© ევროპის საბჭო/ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2013. წინამდებარე თარგმანი განხორციელებულია ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა ნდობის ფონდის მხარდაჭერით. (/humanrightstrustfund). იგი არ არის სასამართლოსათვის სავალდებულო. შემდგომი ინფორმაციისათვის იხილეთ სრული საავტორო უფლებების თაობაზე მითითება წინამდებარე დოკუმენტის ბოლოს.
© Council of Europe/ European Court of Human Rights, 2013. This translation was commissioned with the support of Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court. For further information see the full copyright indication at the end of this document.
© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2013. La présente traduction a été effectuée avec la soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour. Pour plus de renseignements veuillez lire l’indication de copyrights/droits d’auteur a la fine du présent document.
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო
მეოთხე სექცია
სტილი და მორისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ
(საჩივარი no. 68416/01)
გადაწყვეტილება
სტრასბურგი
15 თებერვალი 2005
საბოლოო
15/05/2005
საქმეში სტილი და მორისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ,
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (მეოთხე სექცია) პალატა, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ:
ბ-ნი მ. პელონპა, პრეზიდენტი,
სერ ნიკოლას ბრატცა,
ქ-ნი ვ. სტრაჟნიჩკა,
ბ-ნი ჯ. კასადევალი,
ბ-ნი რ. მარუსტე,
ბ-ნი ს. პავლოვსჩი,
ბ-ნი ლ. გარლიცკი, მოსამართლეები,
და ბ-ნი მ. ო’ბოილი, სექციის გამწესრიგებელი,
2004 წლის 7 სექტემბერსა და 2005 წლის 25 იანვარს გამართული საიდუმლო
თათბირის შედეგად, აცხადებს შემდეგ გადაწყვეტილებას, რომელიც მიღებულია ბოლოს მოხსენიებულ დღეს:
პროცედურა
1. საქმეს საფუძვლად დაედო საჩივარი (no. 68416/01) დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, რომელიც სასამართლოში შეტანილი იქნა 2000 წლის 20 სექტემბერს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (“კონვენცია”) 34-ე მუხლის საფუძველზე გაერთიანებული სამეფოს ორი მოქალაქის, ქ-ნი ელენ სტილისა და ბ-ნი დეივიდ მორისის (”მოსარჩელეები”) მიერ.
2. მოსარჩელეებს, რომელთაც მიენიჭათ სამართლებრივი დახმარება, წარმოდგენილი იქნენ ბ-ნი მ. სტეფენსის მიერ, რომელიც არის ადვოკატი და საქმიანობს ლონდონში. გაერთიანებული სამეფოს მთავრობა (“მთავრობა”) წარმოდგენილი იქნა მისი აგენტის, ბ-ნი დ. უალტონის მიერ უცხოეთისა და თანამეგობრობის უწყებიდან.
3. მოსარჩელეებს ნაგულვები აქვთ, რომ მათ წინააღმდეგ წამოწყებული დიფამაციის პროცესის შედეგად დაირღვა კონვენციის მე-6(§1) მუხლით გათვალისწინებული საქმის სამართლიანი განხილვის უფლება და მე-10 მუხლით გათვალისწინებული გამოხატვის თავისუფლება.
4. საჩივარი გადაეცა სასამართლოს მეოთხე სექციას (რეგლამენტის 52-ე (§1) მუხლი). ამ სექციის ფარგლებში, პალატა, რომელიც განიხილავს საქმეს (კონვენციის 27-ე (§1) მუხლი), შექმნილია სასამართლოს რეგლამენტის 26-ე (§1) მუხლის შესაბამისად.
5. 2004 წლის 6 აპრილის გადაწყვეტილებით პალატამ საჩივარი ნაწილობრივ მისაღებად ცნო.
6. საქმის საჯარო მოსმენა ჩატარდა ადამიანის უფლებათა შენობაში, სტრასბურგში, 2004 წლის 7 სექტემბერს (რეგლამენტის 59-ე (§3) მუხლი).
სასამართლოს წინაშე გამოცხადდნენ:
მთავრობის მხრიდან
ბ-ნი დ. უალტონი, უცხოეთისა და თანამეგობრობის უწყება, აგენტი,
ბ-ნი ფ. სეილსი, დამცველი,
ბ-ნი ა. ბრაუნი,
ბ-ნი დ. უილინკი,
ბ-ნი რ. ვრაითი, მრჩეველი,
მოსარჩელეთა მხრიდან
ბ-ნი ქ. სტარმერი, დამცველი,
ბ-ნი მ. სტეფენსი, სოლისიტორი,
ბ-ნი ა. ჰადსონი, უმცროსი დამცველი,
ქ-ნი ფ. ვრაითი, მრჩეველი.
სასამართლომ მოისმინა ბ-ნ სტარმერისა და ბ-ნ სეილსის მიმართვები.
7. მოსმენის შემდეგ ორივე მხარემ წარადგინა ინფორმაცია, რომელიც მოსამართლე სერ ნიკოლას ბრატცამ საქმის მოსმენის დროს გამოითხოვა.
Fფაქტები საქმის გარემოებები
A. პროკლამაცია
8. მოსარჩელეები, Hელენ სტილი და დეივიდ მორისი დაბადებულნი არიან, შესაბამისად, 1965 და 1954 წელს და ცხოვრობენ ლონდონში.
9. იმ პერიოდის განმავლობაში, რომელსაც საჩივარი შეეხება, ქ-ნი სტილი იყო არასრული სამუშაო განაკვეთის მქონე ბარის თანამშრომელი; მის შემოსავალს შეადგენდა დაახლოებით 65 გირვანქა სტერლინგი (GBP) კვირაში. სხვა დროს მას არ გააჩნდა ხელფასი და დამოკიდებული იყო საშემოსავლო დახმარებაზე. ბ-ნ მორისს, ყოფილი ფოსტის მუშაკს, არ გააჩნდა ხელფასი, და ასევე დამოკიდებული იყო საშემოსავლო დახმარებაზე. იგი იყო მარტოხელა მშობელი და დღიდან დღემდე პასუხისმგებელი თავისი ვაჟიშვილის მოვლაზე, რომელიც საქმის განხილვის დროს 4 წლის ასაკისა იყო. იმ დროისათვის მოსარჩელეები გაერთიანებულები იყვნენ London Greenpeace-ში, რომელიც წარმოადგენდა მცირე ჯგუფს, არ იყო დაკავშირებული Greenpeace International-თან და ახორციელებდა კამპანიას ძირითადად გარემოდაცვით და სოციალურ საკითხებზე.
10. შუა 1980 წლებში London Greenpeace-მა წამოიწყო მაკდონალდსის საწინააღმდეგო კამპანია. 1986 წელს, როგორც ამ კამპანიის ნაწილი, გამოშვებული და გავრცელებული იქნა ექვსფურცლიანი პროკლამაცია სახელწოდებით “რა არის ცუდი მაკდონალდსში?” (“პროკლამაცია”). 1987 წლის დასაწყისში იგი ხელახლა იქნა დაბეჭდილი.
11. პროკლამაციის პირველ გვერდზე ნაჩვენები იყო გროტესკული კარიკატურა კაცისა, რომელსაც ეხურა სტეტსონის მარკის ქუდი, თვალებზე გამოსახული ჰქონდა დოლარის ნიშნები, ხოლო ზურგსუკან მალავდა “რონალდ მაკდონალდის” კლოუნის ნიღაბს. Mმე-2-5 გვერდების ზედა მხარეს გამოსახული იყო სათაური, რომელიც მოიცავდა მაკდონალდსის “ოქროს თაღის” სიმბოლოს და მასზე განლაგებულ შემდეგ სიტყვებს _ “მაკდოლარები, მაკსიხარბე, მაკსიმსივნე, მაკმკვლელობა, მაკდაავადება”.
12. პროკლამაციის ტექსტის მე-2 გვერდზე ეწერა (ნაწყვეტი):
“რა კავშირია მაკდონალდსსა და “მესამე მსოფლიოში” არსებულ შიმშილს შორის?
არასოდეს გვაწუხებს დანაშაულის გრძნობა ჭამის დროს, როდესაც მშიერ აფრიკელ ბავშვებს ვუცქერთ ტელევიზიით. თუ თქვენ უგზავნით ფულს Band Aid-ს, ან Oxfam-ის მაღაზიას, ეს კარგია მორალური თვალსაზრისით, მაგრამ პოლიტიკურად უსარგებლოა სრულიად. ეს პასუხისმგებლობისაგან ათავისუფლებს მთავრობას და ვერაფერს აკლებს მრავალეროვნული კორპორაციების ძალაუფლებას.
დოლარების წყურვილი
მაკდონალდსი ერთ-ერთია იმ გიგანტურ კორპორაციებს შორის, რომლებმაც ღარიბ ქვეყნებში ფართო ინვესტიციების წყალობით, შეიძინეს დიდძალი მიწები დოლარმოწყურებული (ხშირად სამხედრო) მმართველებისა თუ პრივილეგირებული ელიტისაგან, მიწებიდან იმ მცირე ფერმების გასახლების მეშვეობით, რომლებიც სახლობდნენ რა იქ, საკვებს ამზადებდნენ საკუთარი ხალხისათვის.
აშშ დოლარის ძალაუფლება იმას გულისხმობს, რომ ტექნოლოგიებისა და წარმოებული საქონლის შეძენის მიზნით, ღარიბი ქვეყნები გაბმულნი არიან შტატებისათვის სულ ურო და უფრო მეტი საკვების დამზადების მახეში. მსოფლიოს უღარიბესი 40 ქვეყნიდან 36 მათგანს საკვები შემოაქვს შტატებში – უმდიდრეს ქვეყანაში.
ეკონომიკური იმპერიალიზმი
“მესამე მსოფლიოს” ზოგიერთი ქვეყანა, სადაც ბავშვების უმრავლესობა საკვების ნაკლებობას განიცდის, ამჟამად ახორციელებს თავისი ძირითადი მოსავლის _ როგორიც არის ცხოველთა საკვები _ ექსპორტს, ანუ, ემსახურება მსხვილი რქოსანი პირუტყვის გასუქებას ჰამბურგერებად მათი გადაქცევისათვის “პირველ მსოფლიოში”. ღარიბ ქვეყნებში მილიონობით აკრი საუკეთესო საფერმო მიწა გამოყენებულია ჩვენი სარგებლობისათვის – ჩაის, ყავის, თამბაქოსა და სხვა კულტურებისათვის, მაშინ როდესაც, იქაური ხალხი შიმშილობს. მაკდონალდსი პირდაპირაა ჩართული ამ ეკონომიკურ იმპერიალიზმში, რომლის შედეგადაც შავკანიანი ხალხი კვლავ ღარიბი რჩება, ხოლო თეთრკანიანები კი სუქდებიან.
რესურსების ბოროტად გამოყენება
მარცვლეული სამხრეთ ამერიკის ქვეყნებში რქოსანი პირუტყვის საკვებია მაკდონალდსის ჰამბურგერებისათვის ხორცის საწარმოებლად. პირუტყვი მოიხმარს 10-ჯერ უფრო მეტ მარცვლეულსა და სოიას, ვიდრე ადამიანი: ერთი კალორია ძროხის ხორცი მოითხოვს ათ კალორია მარცვლეულს. 145 მილიონი ტონა მარცვლეულისა და სოიას მარაგიდან, მხოლოდ 21 მილიონი ტონა ხორცი და მისი პროდუქტია გამოყენებული. 20 მილიარდი აშშ დოლარის ღირებულების 124 ტონა მარცვლეული და სოია ტყუილუბრალოდ ნადგურდება. გამოთვლილია, რომ ეს თანხა საკმარისი იქნებოდა მთელი მსოფლიოს მოსახლეობის საკვების, ტანსაცმლისა და ბინის საჭიროების დასაკმაყოფილებლად ერთი წლის განმავლობაში. ”
პროკლამაციის პირველ გვერდზე ასევე განთავსებულია ქალისა და ბავშვის ფოტოსურათი წარწერით :
“ტიპიური სურათი “მესამე მსოფლიოს” სიღარიბისა _ ამდაგვარი ხშირად გამოიყენება საქველმოქმედო ორგანიზაციების მიერ “თანაგრძნობის ფულის” საშოვნელად. მას ყურადღება გადააქვს მთავარი მიზეზიდან : მაკდონალდსის მსგავსი მრავალეროვნული კორპორაციების ექსპლოატაციიდან. ”
პროკლამაციის მეორე და მესამე გვერდებზე განთავსებული იყო კარიკატურული სურათი ჰამბურგერისა, ძროხის გვერდზე გაშვერილი თავით, რომელიც ამბობს “ თუ სასაკლაოს გადაურჩი “ და მეორე მხარეს გაშვერილი კაცის თავი, რომელიც ამბობს “ მაშინ უვარგისი საჭმელი მოგიღებს ბოლოს ! ”. მე-3-5 გვერდებზე ვკითხულობთ :
“ორმოცდაათი აკრი ყოველ წუთში
ყოველ წელს, ტროპიკული ტყეების ბრიტანეთის ზომის არეალი, იჭრება, ხმება ანდა იწვება. გლობალურად, ერთი მილიარდი ადამიანი დამოკიდებულია ამ ტყეებიდან გამომდინარე წყლებზე, რომელიც შეისრუტავს წვიმას და ამსუბუქებს მას თანდათანობით. ეთიოპიასა და სუდანში მომხდარი კატასტროფა, სულ მცირე ნაწილობრივ მაინც, გამოწვეული იყო ტყეების არაკონტროლირებადი გაჩეხვით. ამაზონიაში – სადაც დღეს დაახლოებით 100,000 ძროხის ფერმაა _ კოკისპირულმა წვიმებმა ქვემოთ ჩაიტანა უხეებო ველები, შეჭამა მიწა და ჩამორეცხა ნიადაგი. ტროპიკული მზით გადამწვარი გაშიშვლებული მიწა ხდება სასოფლო სამეურნეო დანიშნულებისათვის უვარგისი. შეფასებული იქნა, რომ ასეთი ნგრევა იწვევს ცხოველების, მცენარეებისა და მწერების სულ მცირე ერთი სახეობის გადაშენებას ყოველ რამდენიმე საათში.
რა არის ცუდი იმაში, რომ მაკდონალდსმა გაანადგუროს ტროპიკული ტყეები?
ეკვატორის გარშემო არსებობს გასაოცრად ლამაზი ტროპიკული ტყეების მწვანე, წვიმიანი ზოლი, რომელსაც ჯერ არ შეხებია ადამიანის მსახვრალი ხელი ასი მილიონი წლის განმავლობაში, იგი ინარჩუნებს დედამიწაზე არსებული სიცოცხლის ფორმების დაახლოებით ნახევარს, მათ შორის, 30,000 სახეობის მცენარეს, და აწარმოებს უმთვრეს ნაწილს ჟანგბადისა, რომლითაც მარაგდება ჩვენი პლანეტა.
ცხოველთა საკვები და ნაგავი
მაკდონალდსი და “Burger King” არიან შეერთებული შტატებში არსებული იმ მრავალი კორპორაციიდან ორი მათგანი, რომლებიც მომაკვდინებელ შხამებს იყენებენ ცენტრალური ამერიკის ტროპიკული ტყეების ვრცელი არეალის გასანადგურებლად, იმისათვის, რათა შექმნან საძოვრები საქონლისათვის, რომელიც უკან უნდა დაბრუნდეს შტატებში ჰამბურგერებად და ცხოველთა საკვებად, და ასევე, სწრაფი კვების შესაფუთი მასალების უზრუნველსაყოფად. (ნუ მოგატყუებთ მაკდონალდსის ნათქვამი, თითქოს ისინი გადამუშავებულ ქაღალდს იყენებენ. მხოლოდ ძალიან მცირე პროცენტია ის. სინამდვილე ის არის, რომ ყოველივე ამას ესჭიროება 800 კვადრატული მილი ტყე ქაღალდის მარაგისათვის წელიწადში. ტონობით ასეთი ქაღალდი კი, საბოლოო ჯამში, “განვითარებული” ქვეყნების ქალაქების დაბინძურებას ხმარდება.)
კოლონიური შეჭრა
მაკდონალდსი და სხვა მრავალი კორპორაცია მხოლოდ მთავარ ეკოლოგიურ კატასტროფებს კი არ უწყობენ ხელს, არამედ ისინი აიძულებენ ადგილობრივ ტომებს ტროპიკულ ტყეებში დატოვონ თავიანთი მკვიდრი ტერიტორია, სადაც ისინი ათასწლეულების მანძილზე ცხოვრობდნენ მშვიდობიანად და გარემოსათვის ზიანის მიუყენებლად. ეს არის ტიპიური მაგალითი მრავალეროვნული კომპანიების მედიდურობისა და ბიწიერებისა, როდესაც დაუსრულებლად ელტვიან სულ უფრო და უფრო მეტ სარგებელს.
გადაჭარბებად ვერ ჩაითვლება იმის თქმა, რომ Big Mac-ის ჩაკბეჩისას თქვენ აძლიერებთ მაკდონალდსის იმპერიას ამ პლანეტის გასანადგურებლად.
რა არის ასეთი არაჯანმრთელი მაკდონალდსის საკვებში?
მაკდონალდსი თვის “ კვებით გზამკვლევში ” (რომელიც სავსეა შთამბეჭდავად მომზირალი, მაგრამ სავსებით არარელევანტური ფაქტებითა და გამოსახულებებით) ცდილობს აჩვენოს, რომ მასობრივად დამზადებული ჰამბურგერი, ჩიპსი, კოლა, მილქშეიკი და სხვა, თითქოსდა სასარგებლოა და ნებისმიერი დიეტის კვებით ნაწილს წარმოადგენს.
რასაც ისინი ცხადად არ ამბობენ, ის არის, რომ ამ საკვებში დიდი რაოდენობითაა ცხიმი, შაქარი, ცხოველური პროდუქტები დაა მარილი (ნატრიუმი) და მცირე რაოდენობით ბოჭკო, ვიტამინები და მინერალები _ რაც ახასიათებს მაკდონალდსის საშუალო საჭმელს _ დაკავშირებულია მკერდისა და ნაწლავების კობოსთან და გულის დაავადებებთან. Eეს არის აღიარებული სამედიცინო ფაქტი და არა გაუმართავი თეორია. ყოველწლიურად, ბრიტანეტში მხოლოდ გულის დაავადებების შედეგად 18,000 ადამიანი იღუპება.
სწრაფი = უვარგისს
მაშინაც კი, როდესაც მათ მადიანად შეექცევიან, ხალხი აღიარებს, რომ დამუშავებული ჰამბურგერები და სინთეტური ჩიპსი, რომელიც ქაღალდსა და პლასტიკურ კონტეინერებშია მოთავსებული, არის უვარგისი საჭმელი (junk-food). მაკდონალდს ურჩევნია გამოიყენოს სახელი “ სწრაფი კვება ”. ამის მიზეზი მხოლოდ ის კი არ არის, რომ იგი დამზადებული და მორთმეულია რაც შეიძლება სწრაფად _ იგი ასევე სწრაფად შთანთქმადი უნდა იყოს. სწორედ უვარგისი საჭმლის მახასითებელი თვისობრივი ნიშანია ის გარემოება, რომ ხალხი შეჯიბრებებს აწყობს იმის სანახავად, თუ ვის შეუძლია უმოკლეს დროში მათი ჭამა.
საფასური ჩვევისათვის
ღეჭვა არსებითია კარგი ჯანმრთელობისათვის, რამდენადაც იგი აძლიერებს საჭმლის გადამამუშავებელი წვენის გამოყოფას, რაც აუცილებელია საჭმლის მოსანელებლად და მკვებავი ნივთიერებების სისხლში გადასასვლელად. მაკდონალდსის საკვებში იმდენად მცირეა შემადგენელი მასა, რომ მისი დაღეჭვა თითქმის შეუძლებელია. თვით მათივე მაჩვენებლების მიხედვით, “მეოთხედ გირვანქაში” 48% წყალია. ასეთი ყალბი საკვების მიღება აძლიერებს ჭამის სურვილს. დიდი ოდენობით შაქარი და ნატრიუმი, რომლებსაც ის შეიცავს, აყალიბებს ერთგვარ მიდრეკილებას “დაჟინებული ჭამისა”. მაკდონალდსისათვის ეს გულისხმობს მეტ სარგებელს, ხოლო მრავალი კლიენტისათვის კი _ კუჭის შეკრულობას, დაბინძურებულ არტერიებსა და გულის შეტევებს.
თვალთმაქცობის უფლება
მაკდონალდსის პერსონალის უნიფორმა, მყვირალა განათება, კაშკაშა პლასტიკური დეკორაცია და 'Happy Hats', თითოეული წარმოადგენს ხრიკს დაბალი ხარისხის საჭმლის შესაფუთად. ეს შემუშავებულია უმცირეს დეტალებამდე და იმას ემსახურება, რომ საკვები ზუსტად ერთნაირად გამოიყურებოდეს, ერთნაირი გემოსა და განცდების შთაბეჭდილებას იწვევდეს მსოფლიოს ნებისმიერ კუთხეში. ასეთი ხელოვნური შესატყვისობის მისაღწევად, მაკდონალდსი მოითხოვს, რომ, მაგალითად, მათი “ახალთახალი სალათის ფურცლები” დამუშავდეს თორმეტი განსხვავებული ქიმიური ნივთიერებით, რათა შეინარჩუნებულ იქნეს მისი ნამდვილი ფერი და ხრაშუნის უნარი ძალიან გრძელი პერიოდის განმავლობაში. იგი, ამგვარად, შეიძლება იყოს ცოტათი პლასტიკურიც.
როგორ ახერხებს მაკდონალდსი ბავშვების წინასწარ განზრახულ გამოყენებას?
მაკდონალდსის თითქმის ყველა რეკლამა ბავშვებისკენაა გამიზნული. მიუხედავად იმისა, რომ რონალდ მაკდონალდის პიროვნება არ არის ისეთი პოპულარული, როგორც მისი ბაზრის მკვლევარები მოელიან (შეიძლება იმიტომ რომ ეს ორიგინალური არ არის), ათასობით მცრეწლოვანი ბავშვს ახლა ჰამბურგერი და ჩიპსი ახსენდება, როდესაც სტაფილოსფერთმიან კლოუნს ხედავს.
ჩვეულებრივი ხაფანგი
არცერთ მშობელს არ სჭირდება იმის თქმა, თუ რაოდენ რთულია ამა თუ იმ საჭმლის მოთხოვნისაგან ან სხვა საფრთხისაგან ბავშვის ყურადღების გადატანა. რეკლამები აღწრენ მაკდონალდსს, როგორც მხიარულ, ცირკის მაგვარ ადგილს, სადაც ყველასათვისაა ჰამბურგერი და ჩიპსი, დღის ნებისმიერ დროს (და გვიან ღამე), მახეში აბამს ბავშვებს იმის შეგონებით, რომ ისინი ნორმალურები არ არიან თუკი სხვებივით არ დადიან მაკდონალდსში. გემოვნების, საჭიროებისა და _ რაც მთავარია _ ფულის ადგილი, არასოდეს არის რონალდ მაკდონალდის ‘გულწრფელ’ სამყაროში.
მხოლოდ მცირე რაოდენობის ბავშვი თუ შენიშნავს უინტერესოდ მყვირალა წითელი და ყვითელი ფერის სტანდარტიზირებულ საზღვრებს სავაჭრო ცენტრებსა თუ ქუჩებში მთელი ქვეყნის მასშტაბით. მაკდონალდსმა იცის, თუ რა ხასიათის წნეხის ქვეშ ამყოფებს მშობლებს, რომლებიც თავიანთ შვილებს შესცქერიან. ძალიან რთულია არ დანებდე ამ “ მოხერხებულ ” გზას, ბედნიერება მიანიჭო ბავშვს, მაშინაც კი, როდესაც არა გაქვს ბევრი ფული და ცდილობ უვარგის საჭმელს მოერიდო.
საჭმელი სათამაშოსთან ერთად.
თავისი არაადეკვატური პროდუქტის კომპენსაციისათვის, მაკდონალდსი საკვების მოხმარებას წარმოადგენს “ მხიარულ მოვლენად ”. იგი ჭამას გადააქცევს წარმოდგენად მაკდონალდსში ყოფნის “ გლამურით ” (ზუსტად ისე, როგორც ეს რეკლამებში ხდება), საკუთრივ საკვების მნიშვნელობის შემცირებით და მისი სტატუსის დამატებით ატრიბუტამდე დაყვანით.
ყველა ბავშვი როდია მაინცდამაინც საჭმლით დაინტერესებული, და მაშინაც კი, როდესაც მართლაც დაინტერესებულნი არიან, ქაღალდის ქუდებთან და ბუშტებთან დაკავშირებული ხრიკებისა და შაბლონის უკან იმალება ფაქტი, რომ საჭმელი, რომლის ჭამის ცდუნებაც მათ გაუჩნდათ, საუკეთესო შემთხვევაში მდარეა, ხოლო უარეს შემთხვევაში _ მომწამვლელი, ხოლო მათმა მშობლებმა კი იციან, რომ ეს იაფიც კი არ არის.
რონალდის ბინძური საიდუმლო
ჰამბურგერის დამზადების შესახებ საზარელი ისტორიის მოთხრობა ბავშვებს არ განაწყობს საიმისოდ, რომ გაიზიარონ შეხედულება მაკდონალდსის უზნეო თავნებობის შესახებ. თავიანთი გულის წადილის გამო, ბავშვის ფანტაზია კოუნს ადვილად გადაქცევს ურჩხულად (არაერთი ბავშვი მაინც ეჭვის თვალით შესცქერის კლოუნს). ბავშვებს უყვართ საიდუმლო და რონალდი განსაკუთრებით არის საძაგელი.
რა გზით არის მაკდონალდსი პაუხისმგებელი წამებისა და მკვლელობისათვის?
მაკდონალდსის მენიუ დამყარებულია ხორცზე. ისინი მსოფლიოს 35 ქვეყანაში ყოველდღიურად ყიდიან მილიონობით ჰამბურგერს. Eეს ნიშნავს მუდმივ, ყოველდღიურ გაჟლეტას ცხოველებისა, რომელთა გაჩენა და მოშენება მხოლოდ მაკდონალდსის პროდუქტებად მათ გადაქცევას ემსახურებოდა.
ზოგიერთი მათგანი _ განსაკუთრებით ქათამი და ღორი – თავიანთ ცხოვრებას ატარებენ უზარმაზარი ქარხნული ფერმის მთლიანად ხელოვნურ პირობებში, სადაც არ გააჩნიათ სუფთა ჰაერი, მზის სხივი და მოძრაობის თავისუფლება. მათი სიკვდილიც სისხლიანი და ბარბაროსულია.
“ ბიგ მაკის ” მკვლელობა
სასაკლაოზე ცხოველები ხშირად იბრძვიან გადასარჩენად. პირუტყვი გააშმაგდება, როდესაც უყურებს სასიკვდილო რიგში სხვა ცხოველს, რომელსაც ჩხვლეტენ, სცემენ და ელექტროდენით ან დანით ასალმებენ სიცოცხლეს.
ბრიტანეთის მთავრობის ბოლო ანგარიშში გაკრიტიკებულია არეეფექტური და გასაოცარი მეთოდები, რომელიც ხშირად შედეგად მოსდევს ცხოველებისათვის ყელის გამოჭრა, როდესაც მათ ჯერ კიდევ არა აქვთ გონება დაკარგული. მაკდონალდსი პასუხისმგებელია უთვალავი ცხოველის ასეთი მეთოდით მოკვდინებისათვის.
ჩვენ გაგვაჩნია არჩევანი, ვჭამოთ თუ არა ხორცი. 450 მილლიონ ცხოველს კი, რომელსაც ყოველწლიურად კლავენ ბრიტანეთში, არავითარი არჩევანი არა აქვს. ხშირად ამბობენ, რომ სასაკლაოზე ვიზიტის შემდეგ ხალხს გული ერევა ხორცის გახსენებზე. რამდენი ჩვენთაგანია მზად, იმუშაოს სასაკლაოზე და მოკლას ცხოველები, რომლებსაც ვჭამთ?
რა არის შენი საწამლავი?
ხორცზე მოდის მომწამვლელ საჭმელთან დაკავშირებული ინციდენტების 70%, ქათამი და დანამცეცებული ხორცი (რამდენადაც ჰამბურგერებში გამოიყენება) ყველაზე უფრო ხშირად არის ზიანის მომტანი. როდესაც ცხოველებს სასაკლაოზე კლავენ, ხორცი შეიძლება დაბინძურდეს შიგნეულობით, ფეკალიებითა თუ შარდით, რასაც შედეგად მოსდევს ბაქტერიული ინფექცია. იმისათვის, რათა თავიდან აიცილონ თავიანთი ცხოველების დაინფიცირება, ფერმერები, ჩვეულებრივ, მათ ანტიბიოტიკების გარკვეული დოზის ინექციას უკეთებენ. ეს, დამატებით იწვევს ზრდის ხელშემწყობი ჰორმონებისა და პესტიციდების ნარჩენების დაგროვებას მათ საკვებში, ქმნის ცხოველის სხეულის ქსოვილს და შეუძლია შემდეგ იმ ხალხის ჯანმრთელობა შეარყიოს, რომლის კვების რაციონიც ხორცს ემყარება.
როგორია მაკდონალდსისათვის მუშაობა?
აქ ნამდვილად არის სერიოზული პრობლემა. მიუხედავად იმისა, რომ მაკდონალდსის პერსონალის 80% არასრული სამუშაო დღის მუშაკები არიან, წლიური პერსონალის დენადობა 60%-ს შეადგენს (აშშ-ში 300%). მათი რესტორნებისათვის უჩვეულო მოვლენას არ წარმოადგენს მუშაკების მიერ სამსახურისათვის თავის დანებება ოთხი ან ხუთი კვირის შემდეგ. ამის მიზეზების დადგენა სრულიადაც არ არის რთული.
კავშირებში გაერთიანება არ არის დაშვებული
სარესტორნო მომსახურების მუშაკები ცუდ მდგომარეობაში არიან ანაზღაურებისა თუ სამუშაო პირობების თვალსაზრისით. ისინი მუშაობენ საღამოობით და შაბათ-კვირას, უხდებათ ხშირი გადაადგილება ცხელ, სუნიან და ხმაურიან გარემოში. ანაზღაურება დაბალია, ხოლო წინსვლის შესაძლებლობა კი მინიმალური.
ამის გამოსწორება პროფკავშირების მეშვეობით ძალიან რთულია. Aარ არსებობს კავშირები კონკრეტულად ამ მუშაკებისათვის, ხოლო ის კავშირები, რომლებში გაერთიანებაც მათ შეუძლიათ, ამჟღავნებენ ნაკლებ ინტერესს არასრული განაკვეთის მუშაკების (ძირითადად ქალები) მიმართ. ჰამბურგერის რესტორნებში მომუშავეთა გამოკითხვით დადგინდა, რომ მათმა 80%-მა დაადასტურა კავშირების მხრიდან დახმარების მიღების საჭიროება გასამრჯელოსთან და სამუშაო პირობებთან დაკავშირებულ საკითხებში. სხვაგვარი სირთულეა ის გარემოება, რომ “ სამზარეულოს ხელობა ” მოიცავს დიდ პროპორციას მუშაკებისა ეთნიკური უმცირესობების ჯგუფებიდან, რომლებსაც მცირე შანსი აქვთ სხვაგან სამსახურის შოვნისა; ისინი, აქვთ რა დათხოვნის შიში _ როგორც ეს მრავალს დაემართა _ ფრთხილად ეკიდებიან კავშირებში გაერთიანებას.
შეკავშირების მომხრე მუშაკებისაგან თავის დაღწევის გზითMმაკდონალდსი ახორციელებს გაერთიანებისადმი წსრაფვის თავიდან აცილების პოლიტიკას. ეს ამოცანა წარმატებით იქნა გადაჭრილი ყველგან მსოფლიოში, გარდა შვეციისა და დუბლინისა, რაც იქ ხანგრძლივი ბრძოლის შედეგად იქნა მიღწეული.
ექსპლოატაციაში გაწაფული
აშკარაა, რომ მაღაზიათა ფართო ქსელებისა და უვარგისი საკვების გიგანტების მსხვილი სარგებლიანობა მთლიანად არის დამოკიდებული ახალგაზრდების შრომაზე. მაკდონალდსი არ არის გამონაკლისი. მისი მუშაკების სამი მეოთხედი 21 წლის ასაკს ქვემოთაა. წარმოების ხაზის სისტემა თავისთავად იწვევს შრომითი ჩვევების დაუხვეწაობას. ნებისმიერმა შეიძლება შეწვას ჰამბურგერი, და ტუალეტის წმენდა და კლიენტებისათვის გაღიმება საგანგებო წრთვნას არ მოითხოვს. ასე რომ, არ არსებობს მზარეულის ან კვალიფიციური პერსონალის დაქირავების საჭიროება _ საკმარისია ვინმე მზად იყოს დაბალ გასამრჯელოდ იმუშაოს.
რამდენადაც ბრიტანეთში არ არსებობს კანონით სავალდებულო სახელფასო მინიმუმი, მაკდონალდსს შეუძლია გადაუხადოს იმდენი, რამდენიც მოესურვება, რაც ხელს უწყობს სახელფასო ზღვარის დაწევას რესტორნებში. მათი თქმით, ისინი უზრუნველყოფენ სამუშაოს სკოლადამთავრებულებისათვის და იყვანენ მათ სქესისა თუ რასის მიუხედავად. სინამდვილეში ისინი იაფი მუშახელის აყვანით არიან დაინტერესებული _ რაც ყოველთვის გულისხმობს დაჩაგრულ ჯგუფებს, განსაკუთრებით ქალებსა და შავკანიანებს, რომლებსაც ეს ინდუსტრია იმაზე უფრო მეტ ექსპლოატაციას უწევს, ვიდრე ამას ისინი მანამდე განიცდიდნენ.”
პროკლამაციის მე-5 და მე-6 გვერდებზე გადმოცემული იყო არაერთი შეთავაზება თუ რჩევა ცვლილებების გასატარებლად, კამპანიისა და საქმიანობისათვის, და ინფორმაცია London Greenpeace-ს შესახებ.
B. პროცესი მაღალ სასამართლოში
13. ვინაიდან London Greenpeace არ იყო გაერთიანებული ორგანიზმი, რაიმე სამართლებრივი ღონისძიების გატარება პირდაპირ მის წინააღმდეგ, შეუძლებელი იყო. 1989 წლის ოქტომბრიდან 1991 წლის მაისამდე პერიოდში გაერთიანებული სამეფოს მაკდონალდსმა დაიქირავა შვიდი კერძო გამომძიებელი ორი სხვადახვა ფირმიდან თანამშრომელთა იმ ჯგუფის გამოსავლენად, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი გახდებოდა დაედგინათ, თუ ვინ იყო პასუხისმგებელი პროკლამაციების დაწერის, დაბეჭდვის, გავრცელებისა და მაკდონალდსის წინააღმდეგ კამპანიის ორგანიზაციისათვის. გამომძიებლები დაესწრნენ ორმოცზე მეტ შეხვედრას London Greenpeace-ში, რომელიც ღია იყო საზოგადოების ნებისმიერი წევრისათვის, ვისაც კი დასწრების სურვილი გააჩნდა, და ასევე სხვა ღონისძიებებს, როგორიც არის ““fayres” და ხალხი”, კაპიტალის ზრდის შემთხვევები და სხვ.; მაკდონალდსი საბოლოო ჯამში დაეყრდნო ამ აგენტების მიერ მოწოდებულ მტკიცებულებებს, რომელთა განხილვის შედეგად დადგინდა, რომ მოსარჩელეები ესწრებოდნენ შეხვედრებსა და ღონისძიებებს და აქტიურად იყვნენ ჩაბმულნი ამ ორგანიზაციაში სწორედ დროის იმ პერიოდში, როდესაც პროკლამაციები მომზადდა და გავრცელდა.
14. 1990 წლის 20 სექტემბერს მაკდონალდსის კორპორაციამ (“US McDonald's”) და მაკდონალდსის რესტორნების შპს-მ (“UK McDonald's”), რომლებიც ამიერიდან ერთობლივად მოხსენიებული იქნება, როგორც “მაკდონალდსი”, შეადგინეს სარჩელი მოსარჩელეებისა და სხვა სამი პირის წინააღმდეგ და მოითხოვეს ზიანის ანაზღაურება GBP 100,000 ოდენობით ცილისწამებისათვის, რომელიც გამოიწვია მოპასუხეების მიერ პროკლამაციების გამოქვეყნებამ. მაკდონალდსმა უკან გამოიტანა თავისი სარჩელი სამი მოპასუხის წინააღმდეგ მათი მხრიდან პროკლამაციის შინაარსის გამო ბოდიშის მოხდის სანაცვლოდ.
15. მოსარჩელეებმა უარყვეს პროკლამაციის გამოქვეყნება, უარყვეს, რომ გასაჩივრებული სიტყვებს მართლაც გააჩნდათ ის შინაარსი, რაც მათ მაკდონალდსმა მიანიჭა და უარყვეს მათი მნიშვნელობის მთლიანად ან ნაწილობრივ დიფამაციური (ცილისმწამებლური) ხასიათი. მათი მტკიცებით, პირიქით, სიტყვები სიმართლე იყო არსებითად, ანდა წარმოადგენდა ფაქტის საკითხებზე სამართლიან კომენტარს.
16. მოსარჩელეებმა მიმართეს სამართლებრივი დახმარების მისაღებად, მაგრამ 1992 წლის 3 ივნისს მათ უარი ეთქვათ თხოვნაზე, რამდენადაც გაერთიანებულ სამეფოში დიფამაციის საქმეებზე სამართლებრივი დახმარების მიღება შესაძლებელი არ იყო. შესაბამისად, მათ თავად გასწიეს საკუთარი თავის წარმომადგენლობა პირველ და სააპელაციო ინსტანციებში საქმის განხილვის დროს. მათ დასახმარებლად, შემოწირულობების სახით, შეგროვდა დაახლოებით GBP40,000 (მაგალითად, დოკუმენტების ასლებისათვის, იხ. ქვემორე მე-20 პარაგრაფი). მათ აგრეთვე მიიღეს დახმარება რამდენიმე ადვოკატისა და სოლისიტორისაგან, რომლებიც მოქმედებდნენ pro bono: ასე რომ, მათი თავდაპირველი შეპასუხებანი სარჩელზე შედგენილი იქნა ადვოკატების მიერ. გარდა ამისა, მათ მიიღეს რჩევები ad hoc საფუძველზე და ისინი ადვოკატების მეშვეობით წარმოდგენილი იქნენ ხუთჯერ საქმის მოსმენის დროს წინარესასამართლო პროცესში, ანუ საქმის არსებით განხილვამდე და სამჯერ საქმის არსებითი განხილვის დროს, მათ შორის სააპელაციო საჩივრის განხილვისას პირველი ინსტანციით საქმის განმხილველი მოსამართლის წინააღმდეგ, რომელმაც მაკდონალდს სარჩელში მითითებული განცხადებების დაჯარიმების ნებართვა მიანიჭა. (იხ. ქვემორე 24-ე პარაგრაფი); ამის მიუხედავად, მოსარჩელეთა განცხადებით, ისინი სერიოზულად დაბრკოლდნენ სახსრების ნაკლებობის გამო, არა მხოლოდ სამართლებრივი რჩევების მიღებისა და წარმომადგენლობის საკითხებში, არამედ მაშინაც, როდესაც საქმე მათ რეალურ განხორციელებამდე მივიდა, ასევე ფოტოასლების გადაღებისა და წერილების შედგენის დროს, ისევე როგორც, ექსპერტებისა და ნამდვილი მოწმეების მოძიების, მომზადებისა და მათი დანახარჯების გადახდისას. რაც შეეხება მაკდონალდსს, იგი მთელი პროცესის განმავლობაში წარმოდგენილი იყო დიფამაციის საქმეებში გამოცდილი ძირითადი და უმცროსი დამცველების მიერ, ასევე, ერთი ან ორი სოლისიტორითა და სხვა დამხმარეებით.
17. 1994 წლის მარტში გაერთიანებული სამეფოს მაკდონალდსმა საქმის შესახებ გამოსცა პრესრელიზი და ფურცლები თავის კლიენტებს შორის გასავრცელებლად სათაურით “რატომ მიდის მაკდონალდსი სასამართლოში”. 1994 წლის მაისში მათ ასევე გამოსცეს დოკუმენტი სახელწოდებით “ცილისმწამებლური ქმედება _ ინფორმაციული ფონი” მედიით ან სხვაგვარად მის გასავრცელებლად. ეს დოკუმენტები მოიცავდა, მათ შორის, მტკიცებას იმის შესახებ, რომ მოსარჩელეებმა გამოაქვეყნეს პროკლამაცია, რომელიც იცოდნენ, რომ სინამდვილეს არ შეესაბამებოდა, და რომ მოსარჩელეები თავად მოითხოვდენ ზიანის ანაზღაურებას მაკდონალდსის მიერ მათი ცილისწამებისათვის.
18. საქმის არებითი განხილვის დაწყებამდე, შეტანილი იქნა დაახლოებით ოცდარვა შუალედური საჩივარი, რომლებიც შეეხებოდა სამართლისა და ფაქტის სხვადასხვა საკითხებს; ზოგიერთი სხდომა გაგრძელდა 5 დღის განმავლობაში. მაგალითად, 1993 წლის 21 დეკემბერს, საქმის განმხილველმა მოსამართლემ, ბ-ნმა მოსამართლე ბელმა (“Bell J”), გადაწყვიტა, რომ სარჩელი უნდა განეხილა მხოლოდ მოსამართლეს და არა მოსამართლესა და მსაჯულებს, რამდენადაც საქმე დაკავშირებული იქნებოდა რთულ მეცნიერულ საკითხებზე ექსპერტი მოწმეების მოსმენისა და დოკუმენტების განხილვის ხანგრძლივ პროცესთან. ეს გადაწყვეტილება ძალაში დატოვა სააპელაციო სასამართლომ 1994 წლის 25 მარტს საქმის მოსმენის შედეგად, სადაც მოსარჩელეები წარმოდგენილი იქნენ pro bono.
19. მოსამართლე ბელის წინაშე საქმის არსებითი განხილვა გაიმართა 1994 წლის 28 ივნისიდან და 1996 წლის 13 დეკემბრამდე პერიოდში. განხილვა გაგრძელდა 313 სასამართლო დღის განმავლობაში, რომელთაგან 40 დღე დაეთმო სამართლებრივ არგუმენტებს. ეს იყო უგრძესი სასამართლო განხილვა (როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის საქმეთა შორის) ინგლისის მართლმსაჯულების ისტორიაში. საოქმო ჩანაწერებმა შეადგინა დაახლოებით 20,000 გვერდი; დოკუმენტური მტკიცებულება მოიცავდა 40,000 გვერდს. გარდა ამისა, არსებობდა არაერთი მოწმის წერილობითი ჩვენება; ზეპირი ჩვენება მისცა 130 მოწმემ, მათ შორის, 59 მათგანმა მოსარჩელეთა სასარგებლოდ, 71-მა კი მაკდონალდსის სასარგებლოდ. ქ-ნმა სტილმა ჩვენება მისცა პირადად, ხოლო ბ-ნმა მორისმა ამისაგან თავის შეკავება ამჯობინა.
20. მოსარჩელეებს არ შეეძლოთ პროცესის საოქმო ჩანაწერთა ასლებისათვის ყოველდღიური ხარჯის გადახდა, რაც ღირდა დღეში GBP 750, ანდა GBP 375, თუკი მას შუაზე გაიყოფდნენ. მაკდონალდსმა გადაიხადა ჰონორარი და დასაწყისში უფასოდ უზრუნველყო მოსარჩელეები საოქმო ჩანაწერების ასლებით. თუმცა, შემდეგ, 1995 წლის 3 ივლისს, მაკდონალდსმა შეწყვიტა ამის გაკეთება, რამდენადაც მოსარჩელეებმა უარი განაცხადეს აეღოთ ვალდებულება, რომ საოქმო ჩანაწერებს გამოიყენებდნენ მხოლოდ საქმის განხილვის მიზნებისათვის და არ გამოაქვეყებდნენ იმას, რაც სასამართლო სხდომებზე ითქვა. საქმის განმხილველმა მოსამართლემ უარი განაცხადა, მაკდონალდსისათვის დაევალებინა მოსარჩელეთა ოქმებით უზრუნველყოფა მათი მხრიდან ზემოაღნიშნული ვალდებულების აღებაზე უარის თქმის პირობებში, და ეს გადაწყვეტილება სააპელაციო სასამართლომ ძალაში დატოვა. ამის შემდეგ მოსარჩელეები იღებდნენ შემოწირულობებს საზოგადოებისაგან, შემცირებული ფასით (GBP25 დღეში) ყიდულობდნენ ოქმებს მტკიცებულების შექმნიდან ოცდაერთი დღის გასვლის შემდეგ. მათ განაცხადეს, რომ ამან და საკმარისი დამხმარეების არარსებობამ სასამართლო ჩანაწერების აღების საკითხში, სერიოზულად დააზარალა მათი შესაძლებლობა ეფექტიანად დაეკითხათ მოწმეები ან ჩაეტარებინათ მოწმეთა ჯვარედინი დაკითხვა.
21. საქმის განხილვის დროს, London Borough of Haringey-ის მიერ ბ-ნი მორისის წინააღმდეგ შეტანილი იქნა სარჩელი, რომელიც არ იყო ამ საქმესთან რაიმე კავშირში და შეეხებოდა ქონების მფლობელობას. ბ-ნმა მორისმა ხელი მოაწერა ფიცის ქვეშ წერილობით Cvenebas (“Haringey-ს ჩვენება” (the Haringey affidavit)) თავისი საჩივრის სასარგებლოდ, რათა ზემოაღნიშნულ პროცესი შეჩერებულიყო ცილისწამების საქმის განხილვის დასრულებამდე. Eეს ჩვენება იწყებოდა იმით, რომ ცილისწამების სარჩელი აღძრულ იქნა “ პროკლამაციების შედეგად, რომლებიც ჩვენ დავამზადეთ და რომელიც, inter alia, შეეხებოდა მაკდონალდსის საჭმლით კვებას». მაკდონალდსმა მოითხოვა ამ ჩვენების მტკიცებულებად დართვა ცილისწამების საქმეზე, რამდენადაც მასში ბ-ნი მორისი პუბლიკაციის ფაქტს აღიარებდა. მოსამართლე ბელი დაეთანხმა ამ მოთხოვნას. ბ-ნმა მორისმა გააპროტესტა ეს და განაცხადა, რომ ჩვენება უნდა მიჩნეულიყო როგორც “ სავარაუდოდ გამოცემული ”, რამდენადაც სოლისიტორის მიერ შეცდომა იყო დაშვებული. სოლისიტორმა წერილობით დაუდასტურა სასამართლოს, რომ მეორე მოსარჩელემ მას ამ ჩვენების შესწორების ინსტრუქცია მისცა, მაგრამ მან არ გააკეთა ეს, რამდენადაც აღნიშნული შეცდომა Haringey-ს პროცესისათვის არსებითად არ მიიჩნია. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს, რომ სოლისიტორის ეს წერილი დართვოდა საქმეს. მაგრამ მოსამართლე ბელმა, მტკიცებულებების წარდგენის დასრულების ეტაპამდე, არ გააფრთხილა მოსარჩელეები, რომ ეს მტკიცებულება დასაშვები არ იყო, რის გამოც, მათ ვერ გააცნობიერეს, რომ ამ შეცდომის გამოსასწორებლად დამატებითი მტკიცებულებების წარდგენა ესაჭიროებოდათ. მოსარჩელეთა სააპელაციო საჩივარი მოსამართლე ბელის მიერ ბ-ნი მორისის ფიცის ქვეშ მიცემული ჩვენების მტკიცებულებად დაშვების შესახებ 1996 წლის 25 მარტს უარყოფილი იქნა.
22. 1995 წლის 20 ნოემბერს მოსამართლე ბელმა გადაწყვეტილება მიიღო პროკლამაციის იმ პარაგრაფის შინაარსის შესახებ, რომლის სახელწოდებაც იყო “რა არის არაჯანმრთელი მაკდონალდსის საკვებში?” მოსამართლემ მიიჩნია, რომ პროკლამაციის ეს ნაწილი გულისხმობდა შემდეგს:
“... რომ მაკდონალდსის საკვები არაჯანმრთელია, რადგან იგი მდიდარია ცხიმით, შაქრით, ცხოველური პროდუქტებითა და მარილით (ნატრიუმი) და შეიცავს მცირე რაოდენობით ბოჭკოს, ვიტამინებსა და მინერალებს, და რომ მისმა ჭამამ შესაძლოა თქვენს დიეტაში გაზარდოს ცხიმის, შაქრის, ცხოველური პროდუქტებისა და მარილის (ნატრიუმი) შემცველობა და შეამციროს ბოჭკოს, ვიტამინებისა და მინერალების ოდენობა, რაც ნიშნავს რეალურ საფრთხეს, რომ თქვენ დაავადდებით მკერდის ან ნაწლავების სიმსივნით ანდა გულის სნეულებით; რომ მაკდონალდსმა იცის ეს, მაგრამ არ ამჟღავნებს მას; რომ ისინი მაინც ჯერ კიდევ ჰყიდიან თავიანთ საჭმელს, და ისინი ატყუებენ მომხმარებელს იმის მტკიცებით, რომ მათი საჭმელი სასარგებლოა და წარმოადგენს ნებისმიერი დიეტის კვებით ნაწილს.
23. მოსარჩელეებმა სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს ეს გადაწყვეტილება. თავდაპირველად მათ მიუთითეს აპელაციის შვიდი საფუძველი. თუმცა, სააპელაციო სასამართლოში 1996 წლის 2 აპრილს საქმის განხილვამდე ერთი დღით ადრე, მათ უკან გამოიხმეს ექვსი საფუძველი და დატოვეს მხოლოდ ერთი, კერძოდ, საკითხი იმის თაობაზე, მოიქცა თუ არა მოსამართლე პროკლამაციის პარაგრაფის მნიშვნელობის განსაზღვრისას არასწორად, როდესაც მისი აღწერილობა უფრო სერიოზული იყო, ვიდრე ის, რასაც მაკდონალდსი თავის სარჩელში ამტკიცებდა. მოსარჩელეებმა მიუთითეს, რომ დანარჩენი ექვსი საფუძვლის უკან წაღება განპირობებული იყო დროისა და სამართლებრივი რჩევების ნაკლებობით, რაც აღუკვეთავდა მათ შესაძლებლობას, ბოლომდე მიჰყოლოდნენ ამ არგუმენტებს. გარდა ამისა, მათ შეცდომით სჯეროდათ, რომ ამ საკითხების დაყენების უფლება კვლავაც ექნებოდათ საქმის სრული სააპელაციო განხილვის დროს პირველ ინსტანციაში პროცესის დასრულების შემდეგ. სააპელაციო სასამართლომ საკითხი მოსარჩელეთა საწინააღმდეგოდ გადაწყვიტა იმ ერთადერთი საფუძვლის მითითებით, რომ მოსამართლის მიერ პროკლამაციის შესაბამისი პარაგრაფის მნიშვნელობის გადმოცემა ნაკლებად მკაცრი იყო, ვიდრე მაკდონალდსის სარჩელში აღწერილი.
24. Haringey-ს ჩვენებასთან მიმართებაში, მაკდონალდსმა სასამართლოსაგან მოითხოვა ნებართვა, შესწორება შეეტანა სარჩელში, რათა დაემტკიცებინა პროკლამაციების დამზადებაში მოსარჩელეთა ჩაბმულობა და მათი პუბლიკაციის ფაქტი 1987 წლის სექტებრამდე. მოსარჩელეებმა გააპროტესტეს ეს და განაცხადეს, რომ ასეთი ნაგვიანები შესწორება იქნებოდა უმართებულოდ ზიანის მომტანი. თუმცა, 1996 წლის 26 აპრილს, მოსამართლე ბელმა მისცა მაკდონალდსს სარჩელის შესწორების ნებართვა. მოსარჩელეებს შესაბამისად მიეცათ უფლება, წარედგინათ მისგან დასაცავი არგუმენტები.
25. საქმის განხილვამდე, მოსარჩელეებმა მოითხოვეს ბრძანების გამოცემა, რომ მაკდონალდსს გაემჟღავნებინა მის მიერ დაქირავებული გამომძიებლების მიერ შედგენილი ჩანაწერები. მაკდონალდსმა უპასუხა, რომ ასეთი ჩანაწერები არ არსებობდა. თუმცაღა, საქმის განხილვის მიმდინარეობისას, ასეთი ჩანაწერების არსებობა ცხადი გახდა. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს მათი გამჟღავნება, რასაც მაკდონალდსი შეეკამათა იმ მოტივის მოშველიებით, რომ ეს ჩანაწერები დაცული იყო სამართლებრივი პროფესიის პრივილეგიით. 1996 წლის 17 ივნისს მოსამართლე ბელმა დაადგინა, რომ ჩანაწერები უნდა გამჟღავნებულიყო, მაგრამ მხოლოდ იმ ნაწილში, რომელიც არ მოიცავდა მოწმეთა განცხადებებსა და გამომძიებლების მიერ მიცემულ ზეპირ მტკიცებულებებს.
26. ყველა მტკიცებულების წარდგენის შემდეგ, მოსამართლე ბელი თათბირობდა ექვსი თვის განმავლობაში, სანამ თავის 762 გვერდიან გადაწყვეტილებას გამოაქვეყნებდა 1997 წლის 19 ივნისს.
Haringey-ს ჩვენებისა და მაკდონალდსის მიერ დაქირავებული გამომძიებლების მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, მოსამართლემ დაადგინა, რომ მეორე მოსარჩელემ 1986 წელს მონაწილეობა მიიღო პროკლამაციების დამზადებაში Lონდონ Gრეენპეაცე-ის მიერ მაკდონალდსის საწინააღმდეგო კამპანიის დაწყების დროს, თუმცაღა, მისი ზუსტი როლი ვერ იქნა იდენტიფიცირებული. მოსამართლემ მიიჩნია, რომ ბ-ნმა მორისმა მონაწილეობა მიიღო პროკლამაციების გავრცელებაშიც. არაერთი მოწმის, მათ შორის საკუთრივ ქ-ნი სტილის ჩვენებების შეფასების შედეგად, მოსამართლემ დაადგინა, რომ მისი ჩართულობა დაიწყო 1988 წლის დასაწყისში და გამოიხატებოდა London Greenpeace-ის საქმიანობაში მონაწილეობის, მისი მაკდონალდსის საწინააღმდეგო მიზნების გაზიარებისა და, მათ შორის, პროკლამაციების გავრცელების ფორმებით. მოსამართლემ დაადგინა, რომ მოსარჩელეები პასუხისმგებელნი იყვნენ “რამდენიმე ათასი” პროკლამაციის გავრცელებისათვის. ის გარემოება, რომ ამ პუბლიკაციამ რაიმე ზიანი მიაყენა მაკდონალდსის პროდუქტების გაყიდვას, ვერ იქნა დადგენილი. მოსამართლემ ასევე დაადგინა, რომ London Greenpeace-ის პროკლამაცია სიტყვა-სიტყვით გადაიბეჭდა 1987 და 1988 წლებში ნოტინგემში დაფუძნებული ორგანიზაცია Veggies Ltd-ს მიერ დამზადებულ პროკლამაციებში. მაგრამ იგი დაეთანხმა მორიგებას, როდესაც Veggies Ltd-მ გადაწერა ის ნაწილი, სადაც საუბარი იყო ტროპიკული ტყეების განადგურებაზე და სათაური _ “რა გზით არის მაკდონალდსი პასუხისმგებელი წამებისა და მკვლელობისათვის?” შეცვალა სათაურით _ “რა გზით არის მაკდონალდსი პასუხისმგებელი ცხოველთა სისხლისღვრისა და დაკვლისათვის?”.
27. თავისი დასკვნები იმის თაობაზე, შეესაბამებოდა თუ არ პროკოლამციაში გადმოცემული ბრალდებები სიმართლეს, მოსამართლე ბელმა შემდეგნაირად შეაჯამა:
“საბოლოო ჯამში, პროკლამაციის იმ დიფამაციური განცხადებების თაობაზე ჩემი დასკვნების შეჯერებისას, რომლებსაც მოსარჩელე ასაჩივრებს, იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელე დამნაშავეა მესამე მსოფლიოს ქვეყნებში არსებული შიმშილობისათვის. ასევე მცდარი იქნებოდა იმის თქმა, რომ მათ იყიდეს დიდძალი მიწები ან რაიმე საფერმო მიწა მესამე მსოფლიოს ქვეყნებში, ან რომ მათ გამოიწვიეს წვრილი ფერმერების ან ვინმე სხვის გამოძევება თავიანთი მიწებიდან.
იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელეს ბრალი მიუძღვის ტროპიკული ტყეების განადგურებაში გარემოსათვის გაუაზრებელი ზიანის მიყენების გზით.
იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელე იყენებს სასიკვდილო შხამებს ცენტრალური ამერიკის ტროპიკული ტყეების ვრცელი ან რაიმე ნაწილის გასანადგურებლად, ან რომ მათ აიძულეს ადგილობრივი ტომები ტროპიკულ ტყეებში დაეტოვებინათ თავიანთი მკვიდრი ტერიტორია.
იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელე ცრუობს, როდესაც ამტკიცებს, რომ იყენებს გადამუშავებულ ქაღალდს.
ბრალდება იმის თაობაზე, რომ მაკდონალდსის საკვები არაჯანმრთელია, ვინაიდან შეიცავს დიდი რაოდენობით ცხიმს, შაქარს, ცხოველურ პროდუქტებსა და მარილს (ნატრიუმს) და მცირე რაოდენობით ბოჭკოს, ვიტამინებსა და მინერალებს, და რომ მისი ხშირი ჭამა თქვენს დიეტას გახდის ცხიმით, შაქრით, ცხოველური პროდუქტებითა და მარილით (ნატრიუმით) მდიდარს, ხოლო ბოჭკოთი, ვიტამინებითა და მინერალებით ღარიბს, და რომ არსებობს რელური, ანუ სერიოზული და არსებითი რისკი იმისა, რომ თქვენ დაავადდებით მკერდისა ან ნაწლავების სიმსივნით ანდა გულის დაავადებებით, და რომ მაკდონალდსმა იცის ეს, მაგრამ არ ხდის ამ გარემოებას ცხადს, არ შეესაბამება სიმართლეს. თუმცა, პირველი და მეორე მოსარჩელეების სხვადასხვა რეკლამები, მასტიმულირებელი მასალები თუ ბუკლეტები, რომლებიც პრეტენზიას აცხადებდნენ მაკდონალდსის საკვების პოზიტიურ კვებით სარგებლიანობაზე, რომელიც მდიდარია ცხიმით, გაჯერებული ცხიმითა და ცხოველური პროდუქტებით და იმავდროულად ღარიბია ბოჭკოვანი ნივთიერებებით, შესაბამისი არ არის.
სიმართლეა იმის თქმა, რომ მოსარჩელე ექსპოატაციას უწვეს ბავშვებს მისი რეკლემების ყველაზე უფრო არაგულგრილ ობიექტებად მათი გამოყენების მეშვეობით, რათა მათ მშობლებს მაკდონალდსში წასვლა აიძულოს. თუმცაღა სიმართლეა იმის თქმა, რომ ისინი იყენებენ სხვადასხვა ხრიკებს და ხელს უწყობენ მაკდონალდსში საჭმლის მირთმევას სახალისო მოვლენად მისი გადაქცევის მეშვეობით; მაგრამ სიმართლე არ იქნებოდა იმის თქმა, რომ ისინი ხრიკებს იყენებენ თავიანთი საჭმლის დაბალი ხარისხის დასაფარად ანდა ახელს უწყობენ სახალისო მოვლენად მის ქცევას, როდესაც იციან, რომ მათი საჭმლის შემადგენლობამ შეიძლება მოწამლოს ის ბავშვები, ვინც მას შეჭამს.
მართალია, ზოგიერთი კონკრეტული ბრალდება ცხოველების მოშენებისა და დაკვლის შესახებ სიმართლე არ არის, მაგრამ სიმართლეა იმის თქმა, რომ საერთოდ, მოსარჩელეები ბრალეულად არიან პასუხისმგებელნი ზოგიერთი იმ ცხოველის მოშენებისა და დაკვლის სასტიკი პრაქტიკისათვის, რომელთაც თავიანთი საკვებისათვის იყენებენ.
იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელეები ყიდიან ხორცის პროდუქტებს, რომლებიც მომხმარებელს საკვებით მოწამვლის სერიოზული რისკის ქვეს აყენებს, რაც მათ დანამდვილებით იციან.
ბრალდება, რომ მოსარჩელეები თავიანთ მუშაკებს ცუდ სამუშაო პირობებს უქმნიან, გამართლებული არ არის, თუმცა, მოსარჩელეთა მიერ უზრუნველყოფილი ზოგიერთი სამუშაო პირობა მართლაც არ არის დამაკმაყოფილებელი. ბრალდება, რომ მოსარჩელეები მხოლოდ იაფი მუშახელის მოზიდვით არიან დაინტერესებულნი და რომ ისინი დაჩაგრულ ჯგუფებს, განსაკუთრებით ქალებსა და შავკანიანებს, უწევენ ექსპლოატაციას, გამართლებული არ არის. სიმართლეა იმის თქმა, რომ მეორე მოსარჩელე [UK McDonald's] თავის მუშაკებს დაბალ გასამრჯელოს უხდის და ამ გზით ხელს უწყობს ბრიტანეთის სარესტორნო მომსახურეობის სფეროში დასაქმებული მუშების ხელფასების დაწევას, მაგრამ არ დამტკიცდა, რომ პირველი მოსარჩელე [US McDonald's] ასევე დაბალ გასამრჯელოს უხდის თავის მუშებს. დაბალი გასამრჯელოთი გამოწვეული საერთო უსიამოვნების გაიგივება ცუდ სამუშაო პირობებად, გამართლებული არ არის.
იყო და ახლაც არის მცდარი იმის თქმა, რომ მოსარჩელეები ახორციელებენ მუშაკების კავშირებში გაერთიანების თავიდან აცილების პოლიტიკას კავშირებში გაერთიანების მომხრე მუშაკებისაგან თავის დაღწევის მეშვეობით”.
28. რაც შეეხება მოსარჩელეთა შეგებებულ სარჩელს, მოსამართლე ბელმა დაასკვნა, რომ მაკდონალდსის მტკიცება, რომ მოსარჩელეებმა იცრუეს თავიანთ პროკლამაციაში, გაუმართლებელი იყო, თუმცაღა, გამართლებულად უნდა მიჩნეულიყო მისი მხრიდან იმის მტკიცება, რომ მოსარჩელეები უმართებულოდ ცდილობდნენ ამისათვის პასუხისმგებლობაზე უარის თქმას. მოსამართლემ აღნიშნა, რომ მაკდონალდსის გაუმართლებელი შენიშვნები არ იყო ბოროტი განზრახვით მოტივირებული, ისინი გაკეთებული იყო კვალიფიციური პრივილეგიის ვითარებაში, რამდენადაც მაკდონალდსი ამ დროს პროკლამაციის ძლიერ თავდასხმას პასუხობდა; შესაბამისად, შეგებებული სარჩელის თაობაზეც გადაწყვეტილება მაკდონალდსის სასარგებლოდ იქნა გამოტანილი.
29. მოსამართლემ ზიანის ასანაზღაურებლად მოსარჩელეებს _ US McDonald's-სა და UK McDonald's-ს მიანიჭა თითოეულს GBP 30,000. b-ნი მორისი ცალკე იყო პასუხისმგებელი mTeli GBP 60,000 გადახდისათვის; და ბ-ნი მორისსა და ქ-ნ სტილს ცალ-ცალკე და ერთობლივად, დაეკისრათ პასუხიმგებლობა mTlianad GBP 55,000 გადახდისათვის (GBP 27,500 თითოეული მოსარჩელის სასარგებლოდ). მაკდონალდსს არ მოუთხოვია ბრძანების გამოცემა, რომ მისი სასამართლო ხარჯი მოსარჩელეებს დაჰკისრებოდა.
C. საქმის არსებითი სააპელაციო განხილვა
30. 1997 წლის 3 სექტემბერს მოსარჩელეებმა საჩივარი შეიტანეს სააპალაციო სასამართლოში. საქმის მოსმენა (მოსამართლე ლორდების Pფილისა და მეის, და მოსამართლე ქიინის წინაშე) დაიწყო 1999 წლის 12 იანვარს და გაგრძელდა 23 დღე. 1999 წლის 31 მარტს სასამართლომ გამოაცხადა თავის 301 გვერდიანი გადაწყვეტილება.
31. მოსარჩელეებმა გააპროტესტეს მოსამართლე ბელის არაერთი გადაწყვეტილება სხვადასხვა სამართლებრივი საფუძვლით და მიუთითეს შემდეგი:
“(a) (მაკდონალდსს) არ გააჩნდა უფლება დაეცვა სარჩელი დიფამაციის წინააღმდეგ, რადგან:
_ [US McDonald's] არის მრავალეროვნული, და [US and UK McDonald's] თითოეული წარმოადგენს საჯარო კორპორაციას, რომელსაც საერთო სამართლის მიხედვით არ აქვს (ან არ უნდა გააჩნდეს) საჯარო პოლიტიკის საფუძველზე დიფამაციური სარჩელის წარდგენის უფლება, რამდენადაც თავისუფალ და დემოკრატიულ საზოგადოებაში ასეთი კორპორაციები ღია უნდა იყოს ყურადღებით შესწავლისა და კრიტიკისათვის, გამსაკუთრებით კი საჯარო ინტერესის საკითხებთან მიმართებაში;
_ კორპორაციების _ როგორიც არის მაკდონალდსი _ უფლება, დაიცვან დიფამაციური სარჩელი, არ არის “ცხადი და უეჭველი”, როგორც ეს მოსამართლემ აღნიშნა... კანონი ამ სფეროში სწორედ რომ გაურკვეველია, შემუშავების პროცესშია და არასრულია... შესაბამისად, მოსამართლეს უნდა გაენეხილა და გამოეყენებინა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლი...
(b) მოსამართლემ არასწორად მიიჩნია, რომ მაკდონალდსს არ ესაჭიროებოდა კონკრეტული ფინანსური დანაკარგის ან კონკრეტული ზიანის დამტკიცება, თითქოსდა იმიტომ, რომ ასეთი ზიანი მოსალოდნელი იყო.
(c) სასამართლოს უნდა გადაეწყვიტა, რომ (მაკდონალდსს) ეკისრებოდა იმის დამტკიცების ტვირთი, რომ მის მიერ გასაჩივრებული განცხადებები სიცრუე იყო.
(d) მოსამართლემ არასწორად გადაწყვიტა, რომ სარჩელის დაცვის გასამართლებლად (მოსარჩელეებს) უნდა დაემტკიცებინათ დიფამაციური განცხადებების სიმართლესთან შესაბამისობა. ეს წესი უნდა გააზრებულიყო ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლის ჭრილში.
(e) ინგლისურ სამართალში უნდა არსებობდეს დიფამაციის პროცესისაგან დაცვა, როდესაც მოპასუხეს გააჩნია გონივრული საფუძველი სჯეროდეს, რომ გასაჩივრებული განცხადებები სიმართლე იყო.
(f) ინგლისურ სამართალში უნდა არსებობდეს კვალიფიციური პრივილეგიის მეშვეობით ისეთი განცხადებების დაცვა, რომლებიც საჯარო მნიშვნელობისა და ინტერესის საკითხებს შეეხება და უკავშირდება ისეთ საზოგადოებრივ კორპორაციებს, როგორიც არის [McDonald's].
(g) პროკლამაციების გავრცელება მოსამართლეს უნდა მიეჩნია კვალიფიციური პრივილეგიის შემთხვევად, რამდენადაც იგი წარმოადგენდა სხვათა უფლებებზე ფაქტობრივი და აღქმული თავდასხმის საფუძვლიან და ლეგიტიმურ პასუხს; კერძოდ, თავდასხმის პასუხს საზოგადოების ადვილად მოწყვლად ნაწილზე, რომელსაც საზოგადოდ არ გააჩნია ადეკვატური თავდაცვის საშუალებები (ბავშვები, ახალგაზრდა მუშები, ცხოველები და გარემო). (მოსარჩელეებს) გააჩნიათ მოვალეობა ხალხს აცნობონ ამის შესახებ, ხოლო ხალხს კი _ უფლება, შეიტყოს იგი.
32. სააპელაციო სასამართლომ უარყო ეს მოსაზრებები.
“a” საკითხზე სასამართლომ მიიჩნია, რომ კომერციულ კორპორაციებს ინგლისური სამართლის მიხედვით გააჩნდათ აშკარა უფლება აღეძრათ დიფამაციის საქმე სასამართლოში, და რომ არ არსებობდა რაიმე მყარი საფუძველი, რომლის მიხედვითაც შესაძლებელი იქნებოდა გავლებულიყო ხაზი, ძლიერ კორპორაციებს, რომელთაც მოსარჩელეთა აზრით უნდა ჩამორთმეოდათ ეს უფლება, და უფრო სუსტ კორპორაციებს შორის, რომელთაც შესაძლოა უსამართლო კრიტიკისაგან დაცვა ესაჭირებოდათ.
“b” საფუძვლის უარყოფისას, მან მიიჩნია, რომ როგორც ინდივიდუალურ მოსარჩელეს, კომპანიას არ ეკისრებოდა ვალდებულება კონკრეტული ზიანის არსებობა დაემტკიცებინა, რამდენადაც სავაჭრო რეპუტაციისათვის მიყენებული ზიანის გაიგივება ინდივიდუალური რეპუტაციისათვის მიყენებულ ზიანად შესაძლოა რთული ყოფილიყო, და შესაძლოა მას არც გამოეწვია აუცილებლობით დაუყოვნებლივი და რაოდენობრივად დათვლადი ზიანი. მოსარჩელე კორპორაცია, რომელიც დაამტკიცებდა, რომ მას შესაბამისი იურისდიქციის საფუძველზე გააჩნდა რეპუტაცია და დიფამაციურ პუბლიკაციას შეეძლო ზიანი მიეყენებინა მისი პრესტიჟისათვის, ჰქონდა სრული საფუძველი წარედგინა სარჩელი, რომელიც მისთვის ზიანის ანაზღაურების მინიჭებით შეიძლებოდა დასრულებულიყო.
მოსარჩელეთა მიერ “c” და “d” საფუძვლებთან დაკავშირებით წარდგენილი მოსაზრებები ეწინააღმდეგებოდა ცხადად დამკვიდრებულ ინგლისურ სამართალებრივ ნორმებს, რომელთა მიხედვითაც, არსებობდა იმ პუბლიკაციის სიყალბის პრეზუმფცია, რომელსაც მოსარჩელე დიფამაციურად მიიჩნევდა, სანამ არ დამტკიცდებოდა საწინააღმდეგო, და სწორედ მოპასუხეს ევალებოდა ემტკიცებინა, რომ პუბლიკაციის განცხადებები ფაქტების შესახებ სიმართლეს წარმოადგენდა. უფრო მეტიც, სასამართლომ გაიზიარა მაკდონალდსის მოსაზრება, რომ მოცემულ საქმეში, მათ დიდწილად აიღეს თავის თავზე პროკლამაციის ზოგიერთი ნაწილის სიცრუის დამტკიცების ტვირთი, რაც კიდევაც განახორციელეს წარმატებით.
“e” და “g” საფუძვლების უარყოფისას, სასამართლომ აღნიშნა, რომ კვალიფიციური პრივილეგიის საფუძველზე პუბლიკაციების დაცვა მართლაც არსებობდა ინგლისურ სამართალში, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როდესაც (ი) შესაბამისი ინფორმაციის გადაცემა წარმოადგენდა გამომცემლის კანონიერ, მორალურ და სოციალურ ვალდებულებას; (ii) ინფორმაციის მიმღებს გააჩნდა მისი მიღების ინტერესი; და (iii) გავრცელებული მასალების ბუნება, სტატუსი და წყაროები, ისევე როგორც პუბლიკაციის გარემოებები, იყო ისეთი, რომ პუბლიკაცია, საჯარო ინტერესებიდან გამომდინარე, დაიმსახურებდა დაცვას ბოროტი განზრახვის არარსებობობის შემთხვევაში. სასამართლომ გაიზიარა საზოგადოების ინტერესის არსებობა, მიეღო ინფორმაცია კომპანიების საქმიანობის შესახებ და ისიც, რომ გამოქვეყნების ვალდებულება არ იყო შემოფარგლული მხოლოდ წამყვანი მედიასაშუალებებით და რომ იგი ასევე გამოიყენებოდა საკამპანიო ჯგუფების წევრების მიმართ, როგორიც იყო London Greenpeace. თუმცა, ამ ტესტის დამაკმაყოფილებლად მიჩნევისათვის, გამოქვეყნების ვალდებულებას უნდა გადაეფარა ფაქტების გადამოწმების მოთხოვნა. პრივილეგია, ჩვეულებრივ, ვრცელდებოდა დაბალანსებულ, კარგად გამოკვლეულ და ზომიერი ტონალობის პუბლიკაციებზე, რომლებიც სარწმუნო წყაროებს ეფუძნებოდნენ. წინამდებარე საქმეში, პროკლამაციამ “ვერ წარმოადგინა მისი მომზადებისა თუ გადამოწმების დროს, აგრეთვე, მაღალი ავტორიტეტისა თუ სტატუსის მქონე წყაროების მითითებისას, იმგვარი ყურადღება და სიფრთხილე, რომელიც პუბლიკაციას კვალიფიციური პრივილეგიის დაცვას მიანიჭებდა.”
ინგლისური სამართალი უზრუნველყოფდა სამართლიან ბალანსს გამოხატვის თავისუფლებასა და რეპუტაციის დაცვას შორის, და იგი არ იყო შეუთავსებელი კონვენციის მე-10 მუხლთან. საკამპანიო ჯგუფებს შეეძლოთ შეესრულებინათ მნიშვნელოვანი როლი საზოგადოებრივ ცხოვრებაში; მაგრამ მათ უნდა შესძლებოდათ იმგვარად შეერბილებინათ თავიანთი პუბლიკაციები, რომ მოეპოვებინათ პატიოსანი კომენტარისათვის განკუთვნილი დაცვა და არ შეემცირებინათ სტიმული საჯარო დისკუსისა, რაც პუბლიკაციას შეეძლო გამოეწვია. კანონის შემსუბუქება, როგორსაც სარჩელის მოპასუხეები მოითხოვდნენ, კარს გაუხსნიდა “შეუზღუდავი და სერიოზული ზიანის მიმყენებელი სიცრუის გავრცელებას”, და არსებობდა მწვავე სოციალური საჭიროება ამგვარი პუბლიკაციებისაგან დაეცვათ კორპორაციების საქმიანი რეპუტაცია, რომელზეც შესაძლოა მრავალი ადამიანის კეთილდღეობა ყოფილიყო დამოკიდებული.”
33. სააპელაციო სასამართლომ შემდეგ უარყო მოსარჩელეთა შეკამათება, რომ სააპელაციო საჩივარი გაზიარებული უნდა ყოფილიყო იმ საფუძვლით, რომ სარჩელი წარმოადგენდა პროცესუალური უფლებების ბოროტად გამოყენებას, ანდა იმ საფუძვლით, რომ საქმის განხილვა არ ჩატარდა სამართლიანად. სასამართლომ მიუთითა შემდეგი:
“მხარეები, პირადად, რომლებსაც სარჩელი შეაქვთ მაღალ სასამართლოში, თავის თავზე იღებენ რთული და ძალზე მძიმე ამოცანის განხორციელებას. სარჩელი იყო რთული და მოსარჩელეთა განკარგულებაში არსებული სამართლებრივი დახმარება, სახსრების ნაკლებობის გამო, იყო მცირე. ვიზიარებთ, რომ საქმის განხილვასთან დაკავშირებული სამუშაო (მოსარჩელეებისათვის) იყო სერიოზული, და იგი, სულ მცირე, პროცესის დასაწყისში, უნდა გახორციელებულიყო მათთვის უჩვეულო გარემოში.
როგორც ამოსავალი პუნქტი, ჩვენ, პროცესის ბოროტად გამოყენებად ვერ მივიჩნევთ დიდი რესურსების მქონე მოსარჩელის მიერ რთული სარჩელის აღძვრას მოპასუხეთა წინააღმდეგ, რომლებსაც არ ყავთ წარმომადგენელი და, ამასთან, მცირე საშუალებები გააჩნიათ. ძლიერ კორპორაციებს, თავიანთი კანონიერი უფლებების მოსაპოვებლად ან დასაცავად, აქვთ სასამართლოში პროცესის აღძვრის უფლება, ისევე როგორც, ნებისმიერ ინდივიდს გააჩნია უფლება შეიტანოს სარჩელი და დაიცვას იგი. ...
უფრო მეტიც, მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ თითქოს საქმის სირთულე იმგვარი შეიძლება იყოს, რომ ამის გამო სასამართლომ საქმის განხილვა უნდა შეწყვიტოს ამ საფუძვლით, ვერ იქნება გაზიარებული. სამართლის უზენაესობის მოთხოვნაა, რომ უფლებები და მოვალეობები კანონის საფუძველზეა განსაზღვრული. ...
რაც შეეხება სასამართლო პროცესის წარმოებას, ჩვენ აღვნიშნეთ, რომ 313 დღე მიეძღვნა საქმის მოსმენას ორწელიწადნახევრის განმავლობაში. საქმის განხილვის განრიგმა მხედველობაში მიიღო ფაქტი, რომ (მოპასუხეებს) არ ყავდათ წარმომადგენელი, ისევე როგორც, გაითვალისწინა მათი სხვა სირთულეები. მათ მიეცათ მნიშვნელოვანი დრო თავიანთი საბოლოო მოსაზრებების ჩამოსაყალიბებლად, რომლებსაც ისინი, სრულიად გასაგებად, სერიოზულ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ და რაც საკმაოდ ხანგრძლივ დროს გულისხმობდა. საბოლოო მოსაზრებების მომზადების მიზნებისათვის, (მოპასუხეებს) გააჩნდათ საქმის განხილვის დროს შექმნილი ყველა მტკიცებულების ასლი. ის ფაქტი, რომ განხილვის ერთი ნაწილის განმავლობაში მტკიცებულებათა ასლებს ისინი მათი შექმნისთანავე ვერ იღებდნენ, არ ხდის განხილვას უსამართლოს. მხედველობაში რომ არცკი მივიღოთ ასლებით უზრუნველყოფის ვალდებულების არარსებობა, არ დამტკიცდა, რომ (მოპასუხეები) დაზარალდნენ საქმის განხილვის ერთ პერიოდში ყოველდღიური მტკიცებულებების დაგვიანებული მიღებით.
სააპელაციო მოსმენის დროს, ჩვენ გადმოგვეცა მტკიცებულებების ასლებისა და წარდგენილი მოსაზრებების არაერთ ნაწილი, და სხვა ნაწილები ჩვენი ინიციატივით გადავამოწმეთ. ჩვენზე ურყევად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მოსამართლის მიერ გამოჩენილმა ყურადღებამ, მოთმინებამ და სამართლიანობამ. მისთვის კარგად იყო ცნობილი იმ სირთულეების შესახებ, რომლებიც (მოპასუხეებს), როგორც მოდავე მხარეს გააჩნდათ, და იგი Mსრულად ითვალისწინებდა ამ გარემოებას თავის მოქმედებებში საქმის განხილვის დროს. ცხადია, მოსამართლე უსმენდა დიდი გამოცდილების მქონე წამყვანი ადვოკატების მოსაზრებებს, რომლებიც მაკდონალდსის ინტერესებს იცავდნენ, მაგრამ მოსამართლემ მის წინაშე წამოჭრილი ყველა საკითხი საღი აზრით გადაწყვიტა. ეს ნათლად სჭვივის ოქმებიდან და გადაწყვეტილებიდან, რომელიც მან საბოლოოდ გამოიტანა. მოსამართლე არ იყო უკანდახეული მაკდონალდსის კრიტიკის დროს პირდაპირი ტერმინების გამოყენებისას, როდესაც მიაჩნდა, რომ ისინი ამას იმსახურებდნენ. უფრო მეტიც, ჩვენთვის ცხადი შეიქნა ის გარემოება, რომ (მოპასუხეების მიმართ) გამოჩენილი იქნა მნიშვნელოვანი შემწყნარებლობა იმასთან დაკავშირებით, თუ რა ფორმით მოახდინეს მათ თავიანთი საქმის წარდგენა, და განსაკუთრებით, იმის გათვალისწინებით, თუ რამდენად ხშირად დაერთოთ მათ ნება განეხორციელებინათ მოწმეთა ჯვარედინი დაკითხვები საკმაოდ ხაანგრძლივ დროს რომ მოითხოვდა.
... (ჩვენ) საკმაოდ შორს ვართ იმ მოსაზრებისაგან, რომ სააპელაციო საჩივარი ან მისი ნაწილი გავიზიაროთ იმ საფუძვლით, რომ სარჩელი წაარმოადგენდა სასამართლო პროცესის ბოროტად გამოყენებას, ან რომ საქმის განხილვა უამართლოდ წარიმართა.”
34. მოსარჩელეებმა ასევე გააპროტესტეს მოსამართლე ბელის სხვა არაერთი დასკვნა პროკლამაციის შინაარსის თაობაზე და სააპელაციო სასამართლომ რამდენიმე საკითხში გაიზიარა მათი მოსაზრება, რაც შემდეგნაირად შეაჯამა:
“კვებითი შემადგენლობის თემასთან დაკავშირებით, ბრალდება, რომ მაკდონალდსის საჭმლის ჭამა იწვევს მკერდისა და ნაწლავების სიმსივნის სერიოზულ რისკს, არ დადასტურდა. გასამრჯელოსა და შრომითი პირობების თაობაზე ვასკვნით, რომ პროკლამაციის დიფამაციური განცხადებები წარმოადგენდა კომენტარს.
გარდა იმ ბრალდებებისა, რომელიც მოსამართლემ სიმართლედ მიიჩნია – რეკლამების გზით ბავშვების ექსპლოატაცია, მოპასუხეთა პრეტენზია, რომ მათ საჭმელს პოზიტიური კვებითი სარგებლიანობა გააჩნია, და მაკდონალდსი პასუხისმგებელია მათი პროდუქტებისათვის გამოყენებული ცხოველების მოშენებისა და დაკვლის სასტიკი პრაქტიკისათვის, _ სიმართლეს შეესაბამება ის ბრალდებაც, რომ ვინც საკმაო რაოდენობით მიირთმევს მაკდონალდსის საკვებს, მისი დიეტა გახდება ცხიმით და ა.შ. მდიდარი და დაკავშირებული იქნება გულით დაავადების რეალურ საფრთხესთან. ...”
35. ამის გამო, სააპელაციო სასამართლომ შეამცირა ზიანის ასანაზღაურებლად მაკდონალდსისათვის გადასახდელი თანხის ოდენობა; ქ-ნი სტილი პასუხისმგებელი გახდა mTlianad GBP 36,000 გადახდაზე, ხოლო ბ-ნი მორისი _ მთლიანად GBP 40,000 გადახდაზე. ამასთან, სასამართლომ უარი უთხრა მოსარჩელეებს ლორდთა პალატაში გასაჩივრების ნებართვაზე.
36. 2000 წლის 21 მარტს ლორდთა პალატის გასაჩივრების კომიტეტმა ასევე უარი უთხრა მოსარჩელეებს გასაჩივრების ნებართვაზე.
II. შესაბამისი შიდა სამართალი და პრაქტიკა
A. დიფამაცია
37. ინგლისური სამართლის მიხედვით, ცილისწამების სარჩელის ობიექტი ვალდებულია ხელი შეუწყოს მოსარჩელის რეპუტაციის დაცვას და აუნაზღაუროს მას დიფამაციური განცხადებების შემცველი უკანონო პუბლიკაციით მიყენებული ზიანი.
38. მოსარჩელეს ეკისრება ვალდებულება, დაამტკიცოს “პუბლიკაციის” ფაქტი. როგორც სამართლებრივი საკითხი (მოსამართლე ბელის მიხედვით, მოსარჩელეების საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილება, გვ.5),
“ნებისმიერი პირი, ვინც გამოიწვევს, ამზადებს, ნებას რთავს, ხელს უწყობს ან სანქციას აძლევს ცილისწამების გამოქვეყნებას, ისევე პასუხისმგებელია მისი გამოქვეყნებისათვის, როგორც პირი, ვინც ფიზიკურად გადასცემს ან უგზავნის მას სხვას. დიფამაციური მასალის დაწერასა ან დაბეჭდვაში მონაწილეობა აუცილებელი Aარ არის. ის პირები, ვინც სამოქალაქო-სამართლებრივი გადაცდომა (უმართლობა) ჩაიდინეს, ერთობლივად და ცალ-ცალკე არიან პასუხისმგებელნი მისთვის, და ეს გამოიყენება ცილისწამების, ისევე როგორც ზიანის მიმყენებელი ნებისმიერი სხვა გადაცდომის მიმართ.”
39. პუბლიკაცია დაცული იქნება მაშინ, თუ დიფამაციური განცხადებები არსებითად სიმართლეა. განცხადებების სიმართლის დამტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხეს შესაძლებლობათა ბალანსის პრინციპის გამოყენებით. პუბლიკაციის დასაცავად საკმარისი არ არის იმის დამტკიცება, რომ მოპასუხე მოქმედებდა კეთილსინდისიერად და დარწმუნებული იყო მისი განცხადებების სიმართლეში. თუმცა, ინგლისური სამართალი აღიარებს დაცვას “პატიოსანი კომენტარისათვის”, თუკი დადგენილია, რომ დიფამაციური განცხადება წარმოადგენდა კომენტარს და არა ფაქტების მტკიცებას, და დაფუძნებული იყო ფაქტებზე, რომელთა ჭეშმარიტებაც მოპასუხემ უნდა დაამტკიცოს.
40. საერთო პრინციპების მიხედვით, სავაჭრო თუ არასავაჭრო ორგანიზაციები უფლებამოსილნი არიან აღძრან ცილისწამების სარჩელი თავიანთი კორპორაციული რეპუტაციის დასაცავად, რომელიც დიფამაციური განცხადებების შედეგად შეიძლებოდა დაზარალებულიყო. არსებობს ამ წესიდან გარკვეული გამონაკლისები: ადგილობრივ ხელისუფლებას, სახელმწიფოს მფლობელობაში არსებულ კორპრაციებსა და პოლიტიკურ პარტიებს არ შეუძლიათ დიფამაციის წინააღმდეგ აღძრან სარჩელი იმ საზოგადოებრივი ინტერესის არსებობის გამო, რომ დემოკრატიულად არჩეული ორგანიზაციები, ან ასეთი ორგანიზაციების მხრიდან კონტროლირებული ორგანოები გახსნილი უნდა იყვნენ ყოველმხრივი საზოგადოებრივი კრიტიკისათვის (იხ. Derbyshire County Council v. Times Newspapers Ltd [1993] სააპელაციო საქმე 534; British Coal Corporation v. NUM (Yorkshire Area) and Capstick 1996 წლის 28 ივნისი; და Goldsmith and another v. Bhoyrul [1997] 4 All England Law Reports 268).
B. სამართლებრივი დახმარება დიფამაციის პროცესში
41. მთელი მაშინდელი პერიოდის განმავლობაში, სამოქალაქო საქმეებზე სამართლებრივი დახმარების მინიჭების საკითხები გაერთიანებულ სამეფოში რეგულირდებოდა 1988 წლის კანონით სამართლებრივი დახმარების შესახებ. კანონის მე-2 თავის მეორე ნაწილის 1-ლი მუხლის თანახმად, “დიფამაციასთან დაკავშირებული პროცესი, მთლიანად ან ნაწილობრივ”, გამორიცხული იყო სამოქალაქო საქმეებზე სამართლებრივი დახმარების დადგენილი სქემის ფარგლებიდან.
42. სამართლიანობის აქტისადმი მისაწვდომობის თაობაზე 1999 წლის კანონი (“the AJA 1999”) ძალაში შევიდა 2000 წლის 1 აპრილს, ანუ მაშინ, როდესაც წინამდებარე საქმის განხილვა უკვე დასრულებული იყო. იგი აყალიბებს ინგლისსა და უელსში ამჟამად არსებულ საკანონმდებლო ჩარჩოს სამართლებრივი დახმარებისა, რომელსაც ახორციელებს სამართლებრივი მომსახურების კომისია (”კომისია”) და გულისხმობს არაერთ რეფორმას, მაგალითად, პირობადებული საჰონორარო შეთანხმების შეთავაზების შესაძლებლობას. “AJA 1999” მიხედვით, არსებობს პრეზუმფცია, რომ სამოქალაქო საქმეზე სამართლებრივი დახმარება არ მიენიჭება დიფამაციასთან დაკავშირებულ მოთხოვნებს. (თავის 1(a)(f) მუხლი). თუმცა, კანონი მოიცავს დებულებას (ნაწილი 6(8)), რომლის მიხედვით, დასაშვებია, შეხედულებისდა მიხედვით გადაწყდეს ზოგიერთი ისეთი საქმის “საგამონაკლისო დაფინანსების” საკითხი, რომელიც სხვაგვარად სამართლებრივი დახმარების ფარგლებს გარეთ ხვდება. ეს, ლორდ კანცლერს, მათ შორის, აძლევს შესაძლებლობას, კომისიის მიერ შესაბამისი მოთხოვნის დაყენების შემთხვევაში, ნება დართოს მას, დიფამაციის საქმის მხარეს მიანიჭოს სამართლებრივი დახმარება.
ლორდ კანცლერმა კომისიისათვის გამოსცა გზამკვლევი საქმეთა იმ კატეგორიის შესახებ, რომელთა სასარგებლოდაც ეს საკითხი სავარაუდოდ უნდა გაწყვეტილიყო. მასში, ამასთანავე, ხაზგასმული იყო, რომ ასეთი საქმეები, სავარაუდოდ ძალიან მცირე იქნებოდა, რამდენადაც “AJA 1999” –ით პარლამენტს მიღებული ჰქონდა გადაწყვეტილება, რომ სამართლებრივი დახმარების სქემიდან გამორიცხულ საქმეებს დაბალი პრიორიტეტი გააჩნდათ. სამართლებრივი დახმარების ფინანსურ უფლებასთან ერთად, კომისია უნდა დარმუნებულიყო იმაში, რომ ან “არსებობდა მნიშვნელოვანი საჯარო ინტერესი ... საქმის გადაწყვეტისა, და დაფინანსებული წარმომადგენლობა ხელს Eშეუწყობდა მას”; ან რომ საქმეს “გააჩნდა უზარმაზარი მნიშვნელობა კლიენტისათვის”; ან რომ “არსებობდა დამაჯერებელი მტკიცებულება განსაკუთრებული გარემოებების შესახებ, როდესაც წარმომადგენლობის საჯარო დაფინანსების გარეშე, კლიენტისათვის პრაქტიკულად შეუძლებელი გახდებოდა სარჩელის შეტანა ან პროცესის წარმოება, ან რომ საჯარო დაფინანსების ნაკლებობა უსათუოდ გამოიწვევდა პროცესის აშკარა უსამართლობას.”
43. ჩვეულებრივი წესი სამოქალაქო სამართალწარმოებაში, მათ შორის, დიფამაციის საქმეებზე, ინგლისსაა და უელსში ის არის, რომ წაგებული მხარე იხდის გამარჯვებული მხარის გონივრულ ხარჯებს. Eეს წესი გამოიყენება იმის მიუხედავად, მინიჭებული ჰქონდა თუ არა მხარეს სამართლებრივი დახმარება. წარუმატებელ და კერძოდ გადამხდელ მხარეს ჩვეულებრივ დაეკისრება სამართლებრივი დახმარების მქონე გამარჯვებული ოპონენტის სამართლებრივი ხარჯები. თუმცა, სამართლებრივი დახმარების მქონე წაგებული მხარე, ჩვეულებრივ დაცულია გამარჯვებული და კერძოდ გადამხდელი მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ანაზღაურებისაგან, რამდენადაც წაგებულის მიმართ ხარჯების გადახდის ბრძანება ჩვეულებრივ ვერ იქნება აღსრულებული სასამართლოს შემდგომი ბრძანების გარეშე, რომელიც ჩვეულებრივ გამოიცემა მხოლოდ მაშინ, როდესაც მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა წაგებული მხარის ფინანსური მდგომარეობა, რომელსაც სამართლებრივი დახმარება ჰქონდა მინიჭებული.
C. განხილვის სახე
44. უზენაესი სასამართლოს შესახებ 1981 წლის კანონის 69-ე მუხლი ითვალისწინებს:
“(1) როდესაც ამა თუ იმ მხარის სარჩელი უნდა განიხილოს დედოფლის სასამართლო კოლეგიამ, (Queen's Bench Division) სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, რომ განხილვის საგანია _
სარჩელი ცილისწამების, ჭორის გავრცელების შესახებ...
სარჩელს განიხილავს სასამართლო მსაჯულებთან ერთად, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც სასამართლოს აზრით, საქმის განხილვა მოითხოვს დოკუმენტების, ანგარიშების შესწავლის ან რაიმე სამეცნიერო თუ ლოკალური გამოძიების ხანგრძლივ პროცესს, რომელიც შეუძლებელია მოხერხებულად განხორციელდეს მსაჯულებთა მეშვეობით.”
D. ziani
45. დიფამაციით გამოწვეული ზიანი ანაზღაურდება ოდენობით, რომელიც მოსარჩელეს ჩააყენებს ისეთ მდგომარეობაში, როგორშიც იქნებოდა იგი გადაცდომა რომ არ ჩადენილიყო. მოსარჩელეს არ ევალება ამტკიცოს, რომ მან რეალური მატერიალური დანაკარგი განიცადა. მსაჯულთა გადასაწყვეტია (ანდა მოსამართლის, თუკი იგი ერთპიროვნულად განიხილავს საქმეს) მიანიჭოს ზიანის თანხა, რომელიც საკმარისია მოსარჩელის რეპუტაციის შესანარჩუნებლად და უსიამოვნო განცდების კომპენსაციისათვის.
46. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის (RSC, Ord. 46, rule 2(1)(a)) მიხედვით, გადაწყვეტილების აღსასრულებლად აუცილებელია სასამართლოს ნებართვა, თუ აღსრულება ექვსი წლით ან უფრო მეტი დროით გაჭიანურდა. აღსრულების ნებართვა ჩვეულებრივ არ გაიცემა ექვსი წლის გასვლის შემდეგ იმ დღიდან, როდესაც გადაწყვეტილება აღსრულებადი გახდა (იხ. National Westminster Bank plc v. Powney [1991] Chancery Division 339, [1990] 2 All England Law Reports 416, სააპელაციო სასამართლო, და W.T. Lamb & Sons v. Rider [1948] 2 King's Bench Reports 331, [1948] 2 All England Law Reports 402, სააპელაციო სასამართლო).
საჩივრები
47.(ევროპულმა) სასამართლომ თავისი 2002 წლის ნაწილობრივი გადაწყვეტილებით მოსარჩელეთა არაერთი საჩივარი დაუშვებლად ცნო. დარჩენილი საჩივრები კონვენციის მე-6(§1) მუხლის საფუძველზე შეეხება პროცესის უსამართლობას, ძირითადად, სამართლებრივ დახმარებაზე უარის გამო, ხოლო მე-10 მუხლის საფუძველზე კი იმას, რომ პროცესი და მისი შედეგები წარმოადგენდა მომჩივანთა გამოხატვის თავისუფლებაში არაპროპორციულ ჩარევას.
სამართლის შესახებ
I. კონვენციის მე-6 (§1) მუხლის სავარაუდო დარღვევის თაობაზე
48. მოსარჩელეებმა დააყენეს არაერთი საკითხი კონვენციის მე-6 (§1) მუხლის საფუძველზე, რომელიც ითვალისწინებს:
“თავისი სამოქალაქო ხასიათის უფლებებისა და მოვალეობების განსაზღვრისას ..., ყველას აქვს თავისი საქმის სამართლიანი განხილვის უფლება... სასამართლოს მიერ...”.
ამ დებულების საფუძველზე მოსარჩელეთა ძირითადი სამდურავი ისაა, რომ მათ უარი ეთქვათ საქმის სამართლიან განხილვაზე სამართლებრივი დახმარების არასაკმარისობის შედეგად. მათ ასევე ნაგულვები აქვთ, რომ უსამართლობა გამოწვეული იქნა პირველი ინსტანციით საქმის განმხილველი მოსამართლის გადაწყვეტილებით, რომელმაც მტკიცებულებად დაუშვა მეორე მოსარჩელის მიერ ფიცის ქვეშ მიცემული ჩვენება, ასევე, არაერთ შემთხვევაში მისი უარით, გადაედო საქმის განხილვა, და მის მიერ მაკდონალდსისათვის ნების დართვით, შეესწორებინა თავისი სარჩელი პროცესის გვიანდელ ეტაპზე.
A. სამართლებრივი დახმარება
1. მხარეთა მიერ წარდგენილი მოსაზრებები
(a) mosarCeleebi
49. მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ ეს იყო ყველაზე უფრო ხანგრძლივი პროცესი (როგორც სისხლის სამართლის, ასევე სამოქალაქო საქმეთა შორის) ინგლისის მართლმსაჯულების ისტორიაში. მთელი პროცესის ხანგრძლივობამ _ 1990 წლის 20 სექტემბრის უწყებიდან ლორდთა პალატის მიერ 2000 წლის 21 მარტს სააპელაციო გასაჩივრების ნებართვაზე უარის თქმამდე _ შეადგინა ცხრა წელი და ექვსი თვე. საქმის არსებითი განხილვის დაწყებამდე ჩატარდა 28 წინარე სასამართლო მოსმენა, რომელთაგან ზოგიერთი მათგანი 5 დღე გრძელდებოდა. მაღალ სასამართლოში საქმის მოსმენა გაგრძელდა 1994 წლის 28 ივნისიდან 1996 წლის 13 დეკემბრამდე, ანუ ორი წლისა და ექვსი თვის განმავლობაში, საიდანაც 313 დღე გატარებული იქნა სასამართლოში, სხვა დამატებით დღეებთან ერთად სააპელაციო სასამართლოში პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ გამოტანილი სხვადასხვა გადაწყვეტილებების გასაჩივრებისას. მაღალ სასამართლოში საქმის განხილვის მასალები მოიცავდა დოკუმენტური მტკიცებულებებისა და 130 მოწმის ზეპირი ჩვენების 40,000 გვერდს. სააპალაციო მოსმენა გაგრძელდა 23 დღე. მთლიანად, სამართლებრივ არგუმენტებს მიეძღვნა 100 დღე. საქმის მოსმენის ოქმებმა კი გადააჭარბა 20,000 გვერდს.
50. შეჯიბრებითი პროცესი გაერთიანებულ სამეფოში ემყარება იდეას, რომ მართლმსაჯულება შეიძლება მიღწეულ იქნას მხოლოდ მაშინ, როდესაც საქმის მხარეებს გააჩნიათ შესაძლებლობა წარმოადგინონ თავიანთი მტკიცებულებები და განიხილონ ოპონენტის მტკიცებულებები გონივრული თანასწორობის პირობებში. პროცესის მიმდინარეობის პერიოდში, მაკდონალდსის ეკონომიკური ძალაუფლება აღემატებოდა მრავალი შედარებით პატარა ქვეყნის ძალაუფლებას (მათი მსოფლიო სავაჭრო ბრუნვა შეადგენდა 30 მილიარდ აშშ დოლლარს 1995 წელს), მაშინ როდესაც პირველი მოსარჩელე იმ დროს წარმოადგენდა არასრული სამუშაო დღის განაკვეთით დასაქმებულ მუშას, რომელიც გამოიმუშავებდა maqsimum GBP 65-ს კვირაში, ხოლო მეორე მოსარჩელე კი ხელფასის არმქონე მარტოხელა მშობელი იყო. ამაზე მეტი შესაძლებლობათა უთანასწორობა შეუძლებელი იყო. მაკდონალდსი წარმოდგენილი იყო დედოფლის დამცველებითა და უმცროსი დამცველით, რომლებიც სპეციალიზირებულები იყვნენ ცილისწამების საქმეებზე. მათ ყოველმხრივ ხელშეწყობას უზრუნველყოფდა დამხმარეთა მთელი გუნდი, რომელიც სოლისიტორებითა და ინგლისში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დიდი ფირმის ადმინისტრაციული პერსონალით იყო დაკომპლექტებული. მოსარჩელეებს კი ეხმარებოდნენ pro bono მომუშავე ადვოკატები, რომლებმაც ჩამოაყალიბეს მათი დაცვის გეგმა და წარმოადგინეს ისინი სასამართლოში 28 წინარე სასამართლო მოსმენის დროს, და სააპელაციო სასამართლოში, ამასთან, 37 დღიანი განხილვიდან მხოლოდ 8 დღის განმავლობაში და მხოლოდ ხუთ საჩივართან მიმართებაში. ძირითადი განხილვის დროს ადვოკატების მხრიდან მათი სასარგებლო მოსაზრებების წარდგენა მხოლოდ სამ შემთხვევაში მოხდა. თანაგრძნობით გამსჭვალული ადვოკატებისათვის ძალზე რთული იყო ხალისით მუშაობა, რამდენადაც საქმე ძალიან ჩახლართული იყო საიმისოდ, რომ ვინმეს “ბოლომდე ჩაეყვინთა” მასში; გარდა ამისა, ჩვეულებრივ, დახმარების შემოთავაზება მოდიოდა გამოუცდელი ახალგაზრდა სოლისიტორებისა და ადვოკატებისაგან, რომლებსაც არ გააჩნდათ საკმარისი დრო და რესურსები ქმედითი დახმარების გასაწევად.
51. მოსარჩელეები გაუმკლავდნენ თავიანთი განცხადებების სიმართლის დამტკიციცების ტვირთს ძალზე მრავალ ბრალდებასთან მიმართებაში, რომლებიც რთული საკითხების ფართო სპექტრს მოიცავდა. გარდა იმ აშკარა უთანასწორობისა, რომელიც უკავშირდებოდა გამოცდილი ადვოკატების არყოლას, რომლებსაც შეეძლებოდათ წარმოედგინათ არგუმენტები სამართლის საკითხებზე, ეწარმოებინათ მოწმეთა დაკითხვა თუ ჯვარედინი დაკითხვა სასამართლოში, ისინი ასევე განიცდიდნენ ფინანსური სახსრების ნაკლებობას, რაც აუცილებელი იყო ყოველდღიური სხდომების ოქმების შეძენისა და ასლების დამზადებისათვის, ექსპერტი მოწმეების მოძიებისა და დაყოლიებისათვის, ისევე როგორც, მოწმეთა ხარჯების, სამგზავრო დანახარჯებისა თუ განმარტებების მიღებასთან დაკავშირებული ხარჯების გასაწევად. ერთადერთი, რისი გაკეთების იმედიც მათ შეიძლებოდა ჰქონოდათ, ეს იყო სიცოცხლის შენარჩუნება: რამდენიმე შემთხვევაში, საქმის განხილვის დროს, ისინი იძულებელი გახდნენ მოეთხოვათ საქმის გადადება ფიზიკური გადაღლილობისა და გამოფიტულობის გამო.
52. მათი განმარტებით, ისინი უზრუნველყოფილი რომ ყოფილიყვნენ სამართლებრივი დახმარებით, რომლის მეშვეობითაც მოახერხებდნენ ექსპერტებისა და მოწმეების მოძიებას, მომზადებას და მათი ხარჯების დაფარვას, ასეთ შემთხვევაში აუცილებლად შეძლებდნენ იმ ერთ ან რამდენიმე ბრალდებასთან მიმართებაში თავიანთი სიმართლის დამტკიცებას, რომლებიც სასამართლომ გაუმართლებლად ცნო. მაგალითად, ბრალდებას დიეტასთან და დეგენერაციულ დაავადებებთან დაკავშირებით, საკვების უსაფრთხოების, პროფესიულ კავშირებში გაერთიანებისადმი არსებული სიძულვილის თაობაზე, და/ან ბრალდებას ძროხის ხორცით მაკდონალდის საერთაშორისო მომარაგების შესახებ ახლახან გაჩეხილი ტყეების ადგილებიდან. უფრო მეტიც. გამოუცდელობამ და სამართლებრივი მომზადების არქონამ მოსარჩელეებს არაერთი პროცედურული შეცდომა დააშვებინა. ისინი რომ წარმომადგენლებით ყოფილიყვნენ უზრუნველყოფილი, უკან არ გამოიტანდნენ ერთის გარდა ყველა დანარჩენ არგუმენტს შუალედური სააპელაციო გასაჩივრების დროს (იხ. ზემორე 23-ე პარაგარაფი) და არც Haringey-ს ჩვენება იქნებოდა საქმეზე მტკიცებულებად დაშვებული (იხ. ზემორე 21-ე პარაგარაფი), და მხოლოდ ამ ჩვენებაში დაშვებული შეცდომის გამო მოხდა ის, რომ მეორე მოსარჩელე პროკლამაციის გავრცელებაში ჩაბმულად იქნა მიჩნეული.
(a) მთავრობა
53. მთავრობამ აღნიშნა, რომ (ევროპულმა) სასამართლომ სიფრთხილე უნდა გამოიჩინოს სამოქალაქო საქმეებზე სამართლებრივი დახმარების მინიჭების მოვალეობის დაძალებისას, რამდენადაც საქმე შეეხება შეგნებული უმოქმედობას, რაც კონვენციის ასეთი ტიპის ვალდებულებებს უკავშირდება. სისხლისსამართლებრივი პროცესის პოზიციისაგან განსხვავებით (მე-6 ((§ 3) (ც)) მუხლი), კონვენცია ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს უტოვებს უფლებას, თავისუფალად აირჩიოს სამოქალაქო საქმეებზე სასამართლოსადმი ეფექტიანი ხელმისაწვდომობის უზრუნველმყოფი საშუალებები (მთავრობა დაეყრდნო საქმეს Airey v. Ireland, 1979 წლის 9 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, სერია A no. 32, გვ. 14-16, § 26). სახელმწიფოებს არ გააჩიათ შეუზღუდავი რესურსები დააფინანსონ სამართლებრივი დახმარების სისტემა, და ამდენად, სავსებით ლეგიტიმურია სამართლებრივი დახმარების მიღებაზე გარკვეული შეზღუდვების დაწესება დაბალი პრიორიტეტის მქონე სამოქალაქო საქმეებში, იმ პირობით, თუკი ეს შეზღუდვები არ არის უსამართლო და თვითნებური (იხ. Winer v. the United Kingdom, no. 10871/84, კომისიის გადაწყვეტილება, 1986 წლის 10 ივლისი, გადაწყვეტილებები და angariSebi (DR) 48, გვ. 154, გვ. 171-72).
54. კონვენციის ორგანოებმა განიხილეს დიფამაციის საქმეებში სამართლებრივი დახმარების ხელმიუწვდომლობის საკითხზე ექვსი საქმე ინგლისური სამართლის საფუძველზე და მათ არასოდეს უცვნიათ კონვენციის მე-6 (§1) მუხლის დარღვევა (იხ. Winer, ზემოთ მითითებული; Munro v. the United Kingdom, no. 10594/83, კომისიის 1987 წლის 14 ივლისის გადაწყვეტილება DR 52, გვ. 158; H.S. and D.M. v. the United Kingdom, no. 21325/93, კომისიის 1993 წლის 5 მაისის გადაწყვეტილება, გამოუქვეყნებელი; Stewart-Brady v. the United Kingdom, nos. 27436/95 და 28406/95, კომისიის 1997 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება, DR 90-A, გვ. 45; McVicar v. the United Kingdom, no. 46311/99, ECHR 2002-III; da A. v. the United Kingdom, no. 35373/97, ECHR 2002-X).
55. სასამართლომ არ უნდა გადაუხვიოს მის კარგად დამუშავებულ იურისპრუდენციას ამ საქმეში, რომელიც, მთავრობის აზრით, ძალიან შორსაა რაიმე ტიპის განსაკუთრებული გარემოებებისაგან, რომელთა არსებობის დროსაც სამართლებრივი დახმარების უზრუნველყოფა მართლაც “გარდაუვალია სასამართლოს ეფექტიანი ხელმისაწვდომობისათვის” (იხ. Airey, ზემოთ მითითებული, გვ.14‑16, § 26).
56. პირველ რიგში, მთავრობამ დაასაბუთა, რომ სასამართლო დავის დროს განსახილველი ფაქტები და სამართლის საკითხები არ იყო ისეთი რთული, რომელიც სამართლებრივ დახმარებას არსებითს გახდიდა. მოსარჩელეთა მიერ განხორციელებული თავდაცვა და შეპასუხება, ისევე როგორც მათი წარმატება, დაემტკიცებინათ პროკლამაციის არაერთი ბრალდება, აჩვენებს, რომ მათ შეეძლოთ გამკლავებოდნენ სირთულეებს დიფამაციის კანონმდებლობისა, რომელიც მათ მიმართ იყო გამოყენებული.
57. მთავრობის განმარტებით, სავსებით შესაბამისი იყო, რომ მოსარჩელეებმა მიიღეს რჩევები და pro bono წარმომადგენლობა მთელ რიგ შემთხვევებში, კერძოდ, სააპელაციო სასამართლოს წინაშე წარდგენისას და სარჩელზე შეპასუხების პროექტის მომზადებისას. მოსარჩელეებმა შეაგროვეს, სულ მცირე, GBP 40,000 თავიანთი დაცვის დასაფინასებლად; განმარტებების ჩამორთმევის დროს და სხვა ადმინისტრაციული ამოცანების შესრულებისას მათ მიიღეს ნებაყოფლობითი დახმარება მოხალისეთა მხრიდან, ვინც მათ მიზნებს თანაუგრძნობდა. როგორც მოსამართლე ბელმა, ისე სააპელაციო სასამართლომ, გაითვალისწინეს სამართლებრივად მათი მოუმზადებლობის ფაქტი: მოსამართლე ბელი, მაგალითად, დაეხმარა მოსარჩელეებს მოწმეებისათვის დასასმელი შეკითხვების ფორმულირებაში და არ მოუთხოვია ჩვეულებრივი პროცდურული ფორმალობების დაცვა, როგორიცაა, საქმის შემოფარგვლა შესაბამის ბრალდებაზე პასუხის გაცემით. სააპელაციო სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში აღნიშნა სამართლებრივი ჩვევების არქონისაგან მოსარჩელეთა დაცვის საჭიროების შესახებ და ჩაატარა თავისი საკუთარი გამოკვლევა მოსარჩელეთა მიერ წარდგენილი მოსაზრებების სრულყოფის მიზნით. Mმან ასევე ნება დართო მათ სააპელაციო ეტაპზე დაეყენებინათ “პატიოსანი კომენტარის” დაცვის საკითხი, მიუხედავად იმისა, რომ ეს საკითხი არ იყო პირველ ინსტანციაში აღძრული. მოსარჩელეები შეეცადნენ მიეღწიათ საქმის მაქსიმალური საჯაროობა და ეს მართლაც ასე მოხდა. მაღალ სასამართლოსა და სააპელაციო სასამართლოში საქმის მოსმენა იმიტომ გაგრძელდა დიდხანს, რომ თავიანთი საქმის წარმოდგენისას მოსარჩელეების მიმართ გამოჩენილი იქნა ყველა შესაძლებელი დათმობა და შემწყნარებლობა; მათმა მტკიცებულებებმა და მოსაზრებების წარდგენამ დაიკავა ძალზე დიდი დრო.
58. მთავრობის აზრით, ნებისმიერ შემთხვევაში, შეუძლებელი იყო იმის პასუხისმგებლობით თქმა, რომ, საზოგადოდ დაშვებული რომც ყოფილიყო სამართლებრივი დახმარება დიფამაციის სარჩელისაგან დასაცავად, მოსარჩელეებს აუცილებლად მიენიჭებოდათ იგი. სამართლებრივი დახმარების საბჭოს (Legal Aid Board) (ამჟამად “სამართლებრივი მომსახურების კომისია”) მოუწევდა გადაწყვეტილება მიეღო _ როგორც ამას აკეთებს სხვა სამოქალაქო საქმეებზე, რომლებისთვისაც სამართლებრივი დახმარება ხელმისაწვდომია _ სხვადასხვა ფაქტორის გათვალისწინებით, როგორიცაა საქმის არსებითი მხარე და ის გარემოება, იქნებოდა თუ არა სასამართლო ხარჯების გაღება გამართლებული იმ მოსალოდნელი სარგებლით, რომელსაც დახმარების მიმღები მხარე პროცესის დროს მიიღებდა. მოსარჩელეებმა გამოაქვეყნეს დიფამაციური მასალა ყოველგვარი წინასწარი გადამოწმების გარეშე, და გადასახადების გადამხდელებს არ შეიძლება მოეთხოვებოდეთ მოსარჩელეებისათვის იმ გამოკვლევის თანხების გადახდა, რომელიც მათ პროკლამაციის გამოქვეყნებამდე უნდა ჩაეტარებინათ; ისევე როგორც, ვერ დააკისრებდნენ მათ იმის ტვირთს, რომ მოსარჩელეები ჩაეყენებინათ თანაბარ პირობებში მაკდონალდსთან, რომლის სასამართლო ხარჯებმაც ამ საქმეში 10 მილიონ გირვანქა სტერლინგს გადააჭარბა.
2. სასამართლოს შეფასება
59. სასამართლო იმეორებს, რომ კონვენცია გამიზნულია უზრუნველყოს პრაქტიკული და ქმედითი უფლებები. ეს განსაკუთრებით შეეხება სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლებას, იმ გამორჩეული ადგილის გამო, რომელიც სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლებას უკავია დემოკრატიულ საზოგადოებაში (იხ. Airey, ზემოთ მითითებული, გვ. 12-14, § 24). სისხლისა და სამოქალაქო საქმეთა სამართლიანი სასამართლო განხილვის კონცეფციისათვის ცენტრალური საკითხია ის, რომ მოდავე მხარეს გააჩნდეს სრული შესაძლებლობა ეფაქტიანად წარმოადგინოს თავისი საქმე სასამართლოს წინაშე და სარგებლობდეს მეორე მხარესთან მიმართებაში თანაბარი შესაძლებლობებით (სხვა მრავალ მაგალითს შორის იხ. De Haes and Gijsels v. Belgium, 1997 წლის 24 თებერვლის გადაწყვეტილება, გადაწყვეტილებათა და განჩინებათა კრებული, 1997-I, გვ. 238, § 53).
60. მე-6 (§1) მუხლი სახელმწიფოებს უტოვებს იმ საშუალებათა არჩევის უფლებას, რომლებმაც მოდავე მხარეების ზემოაღნიშნული უფლება უნდა უზრუნველყოს. სამართლებრივი დახმარების სქემის დაწესება წარმოადგენს ერთ-ერთ საშუალებას, მაგრამ არსებობს სხვა საშუალებებიც, როგორიც არის, მაგალითად, გამოსაყენებლი პროცედურის გამარტივება (იხ. Airey, გვ. 14-16, § 26, და McVicar, § 50, ორივე მათგანი ზემოთ აღნიშნულია.)
61. საკითხი იმის შესახებ, არის თუ არა სამართლებრივი დახმარების გაწევა აუცილებელი საქმის სამართლიანი განხილვისათვის, უნდა განისაზღვროს თითოეული საქმის კონკრეტული ფაქტებისა და გარემოებების გათვალისწინებით, და დამოკიდებულია, მათ შორის, იმაზე, თუ რა დგას საფრთხის ქვეშ და რა მნიშვნელობა აქვს მას მოსარჩელისათვის პროცესში; ასევე, შესაბამისი კანონმდებლობის სირთულესა და მოსარჩელის უნარიანობაზე, ეფექტიანად წარმოადგინოს თავისი თავი (იხ. Airey, გვ. 14-16, § 26; McVicar, §§ 48 და 50; P., C. and S. v. the United Kingdom, no. 56547/00, §91, ECHR 2002-VI; და ასევე, Munro, ზემოთ მითითებული).
62. თუმცაღა, სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობის უფლება არ არის აბსოლუტური და შეიძლება ექვემდებარებოდეს შეზღუდვებს იმ პირობით, თუ ეს შეზღუდვები ემსახურება კანონიერ მიზანს და არის პროპორციული (იხ. Ashingdane v. the United Kingdom, 1985 წლის 28 მაისის გადაწყვეტილება, სერია A no. 93, გვ. 24-25,§57). შესაბამისად, შეიძლება მისაღებად ჩაითვალოს სამართლებრივი დახმარების მინიჭების ისეთი პირობების დაწესება, რომელიც დაფუძნებული იქნება, მათ შორის, მოდავე მხარის ფინანსურ მდგომარეობაზე და მის მიერ პროცესში წარმატების მიღწევის პერსპექტივაზე (იხ. Munro,ზემოთ მითითებული). უფრო მეტიც, სახელმწიფოს არ ევალება საჯარო ფონდების მეშვეობით მთლიანად უზრუნველყოს შესაძლებლობათა თანასწორობა დახმარების მიმღებ პირსა და მოწინააღმდეგე მხარეს შორის, რამდენადაც თითოეულ მხარეს მინიჭებული აქვს გონივრული შესაძლებლობა წარმოადგინოს თავისი საქმე პირობებში, რომელიც არ აყენებს მას არსებითად უთანასწორო, დაჩაგრულ მდგომარეობაში მოწინააღმდეგე მხარესთან vis-à-vis (იხ. De Haes and Gijsels, გვ. 238, §53, და ასევე, McVicar, §§ 51 და 62, ორივე მათგანი ზემოთ მითითებულია).
63. სასამართლომ წინამდებარე საქმეზე ფაქტები უნდა შეაფასოს ზემოაღნიშნული კრიტერიუმების გამოყენებით.
პირველ რიგში იმის თაობაზე, თუ მოსარჩელისათვის რა მნიშვნელობის ინტერესი იდგა საფრთხის ქვეშ. ნამდვილია ის, რომ ზოგიერთი ადრინდელი საქმისაგან განსხვავებით, სადაც სასამართლომ სამართლებრივი დახმარების მინიჭება სამართლიანი განხილვისათვის აუცილებლად მიიჩნია (მაგალითად, Airey და P., C. and S. v. the United Kingdom, ორივე მათგანი ზემოთ მითითებულია), აქ, პროცესი, თავისთავად, არ იყო განმსაზღვრელი მნიშვნელოვანი ოჯახური უფლებებისა თუ ურთიერთობებისათვის. კონვენციის ორგანოები წარსულში მიიჩნევდნენ, რომ საერთო ბუნება დიფამაციური სარჩელისა, რომელიც ინდივიდუალური რეპუტაციის დასაცავად არის შეტანილი, უნდა განვასხვავოთ, მაგალითად, სასამართლო წესით გაყრისაგან, რომელიც არეგულირებს ორ ინდივიდს შორის სამართლებრივ ურთიერთობას და შეიძლება გააჩნდეს სერიოზული შედეგები ამ ოჯახის ბავშვებისათვის (იხ. McVicar, § 61, და Munro, ორივე მათგანი ზემოთ მითითებულია).
თუმცა, მხედველობიდან არ უნდა გამოგვრჩეს, რომ დიფამაციური პროცესის წამოწყება მოსარჩელეთა არჩევანი არ ყოფილა. ისინი მოქმედებდნენ როგორც მოპასუხეები თავიანთი გამოხატვის თავისუფლების დასაცვად, უფლებისა, რომელსაც უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება კონვენციის საფუძველზე (იხ. ქვემორე 87-ე პარაგრაფი). უფრო მეტიც. ფინანსური შედეგები მოსარჩელეთათვის, რომლებმაც ვერ შეძლეს ყველა გასაჩივრებული დიფამაციური განცხადების გადამოწმება, ძალიან მნიშვნელოვანი იყო. მაკდონალდსმა მოითხოვა ზიანის ანაზღაურება GBP 100,000 ოდენობით და ის რაც მიენიჭა, თვით სააპელაციო სასამართლოს მიერ ამ თანხის შემცირების შემდეგ, ძალიან ბევრი იყო მოსარჩელეთა დაბალ შემოსავალთან შედარებით: GBP 36,000 - პირველ მოსარჩელეს, რომელიც საქმის განხილვის დროს ბარის მუშა იყო და შოულობდა დაახლოებით GBP 65 კვირაში, და GBP 40,000 - მეორე მოსარჩელეს, უხელფასო მარტოხელა მშობელს (იხ. მე-9, მე-14 და 35-ე პარაგრაფები). მაკდონალდსი იმ პერიოდში არ ახორციელებდა მცდელობას მისთვის მინიჭებული თანხის გადახდევინებისათვის, მაგრამ ეს არ წარმოადგენს იმ შედეგს, რომელიც მოსარჩელეებს წინასწარ შეძლოთ გაეთვალისწინებინათ და მას დაყრდნობოდნენ.
64. რაც შეეხება პროცესის სირთულეს, სასამართლო miuTiTebs McVicar-ის საქმეში (ზემოთ მითითებული, §55) გაკეთებულ დასკვნას, რომ ინგლისური სამართალი დიფამაციის სფეროში და ამ საქმეში გამოყენებული სამოქალაქო საპროცესო ნორმები, არ იყო იმდენად რთული, რომ მას სამართლებრივი დახმარების აუცილებლობა წარმოეშვა. ბ-ნ მაქვაიქერს, პროცესში, სადაც იგი მოპასუხეს წარმოადგენდა, მოეთხოვებოდა დაემტკიცებინა ერთადერთი, ძირითადი ბრალდების სიმართლე მოწმეებისა და ექსპერტების მტკიცებულებათა საფუძველზე, რომელთაგან ზოგიერთი გამორიცხული იქნა მტკიცებულებებიდან მისი მხრიდან სასამართლოს რეგლამენტის დაუცველობის გამო. მას კრიტიკულად უნდა შეეფასებინა მოსარჩელის სასარგებლოდ წარდგენილი მტკიცებულებები და ეწარმოებინა მოსარჩელის მოწმეებისა და ექსპერტების ჯვარედინი დაკითხვა საქმის განხილვის დროს, რომელიც მხოლოდ ორი კვირის განმავლობაში გრძელდებოდა.
65. პროცესი, რომელშიც წინამდებარე საქმის მოსარჩელეები მოპასუხეებს წარმოადგენდნენ, სრულიად განსხვავებული მასშტაბისა იყო. საქმის განხილვა პირველ ინსტანციაში გაგრძელდა 313 სასამართლო დღე, რომელსაც წინ უძღოდა 28 შუალედური საჩივრის განხილვა. სააპელაციო განხილვა გაგრძელდა 23 დღე. ფაქტობრივი საქმე, რომელიც მოსარჩელეებს უნდა დაემტკიცებინათ, ძალიან კომპლექსური იყო, იგი მოიცავდა დოკუმენტური მტკიცებულებებისა და 130 მოწმის ზეპირი ჩვენებების 40,000 გვერდს, და ასევე, მრავალ საექსპერტო განმარტებას მთელ რიგ სამეცნიერო თემებზე, მათ შორის, კვების, დიეტის, დეგენერაციული დაავადებებისა და საკვების უსაფრთხოების საკითხებზე. ზოგიერთი საკითხი შიდა სასამართლოების მიერ მიჩნეული იქნა მეტისმეტად რთულად საიმისოდ, რომ მსაჯულებს სწორად გაეგოთ და შეეფასებინათ ისინი. მისი დეტალური ხასიათი და ფაქტობრივი საკითხების კომპლექსურობა ასევე დადასტურდა პირველი ინსტაციისა და სააპელაციო სასამართლოების გადაწყვეტილებების სივრცელით, ისინი მთლიანად მოიცავდა 1,100-ზე მეტ გვერდს (იხ. inter alia, ზემორე მე-18, მე-19, 30-ე და 49-ე პარაგრაფები).
66. გარდა ამისა, საქმე გაჯერებული იყო წმინდა სამართლებრივი პრობლემატიკით. ვრცელი სამართლებრივი და პროცედურული საკითხები უნდა გადაწყვეტილიყო პირველი ინსტანციით საქმის განმხილველი მოსამართლის წინაშე. Mმოსამართლეს უნდა გადაეწყვიტა მთავარი საკითხები, მათ შორის, დაედგინა პროკლამაციის ტექსტში მითითებული სიტყვების შინაარსი, გადაეწყვიტა, იყვნენ თუ არა მოსარჩელეები პასუხისმგებელნი მათი პუბლიკაციისათვის, დაედგინა განსხვავება “ფაქტსა” და “კომენტარს” შორის, გადაეწყვიტა მტკიცებულებათა დასაშვებობის საკითხები და სასარჩელო განცხადების შესწორების მართებულობა. 100-ზე მეტი დღე მხოლოდ სამართლებრივ არგუმენტებს მიეძღვნა, რასაც შედეგად 38 ცალკე წერილობითი გადაწყვეტილების გამოტანა დასჭირდა.
67. სასამართლომ ასეთი ფონის გათვალისწინებით უნდა შეაფასოს, თუ რა ხარისხით შეეძლოთ მოსარჩელეებს პროცესის დროს განეხორციელებინათ თავდაცვა სამართლებრივი დახმარების არარსებობის პირობებში. McVicar-ის საქმეში (ზემოთ მითითებული, §§ 53 და 60), სასამართლომ იმ ფაქტს მიანიჭა წონადი მნიშვნელობა, რომ ბ-ნი მაქვაიქერი კარგი განათლების მქონე და გამოცდილი ჟურნალისტი იყო, და რომ იგი წინარე სასამართლო და სააპელაციო ეტაპებზე წარმოდგენილი იყო დიფამაციურ სამართალში სპეციალიზირებული სოლისიტორის მიერ, რომლისგანაც შეეძლო რჩევის მიღება ნებისმიერ მატერიალურ-სამართლებრივ თუ პროცედურულ-სამართლებრივ საკითხზე, რაშიც კი ეჭვი ეპარებოდა.
68. მოსარჩელეების გამოსვლები უყო მკაფიო და საზრიანი; სააპელაციო სასამართლოს სიტყვებით, მათ თავიანთი საქმე წარმართეს “ძლიერად და შეუპოვრად” (იხ. ზემორე 33-ე პარაგრაფი), და წარმატებით დაამტკიცეს არაერთი გასაჩივრებული განცხადების სიმართლე. სადავო არ არის, რომ მათ თავად არ შეეძლოთ თავიანთი სამართლებრივი წარმომადგენლობის დაფინანსება და სამართლებრივი დახმარების მინიჭების ფინანსური კრიტერიუმის მოთხოვნები უნდა დაეკმაყოფილებინათ. საქმის სამართლებრივ და პროცედურულ საკითხებზე მათ მიიღეს ზოგიერთი დახმარება ადვოკატებისა და სოლისიტორებისაგან, რომლებიც მოქმედებდნენ pro bono: მათი დავდაპირველი სასარჩელო შეპასუხება მომზადებული იყო იურისტების მიერ, მათ მისცეს მოსარჩელეებს რჩევები ad hoc საფუძველზე; მოსარჩელეები წარმოდგენილი იყვნენ ხუთჯერ წინარე სასამართლო მოსმენისას, და სამ შემთხვევაში არსებითი განხილვის დროს, მათ შორის სააპელაციო საჩივრის განხილვისას პირველი ინსტანციის სასამართლოს იმ გადაწყვეტილების წინააღმდეგ, რომლითაც მაკდონალდსს ნება დაერთო თავისი სასარჩელო განცხადება შეესწორებინა (იხ. ზემორე მე-16 პარაგარაფი). გარდა ამისა, მოსარჩელეებმა შეძლეს შემოწირულობების გზით განსაზღვრული რაოდენობის თანხის მობილიზება, რაც მათ, მაგალითად იმის საშუალებას აძლევდა, რომ შეეძინათ მტკიცებულებების შესახებ ყოველდღიური ოქმები 25 დღის დაგვიანებით. თუმცაღა, ძირითადად, მთელი პროცესის განმავლობაში, მათ შორის, საქმის ყველა მოსმენის დროს, როდესაც პროკლამაციის განცხადებების სიმართლესთან შესაბამისობის საკითხები უნდა გადაწყვეტილიყო, ისინი მოქმედებდნენ მარტო და დამოუკიდებლად.
69. აღიარა რა ის უთანასწორო მდგომარეობა, რაშიც მოსარჩელეები იმყოფებოდნენ, მთავრობამ აქცენტი გააკეთა მნიშვნელოვან დათმობებზე, რომლებიც მოსარჩელეთა მიმართ დაუშვეს შიდა სასამართლოების მოსამართლეებმა, როგორც პირველი ინსტანციის, ისე სააპელაციო სასამართლოში. თუმცა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ასეთი სირთულის არსებობისას, არც მოხალისე ადვოკატების არარეგულარული დახმარება და არც მოსამართლეთა მხრიდან მოსარჩელეთათვის, როგორც მოდავე მხარისათვის გაწეულილი ფართო ხელშეწყობა და შეღავათები, ვერ ჩაანაცვლებდა საქმეში კარგად გარკვეული და ცილისწამების სამართლის მცოდნე გამოცდილი ადვოკატების კომპეტენტურ და განუწყვეტელ წარმომადგენლობას ((cf. P., C. and S. v. the United Kingdom, ზემოთ აღნიშნული, §§ 93-95 და 99). საკუთრივ Pპროცესის ასეთი ხანგრძლივობა, გარკვეულწილად, სწორედ მოსარჩელეთა ჩვევებისა და გამოცდილების ნაკლებობის მაჩვენებელია. უფრო მეტიც, სავსებით შესაძლებელია, რომ მოსარჩელეებს, წარმომადგენელი რომ ჰყოლოდათ, მართლაც მიეღწიათ წარმატება ერთ ან მეტ შუალედურ საკითხზე, რომლებსაც ისინი განსაკუთებით ასაჩივრებენ, მაგალითად, Haringey-ის ჩვენების მტკიცებულებად დაშვების საკითხზე. დაბოლოს, სამართლებრივი დახმარების დონეებს შორის არსებული უთანასწორობა, რომლებითაც ერთი მხრივ მოსარჩელეები, და მეორე მხრივ მაკდონალდსი სარგებლობდნენ (იხ. მე-16 ზემორე პარაგარაფი), ისეთი ხარისხისა იყო, რომ იგი, ამ განსაკუთებით აქტუალურ საქმეში, უთუოდ წარმოშობდა უსამართლობას, მიუხედავად იმ დიდი ძალისხმევისა, რაც პირველი და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოების მოსამართლეებმა გამოიჩინეს.
70. სინამდვილეა ის, რომ კომისიამ მიუღებლად ცნო ამავე მოსარჩელეთა ადრინდელი საჩივარი, მათ შორის, მე-6 (§1) მუხლის საფუძველზე (იხ. H.S. and D.M. v. the United Kingdom, ზემოთ მითითებული), მიუთითა რა, რომ “ისინი, სამართლებრივი დახმარების არარსებობის მიუხედავად, მაკდონალდსის წინააღმდეგ შეუპოვარ დაცვას ახორციელებენ ...”. თუმცა, ეს გადაწყვეტილება, მიღებული იქნა საქმის არსებითი განხილვის დაწყებამდე ერთი წლით ადრე, ანუ მაშინ, როდესაც პროცესის ხანგრძლივობის, მისი მასშტაბისა და სირთულის განჭვრეტა ყოვლად შეუძლებელი იყო.
71. მთავრობამ დაასაბუთა, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, სამართლებრივი დახმარება დიფამაციის სარჩელებთან დაკავშირებით შესაძლებელი რომ ყოფილიყო, იგი ამ კატეგორიის საქმეზე შეიძლება მაინც არ მიენიჭებინათ, ან მინიჭებული თანხა სრულად დაფარულიყო, ანდა დაქვემდებარებოდა სხვა პირობებს. თუმცა, სასამართლო არ იზიარებს ამ არგუმენტს. Pპირველ რიგში, წმინდა წყლის ვარაუდებია, მიენიჭებოდათ თუ არა მოსარჩელეებს სამართლებრივი დახმარება, ის რომ დაშვებული ყოფილიყო. უფრო მნიშვნელოვანი კი ის არის, რომ თუ სამართლებრივ დახმარებაზე უარს ეტყოდნენ, ანდა მას მკაცრ საფინანსო ან სხვაგვარ პირობებს დაუქვემდებარებდნენ, არსებითად იგივე კონვენციის საკითხი დადგებოდა სასამართლოს წინაშე, კერძოდ, საკითხი იმის თაობაზე, იყო თუ არა სამართლებრივ დახმარებაზე უარი, ანდა მის მინიჭებასთან დაკავშირებული პირობები იმგვარი, რომელიც იგულისხმებდა მოსარჩელეთა შესაძლებლობების უსამართლო შეზღუდვას, განეხორციელებინათ ქმედითი დაცვა სასამართლოში.
72. სასამართლო, შესაბამისად ასკვნის, რომ სამართლებრივ დახმარებაზე უარის თქმამ მოსარჩელეებს აღუკვეთა შესაძლებლობა, ეფექტიანად წარმოედგინათ თავიანთი საქმე სასამართლოში, და ამან ხელი შეუწყო მაკდონალდსთან მიმართებაში შესაძლებლობათა მიუღებელ უთანასწორობას. ამიტომ, კონვენციის მე-6(§1) მუხლი დარღვეულად უნდა იქნეს მიჩნეული.
B. სხვა საჩივრები მე-6(§1) მუხლის საფუძველზე
73. მოსარჩელეებს ასევე ნაგულვები აქვთ, რომ მოსამართლეთა მიერ მიღებულმა არაერთმა გადაწყვეტილებამ პროცესის დროს გამოიწვია იმგვარი უსამართლობა, რომელიც კონვენციის მე-6(§1) მუხლის არღვევდა. მათ მიაჩნიათ, რომ გარემოებები, რომლებიც თან ახლდა Haringey-ს ჩვენების მტკიცებულებად დაშვებას (იხ. ზემორე 21-ე პარაგრაფი), იყო უსამართლოდ ზიანის მომტანი. ასეთად უნდა შეფასებულიყო აგრეთვე რამდენიმე შემთხვევაში მოსამართლე ბელის უარი, გადაედო საქმის განხილვა და გადაწყვეტილება, რომლითაც ნება დართო მაკდონალდსს, შეესწორებინა სასარჩელო განცხადება.
74. მთავრობამ უარყო, რომ ამ გადაწყვეტილებებმა რაიმე უსამართლობა გამოიწვია. მათი აზრით, ამ გადაწყვეტილებებმა, პირიქით, ხელი შეუწყო დაპირისპირებულ მხარეებს შორის სამართლიანი ბალანსის ჩამოყალიბებას.
75. მნიშვნელობის იმ ხარისხის გათვალისწინებით, რაც ამ საჩივრებს გააჩნიათ, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ისინი მიეკუთვნება ძირითად საჩივარს სამართლებრივი დახმარების მიუღებლობის შესახებ, რამდენადაც, მაშინაც კი, თუ სამართლებრივი წარმომადგენლობა ვერ გამოიწვევდა საქმის განსხვავებული შედეგით დამთავრებას, იგი მოსარჩელეებისათვის ამ გადაწყვეტილებათა შედეგების შემსუბუქებას მაინც შეძლებდა.
76. იმის გათვალისწინებით, რომ კონვენციის მე-6 (§1) მუხლის დარღვევა სამართლებრივი დახმარების არარსებობას დაეფუძნა, სასამართლოს საჭიროდ აღარ მიაჩნია ცალკე განიხილოს ეს დამატებითი სამდურავი.
კონვენციის მე-10 მუხლის სავარაუდო დარღვევა
77. მოსარჩელეები ასევე ასაჩივრებენ კონვენციის მე-10 მუხლის დარღვევას, რომელიც მიუთითებს:
“1. ყველას აქვს აზრის გამოხატვის თავისუფლება. ეს უფლება მოიცავს ადამიანის თავისუფლებას, გააჩნდეს საკუთარი შეხედულება, მიიღოს ან გაავრცელოს ინფორმაცია ან იდეები საჯარო ხელისუფლების ჩაურევლად და სახელმწიფო საზღვრების მიუხედავად. ეს მუხლი ვერ დააბრკოლებს სახელმწიფოს, მოახდინოს რადიომაუწყებლობის, ტელევიზიისა და კინემატოგრაფიულ საწარმოთა ლიცენზირება.
2. ამ თავისუფლებათა განხორციელება, ვინაიდან ისინი განუყოფელია შესაბამისი ვალდებულებისა და პასუხისმგებლობისაგან, შეიძლება დაექვემდებაროს კანონით დადგენილ ისეთ წესებს, პირობებს, შეზღუდვებს ან სანქციებს, რომლებიც აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ინტერესებისათვის, საზოგადოებრივი უწესრიგობის თუ დანაშაულის აღსაკვეთად, ჯანმრთელობის ან მორალის დაცვის მიზნით, სხვათა უფლებების ან ღირსების დასაცავად, საიდუმლოდ მიღებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად, ანდა სასამართლოს ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად.”
A. მხარეთა მიერ წარდგენილი მოსაზრებები
1. მოსარჩელეები
78. მოსარჩელეებმა ხაზი გაუსვეს კონვენციის მე-6 და მე-10 მუხლების ურთიერთკავშირს და მიუთითეს, რომ შიდა სასამართლო განხილვები და მათი შედეგები დისპროპორციული იყო, მათ შორის იმის გამოც, რომ სამართლებრივი დახმარების არარსებობის პირობებში, მათ დაეკისრათ პროკლამაციაში მითითებულ განცხადებების სიმართლის დამტკიცების ტვირთი.
79. ასეთი ტვირთი ეწინააღმდეგებოდა მე-10 მუხლს. პროკლამაციში დაყენებული საკითხები წარმოადგენდა საზოგადოებრივი ინტერესის საგანს, და ასეთი საკითხების თავისუფალი და ღია განხილვა უარსებითესი იყო დემოკრატიული საზოგადოებაში. პროკლამაციის თითოეული ბრალდების ზედმიწევნით დამტკიცების მოთხოვნა არ შეესაბამებოდა დემოკრატიისა და ფლურალიზმის ინტერესებს, რამდენადაც ეს ნიშნავდა საშუალებების არმქონე პირების იძულებით ჩაბმას სასამართლო პროცესებში და ამ გზით საჯარო დებატებისაგან მათ ჩამოცილებას. საფუძვლები, რის გამოც ინგლისური სამართალი უშვებდა ხელისუფლების ორგანოების ფართო კრიტიკას, თანაბრად შეესატყვისებოდა მრავალეროვნულ კორპორაციებს, განსაკუთრებით იმის გამო, რომ მათი უსაზღვრო ეკონომიკური ძალაუფლება არ იყო დაბალანსებული მათი შესაბამისი ანგარიშვალდებულებით. ამის დასტურად, დამატებით, მოსარჩელეებმა მიუთითეს ინგლისური სამართლის პრინციპზეც, რომლის თანახმადაც, ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებს, სახელმწიფოს მფლობელობაში არსებულ კორპორაციებსა და პოლიტიკური პარტიებს უფლება არა აქვთ აღძრან სარჩელი დიფამაციის წინააღმდეგ (იხ. ზემორე მე-40 პარაგრაფი).
80. უფრო მეტიც. მნიშვნელოვანი იყო ის გარემოება, რომ მოსარჩელეები არ წარმოადგენდნენ პროკლამაციის ტექსტის ავტორს. კამპანიის მონაწილეებისათვის თითქმის შეუძლებელი იყო საკამპანიო პროკლამაციის შინაარსის დამტკიცება, რომელიც გლობალურ საკითხებს შეეხებოდა, რადგან ისინი მხოლოდ მათ გავრცელებაში იყვნენ ჩაბმულნი. ყოველ შემთხვევაში, პროკლამაციაში აღნიშნული საკითხები უკვე იყო საჯარო სივრცეში გასული და მხოლოდ მცირედი შესწორებით იყო გადმოცემული პროკლამაციაში, რომელიც დაბეჭდილი და გავცელებული iqna Veggies-ის მიერ, ვის წინააღმდეგაც მაკდონალდსს არ გამოუთქვამს თავისი პროტესტი (იხ. ზემორე 26-ე პარაგრაფი). მოსარჩელეებს არ გააჩნდათ ბოროტი განზრახვა მაკდონალდსის მიმართ და გულწრფელად სჯეროდათ, რომ პროკლამაციის განცხადებები სიმართლე იყო.
81. დაბოლოს, მოსარჩელეებმა მიუთითეს, რომ ზიანის ასანაზღაურებლად მინიჭებული თანხა გადაჭარბებული იყო და მათი გადახდაუნარიანობისაგან ძალიან დაშორებული. გამოხატვის თავისუფლებას არ შეესაბამებოდა კანონი ზიანის ვარაუდის თაობაზე მაკდონალდსისათვის იმის მოთხოვნის გარეშე, რომ მას პუბლიკაციის შედეგად თავისი სავაჭრო ბრუნვის შემცირება დაემტკიცებინა.
2. მთავრობა
82. მთავრობა არ დაეთანხმა მოსაზრებას, რომ მოსარჩელეები მოცემულ საქმეში პასუხისმგებელი ჟურნალისტები კი არ იყვნენ, არამედ მხოლოდ იმ საკამპანიო ჯგუფის მონაწილეები, რომელიც ენერგიულ თავდასხმას ახორციელებდა მაკდონალდსზე. მთავრობის განცხადებით, თავიანთი მხრიდან, მოსარჩელეებს არ უცდიათ წარმოედგინათ დაბალასებული სურათი, მაგალითად, მაკდონალდსისათვის თავდაცვის შესაძლებლობის მიცემით, და არ არსებობდა არავითარი იმის მაუწყებელი მტკიცებულება, რომ მოსარჩელეებმა რაიმე გამოკვლევა ჩაატარეს პროკლამაციის გამოქვეყნებამდე. შიდა სამართლის საფუძველზე მტკიცების ტვირთის მოპასუხზე დაკისრება ვერ ჩაითვლებოდა თვითნებურად. პირიქით, იგი ასახავდა ორდინალურ პრინციპს, რომ მხარეს, ვინც ფაქტების შესახებ ირწმუნებოდა, უნდა დაემტკიცებინა კიდევაც მათი სიმართლე. ძალიან ბევრ შემთხვევაში, გონივრული არ იქნებოდა მოსარჩელეს საპირისპიროს დამტკიცების ვალდებულება დაჰკისრებოდა და მას თავად ემტკიცებინა ბრალდების სიცრუე. როდესაც პირი თავის თავზე იღებდა დიფამაციური განცხადების გავრცელებას, გონივრული არ იქნებოდა, რომ მას, როგორც მოპასუხეს, შემსუბუქებოდა იმ მტკიცებულებათა წარდგენის ტვირთი, რომლებიც, შესაძლებლობათა ბალანსის საფუძველზე, ამ განცხადებების სიმართლეს დაადასტურებდა.
83. მთავრობამ უარყო მოსარჩელეთა არგუმენტი, რომ თითქოს, ისეთი მრავალეროვნული კორპორაციების, როგორიც არის მაკდონალდსი, უფლება, დაეცვათ თავიანთი რეპუტაცია დიფამაციის წინააღმდეგ სარჩელის წარდგენის მეშვეობით, არაპროპორციული იყო ინდივიდების უფლებასთან მიმართებაში, განეხორციელებინათ თავიანთი გამოხატვის თავისუფლება. ისინი არ დაეთანხმნენ პარალელის გავლებას ხელისუფლების ორგანოებისა და პოლიტიკური პარტიების მდგომარეობასთან, რომლებსაც შიდა სამართლის საფუძველზე, არ გააჩნდათ დიფამაციური სარჩელის წარდგენის უფლება: ეს აკრძალვა გამართლებული იყო დემოკრატიული პროცესის დასაცავად, რომელიც მოითხოვდა თავისუფალ, კრიტიკულ გამოხატვას. დიდი კომპანიის რეპუტაცია შესაძლოა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ყოფილიყო მისი კომერციული ინტერესებისათვის, ხოლო ნებისმიერი სიდიდის კომპანიის წარმატება კი მნიშვნელოვანი იყო მთელი საზოგადოებისათვის არაერთი თვალსაზრისით, როგორიც არის დოვლათის შექმნის ხელშეწყობა, გადასახადების საფუძვლების გაფართოება და სამუშაო ადგილების შექმნა. გარდა ამისა, მოსარჩელეთა მოსაზრებას, რომ “მრავალეროვნულ კორპორაციებს” არ უნდა ესარგებლათ თავიანთი რეპუტაციის სამართლებრივი დაცვით, ბუნდოვანი და შეუსრულებადი იყო, და ძალიან გართულდებოდა ასეთი კანონის მომზადება და გამოყენება ამგვარი მიზნით. მათი მეორე, ალტერნატიული წინადადება, რომ მრავალეროვნულ კორპორაციებს თავიანთი ეკონომიკური დანაკარგი უნდა დაემტკიცებინათ, ასევე გაუაზრებელი და წარმოუდგენელი იყო. მოსარჩელის რეპუტაციის დაცვა თავისთავად წარმოადგენდა ლეგიტიმურ მიზანს, და თუკი ეკონომიკური დანაკარგი არსებით საკითხად იქნებოდა მიჩნეული, ასეთ შემთხვევაში, ორივე მხარეს მტკიცების უსაშველო ტვირთი დააწვებოდა.
84. მთავრობის აზრით, არარელევანტური იყო არგუმენტი იმის თაობაზე, რომ ზოგიერთი დიფამაციური განცხადება უკვე გამოქვეყნებული იყო, მაგალითად, Veggies-ს პროკლამაციაში. განცხადების განმეორების ფაქტი ვერ გადააქცევდა ამ განცხადებას სიმართლედ, და იმის მიუხედავად, რომ ეს განცხადებები უკვე იყო ფართო მიმოქცევაში გასული და ქვეყნდებოდა არაერთი ავტორის მიერ, დისკრედიტირებულ პირს შეეძლო იმის წინააღმდეგ აღეძრა სარჩელი, ვისაც აირჩევდა თვითონ.
B. სასამართლოს შეფასება
85. მხარეებს საკამათოდ არ გაუხდიათ, რომ დიფამაციური პროცესი და მისი შედეგები წარმოადგენდა მოსარჩელეთა გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევას, რისთვისაც სახელმწიფო პასუხისმგებელი იყო.
86. ასევე არ გამხდარა საკამათო, და სასამართლოც იზიარებს, რომ ჩარევა იყო “კანონით გათვალისწინებული”. სასამართლო შემდეგ ასკვნის, რომ დიფამაციის სფეროში ინგლისური სამართალი და მისი გამოყენება ამ კონკრეტულ საქმეზე, ისახავდა “სხვათა რეპუტაციისა და უფლებების დაცვის” კანონიერ მიზანს.
87. ცენტრალური საკითხი, რომელიც განსაზღვრას მოითხოვს ისაა, იყო თუ არა ჩარევა “აუცილებელი დემოკრატიულ საზოგადოებაში”. ამ საკითხზე ძირითადი პრინციპები პრეცედენტული სამართლით კარგად არის დამკვიდრებული და ისინი შემდეგნაირად არის შეჯამებული (იხ. მაგალითად, Hertel v. Switzerland, 1998-VI, გვ. 2329-30, §46):
“(i) გამოხატვის თავისუფლება წარმოადგენს დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთ ძირითად ბურჯს, მისი პროგრესისა და თითოეული ადამიანის განვითარების ერთ-ერთ უმთავრეს წინაპირობას. მე-10 მუხლის მე-2 ნაწილით დაცულია არა მარტო “ინფორმაცია” ან “იდეები”, რომლებიც კეთილმოსურნეა, ანდა აღიქმება როგორც უწყინარი ანდა ინდიფერენტული, არამედ ისეთებიც, რომლებიც შეურაცხმყოფელი, გამაოგნებელი ან შემაწუხებელია სახელმწიფოს ან მოსახლეობის რომელიმე ნაწილისათვის. ასეთია ფლურალიზმის, შემწყნარებლობისა და ფართო თვალსაწიერის მოთხოვნები, რომელთა გარეშეც არ არსებობს “დემოკრატიული საზოგადოება”. როგორც ეს მე-10 მუხლით არის გათვალისწინებული, გამოხატვის თავისუფლება ექვემდებარება გამონაკლისებს, რომლებიც ... უნდა განისაზღვროს მკაცრად, და ნებისმიერი შეზღუდვის საჭიროება სარწმუნოდ უნდა იქნეს დადგენილი ...
(ii) ზედსართავი “აუცილებელი”, მე-10 (§2) მუხლის გაგებით, გულისხმობს “მწვავე სოციალური საჭიროების” არსებობას. იმის შეფასებისას, არსებობს თუ არა ამგვარი საჭიროება, ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს გააჩნიათ თავისუფალი შეფასების გარკვეული ფარგლები, რომლებიც ევროპული ზედამხედველობის ხელში გადადის; ასეთი ზედამხედველობა მოიცავს როგორც ეროვნულ კანონმდებლობას, ისე მისი გამოყენებით მიღებულ გადაწყვეტილებებს, მაშინაც კი, როდესაც ისინი დამოუკიდებელი სასამართლოს მიერ არის მიღებული. შესაბამისად, (ევროპული) სასამართლო უფლებამოსილია საბოლოო გადაწყვეტილება გამოიტანოს იმის თაობაზე, შეესატყვისებოდა თუ არა “შეზღუდვები” მე-10 მუხლით დაცულ გამოხატვის თავისუფლებას.
(iii) თავისი საზედამხედველო იურისდიქციის განხორციელებისას სასამართლოს ამოცანა კომპეტენტური ეროვნული სასამართლოების ჩანაცვლება კი არ არის, არამედ იმ გადაწყვეტილებების მე-10 მუხლის საფუძველზე გადამოწმება, რომლებიც მათ მიერ შეფასების თავისუფლების განხორციელების პირობებშია გამოტანილი. ეს არ გულისხმობს, რომ ზედამხედველობა შემოფარგლულია იმის დადგენით, განახორციელა თუ არა მოპასუხე სახელმწიფომ თავისი მიხედულების თავისუფლება გონივრულად, ფრთხილად და კეთილსინდისიერად; ის რისი გაკეთებაც სასამართლოს ევალება, ის გახლავთ, რომ გასაჩივრებული ღონისძიება განიხილოს მთელი საქმის ჭრილში და განსაზღვროს, იყო თუ არა იგი დასახული მიზნის პროპორციული, და იყო თუ არა ეროვნული ხელისუფლების მიერ გადმოცემული საფუძვლები “შესაბამისი და საკმარისი” ..., ამის განხორციელებისას, სასამართლო უნდა დარწმუნდეს იმაში, რომ ეროვნული ხელისუფლების მიერ გამოყენებული სტანდარტები შეესაბამებოდა მე-10 მუხლს, და უფრო მეტიც, რომ იგი დაეყრდნო შესაბამისი ფაქტების მისაღებ შეფასებას...” .
თავის პრაქტიკაში სასამართლომ ერთმანეთისაგან განასხვავა “ფაქტების გადმოცემა” და “შეფასებითი მსჯელობა”. მაშინ როდესაც, ფაქტების არსებობა შეიძლება დამტკიცდეს, შეფასებითი მსჯელობის სიმართლე არ ექვემდებარება დამტკიცებას. როდესაც განცხადება შეფასებით მსჯელობას წარმოადგენს, ჩარევის თანაზომიერება შეიძლება დამოკიდებული აღმოჩნდეს იმაზე, არსებობდა თუ არა სადავო განცხადების საკმარისი ფაქტობრივი საფუძველი, რამდენადაც, თვით შეფასებითი მსჯელობაც კი შეიძლება გადაჭარბებული იყოს, თუ იგი შესაბამისი ფაქტებით არ არის გამყარებული (იხ. მაგალითად, Feldek v. Slovakia, no. 29032/95, §§ 75-76, ECHR 2001-VIII).
88. გასაჩივრებული ღონისძიების პროპორციულობის გადამოწმების დროს სასამართლომ, ბალანსის დასადგენად, უნდა აწონ-დაწონოს არაერთი ფაქტორის მნიშვნელობა. პირველ რიგში, იგი აღნიშნავს, რომ პროკლამაცია, თავისთავად, შეიცავდა სერიოზულ ბრალდებებს საზოგადოებრივი საზრუნავის ისეთ თემებთან დაკავშირებით, როგორიც არის გასაკიცხი და ამორალური სამეურნეო საქმიანობა თუ დასაქმების პრაქტიკა, ტყეების გაჩეხვა, ბავშვებისა და მათი მშობლების ექსპლოატაცია აგრესიული რეკლამირების მეშვეობით და არაჯანმრთელი საკვების გაყიდვა. სასამართლოს დიდი ხანია დადგენილი აქვს, რომ “პოლიტიკური გამოხატვა”, რომელიც მოიცავს საზოგადოებრივი ინტერესისა და ზრუნვის საკითხებს, იმსახურებს მაღალი ხარისხით დაცვას მე-10 მუხლის საფუძველზე (იხ. მაგალითად, Thorgeir Thorgeirson v. Iceland, 1992 წლის 25 ივნისის გადაწყვეტილება, სერია A no. 239, და აგრეთვე, Hertel, ზემოთ მითითებული, გვ. 2330, § 47).
89. მთავრობამ აღნიშნა, რომ რამდენადაც მოსარჩელეები არ იყვნენ ჟურნალისტები, მათზე არ უნდა გავრცელებულიყო მე-10 მუხლით პრესისათვის უზრუნველყოფილი მაღალი ხარისხის დაცულობა. თუმცა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ დემოკრატიულ საზოგადოებაში თვით ისეთ მცირე და არაფორმალურ საკამპანიო ჯგუფებს, როგორიც იყო London Greenpeace, უნდა გააჩნდეთ შესაძლებლობა ეფექტიანად განახორციელონ თავიანთი საქმიანობა, და რომ არსებობს მყარი საზოგადოებრივი ინტერესი იმისა, რომ საზოგადოების წამყვან ნაკადს მიღმა დარჩენილ ჯგუფებსა და ინდივიდებს გააჩნდეთ უფლება, ინფორმაციისა და იდეების გავრცელებით თავიანთი წვლილი შეიტანონ საჯარო დებატებში საზოგადოებრივი ინტერესის ისეთ საკითხებზე, როგორიც არის ჯანმრთელობისა და გარემოს დაცვა (იხ. mutatis mutandis, Bowman v. the United Kingdom 1998 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილება, ანგარიში 1998-I, და Appleby and Others v. the United Kingdom, no. 44306/98, ECHR 2003‑VI).
90. მიუხედავად ამისა, სასამართლომ არაერთ შემთხვევაში მიიჩნია, რომ თვით პრესამაც არ უნდა გადალახოს გარკვეული საზღვრები, განსაკუთრებით, სხვათა უფლებებისა და რეპუტაციის დაცვის თვალსაზრისით, და ვალდებულია არ დაუშვას კონფიდენციალური ინფორმაციის გახმაურება...”(იხ. მაგალითად Bladet Tromsø and Stensaas v. Norway [GC], no. 21980/03, § 59, ECHR 1999-III). საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე საკითხების გაშუქებისას, ჟურნალისტებისათვის მე-10 მუხლის საფუძველზე მინიჭებული დაცვა იმ წინაპირობას გულისხმობს, რომ ისინი მოქმედებენ კეთილსინდისიერად, რათა უზრუნველყონ ზუსტი და საიმედო ინფორმაციის გადაცემა ჟურნალისტური ეთიკის პრინციპების დაცვით (Bladet Tromsø and Stensaas, § 65), და იგივე პრინციპი უნდა იქნეს გამოყენებული სხვების მიმართაც, ვინც კი საჯარო დებატებშია ჩაბმული. ნაამდვილია ის, რომ სასამართლოს აზრით ჟურნალისტებს “გარკვეული ხარისხით გადაჭარბებისა და პროვოკაციის უფლებაც გააჩნიათ (იხ. მაგალითად, Bladet Tromsø and Stensaas, §59, ან Prager and Oberschlick v. Austria, 1995 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილება, სერია A ნო. 313, გვ. 19, §38), და იგი მიიჩნევს, რომ პროკლამაცის კამპანიისას გარკვეული ხარისხის გაზვიადება თუ გადაჭარბება შეწყნარებული უნდა იქნეს, და იგი მოსალოდნელიც კი არის. თუმცაღა, მოცემულ საქმეში, ბრალდებები იყო ძალზე სერიოზული და გაცილებით უფრო მეტად წარმოადგენდა ფაქტების გადმოცემას, ვიდრე შეფასებით მსჯელობას.
91. მოსარჩელეებმა უარყვეს პროკლამაციის დამზადებაში მონაწილეობა (მიუხედავად მაღალი სასამართლოს მიერ საწინააღმდეგოს დადგენილად მიჩნევისა _ იხ. ზემორე 26-ე პარაგრაფი) და იმავდროულად ხაზი გაუსვეს, რომ ისინი გულწრფელად დარწმუნებულნი იყვნენ პროკლამაციის შინაარსის სიმართლეში (იხ. მაღალი სასამართლოს დასკვნა ზემორე 28-ე პარაგრაფში). მათი მტკიცებით, მათზე როგორც კამპანიის მონაწილეებზე გაუსაძლისი ტვირთის დაკისრებასა და, შესაბამისად, საჯარო დებატების ჩახშობას ნიშნავდა საზოგადოდ პროკლამაციის ყოველი თითოეული განცხადების სიმართლის ტვირთის დაკისრება იმათთვის, ვინც მხოლოდ პროკლამაციის გავრცელებაში იღებდა მონაწილეობას. მათი აზრით, ძლიერ მრავალეროვნულ კორპორაციებს არ უნდა ჰქონოდათ დიფამაციის სარჩელის აღძვრის უფლება, სულ მცირე მაშინ, როდესაც რეალურ ზიანს ვერ დაამტკიცებდნენ. მოსარჩელეებმა შემდეგ ყურადღება გაამახვილეს იმ ფაქტზე, რომ კანონის საფუძველზე მაკდონალდსს შეეძლო სარჩელის აღძვრა და წარმატების მიღწევა ისეთ პირობებშიც კი, როდესაც პროკლამაციაში გადმოცემული მასალა უკვე გასული იყო საზოგადოებრივ სივრცეში და ცნობილი იყო ხალხისათვის.
92. ამ ბოლო არგუმენტთან დაკავშირებით სასამართლო აღნიშნავს, რომ იგივე საკითხი განიხილა და უარყო სააპელაციო სასამართლომ იმ საფუძვლებით, რომ პროკლამაციის ბრალდებები არ იყო დამტკიცებული მასალებით, რომელსაც ისინი ეყრდნობოდა, და რომ სხვა მასალები ასევე ვერ ამართლებდა ამ ბრალდებებს. სასამართლო ვერ ხედავს მიზეზს, რომ ამ საკითხზე სხვაგვარი დასკვნა გამოიტანოს.
93. რაც შეეხება სამდურავს მტკიცების ტვირთის თაობაზე, სასამართლო აღნიშნავს, რომ McVicar-ის საქმეში (ზემოთ მოხსენიებული, § 87) მან მიიჩნია, რომ მე-10 მუხლთან პრინციპულად შეუთავსებელი არ იყო ცილისწამების საქმეებზე მოპასუხისათვის დიფამაციური განცხადებების სიმართლის პასუხისმგებლობის დაკისრება მტკიცების სამოქალაქო-სამართლებრივი სტანდარტით. სასამართლო შემდეგ შეეხო საქმეზე Bladet Tromsø and Stensaas მიღებულ გადაწყვეტილებას, სადაც მან განმარტა, რომ გაზეთის გავრცელებამდე ფაქტების შესახებ განცხადებების გადამოწმება წარმოადგენდა სრულიად ორდინარულ ვალდებულებას (McVicar, § 84).
94. სასამართლო არ იზიარებს თვალსაზრისს, რომ ვინაიდან წინამდებარე საქმეში მოსარჩელე წარმოადგენდა ძლიერ მრავალეროვნულ კორპორაციას, მას პრინციპულად უნდა ჩამორთმეოდა დიფამაციური ბრალდებებისაგან თავდაცვის საშუალება, ანდა მოსარჩელეებს არ უნდა დაჰკისრებოდათ გაკეთებული განცხადებების სიმართლის დამტკიცების ვალდებულება. სიმართლეა ის, რომ ძლიერი კოპანიები შეგნებულად და აუცდენლად იყენებენ თავს მდგომარეობაში, როდესაც მათი ქმედებები ღიაა ყოველმხრივი კრიტიკული განხილვისათვის, ისევე როგორც იმ საქმეში, შესაბამისი ქმედებების ჩამდენ ბიზნესმენსა და ქალბატონს რომ შეეხებოდა; და დასაშვები კრიტიკის ფარგლები ასეთ კომპანიებთან მიმართებაში გაცილებით უფრო ფართოა (იხ. Fayed v. the United Kingdom, 1994 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილება, სერია, A no. 294-B, გვ. 53,§75). თუმცა, ბიზნესის პრაქტიკის თაობაზე ღია დებატების საზოგადოებრივ ინტერესთან ერთად, არსებობს კომპანიების კომერციული წარმატებისა და სიცოცხლისუნარიანობის დაცვის კონკურენტული ინტერესიც, ამასთან, არა მარტო ამ კომპანიების აქციონერებისა და თანამშრომელთა ინტერესებიდან გამომდინარე, არამედ ფართო ეკონომიკური სიკეთის თვალსაზრისითაც. შესაბამისად, სახელმწიფო სარგებლობს შეფასების თავისუფლებით შიდა კანონმდებლობის საფუძველზე საშუალებების უზრუნველყოფისას, რომელიც კომპანიას შესაძლებლობას აძლევს საკამათოდ გახადოს იმ განცხადებების სიმართლე, რომელიც საფრთხის ქვეშ აყენებს მის რეპუტაციას, და შეამციროს ზიანი (იხ. markt intern Verlag GmbH and Klaus Beermann v. Germany, 1989 წლის 20 ნოემბრის გადაწყვეტილება, სერია A no. 165, გვ. 19-21, §§ 33-38).
95. მაგრამ, თუ სახელმწიფო გადაწყვეტს კორპორაციები ასეთი მისაგებელით აღჭურვოს, უარსებითესია, რომ მასთან დაპირისპირებული გამოხატვის თავისუფლებისა და ღია დებატების ინტერესის უზრუნველსაყოფად, მან პროცედურული სამართლიანობა და შესაძლებლობათა თანასწორობაც უზრუნველყოს. სასამართლომ უკვე დაასკვნა, რომ სამართლებრივი დახმარების არარსებობამ დიფამაციის პროცესი უსამართლოდ აქცია მე-6(§1) მუხლის დარღვევით. შესაძლებლობათა უთანასწორობა და ის სირთულეები, რომლებში მუშაობაც მოუწიათ მოსარჩელეებს, ასევე მნიშვნელოვანია კონვენციის მე-10 მუხლის საფუძველზე ჩარევის ღონისძიებების პროპორციულობის შეფასებისას. ინგლისსა და უელსში არსებული კანონის შედეგად, მოსარჩელეებს გააჩნდათ არჩევანი, ან უკან წაეღოთ თავიანთი პროკლამაცია და ბოდიში მოეხადათ მაკდონალდსისათვის, ანდა სამართლებრივი დახმარების გარეშე ეტარებინათ პროკლამაციის განცხადებების სიმართლის დამტკიცების ტვირთი. ასეთი ვალდებულების ზღვარსგადასულობისა და კომპლექსურობის გათვალისწინებით, სასამართლო ვერ გაიზიარებს აზრს, რომ მოსარჩელეთა გამოხატვის თავისუფლებასა და მაკდონალდსის რეპუტაციის დაცვის საჭიროებას შორის სამართლიანი ბალანსი იქნა მიღწეული. ძლიერი კომერციული ორგანიზმების საქმიანობის შესახებ ინფორმაციის თავისუფალი ბრუნვის უფრო ზოგადი საჯარო ინტერესი და სხვების მიმართ შესაძლებელი “მსუსხავი ეფექტი” ასევე მნიშვნელოვანი ფაქტორებია, რომლებიც ამ კონტექსტში უნდა იქნეს განხილული იმის მხედველობაში მიღებით, თუ რა მნიშვნელოვანი და ლეგიტიმური როლის შესრულებაც შეუძლიათ საკამპანიო ჯგუფებს საჯარო დისკუსიის სტიმულირების საქმეში (იხ. მაგალითად, Lingens v. Austria, 1986 წლის 8 ივლისის გადაწყვეტილება, სერია, A no. 103, გვ. 27, § 44; Bladet Tromsø and Stensaas, §64; და Thorgeir Thorgeirson, ზემოთ მითითებული, გვ. 28, §68). შესაბამისად, პროცედურული უსამართლობა და უთანასწორობა წინამდებარე საქმეში აშკარად ქმნის საფუძველს მე-10 მუხლის დარღვეულად მიჩნევისათვის.
96. გარდა ამისა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზიანისათვის მინიჭებული თანხის ოდენობა, რომლის გადახდაც ორ მოსარჩელეს დაეკისრა, ასევე ვერ ამყარებს სამართლიან ბალანსს. კონვენციის მიხედვით, დიფამაციისათვის მინიჭებული ზიანის ანაზღაურება უნდა გულისხმობდეს რეპუტაციისათვის მიყენებულ ზიანთან პროპორციულობის გონივრულ ურთიერთკავშირს (იხ. Tolstoy Miloslavsky v. the United Kingdom, A no. 316-B, გვ. 75-76, §49). სასამართლო აღნიშნავს, ერთი მხრივ იმას, რომ ამ საქმეში საბოლოოდ დაკისრებული თანხა (GBP 36,000 _ პირველ მოსარჩელეს და GBP 40,000 _ მეორე მოსარჩელეს), მიუხედავად მისი შედარებითი სიმცირისა ინგლისსა და უელსში დიფამაციის საქმეებზე დამკვიდრებულ თანამედროვე სტანდარტებთან მიმართებაში, მაინც ძალიან მნიშვნელოვანი ოდენობისა იყო ორი მოსარჩელის საკმაოდ მოკრძალებულ შემოსავლებთან და სახსრებთან შედარებით. მეორე მხრივ, აღიარებს რა, რომ პროკლამაციის განცხადებები, რომლებიც სიცრუედ იქნა მიჩნეული, მართლაც გულისხმობდა სერიოზულ ბრალდებებს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ ამ სამოქალაქო საქმეზე მოსარჩელეები არა მარტო იყვნენ დიდი და ძლიერი კორპორაციული ორგანიზმები, არამედ, ინგლისის სამართლებრივი პრინციპების შესაბამისად, მათ არ მოეთხოვებოდათ _ და ეს არც გაუკეთებიათ _, დაესაბუთებინათ, რომ მათ მართლაც განიცადეს რაიმე ფინანსური დანაკარგი პროკლამაციის “რამდენიმე ათასი” ასლის გამოქვეყნების შედეგად, რომელთა გავრცელებაც პირველი ინსტანციის მოსამართლემ დადგენილად მიიჩნია (იხ. ზემორე 45-ე პარაგრაფი და შეადარეთ, მაგალითად, Hertel-ის საქმეს, ზემოთ მითითებული, გვ. 2331, §49).
97. მართალია, დღევანდლამდე არცერთი მოსარჩელის წინააღმდეგ არავითარი ნაბიჯი არ არის გადადგმული ზიანის ასანაზღაურებელი თანხის გადასახდელად, მაგრამ სახეზეა ფაქტი მათთვის მნიშვნელოვანი თანხების დაკისრებისა, რაც სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგ აღსრულებას ექვემდებარება. ასეთ გარემოებებში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზიანის ასანაზღაურებლად მინიჭებული თანხა ამ საქმეში იყო დისპროპორციული იმ კანონიერ მიზანთან მიმართებაში, რომელსაც ის ემსახურებოდა.
98. საბოლოო ჯამში, პროცედურული სამართლიანობის არარსებობისა და ზიანის ასანაზღაურებლად დაკისრებული თანხის არათანაზომიერების გამო, სასამართლო ასკვნის, რომ კონვენციის მე-10 მუხლი დარღვეული იქნა.
კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება
99. კონვენციის 41-ე მუხლი მიუთითებს:
“თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.”
A. მატერიალური ზიანი
100. მოსარჩელეთა მტკიცებით, კონვენციის მე-6 და მე-10 მუხლებით გათვალისწინებული მათი უფლებები სახელმწიფოს მიერ ადეკვატურად რომ ყოფილიყო დაცული, მათ არ მოუწევდათ დიფამაციიის პროცესში თავდაცვა, რომელიც მთელი ცხრა წლის განმავლობაში გრძელდებოდა. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს მათ მიერ გაწეული სამართლებრივი საქმიანობის ანაზღაურება იმ ნიხრით, რომელიც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით მოდავე კერძო პირის მიმართ გამოიყენება, სახელდობრ, saaTSi GBP 9.25 და, ასევე, მგზავრობის ხარჯები გონივრული ოდენობით. როგორც მათ ამ ნიხრის გამოყენებით დაითვალეს, თითოეულს უნდა მიეღო ანაზღაურება GBP 21,478.50 ოდენობით სასამართლოში გატარებული 387 დღისათვის, ასევე, GBP 100,233.00 თითოეულს, პროცესში მონაწილეობის მომზადებისათვის. შიდა სასამართლო ხარჯების ასანაზღაურებლად მათმა მთლიანმა ერთობლივმა მოთხოვნამ შეადგინა GBP 243,423.00, რასაც უნდა დამატებოდა კიდევ GBP 31,194.84 ფოტოასლების, ოქმების, ტელეფონით დარეკვისა და მგზავრობისათვის გაწეული ხარჯებისათვის.
101. მოსარჩელეებმა ასევე თხოვეს სასამართლოს, თავისი გადაწყვეტილებით უზრუნველეყო, რომ თუ მაკდონალდსი ოდესმე მათ წინააღმდეგ წარმატებით განახორციელებდა ზიანის ასანაზღაურებლად მისთვის მინიჭებული GBP 40,000 გადახდის აღსრულებას, სახელმწიფოს უკან დაებრუნებინა მათთვის ეს თანხა.
102. მთავრობის კომენტარის მიხედვით, სასამართლოში გამოცხადებასა და მოსამზადებელ სამუშაოებთან დაკავშირებით მოსარჩელეების მიერ მოთხოვნილი თანხა არ ასახვდა მათ მიერ რეალურად გაწეულ ხარჯსა და ფულად დანაკარგს, რომელიც შედეგად მოყვა მე-6 (§1) და მე-10 მუხლების სავარაუდო დარღვევას. მათ რომ თავდაცვის განსახორციელებლად სამართლებრივი დახმარება მინიჭებოდათ, სამართლებრივი დახმარებისათვის განკუთვნილი ფულადი თანხა გადაეცემოდა მათ კანონიერ წამომადგენელს; სამართლებრივი დახმარება ვერავითარ გარემოებებში ვერ იქნებოდა საკუთრივ მოსარჩელეთა ფინანსური ანაზღაურება. რაც შეეხება მოსარჩელეთა მიერ გაწეულ სხვა დანახარჯს, წმინდა ვარაუდის საკითხი იყო იმის შეფასება, მოხდებოდა თუ არა, და თუ მოხდებოდა, რა ზომით, ამ დანახარჯის საზოგადოებრივი ფონდებიდან დაფარვა, სამართლებრივი დახმარება შესაძლებელი რომ ყოფილიყო.
103. რაც შეეხებოდა მოსარჩელეთა მოთხოვნას გადაწყვეტილებაში იმის დამატების თაობაზე, რომ მათი ფინანსური ვალდებულება სახელმწიფოს აეღო თავის თავზე იმ შემთხვევაში, თუ მაკდონალდსი ზიანის ანაზღაურების აღსრულებას გადაწყვეტდა, მთავრობის აზრით, ამგვარი ცნება საერთაშორისო სამართლში არ არსებობდა, და ასეთი ბრძანება წინააღმდეგობაში აღმოჩნდებოდა სასამართლო დავის შედეგებით მხარეთა კანონიერ დაინტერესებასთან.
104. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოსარჩელეებს არ წარმოუდგენიათ იმის დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება, რომ დრომ, რომელიც მათ დიფამაციის პროცესში საქმის მოსამზადებლად და თავდაცვის განსახორციელებლად დახარჯეს, რეალური მატერიალური დანაკარგი გამოიწვია მათთვის. არ არსებობს მტიცებულება იმისა, რომ რომელიმე მოსარჩელემ სამართლებრივი დახმარების არარსებობის გამო თავისი შემოსავალი დახარჯა. მათ წარმოადგინეს დეტალური მოთხოვნა ყველა დანახარჯისა და გადახდილი თანხისა, მაგრამ არ განუცხადებიათ, რომ მათ მიერ გაწეულმა ხარჯმა გადააჭარბა იმ თანხას, რომელიც ნებაყოფლობითი შემოწირულობების შედეგად მოაგროვეს (იხ. ზემორე მე-16 პარაგრაფი). შესაბამისად, სასამართლო ვერ დარწმუნდა, რომ მოთხოვნილი თანხა წარმოადგენდა რეალურად გაწეულ ხარჯს ან დანაკარგს.
105. სასამართლო შემდგომ აღნიშნავს, რომ დროის იმ პერიოდის გამო, რაც მოსარჩელეების წინააღმდეგ ზიანის ანაზღაურების ბრძანების გამოცემიდან გავიდა, მაკდონალდსს ესაჭიროება სასამართლოს წინასწარი ნებართვა, სანამ მინიჭებული ზიანის ანაზღაურების აღსრულებას შეუდგება (იხ. ზემორე 46-ე პარაგრაფი). ამ გარემოებებში, მიუხედავად თავისი დასკვნისა, რომ მინიჭებული თანხა არათანაზომიერი იყო და არღვევდა მე-10 მუხლს, სასამართლოს ამჟამად არ მიაჩნია აუცილებლად 41-ე მუხლის საფუძველზე რაიმე დებულება მიუთითოს თავის გადაწყვეტილებაში.
106. საბოლოო ჯამში, სასამართლო, შესაბამისად, არ ანიჭებს მოსარჩელეებს მატერიალური ზიანის კომპენსაციას.
B. მორალური ზიანი
107. მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ 9 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში, როდესაც ისინი ასეთი ძლიერი მოწინააღმდეგისაგან იცავდნენ თავს დიფამაციის პროცესში, განიცადეს სერიოზული სტრესი, შეწუხება და მღელვარება. ისინი გრძნობდნენ პასუხისმგებლობას, დაეცვათ საქმე ყველა არსებული შესაძლებლობის გამოყენებით, ვინაიდან შეგნებული ჰქონდათ წამოჭრილი საკითხის მნიშვნელობა და მასზე საჯარო დებატების აუცილებლობა. შედეგად, ისინი იძულებულნი გახდნენ მსხვერპლად შეეწირათ თავიანთი ჯანმრთელობა და პირადი თუ ოჯახური ცხოვრება. Qქ-ნმა სტილმა სასამართლოს გადასცა 1995 წლის მარტიდან 1996 წლის მარტამდე პერიოდით დათარიღებული ექიმის წერილები, რომლებშიც მითითებული იყო, რომ იგი დაავადდა სტრესთან დაკავშირებული დაავადებით, რაც კიდევ უფრო გამძაფრდა პროცესში მონაწილეობის შედეგად. ბ-ნი მორისს, მარტოხელა მშობელს, წაერთვა შესაძლებლობა თავისი ახალგაზრდა ვაჟიშვილისათვის დაეთმო იმდენი დრო, რამდენიც სურდა რომ დაეთმო. ქ-ნმა სტილმა moiTxova GBP 15,000, ხოლო ბ-ნმა მორისმა _ GBP 10,000.
108. მთავრობამ მიუთითა, რომ (ევროპული) სასამართლოს პრაქტიკის შესაბამისად, საქმეთა დიდ უმრავლესობაში, სადაც აღიარებული იქნა მე-10 მუხლის დარღვევა მე-6 მუხლის პროცედურულ დარღვევასთან ერთად, მორალური ზიანისათვის კომპენსაციის მინიჭება არ იქნა აუცილებლად მიჩნეული. არ არსებობდა რაიმე მტკიცებულება, რომ მოსარჩელეებმა განიცადეს იმაზე მეტი სტრესი, ვიდრე სასამართლო დავაში ჩაბმულმა ნებისმიერმა სხვა ინდივიდმა, იმის მიუხედავად, ყავდა თუ არა მას კანონიერი წარმომადგენელი, და მხოლოდ წმინდა წყლის სპეკულაციას წარმოადგენდა ის, შემცირდებოდა თუ არა ეს სტრესი, და თუ ჰო, რამდენად, მე-10 და მე-6 მუხლები რომ არ დარღვეულიყო.
109. სასამართლო ცნობს მე-6 (§1) და მე-10 მუხლების დარღვევას ძირითადად სწორედ იმ ფაქტზე დაყრდნობით, რომ თავიანთი გამოხატვის თავისუფლების დასაცავად მოსარჩელეებს მოუწიათ თავად განეხორციელებინათ სამართლებრივი საქმიანობის ტვირთი მთელი მოცულობით ამ განსაკუთრებით ხანგრძლივ და რთულ პროცესში. ასეთ გარემოებებში, მოსარჩელეებმა ნამდვილად გაცილებით უფრო მეტად განიცადეს შეწუხება და თავიანთი ორდინარული ცხოვრების შეწყვეტა, ვიდრე გამოცდილმა და წარმომადგენლით აღჭურვილმა მოდავე მხარემ, და ამასთან დაკავშირებით სასამართლო ასევე მიუთითებს ქ-ნი სტილის მიერ წარმოდეგნილ სამედიცინო მტიცებულებებზე. სასამართლო მორალური ზიანისათვის პირველ მოსარჩელეს ანიჭებს 20,000 ევროს (EUR) და მეორე მოსარჩელეს კი _ 15,000 ევროს (EUR).
C. სტრასბურგის ხარჯები.
110. მოსარჩელეები სასამართლოს წინაშე წარმოდგენილი იქნენ მთავარი და უმცროსი დამცველისა და უფროსი სოლისიტორისა და სოლისიტორის თანაშემწის მიერ.
ორივე დამცველის მტკიცებით, მათ რამდენიმე ასეული საათი მოანდომეს ამ საქმეს, მაგრამ ხარჯების გონივრულ ფარგლებში მოსაქცევად, გადაწყვიტეს გაენახევრებინათ თავიანთი საათობრივი ნიხრი (GBP 125-დან, შესაბამისად, GBP 87.5-მდე) და მოეთხოვათ მხოლოდ 115 საათის ანაზღაურება მთავარი დამცველისათვის და 75 საათის ანაზღაურება უმცროსი დამცველისათვის. გარდა ამისა, მთავარმა დამცველმა მოითხოვა GBP 5,000 მომზადებისა და მოსარჩელეთა წარმომადგენლობის გაწევისათვის 2004 წლის 7 სექტემბერს საქმის მოსმენის დროს, ხოლო უმცროსმა დამცველმა კი _ GBP 2,500 საქმის მოსმენაში მონაწილეობისათვის. მთავარი დამცველის ჰონორარის მთლიანმა თანხამ შეადგინა GBP 19,375, რომელსაც უნდა დამატებოდა დღგ (დამატებითი ღირებულების გადასახადი), ხოლო უმცროსი დამცველის ჰონორარმა კი _ GBP 9,062.50, რომელსაც უნდა დამატებოდა დღგ.
მიუხედავად იმისა, რომ უფროსმა სოლისიტორმა მოცემულ საქმეს მიუძღვნა 45 სამუშაო საათი, მან მოითხოვა მხოლოდ 25 საათის ანაზღაურება და გაანახევრა საათობრივი ნიხრი GBP 175-მდე. მან ასევე მოითხოვა GBP 2,000 საქმის მოსმენასთან დაკავშირებით. სოლისიტორის თანაშემწის განცხადებით, მან დახარჯა 58 სამუშაო საათი GBP 75 საათობრივი ნიხრით, რაც წარმოადგემდა მისი ჩვეული ნიხრის განახევებულ ოდენობას. მან მოითხოვა GBP 1,500 საქმის მოსმენისათვის. უფროსი სოლისიტორის მთელმა ხარჯმა შეადგინა GBP 6,375, რომელსაც უნდა დამატებოდა დღგ, ხოლო სოლისიტორის თანაშემწისამ კი _ GBP 5,850, რომელსაც უნდა დამატებოდა დღგ.
დამატებით, მოსარჩელეებმა მოითხოვეს ანაზღაურება ზოგიერთი სამუშაოსათვის, რომელიც გასწიეს სასამართლოში პროცესის საწარმოებლად, კერძოდ, თითოეულმა 150 საათის ანაზღაურება, საათში GBP 9.25 ოდენობით: მთლიანად GBP 2,775.
დაბოლოს, მათ მოითხოვეს საქმის მოსმენაში მონაწილეობასთან დაკავშირებით ოთხი დამცველისა და ორი მოსარჩელის მგზავრობისა და ბინით უზრუნველყოფის ხარჯებისათვის დამატებით GBP 3,330.
ხარჯების ანაზღაურების მოთხოვნამ მთლიანად შეადგინა GBP 46,767.50, რომელსაც უნდა დამატებოდა დღგ.
111. მთავრობამ ოთხი ადვოკატის გამოყენება არაგონივრულად და ექსცესიურად შეაფასა. მან მიიჩნია, რომ მთავარი დამცველისა და ერთ-ერთი სოლისიტორის ხარჯები და მგზავრობის თანხები არ უნდა დაეშვათ. მოსარჩელეებს არ გააჩნდათ უფლება მოეთხოვათ ხარჯების ანაზრაურება იმ სამუშაოსათვის, რომლებიც მათ გასწიეს, რამდენადაც მოთხოვნის ეს ნაწილი არ წარმოადგენდა ფაქტობრივ მატერიალურ დანახარჯს.
112. სასამართლო იმეორებს, რომ კონვენციის 41-ე მუხლის საფუძველზე მხოლოდ ის ხარჯები ექვემდებარება ანაზღაურებას, რომლებიც რეალურად იქნა გაწეული, აუცილებელი იყო აღიარებულ დარღვევასთან ან დარღვევებთან მიმართებაში, და, ამასთანავე, გონივრულია რაოდენობრივად (იხ. მაგალითად, Sahin v. Germany [GC], no. 30943/96, § 105, ECHR 2003-VIII). ეს იმას გულისხმობს, რომ იგი ვერ მიანიჭებს ანაზღაურებას იმ საათებისათვის, რომლებიც მოსარჩელეებმა ამ საქმეზე მუშაობას თავად დაუთმეს, რამდენადაც ეს არ წარმოადგენს მათ მიერ რეალურად გაწეულ მატერიალურ დანახარჯს (იხ. Dudgeon v. the United Kingdom (50-ე მუხლი), 1983 წლის 24 თებერვლის გადაწყვეტილება, სერია A no. 59, გვ. 10, § 22, და Robins v. the United Kingdom, 1997 წლის 23 სექტემბრის გადაწყვეტილება, ანგარიში 1997-V, გვ. 1811-12, §§ 42-44). მოსარჩელეთა მიერ სასამართლოში წარმოდგენილი ვრცელი და დატალური დოკუმენტებიდან გამომდინარე, აშკარაა, რომ მათ სასარგებლოდ სერიოზული მუშაობა იქნა ჩატარებული, მაგრამ შესაბამისი საკითხების შედარებით მცირე რაოდენობიდან გამომდინარე, საეჭვოა, იყო თუ არა ხარჯებისათვის მთელი მოთხოვნილი თანხა ნამდვილად დახარჯული. ყველა გარემოების გათვალისწინებით, სასამართლო ამ ნაწილში ანიჭებს EUR 50,000 -ს, რომელსაც უნდა gamoakldes EUR 2,688.83, რაც სამართლებრივი დახმარების სახით უკვე გადაიხადა ევროპის საბჭომ, და რომელსაც უნდა დაემატოს ყველა ის გადასახადი, რაც შეიძლება დაექვემდებაროს დაბეგვრას.
D. საურავი (საჯარიმო საპროცენტო სარგებელი)
113. სასამართლოს მიზანშეწონილად მიაჩნია, რომ საურავი უნდა განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის სესხის ზღვრული საპროცენტო განაკვეთის ოდენობით, რომელსაც უნდა დაემატოს სამი პროცენტული პუნქტი.
Aამ მიზეზთა გამო, სასამართლო ერთხმივად:
1. მიიჩნევს, რომ დარღვეულია კონვენციის მე-6 (§ 1) მუხლი;
მიიჩნევს, რომ დარღვეულია კონვენციის მე-10 მუხლი;
2. მიიჩნევს
(a) რომ მოპასუხე სახელმწიფომ კონვენციის 44-ე (§2) მუხლის შესაბამისად გადაწყვეტილების საბოლოოდ გახდომის დღიდან სამი თვის ვადაში, მოსარჩელეებს უნდა გადაუხადოს ანგარიშსწორების დღეს არსებული კურსით გირვანქა სტერლინგში კონვერტირებული შემდეგი თანხები:
(i) EUR 20,000 (ოცი ათასი ევრო) პირველ მოსარჩელეს და EUR 15,000 (თხუთმეტი ათასი ევრო) მეორე მოსარჩელეს მორალური ზიანისათვის;
(ii) EUR 47,311.17 (ორმოცდაშვიდი ათას სამას ცამეტი ევრო და ჩვიდმეტი ცენტი) ხარჯებისათვის;
(iii) ნებისმიერი გადასახადი ამ თანხებზე, რაც შეიძლება დაექვემდებაროს დაბეგვრას;
(b) რომ ზემოაღნიშნული სამთვიანი ვადის გასვლის შემდეგ საბოლოო ანგარიშსწორებამდე ზემოხსენებულ თანხას საჯარიმო პერიოდის განმავლობაში დაერიცხება პროცენტები ევროპის ცენტრალური ბანკის სესხის ზღვრული საპროცენტო განაკვეთის ტოლი განაკვეთით, რასაც უნდა დაემატოს სამი პროცენტული პუნქტი;
4. უარყოფს მოსარჩელეთა დანარჩენ მოთხოვნას სამართლიან დაკმაყოფილებაზე.
შესრულებულია ინგლისურად, და 2005 წლის 15 თებერვალს შეტყობინებულია წერილობით, სასამართლოს რეგლამენტის 77 -ე (§§ 2 და 3) მუხლის შესაბამისად.
M
მაიკლ ო’ბოილი მატი პელონპა
Gგამწესრიგებელი პრეზიდენტი
© ევროპის საბჭო/ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2013
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ოფიციალური ენებია ინგლისური და ფრანგული. წინამდებარე თარგმანი შესრულებულია ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა სატრასტო ფონდის ხელშეწყობით (/humanrightstrustfund). იგი სასამართლოსათვის სავალდებულო ხასიათს არ ატარებს და არც მის ხარისხზე აკისრებს პასუხისმგებლობას. მოცემული დოკუმენტი შეიძლება ჩამოტვირთულ იქნას ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს HUDOC სასამართლო პრაქტიკის მონაცემთა ბაზიდან () ან ნებისმიერი სხვა მონაცემთა ბაზიდან, რომელთანაც სასამართლომ მოახდინა მისი გაზიარება. დასაშვებია თარგმანის რეპროდუქცირება არაკომერციული მიზნებისათვის იმ პირობით, რომ მოხდება საქმის სრული სახელწოდების ციტირება, მოცემულ საავტორო უფლებების აღნიშვნასა და ადამიანის უფლებათა სატრასტო ფონდზე მითითებით. წინამდებარე თარგმანის ნებისმიერი ნაწილის კომერციული მიზნებით გამოყენების სურვილის შემთხვევაში, გთხოვთ მოგვწეროთ შემდეგ მისამართზე: publishing@.
© Council of Europe/European Court of Human Rights, 2013
The official languages of the European Court of Human Rights are English and French. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (/humanrightstrustfund). It does not bind the Court, nor does the Court take any responsibility for the quality thereof. It may be downloaded from the HUDOC case-law database of the European Court of Human Rights () or from any other database with which the Court has shared it. It may be reproduced for non-commercial purposes on condition that the full title of the case is cited, together with the above copyright indication and reference to the Human Rights Trust Fund. If it is intended to use any part of this translation for commercial purposes, please contact publishing@.
© Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2013
Les langues officielles de la Cour européenne des droits de l’homme sont le français et l’anglais. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour, et celle-ci décline toute responsabilité quant à sa qualité. Elle peut être téléchargée à partir de HUDOC, la base de jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (), ou de toute autre base de données à laquelle HUDOC l’a communiquée. Elle peut être reproduite à des fins non commerciales, sous réserve que le titre de l’affaire soit cité en entier et s’accompagne de l’indication de copyright ci-dessus ainsi que de la référence au Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme. Toute personne souhaitant se servir de tout ou partie de la présente traduction à des fins commerciales est invitée à le signaler à l’adresse suivante : publishing@.
Full & Egal Universal Law Academy