına   yönelik müdahalenin gerek öngörülebilir olması gerekse “kanunun niteliği”   koşuluna uygun olması nedeniyle kanunla öngörüldüğü ve acil toplumsal bir   ihtiyacı karşılaması ve ulaşılmak istenen meşru amaçla orantılı olması   nedeniyle demokratik bir toplumda gerekli olduğu sonucuna varmış   bulunmaktayım.   II. SÖZLEŞME’NİN 5 § 1 MADDESİ KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET   HAKKINDA   15. Başvuran, gerek yakalandıktan hemen sonraki ilk dönemde gerekse   yerel makamlarca tutuklanmasına karar verildiği ve tutukluluk süresinin   uzatıldığı sonraki dönemlerde hakkında makul bir şüphe bulunmadığı   hususunda şikâyetçi olmuştur. Bu konuda, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi   kapsamında makul şüphe bulunmadığı yönündeki çoğunluk görüşüne   katılamayacağımı saygılarımla bildiririm. Büyük Dairenin, bu konuda   Mahkemenin yerleşik içtihadına dayanılarak verilen Daire kararından   ayrılmasını gerektirecek herhangi bir neden bulunmadığı kanısındayım (bk.   diğer kararlar arasında, Fox, Campbell ve Hartley/Birleşik Krallık, 30   Ağustos 1990, Seri A no. 182; O’Hara/Birleşik Krallık, no. 37555/97,   AİHM 2001-X; ve Çiçek/Türkiye (k.k.), no. 72774/10, § 62, 3 Mart 2015).   Özellikle, Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesinde, yakalama sırasında   suçlamada bulunmak için soruşturma makamlarınca yeterli delil toplanmış   olması gibi bir koşulun öngörülmediği şeklindeki Mahkeme içtihadına atıfta   bulunmak istiyorum. Dolayısıyla, şüpheye neden olan olay ve olguların,   mahkûmiyet kararını ve hatta ceza soruşturması sürecinin sonraki   aşamasında söz konusu olan suçlamayı haklı kılmak için gerekli olan olay   ve olgularla aynı düzeyde olması gerekmez(bk. Murray/Birleşik Krallık,   28 Ekim 1994, § 55, Seri A no. 300-A, ve Yüksel ve Diğerleri/Türkiye, no.   55835/09 ve 2 diğer başvuru numarası, § 52, 31 Mayıs 2016). Bu bağlamda,   Mahkeme de, Anayasa Mahkemesi ve Dairenin yaptığı gibi, ceza davası   dosyasında yer alan, tutukluluğa esas teşkil eden somut şüpheyi   doğrulayabilecek veya giderebilecek ilgili tüm delilleri incelemelidir ve   sadece ilk derecede sunulan delillerle bağlı olamaz (bk. bu davaya   uygulanabildiği ölçüde, yukarıda anılan Yüksel ve Diğerleri, §§ 51-59,   Tekin/Türkiye (k.k.), no. 3501/09, §§ 55-62, 18 Kasım 2014 ve   Metin/Türkiye (k.k.), no. 77479/11, §§ 53-64, 3 Mart 2015).   149   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   16. Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamındaki şikâyetin esasıyla ilgili   olarak, Dairenin 20 Kasım 2018 tarihli kararında yer alan tespitlere   tamamen katılıyorum. Bu anlamda, özellikle de dosyada da görülebilecek   olan şu üç delile dikkat çekmek istiyorum: Başvuranın bir gösteri sırasında   dile getirdiği PKK’nın liderinin heykelini dikecekleri yönündeki beyanları   ve 21 Nisan 2013 tarihinde bir siyasi partinin il başkanlığında yapmış   olduğu ve diğer hususların yanı sıra, PKK’nın ilk terör saldırılarını “1984   hamlesi” ve “Şemdinli ve Eruh direnişi” olarak nitelendirdiği konuşması   (bk. kararın 79. paragrafı); PKK’nın üst düzey yöneticilerinin kendi   aralarında ve bu kişiler ile başvuran arasında geçen konuşmaların kayıtları   (bk. kararın 79. paragrafı); ve 6 Ekim 2014 tarihinde HDP’nin resmi Twitter   hesabından atılan tweetler (bk. kararın 20. paragrafı). Bu deliller, olaylar ve   Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında şüphe aşamasında gereken maddi   dayanak düzeyi konusundaki koşullar ışığında, başvuranın suç işlediği   konusunda “makul şüpheye” dayanılarak yakalandığı ve tutuklandığı   kanısındayım.   17. Yukarıda belirtilen hususlar ışığında, yerel makamların başvuranın   suç işlediği yönünde makul şüphenin bulunduğu sonucuna varması için   yeterli gerekçenin mevcut olduğuna inanıyorum. Dolayısıyla, Sözleşme’nin   5 § 1 maddesinin ihlal edilmediği kanaatindeyim.   III. SÖZLEŞME’NİN 5 § 3 MADDESİ KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET   HAKKINDA   18. Başvuranın Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi kapsamında bir ihlalin   mağduru olduğunu artık iddia edemeyeceği kanaatinde olduğumdan, söz   konusu hüküm kapsamındaki şikâyetin esasıyla ilgili olarak çoğunluğun   tespitlerine karşı oy kullandım.   IV. SÖZLEŞME’YE EK 1 NO.LU PROTOKOL’ÜN 3. MADDESİ   KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET HAKKINDA   19. Başvuranın Sözleşme’ye ek 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesi   kapsamındaki şikâyetiyle ilgili olarak; somut davanın koşulları kapsamında,   başvuranın, yetkili sulh ceza hâkimliklerinin ve ağır ceza mahkemelerinin   başvuranın tutukluluk halinin devamına ilişkin kararlarının, milletvekili   statüsü ve siyasi bir partinin eş başkanı olması nedeniyle makul olmadığı   yönündeki iddialarını değerlendirmedikleri gerekçesiyle söz konusu   hükmün ihlal edildiği hususundaki tespite katılıyorum. Bu konuyla ilgili   olarak, Anayasa Mahkemesinin ikinci kararında 5 § 3 maddesi kapsamında   olsa dahi dikkate alınan çoğunluk tespitlerine katılıyorum.   20. Ancak, gerekçenin bazı kısımlarına mutabık olmadığımı   saygılarımla bildirmek isterim. Bu kısımlar çoğunluğun 1 No.lu Protokol’ün   3. maddesi kapsamındaki değerlendirmesinde yer alan, Sözleşme’nin 10.   maddesinin ve 5 § 1 maddesinin ihlal edildiği tespitlerine yönelik olarak   yapılan atıflarla ilgilidir (özellikle bk. kararın 394. paragrafı).   150   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   V. SÖZLEŞME’NİN 18. MADDESİ KAPSAMINDAKİ ŞİKÂYET   HAKKINDA   21. Somut davanın koşullarını dikkate alarak, Sözleşme’nin 5.   maddesiyle birlikte değerlendirildiğinde 18. maddesinin ihlal edildiği   yönündeki tespite karşı oy kullandım. Zira bu tespitin Mahkemenin   içtihadına uygun olup olmadığı konusunda ciddi şüphelerim bulunmaktadır   (bk. özellikle, Merabishvili/Gürcistan [BD], no. 72508/13, 28 Kasım 2017).   22. Mahkemenin içtihadına göre, Sözleşme’nin 5. maddesiyle birlikte   değerlendirildiğinde 18. maddesi kapsamında bir şikâyet mevcutsa,   Mahkeme öncelikle başvuranın özgürlüğünden yoksun bırakılmasında   Sözleşme’ye uygun bir amaç izlenip izlenmediğini inceler (bk. Rasul   Jafarov/Azerbaycan, no. 69981/14, §§ 153-63, 17 Mart 2016 ve   Khodorkovski/Rusya, no. 5829/04, §§ 254-61, 31 Mayıs 2011). Mahkeme   ikinci olarak, yetkililerin eylemlerinin, filli olarak uygun olmayan   gerekçelerden kaynaklandığına dair herhangi bir delil olup olmadığını   inceler ve kararını Merabishvili kararında (yukarıda anılan, §§ 309-17) yer   alan kriterlere uygun olarak “hukuki anlamdaki delillere” ve olaylara ilişkin   kendi   değerlendirmesine   dayandırmalıdır   (bk.   Kavala/Türkiye,   no. 28749/18, 10 Aralık 2019 kararındaki muhalif görüşüm).   23. İlk hususla ilgili olarak, yukarıda belirtilen gerekçelerle, başvuranın   ceza gerektiren bir suç işlediğine dair “makul şüphe” sebebiyle   tutuklandığının söylenebileceği görüşündeyim. Diğer bir deyişle, başvuran   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamında öngörülen bir amaç dâhilinde   özgürlüğünden yoksun bırakılmıştır. Bu sebeple, “yetkili makamların   başvuranın tutuklanmasına ilişkin olarak ortaya koydukları amaçların   yalnızca gizli bir siyasi amacın kılıfı” olduğu yönündeki çoğunluk görüşüne   katılmıyorum. Bu bağlamda ilk olarak, Türk hukuku kapsamında   Sözleşme’nin 5 § 1 maddesinde yer alan “makul şüphe” hususunda daha   yüksek bir koruma düzeyi bulunduğunu vurgulamak isterim.2 Somut   davada, Anayasa Mahkemesi de dâhil olmak üzere yerel mahkemeler   başvuranın tutukluluğunu incelemiş ve başvuranın suç işlediği hususunda   kuvvetli şüphe bulunduğuna ilişkin yeterli gerekçeler bulunduğuna karar   vermiştir. Diğer bir deyişle yerel mahkemeler, Sözleşme’nin 5 § 1 (c)   maddesi kapsamında gereken “makul şüpheden” daha üst düzeyde bir şüphe   bulunduğunu tespit etmiştir. İkinci olarak, çoğunluğun başvuranın   tutuklanma gerekçelerini titiz ve detaylı şekilde incelemesinin ardından,   yukarıda bahsedilen sonuca varması; söz konusu gerekçelerin mesnetsiz   olmadığı veya uydurulmadığı anlamına gelmektedir. Ayrıca Dairenin   başvuranın tutuklanmasına ilişkin olarak incelemede bulunduğunu ve “...   2 Anayasa’nın 19. maddesinin 3. fıkrası uyarınca; kişiler ancak suç işlediklerine dair   kuvvetli bir şüphe bulunması durumunda tutuklanabilir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun   100. maddesi uyarınca; bir kişinin suç işlediğine dair kuvvetli şüpheye yer veren   somutdelillerin bulunması ve tutuklamanın aynı hükümde yer alan gerekçelerden birine   dayanması durumunda kişi tutuklanabilir.   151   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   ceza davası dosyasında, başvuranın yargılandığı suçlardan en azından   birkaçını işlediğine dair objektif bir gözlemciyi ikna edecek yeterlilikte bilgi   bulunduğu” sonucuna vardığını belirtmek isterim (bk. Daire kararının 169.   paragrafı). Bu etkenleri dikkate alarak, yerel mahkemelerin ve Dairenin   Sözleşme’nin 5 § 1 (c) maddesi kapsamındaki “makul şüpheye” ilişkin   olarak vardığı sonuçlardan ayrılmayı haklı kılacak ikna edici gerekçeler   sunulduğuna ikna olmuş değilim. Bu koşullar, başvuranın tutukluluğunun   Sözleşme kapsamında öngörülen meşru bir amaca hizmet ettiği sonucuna   varmama neden olmuştur. Bu nedenle, başvuranın tutuklanmasına ilişkin   olarak ortaya konulan amaçların yalnızca gizli bir amacın kılıfı olduğu   hususundaki çoğunluk görüşünü kabul etmek benim açımdan zor   görünmektedir.   24. İkinci hususla ilgili olarak aşağıdaki etkenlerden dolayı, somut   davada uygun olmayan gerekçeler bulunmadığı kanaatindeyim.   25. İlk olarak, başvuranın temel şikâyeti, kendisinin ve partisindeki diğer   kişilerin Türk siyasi sahnesindeki duruşları nedeniyle özel olarak hedef   alınmalarıyla ilgilidir. Ancak, taraflarca sunulan belgelerden anlaşıldığı   üzere, başka siyasi partilerde yer alıp hakkında ceza davası açılan   milletvekilleri de mevcuttur (bk. kararın 57 ve 58. paragrafları). Bu nedenle,   yerel yargı makamlarının bazı milletvekillerini özellikle hedef aldığı   söylenemez.   26. İkinci olarak, belirli bir davada, sanığa yönelik tutuklama tedbirinin   azami özenle ve Sözleşme ve Mahkeme’nin ilgili içtihatlarına uygun şekilde   uygulanmasını sağlamak öncelikle yerel yargı makamlarının görevidir. Bu   bağlamda, dava dosyasına göre, başvuranın tutukluluğu yerel mahkeme   hâkimleri tarafından resen veya başvuranın talebi üzerine pek çok kez   incelenmiştir. Nitekim yerel mahkemeler başvuranın tutukluluğunu 4 Kasım   2016 tarihinden itibaren düzenli olarak ve gecikmeksizin incelemiştir.   Ayrıca Anayasa Mahkemesi 9 Haziran 2020 tarihli kararında, Anayasa’nın   19. maddesinin ihlal edildiğine oy birliğiyle hükmetmiş ve yerel yargı   makamlarının başvuranın tutukluluğunun devamına karar verirken,   başvuranın seçimlerde yer alma ve siyasi faaliyetlere katılma hakkıyla ilgili   görüşleri konusunda ilgili ve yeterli gerekçeler ortaya koymadığını tespit   etmiştir. Ancak, başvuranın tutukluluğu incelendiğinde bazı açılardan   Anayasa’nın 19. maddesine aykırı olduğunun tespit edilmesi, başvuranın   Sözleşme’de öngörülen amaçlar dışında bir amaçla tutuklandığı sonucuna   varılması için yeterli değildir. Ayrıca 11 Temmuz 2018 tarihli kararda, Ceza   Muhakemesi Kanunu’nun 141. maddesi uyarınca başvuran lehine tazminata   hükmedilmiştir. Bu nedenle, yargı makamlarının uygunsuz şekilde ve   Sözleşme’yi açıkça göz ardı ederek hareket ettiğini düşünmüyorum.   27. Ayrıca, çoğunluğa Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamındaki   gerekçelendirmelerinin belirli kısımları bakımından katılmadığımı   saygılarımla belirtmek isterim.   28. İlk olarak, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun yapısının, Büyük   Dairenin Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamındaki incelemesinin amaçları   doğrultusunda ilgili olmadığını belirtmeliyim (bk. kararın 434.   152   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   paragrafı). Aslında çoğunluk, egemen bir ulus tarafından kabul edilen bir   halk oylamasıyla bu organın yapısında meydana gelen değişiklikleri   eleştirmekte ve bu değişikliklerin somut davada başvuran üzerinde nasıl bir   etkisi olduğunu değerlendirmemekte ya da bu hususun nasıl ilgili olduğunu   açıklamamaktadır. Yeni yapı ile iddia edilen gizli amaç arasında bir illiyet   bağı bulunmadığından, bu durum, halk oylamasında ortaya konulan anayasa   değişikliklerinin soyut olarak incelenmesi anlamına gelmektedir. Bu   nedenle, somut davada, Büyük Dairenin bu konuyu resen incelemesi için   herhangi bir talep olup olmadığından emin değilim.   29. İkinci olarak, Büyük Daire, diğer tutuklu milletvekilleri aleyhindeki   ceza yargılamalarının içeriğine erişiminin olmadığını kabul etmekle birlikte,   uluslararası gözlemcilerin rapor ve görüşleri ışığında, söz konusu   milletvekillerinin özgürlüklerinden yoksun bırakılmalarının temel   nedeninin, siyasi konuşmalarına dayandığına karar vermiş ve bu bağlamda,   başvuranın tutukluluğunun münferit bir vaka olmadığı sonucuna varmıştır   (bk. kararın 428. paragrafı). Bu noktada, söz konusu milletvekillerinin   bazılarıyla ilgili davaların hâlihazırda Mahkememiz önünde derdest   olduğunun altını çizmeliyim. Dolayısıyla, mütevazı görüşüme göre,   çoğunluğun kabul ettiği gerekçelendirme, Büyük Dairenin incelemeye davet   edildiği hukuki sorunların ötesine geçmektedir.   30. Yukarıda anılan hususlar dikkate alındığında, başvuranın, Türk yargı   mekanizmasının tamamının, kendisi aleyhine ceza yargılamaları başlatarak   siyasi gündem doğrultusunda hareket ettiği yönündeki iddiasını   destekleyebilecek yeterli delilin bulunmadığına inanıyorum. Çoğunluğun   gerekçelendirmesi, başvuranın ilk tutukluluğunun olgusal gerekçelerinin de   bir parçasını oluşturan “aynı olgusal bağlama”, yani 6-8 Ekim olaylarına   dayandığı kanaatinde oldukları ikinci tutukluluğuna bağlı olduğundan,   aşağıdaki gözlemlerde bulunmak istiyorum (bk. kararın 432-33 ve 440-42   paragrafları).   31. Bu konunun belirli yönlerini Sözleşme’nin 46. maddesi   kapsamındaki ayrık görüşümde ele almış olsam da önemi itibariyle bu   analizin bir kısmı tekrarlanmaya değerdir. İlk olarak, başvuranın ikinci   tutukluluğuna ilişkin hukuki ve olgusal meselelerin Anayasa Mahkemesine   yaptığı bireysel başvurunun konusu olduğunu tekrar belirtmeliyim;   dolayısıyla, bu konu, yerel makamlar önünde halen derdesttir. İkinci olarak,   somut davada çoğunluk, şikâyeti Sözleşme’nin 5. maddesi ile 18. maddesi   kapsamında değerlendirmiştir. Ancak, Sözleşme’nin 5. maddesi kapsamında   Büyük Dairenin inceleme konusu, başvuranın 4 Kasım 2016-7 Aralık 2018   tarihleri arasındaki ilk tutukluluğu olup 20 Eylül 2019 tarihinde hükmedilen   ve halen devam eden ikinci tutukluluğu ile ilgili olmamıştır. Çoğunluğun   yaklaşımında muhtemelen başvuranın ikinci tutukluluğunun aslında ilk   tutukluluğunun devamı olduğunu ima edilse de her iki tutuklama kararının   da aynı olgusal bağlama dayandığının iddia edildiği dikkate alındığında,   Sözleşme’nin 46. maddesi kapsamındaki ayrık görüşümde belirttiğim   nedenlerin yanı sıra aşağıdaki nedenlerden dolayı bu görüşe katılamıyorum.   Birincil olgular veya bağlamsal olgular ya da olaylar silsilesi hakkındaki   153   SELAHATTİN DEMİRTAŞ / TÜRKİYE (No. 2) KARARI – AYRIK GÖRÜŞLER   bilgiler anlamına gelen ikinci dereceden delillerin, Mahkemenin 18. madde   kapsamındaki şikâyetleri incelemesi sırasında genel ve daha geniş bağlamın   değerlendirilmesinde dikkate alınabileceği doğrudur (bk. yukarıda anılan   Merabishvili, § 317). Ancak, ikinci dereceden delillerin, başvuranla ilgili   hukuki meseleler biçimini aldığı durumlarda, Mahkemenin yaklaşımı farklı   olabilir. Nitekim Navalnyy /Rusya ([BD], no.29580/12 ve diğer 4 başvuru,   § 171, 15 Kasım 2018) davasında, Mahkeme, başvuranın aleyhindeki ceza   yargılamaları ile eşzamanlı olan iki ceza yargılamasını, ilgili olguları tespit   ettiği önceki kararlarına atıfta bulunarak 18. madde kapsamındaki (davanın   genel bağlamı ile ilgili olan) değerlendirmesinde dikkate almış ve bu iki   ceza yargılamasında dile getirilen hukuki meseleleri karara bağlamıştır   (Navalnyy ve Ofitserov/Rusya, no.46632/13 ve 28671/14, §§ 116-19, 23   Şubat 2016, ve Navalnyye/Rusya, no. 101/15, §§ 83-84, 17 Ekim 2017   davalarına atıf yapılmıştır).   32. Yukarıdaki hususlar ışığında, başvuranın somut davadaki ikinci   tutukluluğu, benim bakış açıma göre, yalnızca ikinci dereceden delil   değildir; bu, yerel mahkemeler önünde derdest olan hukuki bir meseledir ve   Mahkemenin, 18. madde kapsamındaki şikâyetin birlikte incelendiği 5.   madde kapsamındaki incelemesinin bir parçasını oluşturmamaktadır. Bu   koşullar altında, çoğunluğun yaklaşımı, Büyük Daire önündeki davanın   kapsamını daha önce görülmemiş bir şekilde genişletme riski taşıyabilir ve   bu tutumu kabul etmekte tereddüt ediyorum. Böylesi yeni bir yaklaşıma ek   olarak, çoğunluk, başvuranın ikinci tutukluluğunun gerekçelerini (ikinci   tutukluluğun 5. madde uyarınca incelemesi kapsamında yer almaması   nedeniyle) bu madde kapsamında değil, Sözleşme’nin 18. maddesi   kapsamında incelemiş ve “...yerel makamların, özellikle, başvuranın   yaklaşık beş yıl önce, 6 ve 8 Ekim 2014 tarihleri arasında işlendiği iddia   edilen bir suça iştirak ettiği şüphesiyle değil, daha ziyade tutukluluğunu   devam ettirmekle ve böylece siyasi faaliyetlerini yerine getirmesini   engellemekle ilgilendiğinin görüldüğü” sonucuna varmıştır (bk. kararın 433.   paragrafı). Tüm saygımla, yerel mahkemeler önünde derdest olan ve 5.   madde kapsamındaki şikâyette yer almayan bir hukuki meseleden   kaynaklanan bu tür bir tespitin, Mahkemenin kararını hukuki anlamda   delillere dayandırması gerektiği ilkesine uygun olup olmadığı konusunda   şüphelerimi sürdürüyorum. Bu nedenle, çoğunluğun ne yaklaşımını ne de   sonucunu kabul edemiyorum.   33. Yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı, somut davada, Sözleşme'nin   5. maddesi ile birlikte 18. maddesinin ihlal edilmediğine inanıyorum.   154  

Full & Egal Universal Law Academy