© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice]. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości]. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
SEKCJA DRUGA
SPRAWY TEŠIĆ przeciwko SERBII
(Skarga nr 4678/07 oraz 50591/12)
WYROK
STRASBURG
11 lutego 2014
WYROK OSTATECZNY
11/05/2015
Ten wyrok uprawomocnił się na warunkach określonych w Artykule 44 pkt 2 Konwencji.
Może podlegać korekcie wydawniczej.
W sprawach Tešić przeciwko Serbii,
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Druga), zasiadając jako Izba w składzie:
Guido Raimondi, Przewodniczący,
Işıl Karakaş,
Dragoljub Popović,
András Sajó,
Nebojša Vučinić,
Helen Keller,
Egidijus Kūris, sędziowie,
oraz Stanley Naismith, Kanclerz Sekcji,
Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 stycznia 2014 roku,
Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:
POSTĘPOWANIE
1. Sprawa wywodzi się z dwóch skarg (nr 4678/07 oraz 50591/12) wniesionych przeciwko Serbii na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatelkę Serbii, Panią Sofiję Tešić („skarżąca”), odpowiednio w dniu 29 grudnia 2006 roku oraz 28 maja 2012 roku.
2. Skarżącą reprezentował Pan M. Dodig, prawnik praktykujący w Temerin. Rząd serbski („Rząd”) początkowo reprezentowany był przez byłego pełnomocnika, Pana S. Carića, a następnie przez obecnego pełnomocnika, Panią Vanję Rodić.
3. Skargi nr 4678/07 oraz 50591/12 dotyczą odpowiednio procesów o zniesławienie (karnego i cywilnego), wszczętych przeciwko skarżącej przez poprzednio reprezentującego ją adwokata, oraz różnych zarzutów, które zostały w związku z nimi podniesione przez skarżącą.
4. W dniu 11 grudnia 2012 roku skargi zostały zakomunikowane Rządowi.
STAN FAKTYCZNY
I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY
5. Skarżąca urodziła się w 1934 roku i mieszka w Ledinci. W grudniu 2006 roku jej emerytura wynosiła 6 568,30 serbskich dinarów ("RSD"), tzn. ok. 80 euro ("EUR").
6. Fakty istotne dla sprawy, przedstawione przez strony, mogą zostać streszczone w następujący sposób.
A. Sprawa karna oraz inne związane z nią postępowania
7. W dniu 8 kwietnia 2005 roku Sąd Miejski w Nowym Sadzie, w sprawie karnej zainicjowanej wniesieniem prywatnego aktu oskarżenia (privatna krivična tužba) w dniu 10 marca 2003 roku, uznał skarżącą winną popełnienia przestępstwa zniesławienia (kleveta) oraz skazał ją na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na dwa lata (uslovna osuda; zob. poniżej, pkt 35). Pani SN, dziennikarka, również została uznana winną popełnienia powyższego przestępstwa. Wymierzono jej taką samą karę.
8. Sąd Miejski zwrócił m.in. uwagę, że w dniu 12 grudnia 2002 roku gazeta codzienna "Dnevnik", wydawana w miejscowości Nowy Sad, opublikowała artykuł przygotowany przez Panią SN w oparciu o informacje dostarczone przez skarżącą, z którego wynikało, że reprezentujący tę ostatnią adwokat, Pan NB, umyślnie reprezentował skarżącą w toczącej się sprawie cywilnej w niewłaściwy sposób. W artykule utrzymywano, że fakt ten został następnie potwierdzony przez Policję w Nowym Sadzie. Sąd Miejski w Nowym Sadzie uznał, że zarówno twierdzenia skarżącej, jak i te, które zostały zawarte w artykule, nie były oparte na faktach, a jedynym ich celem było zaszkodzenie dobremu imieniu i reputacji Pana NB, poważanego członka wspólnoty prawniczej w Nowym Sadzie oraz byłego sędziego.
9. W dniu 11 stycznia 2006 roku Sąd Rejonowy w Nowym Sadzie, w wyniku rozpoznania apelacji, utrzymał w mocy powyższy wyrok, zgadzając się z jego uzasadnieniem. Skarżącej doręczono wyrok sądu rejonowego w dniu 19 lipca 2006 roku.
10. W dniu 16 sierpnia 2006 roku skarżąca wystąpiła z wnioskiem o wznowienie powyższego postępowania.
11. Po dwukrotnym przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, w dniu 29 lipca 2009 roku Sąd Miejski uwzględnił wniosek skarżącej i wznowił postępowanie. Dokonano ponownego przesłuchania zarówno skarżącej, jak i szeregu świadków, jak również dokonano ponownej oceny licznych dokumentów/akt, lecz ostatecznie, w dniu 25 marca 2011 roku wyrok skazujący i orzeczona kara zostały utrzymane w całości. Również uzasadnienie sądu nie uległo zmianie. Wyjaśnił on jednakże, że o ile rzeczywiście Policja wniosła zarzuty karne przeciwko Panu NB w dniu 15 maja 2002 roku, Prokuratura Miejska w Nowym Sadzie powiadomiła skarżącą o ich odrzuceniu w następstwie przedawnienia. W związku z tym skarżąca podjęła próby wystąpienia w sprawie w charakterze oskarżyciela posiłkowego, jednak stosowny wniosek został ostatecznie odrzucony przez sądy przed dniem 30 września 2004 roku.
12. W dniu 29 listopada 2011 roku Sąd Apelacyjny w Nowym Sadzie utrzymał w mocy wyrok Sądu Miejskiego z dnia 25 marca 2011 roku. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego zostało doręczone skarżącej w dniu 21 grudnia 2011 roku.
13. W dniu 19 stycznia 2012 roku skarżąca wniosła kolejną skargę odwoławczą do Trybunału Konstytucyjnego, w zarzutach m.in. poddając w wątpliwość bezstronność oraz skarżąc się na długość postępowania karnego, mając na względzie jego całość. Zarzuciła ona również naruszenie jej wolności wyrażania opinii. Skarga nie została jeszcze rozpoznana.
B. Sprawa cywilna oraz inne związane z nią postępowania
14. W dniu 19 grudnia 2006 roku Pan NB wystąpił do Sądu Miejskiego w Nowym Sadzie z odrębnym powództwem cywilnym o zadośćuczynienie, dowodząc, że doznał cierpienia psychicznego w związku z publikacją przedmiotowego artykułu.
15. W dniu 31 stycznia 2007 roku Sąd Miejski orzekł częściowo na korzyść powoda, Pana NB, nakazując skarżącej zapłatę kwoty 300 000 RSD tytułem zadośćuczynienia, razem z odsetkami oraz kosztami w wysokości 94 120 RSD, tj. łącznie ok. 4,900 euro.
16. W uzasadnieniu Sąd Miejski uznał, że: (a) skarżąca została wcześniej skazana w postępowaniu karnym za popełnienie przestępstwa zniesławienia (zob. poniżej, pkt 40); (b) w świetle dokonanej oceny prowadzenia sprawy przez Pana NB, oskarżenia skarżącej nie miały oparcia w faktach; oraz (c) [zarzuty] naruszyły dobre imię, reputację i godność Pana NB oraz wywołały u niego poważne cierpienie psychiczne (zob. poniżej, pkt 38).
17. W dniu 16 kwietnia 2009 roku Sąd Rejonowy w Nowym Sadzie oddalił apelację skarżącej, zgadzając się tym samym z uzasadnieniem sporządzonym w pierwszej instancji. Orzeczenie Sądu Rejonowego doręczono skarżącej w dniu 30 kwietnia 2009 roku.
18. Skarżąca nie mogła wnieść odwołania do Sądu Najwyższego (revizija) ze względu na wysokość zasądzonego zadośćuczynienia.
19. W związku z tym, w dniu 29 maja 2009 roku skarżąca wniosła odwołanie do Sądu Konstytucyjnego. Zostało ono uzupełnione w dniach: 21 listopada 2009 roku., 27 czerwca 2011 roku oraz 25 listopada 2011 roku. Skarżąca zarzuciła naruszenie jej prawa do wolności wypowiedzi, jak również [prawa] do rzetelnego procesu sądowego. W odniesieniu do tego ostatniego, w szczególności wskazała na nieproporcjonalny charakter zasądzonego zadośćuczynienia, przywołując odpowiednie przykłady z orzecznictwa [Trybunału] Strasburskiego (jak np. wyrok z dnia 13 lipca 1995 roku w sprawie Tolstoy Miloslavsky przeciwko Wielkiej Brytanii, Seria A no. 316-B; oraz wyrok z dnia 20 listopada 2007 roku w sprawie Filipović przeciwko Serbii, skarga nr 27935/05). Wreszcie skarżąca wskazała, że w konsekwencji istniało zagrożenie dla jej życia i zdrowia, opisane w pkt 30 i 31 poniżej.
20. W dniu 6 sierpnia 2009 roku skarżąca wystąpiła do Sądu Konstytucyjnego o zawieszenie wszczętego przeciwko niej cywilnego postępowania egzekucyjnego (zob. pkt 25-29 poniżej).
21. W dniu 9 grudnia 2009 roku Sąd Miejski oddalił wniosek skarżącej o wznowienie postępowania cywilnego. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy decyzją Wysokiego Sądu w Nowym Sadzie z dnia 7 maja 2010 roku.
22. W dniu 27 kwietnia 2011 roku skarżąca ponownie wystąpiła do Sądu Konstytucyjnego o zawieszenie w/w postępowania egzekucyjnego.
23. W dniu 15 grudnia 2011 roku Sąd Konstytucyjny oddalił skargę co do meritum, stwierdzając m.in., że zaskarżone orzeczenia zostały wydane zgodnie z prawem i były należycie uzasadnione, oraz wskazał, że nie należy do jego właściwości dokonywanie oceny nieproporcjonalności zasądzonego zadośćuczynienia. Trybunał Konstytucyjny nie odniósł się do zarzutów dotyczących sytuacji zdrowotnej skarżącej.
24. Skarżąca została poinformowana o orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego prawdopodobnie listem z dnia 21 grudnia 2011 roku, który otrzymała najpóźniej do dnia 23 kwietnia 2012 roku.
C. Postepowanie egzekucyjne
25. W dniu 13 lipca 2009 roku Pan NB złożył w Sądzie Miejskim w Nowym Sadzie wniosek o wykonanie wyroku z dnia 31 stycznia 2007 roku.
26. W dniu 14 lipca 2009 roku Sąd Miejski wydał tytuł wykonawczy, zgodnie z którym dwie trzecie emerytury skarżącej miało każdego miesiąca być przelane na konto bankowe wierzyciela do czasu uiszczenia przyznanego mu zadośćuczynienia w całości (zob. pkt 41-43 poniżej).
27. Potrącenia z przychodu skarżącej zaczęły być dokonywane z dniem 8 sierpnia 2009 roku.
28. W maju 2012 roku miesięczna emerytura skarżącej wynosiła 19,707 RSD, tj. ok. 170 EUR. Po dokonaniu potrąceń, skarżącej zostawało na życie ok. 60 EUR.
29. Do 30 czerwca 2013 roku skarżąca zapłaciła łącznie 496,471.10 RSD, tj. ok. 4,350 EUR, jednak mając na uwadze należne i przyszłe odsetki, musiałaby nadal dokonywać płatności przez ok. kolejne dwa lata (zob. pkt 44-50 poniżej).
D. Stan zdrowia skarżącej
30. Skarżąca cierpiała na liczne dolegliwości, w tym kataraktę, postępujące nadciśnienie gałki ocznej, które najprawdopodobniej doprowadziło do całkowitej utraty wzroku w lewym oku, dławicę piersiową oraz depresję kliniczną. Ponadto, kilka lat temu wszczepiono jej rozrusznik serca, doznała udaru mózgu oraz potrzebowała operacji biodra.
31. Skarżąca podniosła, że koszt jej miesięcznego leczenia wynosi minimum 5 000 RSD, tj. ok. 44 EUR, jednak nie jest w stanie dłużej go ponosić.
E. Inne istotne okoliczności faktyczne
32. W dniu 21 września 2006 roku Sąd Miejski w Nowym Sadzie orzekł na korzyść Pana NB w sprawie dot. artykułu opublikowanego w dniu 12 grudnia 2002 roku oraz nakazał Pani SN, gazecie Dnevnik oraz Autonomicznej Prowincji Vojvodiny (jako założycielowi czasopisma) zapłatę wspólnie kwoty 300 000 RSD jako zadośćuczynienia za doznane szkody niemajątkowe, razem z odsetkami i kosztami w kwocie 55 600 RSD, tj. łącznie ok. 4 120 EUR. Wyrok został utrzymany w mocy przez Sąd Rejonowy w Nowym Sadzie w dniu 13 grudnia 2006 roku.
33. Skarżąca wskazała, że w dniu 13 kwietnia 2013 roku odłączono jej gaz w związku z utrzymującą się niemożnością płacenia za media.
II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE, KOMENTARZ I PRAKTYKA
A. Kodeks karny Republiki Serbii z 1977 roku (Krivični zakon Republike Srbije; opublikowany w Dzienniku Urzędowym Socjalistycznej Republiki Serbii - OG SRS - nr 26/77, 28/77, 43/77, 20/79, 24/84, 39/86, 51/87, 6/89 oraz 42/89, jak również w Dzienniku Urzędowym Republiki Serbii – OG RS – nr 21/90, 16/90, 26/91, 75/91, 9/92, 49/92, 51/92, 23/93, 67/93, 47/94, 17/95, 44/98, 10/02, 11/02 oraz 80/02).
34. Właściwe przepisy Kodeksu mają następujące brzmienie:
Art. 92
"Kto w stosunku do innej osoby występuje z twierdzeniami lub rozpowszechnia nieprawdziwe twierdzenia, które mogą zaszkodzić jej dobremu imieniu lub reputacji, podlega karze grzywny albo pozbawienia wolności nie przekraczającej 6 miesięcy.
Jeżeli czyn o znamionach określonych w powyższym przepisie został popełniony na łamach prasy, w radiu lub telewizji ... [lub w inny sposób za pomocą środków komunikacji masowej] ... lub na publicznym spotkaniu, sprawca podlega karze pozbawienia wolności nie przekraczającej jednego roku. ...
W przypadku udowodnienia przez oskarżonego, że użyte lub rozpowszechnione przez niego zarzuty były prawdziwe lub istniały rozsądne podstawy, by uznać je za prawdziwe, nie podlega on karze za zniesławienie, lecz może zostać ukarany za przestępstwo zniewagi ... bądź przestępstwo przypisania innej osobie popełnienia czynu zabronionego...
Kto w stosunku do innej osoby wytacza lub rozpowszechnia fałszywe zarzuty popełnienia przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego, podlega karze za zniesławienie również wtedy, gdy istniały rozsądne podstawy, by uznać je za prawdziwe, chyba że zostały one wytoczone lub rozpowszechnione zgodnie z art. 96 § 2 Kodeksu. Prawdziwość zarzutu popełnienia przez inną osobę przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego może być potwierdzona jedynie za pomocą prawomocnego wyroku sądu lub innych środków dowodowych jedynie w przypadku, gdy ściganie lub osądzenie takiego czynu nie jest możliwe lub z mocy prawa wykluczone.”
Art. 96 § 1 i 2
„... [Nie podlega] ... karze za zniewagę innej osoby ten, kto dokonuje tego w związku z pracą naukową, literacką lub artystyczną, poważną krytyką, w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych, wykonywaniem zawodu dziennikarza, w ramach działalności politycznej lub innej aktywności społecznej albo w obronie przysługującego mu prawa lub uzasadnionego interesu, jeżeli ze sposobu wyrażenia lub innych okoliczności wynika, że u podstaw [kwestionowanej wypowiedzi] nie leżała chęć zdyskredytowania [tej osoby].
W przypadkach opisanych powyżej, ... [oskarżony]... nie podlega karze za wytoczenie lub rozpowszechnianie oskarżeń o popełnieniu przez inną osobę przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego nawet wówczas, gdy [brak] jest prawomocnego orzeczenia sądu potwierdzającego ten fakt ... , jeżeli [oskarżony] udowodni, że istniały rozsądne podstawy do uznania prawdziwości ... [tych zarzutów] ...”
B. Kodeks karny Republiki Federalnej Jugosławii (Krivični zakon Savezne Republike Jugoslavije; opublikowany w Dzienniku Urzędowym Socjalistycznej Republiki Federalnej Jugosławii – OG SFRY – nr 44/76, 46/77, 34/84, 37/84, 74/87, 57/89, 3/90, 38/90, 45/90 i 54/90, jak również w Dzienniku Urzędowym Republiki Federalnej Jugosławii – OG FRY – nr 35/92, 16/93, 31/93, 37/93, 24/94 and 61/01)
35. Właściwe przepisy Kodeksu mają następujące brzmienie:
Art. 4
„W stosunku do sprawcy przestępstwa zastosowanie znajdują przepisy ustawy karnej obowiązującej w momencie jego popełnienia.
W przypadku, gdy ustawa karna była w późniejszym czasie nowelizowana, zastosowanie znajdują przepisy względniejsze dla sprawcy”.
Art. 51
„ ... Celem zawieszenia wykonania kary...jest to, że kary za przestępstwa ... o mniejszej szkodliwości społecznej nie wymierza się...wtedy...gdy samo zagrożenie karą (wyrok w zawieszeniu)...będzie ... [wystarczające do zniechęcenia sprawcy] ... do popełnienia jakichkolwiek [innych] czynów zabronionych.”
Art. 52 § 1
„Orzekając karę z warunkowym zawieszeniem wykonania, sąd wymierza karę osobie, która popełniła czyn zabroniony i jednocześnie wskazuje, że kara nie będzie podlegała wykonaniu, jeżeli skazany nie popełni innego czynu zabronionego we ... [wskazanym] ... okresie czasu, który nie może trwać krócej niż rok i dłużej niż pięć lat (okres zawieszenia)...”
Art. 53 § 4
„Przy podejmowaniu decyzji odnośnie do wymierzenia zawieszonej kary, sąd bierze pod uwagę cel [tej kary], właściwości osobiste sprawcy, jego zachowanie przed i po popełnieniu czynu zabronionego, stopień odpowiedzialności karnej, jak również inne okoliczności popełnienia czynu zabronionego.”
Art. 54 §§ 1 i 2
„Sąd odwoła warunkowe zawieszenie wykonania kary, jeżeli w okresie zawieszenia skazany popełni jeden lub więcej czynów zabronionych, za które został skazany na karę pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej dwóch lat.
Jeżeli w okresie zawieszenia skazany popełni jeden lub więcej czynów zabronionych, za które zostanie skazany na karę pozbawienia wolności do lat dwóch lub karę grzywny, po rozważeniu wszystkich okoliczności... w tym podobieństwa popełnionych przestępstw ... sąd podejmie decyzję w przedmiocie odwołania warunkowego zawieszenia wykonania kary ...”
Art. 93 § 2
„Zatarcie skazania w przypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary następuje z upływem jednego roku od końca okresu zawieszenia, jeżeli skazany nie popełni w tym czasie innego czynu zabronionego”.
Art. 94 § 3
„Jeżeli skazanie uległo zatarciu, informacja o skazaniu może ... być przekazana ... [wyłącznie] ... sądom, prokuraturze lub policji w związku z toczącą się sprawą karną przeciwko osobie ... [której ona dotyczy] ...”
C. Późniejsze ustawodawstwo karne
36. W 2005 roku serbski parlament uchwalił nowy Kodeks karny (Krivični zakonik). Został on opublikowany w OG RS nr 85/05 i wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2006 roku, uchylając jednocześnie wyżej przywołaną ustawę karną. Nowy kodeks przewidywał przestępstwo zniesławienia w art. 171, jednakże było ono zagrożone wyłącznie karą grzywny, nie zaś karą pozbawienia wolności.
37. Kodeks karny z 2005 roku był nowelizowany czterokrotnie. Ostatecznie, wskutek nowelizacji z 2012 roku (ustawa nowelizująca została opublikowana w OG RS nr 121/12 i weszła w życie z dniem 1 stycznia 2013 roku), art. 171 Kodeksu karnego z 2005 roku został uchylony. Tym samym, w serbskim systemie prawnym zniesławienie przestało być przestępstwem.
D. Prawo o zobowiązaniach (Zakon o obligacionim odnosima; opublikowany w OG SFRY nr 29/78, 39/85, 45/89 i 57/89, oraz w OG FRY nr 31/93)
38. Zgodnie m.in. z art. 199 i 200 ustawy każdy, kto doznał cierpienia psychicznego w związku z działaniem, które godziło w jego dobre imię lub przyniosło uszczerbek jego reputacji, w zależności od czasu trwania i stopnia takiego naruszenia, może dochodzić odszkodowania pieniężnego przed sądami cywilnymi, jak również żądać naprawienia szkody w innej postaci, "która mogłaby" służyć odpowiedniemu zadośćuczynieniu w formie innej niż pieniężna.
39. Art. 200 § 2 przewiduje m.in., że przy podejmowaniu decyzji odnośnie kwoty odszkodowania, jakie ma zostać przyznane, sądy obowiązane są wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności. Ponadto, z bogatego orzecznictwa krajowego wynika, że sądy muszą zachować ostrożność wobec [potencjalnej] chęci wzbogacenia się przy dokonywaniu oceny żądań odszkodowawczych wniesionych w związku z domniemanym naruszeniem dobrego imienia innej osoby (zob. np. orzeczenie Sądu Najwyższego Jugosławii, Rev. 277/66).
E. Prawo o postępowaniu cywilnym z 2004 roku (Zakon o parničnom postupku; publikacja w OG RS nr 125/04 i 111/09)
40. Zgodnie z art. 13 ustawy sąd cywilny jest związany prawomocnym wyrokiem sądu karnego co do faktu popełnienia przestępstwa, jak również odpowiedzialności karnej osoby skazanej. Jednakże wyrok uniewinniający nie wyłącza możliwości wystąpienia o odszkodowanie w procesie cywilnym, ponieważ warunki odpowiedzialności karnej i cywilnej są różne (zob. Komentar Zakona o parničnom postupku, Pan Svetislav R. Vuković, Poslovni biro, Belgrad, 2004 roku, str. 18).
F. Prawo o postępowaniu egzekucyjnym z 2004 roku (Zakon o izvršnom postupku; opublikowany w OG RS nr 125/04)
41. Art. 156 § 1 przewiduje m.in., że w ramach postępowania egzekucyjnego zajęciu może podlegać do dwóch trzecich emerytury dłużnika.
G. Prawo o postępowaniu egzekucyjnym z 2011 roku (Zakon o izvršenju i obezbeđjenju, publikacja w OG RS nr 31/11 i 99/11)
42. Treść przepisu art. 148 § 1 ustawy odpowiada, we właściwej części, treści przepisu art. 156 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu egzekucyjnym z 2004 roku.
43. Zgodnie z art. 363 ustawa - Prawo o postępowaniu egzekucyjnym z 2011 roku weszła w życie z dniem 18 września 2011 roku, natomiast zgodnie z art. 358 § 1 wszystkie będące w toku postępowania egzekucyjne powinny zostać zakończone na podstawie przepisów nowej ustawy.
H. Ustawa o odsetkach ustawowych z 2001 roku (Zakon o visini stope zatezne kamate; opublikowana w OG FRY nr 9/01 i OG RS nr 31/11)
44. Art. 1 stanowi, że odsetki ustawowe będą płacone od dnia [upływu] terminu płatności uznanego roszczenia pieniężnego do dnia spłaty.
45. Art. 2 stanowi, że odsetki będą ustalane na podstawie urzędowego indeksu cen konsumenckich plus dodatkowe 0,5 % miesięcznie.
46. Art. 3 § 1 ustala dokładną metodę obliczania stopy takich odsetek.
I. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. IUz-82/09 z dnia 12 lipca 2012 roku, opublikowane w OG RS nr 73/12
47. Na podstawie w/w orzeczenia, ze skutkiem od dnia 27 lipca 2012 roku, Trybunał Konstytucyjny uchylił [przepis] o sposobie obliczania odsetek z art. 3 § 1 ustawy o odsetkach ustawowych z 2001 roku.
J. Ustawa o odsetkach ustawowych z 2012 roku (Zakon o zateznoj kamati; opublikowana w OG RS nr 119/12)
48. Art. 2 ustawy przewiduje, że odsetki ustawowe będą płacone od dnia [upływu] terminu płatności uznanego roszczenia pieniężnego do dnia spłaty.
49. Art. 3 przewiduje, że stopa odsetek będzie ustalana corocznie na podstawie stopy referencyjnej Narodowego Banku Serbii powiększonej o osiem punktów procentowych.
50. Ustawa weszła w życie z dniem 25 grudnia 2012 roku, uchylając tym samym ustawę o odsetkach ustawowych z 2001 roku.
PRAWO
I. POŁĄCZENIE SKARG
51. Trybunał stoi na stanowisku, zgodnie z przepisem art. 42 § 1 Regulaminu Trybunału, iż z uwagi na podobne okoliczności faktyczne i prawne obu skarg, powinny one zostać połączone do rozpoznania.
II. ZARZUT NARUSZENIA ART. 10 KONWENCJI
52. Skarżąca zarzuciła naruszenie jej prawa do wolności wyrażania opinii w związku ze skazaniem karnym, późniejszym wydaniem przeciwko niej wyroku w cywilnej sprawie o zniesławienie, a także sposobem wykonania tego ostatniego, co spowodowało u niej wyjątkowo poważne problemy finansowe oraz wywołało liczne problemy zdrowotne, w tym również zagrażające jej życiu. W tym kontekście skarżąca odwołała się również do art. 3 i 8 Konwencji oraz art. 1 Protokołu nr 1 [do Konwencji].
53. Korzystając z przyznanej prawem "swobody kwalifikowania" z prawnego punktu widzenia faktów w każdej sprawie przez niego rozpoznawanej (zob. m.in. sprawa Akdeniz przeciwko Turcji, skarga nr 25165/94, 31 maja 2005 roku) Trybunał uważa, że skarga niniejsza w pierwszym rzędzie powinna zostać rozpoznana na podstawie art. 10 Konwencji, który we właściwym zakresie stanowi, co następuje:
"1. Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe ..."
"2. Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym ... ze względu na ... ochronę dobrego imienia i praw innych osób ...".
A. Dopuszczalność
1. Odnośnie postępowania karnego
54. Rząd wskazał m.in., że ponieważ postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym w powyższym zakresie nie zostało zakończone (zob. powyżej, pkt 13), zarzuty skarżącej dotyczące toczącej się przeciwko niej sprawie karnej powinny zostać odrzucone z powodu braku wyczerpania krajowych środków odwoławczych.
55. Skarżąca podniosła, że wniosła skargę (nr 4678/07) do Trybunału w dniu 29 grudnia 2006 roku, tj. w czasie, gdy skarga konstytucyjna wciąż nie została rozpatrzona.
56. Trybunał przypomina, że w odniesieniu do skarg wnoszonych przeciwko Serbii od dnia 7 sierpnia 2008 roku konsekwentnie wskazywał, iż co do zasady, zgodnie z art. 35 ust. 1 Konwencji, skarga konstytucyjna powinna zostać uznana za skuteczny środek (zob. Vinčić i inni przeciwko Serbii, skarga nr 44698/06 i in., pkt 51, 1 grudnia 2009 roku; zob. również Rakić i inni przeciwko Serbii, skarga nr 47460/07 i in., pkt 39, 5 października 2010 roku oraz Hajnal przeciwko Serbii, skarga nr 36937/06, §§ 122 i 123, 19 czerwca 2012 roku). Zrozumiałym jest jednak, że wszelkie zarzuty dotyczące późniejszych faktów, w tym postępowań lub orzeczeń, powinny mieć swoją własną, "nową", datę [wniesienia]. Fakt, że skarżąca oparła się na tym samym artykule Konwencji w swojej skardze, nie jest wystarczający, by skutecznie podnieść zarzuty w oparciu o ten przepis (zob. np. Allan przeciwko Wielkiej Brytanii (dec.), skarga nr 48539/99, 28 sierpnia 2001 roku oraz Zervakis przeciwko Grecji (dec.), skarga nr 64321/01, 17 października 2002 roku).
57. W świetle powyższego Trybunał zwraca uwagę, że pierwsze postępowanie karne przeciwko skarżącej przestało mieć znaczenie [dla sprawy] z dniem 29 lipca 2009 roku, kiedy to Sąd Miejski uwzględnił wniosek skarżącej o wznowienie postępowania (zob. powyżej, pkt 11). Późniejsze postępowanie karne zostało zakończone do dnia 29 listopada 2011 roku, a więc po 7 sierpnia 2008 roku, natomiast postępowanie przed Sądem Konstytucyjnym zostało wszczęte z dniem 19 stycznia 2012 roku (zob. powyżej, pkt 12 i 13). W tych okolicznościach, zarzut skarżącej w pozostałym zakresie, tj. dotyczący postępowania karnego po jego wznowieniu jest przedwczesny i jako taki musi podlegać odrzuceniu zgodnie z art. 35 ust. 1 i 4 Konwencji z powodu braku wyczerpania [krajowych środków odwoławczych].
2. Odnośnie postępowania cywilnego oraz egzekucyjnego
58. Trybunał zwraca uwagę, że przedmiotowa skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. (a) Konwencji. Nie jest również niedopuszczalna z innych przyczyn. W związku z tym musi być uznana za dopuszczalną.
B. Meritum skargi (odnośnie postępowania cywilnego i egzekucyjnego)
1. Stanowiska stron
59. Rząd przyznał, że wolność wyrażania opinii skarżącej została ograniczona. Jednakże ograniczenie to pozostało w zgodzie z prawem wewnętrznym oraz służyło uprawnionemu celowi, jakim jest ochrona dobrego imienia innych osób. Właściwe sądy cywilne dokonały należytej oceny faktów i zastosowały odpowiednie przepisy prawa krajowego. Zarzut skarżącej, zgodnie z którym reprezentujący ją adwokat, Pan NB, w sposób umyślny niewłaściwie reprezentował ją w toczącym się procesie cywilnym, był twierdzeniem o faktach, na którego poparcie nie przedstawiono żadnych wiarygodnych dowodów. Podobnie twierdzenie to nie zostało przedstawione w jakimkolwiek domniemanym kontekście społecznym, lecz było ono jedynie wyrazem osobistego niezadowolenia skarżącej. Co więcej, Pan NB, jako praktykujący adwokat, nie mógł pozostać bierny w obliczu tak poważnych zarzutów, mających negatywny wpływ na jego źródło utrzymania. Wreszcie Rząd podniósł, że ani suma przyznana Panu NB przez sądy cywilne, nieodbiegająca od odszkodowań przyznawanych w podobnych sprawach, ani późniejszy sposób jej egzekwowania, nie mogą zostać uznane za nieproporcjonalne. W każdym razie ok. jednej trzeciej całkowitej sumy należności głównej, która powinna była zostać uiszczona przez skarżącą, stanowiły koszty poniesione przez Pana NB w toku postępowania cywilnego oraz egzekucyjnego.
60. Skarżąca potwierdziła zarzut. Dodała, że za opublikowanie artykułu w gazecie ponosi odpowiedzialność dziennikarz, a także, że przedstawiła Pani SN odpowiednie informacje, jednakże nie widziała artykułu przed publikacją. W każdym razie faktem jest, że Pan NB nie reprezentował skarżącej we właściwy sposób w toku przedmiotowego postępowania. W związku z tym, wydane przeciwko skarżącej wyroki w sprawach cywilnych prowadziły, w najlepszym razie, do nadmiernej ingerencji w jej wolność wyrażania opinii, w szczególności mając na uwadze narzucone w toku postępowania egzekucyjnego potrącenia z jej emerytury oraz jej bardzo trudną sytuację finansową i zdrowotną.
2. Ocena Trybunału
61. Wolność wyrażania opinii stanowi jeden z nieodłącznych fundamentów społeczeństwa demokratycznego oraz jeden z podstawowych warunków jego rozwoju i samorealizacji jednostek. Z zastrzeżeniem art. 10 ust. 2, znajduje ona zastosowanie nie tylko do "informacji" i "idei", które są przyjmowane przychylnie bądź uznawane za nieszkodliwe czy przyjmowane z obojętnością, ale również do takich, które rażą, szokują lub przeszkadzają. Takie są wymogi pluralizmu, tolerancji i otwartości, bez których nie może istnieć "społeczeństwo demokratyczne". Jak wskazuje art. 10 wolność ta dopuszcza wyjątki, które jednakowoż muszą być interpretowane ściśle, zaś potrzeba ustanowienia ograniczeń musi być wykazana w przekonujący sposób (zob. m.in., Mouvement raëlien suisse przeciwko Szwajcarii [Wielka Izba], skarga nr 16354/06, pkt 48, ECHR 2012 (fragmenty)). Co więcej, art. 10 chroni nie tylko istotę wyrażanych idei i informacji, ale również formę, w jakiej są one przekazywane (zob. np. Oberschlick przeciwko Austrii (nr 1), 23 maja 1991 roku, pkt 57, Seria A nr 204).
62. Trybunał wielokrotnie stał na straży prawa do przekazywania, w dobrej wierze, informacji w sprawach interesu publicznego, nawet gdy wiązało się to z twierdzeniami godzącymi w osoby prywatne (zob., mutatis mutandis, Bladet Tromsø i Stensaas przeciwko Norwegii [Wielka Izba], skarga nr 21980/93, ECHR 1999‑III). Należy jednak wziąć przy tym pod uwagę rozróżnienie między, z jednej strony, twierdzeniami o faktach, a z drugiej - sądami wartościującymi, ponieważ istnienie faktów może być wykazane, natomiast prawdziwość sądów wartościujących nie może być dowiedziona (zob. np. Lingens przeciwko Austrii, wyrok z dnia 8 lipca 1986 roku, pkt 46, Seria A nr 103 oraz McVicar przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 46311/99, pkt 83, ECHR 2002‑III).
63. Charakter i surowość nakładanych sankcji, jak również "odpowiedniość" i "wystarczający charakter" wywodów sądów krajowych, są kwestiami szczególnie istotnymi przy dokonywaniu oceny proporcjonalności ingerencji zgodnie z art. 10 ust. 2 (zob. Filipowić, cyt. powyżej, pkt 55). Podobnie musi istnieć racjonalna relacja proporcjonalności między kwotą jakiegokolwiek zasądzonego odszkodowania a ... doznaną ... szkodą ... [moralną]" przez powoda (zob. Tolstoy Miloslavsky, cyt. powyżej, pkt 49; zob. także Steel i Morris przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 68416/01, pkt 96, ECHR 2005, gdzie Trybunał wskazuje, że odszkodowanie "przyznane ... choć względnie umiarkowane w stosunku do współczesnych standardów ... [było] ... bardzo duże w porównaniu do skromnych przychodów i środków [posiadanych przez] .... skarżących ..." i, jako takie, stanowiło naruszenie Konwencji).
64. Odnosząc się do niniejszej sprawy Trybunał zwraca uwagę, że zarówno prawomocny wyrok w postępowaniu cywilnym wydany przeciwko skarżącej, jak i późniejsze orzeczenie wydane w postępowaniu egzekucyjnym, niewątpliwie stanowiły ingerencję w jej wolność wyrażania opinii. Ponieważ zostały one dokonane na podstawie przepisów ustawy - Prawo o zobowiązaniach oraz obowiązującego ustawodawstwa z zakresu postępowania egzekucyjnego, były tym samym "przewidziane przez ustawę" w rozumieniu art. 10 ust. 2 Konwencji (zob. powyżej, pkt 38 oraz 41-43). Wreszcie, zarówno kwestionowany wyrok, jak i orzeczenie w postępowaniu egzekucyjnym, zostały wydane w zamiarze osiągnięcia uprawnionego celu, tj. "ochrony dobrego imienia" innych osób. Tym samym pozostaje rozstrzygnięcie kwestii, czy ingerencja była "niezbędna w społeczeństwie demokratycznym".
65. W tym zakresie Trybunał zwraca uwagę, że zasądzone od skarżącej odszkodowanie łącznie z kosztami wyniosło ok. 4 900 EUR, przewyższając sześćdziesięciokrotność emerytury skarżącej, obliczonej na podstawie danych dostępnych na grudzień 2006 roku (zob. powyżej, pkt 15 i 5, w tej kolejności; zob. również, mutatis mutandis, Koprivica przeciwko Czarnogórze, skarga nr 41158/09, pkt 73-75, 22 listopada 2011 roku). Powyższa suma była również bardzo podobna do kwoty zasądzonej w odrębnej sprawie cywilnej, dotyczącej tej samej kwestii, wytoczonej przeciwko [gazecie] Dnevnik oraz Autonomicznej Prowincji Vojvodina, dwóm podmiotom o znacznie większych możliwościach finansowych (zob. powyżej, pkt 32).
66. Co więcej, o ile zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa wniesione przez Policję przeciwko Panu NB zostało odrzucone przez Prokuraturę Miejską w Nowym Sadzie, a skarżąca została powiadomiona o tym odrzuceniu z powodu przedawnienia do dnia 5 lipca 2002 roku (zob. powyżej, pkt 11), nie można uznać, że jej twierdzenia odnoszące się do uprzednio działającego w jej sprawie adwokata były jedynie nieuzasadnionym, personalnym atakiem. Mimo wszystko Policja uznała niektóre jej zarzuty za merytorycznie uzasadnione, zaś [możliwość występowania] przez oskarżoną w charakterze oskarżyciela posiłkowego nie została przez sądy odrzucona aż do 30 września 2004 roku (ibid.), a więc [po upływie znacznego czasu] od publikacji zaskarżonego artykułu w dniu 12 grudnia 2002 roku (zob., mutatis mutandis, Koprivica, cyt. powyżej, pkt 67, in fine). Co więcej, twierdzenie Rządu, jakoby dyskusja o prowadzeniu sprawy przez praktykującego adwokata nie była istotna dla interesu publicznego, samo w sobie budzi wątpliwości, w szczególności biorąc pod uwagę rolę, jaką pełnią prawnicy w wymiarze sprawiedliwości.
67. Wreszcie, co jest najbardziej uderzające, w dniu 14 lipca 2009 roku Sąd Miejski w Nowym Sadzie wydał tytuł wykonawczy, zgodnie z którym dwie trzecie emerytury skarżącej miało być przekazywane każdego miesiąca na konto bankowe Pana NB, dopóki zasądzone na jego rzecz sumy nie zostaną uiszczone w całości (zob. powyżej, pkt 26), pomimo tego, że art. 156 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu egzekucyjnym przewidywał, iż zajęciu może podlegać emerytura dłużnika do wysokości dwóch trzecich, wyraźnie zostawiając tym samym miejsce do bardziej wyważonego podejścia (zob. powyżej, pkt 41). Wzmiankowane potrącenia zaczęły być dokonywane od dnia 8 sierpnia 2009 roku, natomiast do dnia 30 czerwca 2013 roku skarżąca zapłaciła łącznie kwotę ok. 4 350 EUR (zob. powyżej, pkt 27 i 29). Tym niemniej, biorąc pod uwagę należne i przyszłe odsetki, skarżąca musi dokonywać płatności przez okres około dwóch następnych lat (zob. powyżej, pkt 29). W maju 2012 roku jej emerytura wynosiła ok. 170 EUR. Po dokonaniu potrąceń, skarżącej pozostawała do dyspozycji kwota ok. 60 EUR, przeznaczana na życie i opłacenie lekarstw (zob. powyżej, pkt 28). Ponieważ miesięczny koszt zakupu lekarstw wynosił ok. 44 EUR, skarżąca twierdziła - czego Rząd nie kwestionował - że nie była ona w stanie ponieść takich kosztów. W ocenie Trybunału jest to szczególnie niebezpieczna sytuacja dla osoby starszej, cierpiącej na wiele poważnych schorzeń (zob. powyżej, pkt 30).
68. W świetle powyższego Trybunał uznaje, że podważana ingerencja nie była konieczna w społeczeństwie demokratycznym. W związku z tym nastąpiło naruszenie art. 10 Konwencji.
69. Mając na uwadze powyższe konkluzje Trybunał ponadto stoi na stanowisku, że nie jest konieczne odrębne badanie dopuszczalności i meritum co do zasady tożsamego zarzutu podniesionego na podstawie art. 3 i 8 Konwencji oraz art. 1 Protokołu nr 1 [do Konwencji].
III. ZARZUTY NARUSZENIA ART. 6 UST. 1 KONWENCJI
70. Na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji skarżąca zakwestionowała rzetelność i długość postępowania karnego przed i po jego wznowieniu, rzetelność i długość cywilnego procesu o zniesławienie, a także długość postępowania toczącego się przed Sądem Konstytucyjnym, które zostało wszczęte w dniu 29 maja 2009 roku.
71. Art. 6 ust. 1, we właściwym zakresie, ma następujące brzmienie:
„Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej.”
72. Rząd podważył dopuszczalność [skargi w wyżej wskazanym zakresie], jako uzasadnienie wskazując m.in. brak wyczerpania krajowych środków odwoławczych. Podważył również meritum domniemanych naruszeń.
A. Ocena przez Trybunał postępowania karnego (tj. zarzutów podniesionych w skardze nr 4678/07, wniesionej w dniu 29 grudnia 2006 roku)
73. Jak już wskazano powyżej Trybunał jest zdania, że pierwsze postępowanie karne toczące się przeciwko skarżącej straciło znaczenie dla niniejszej sprawy z dniem 29 lipca 2009 roku, tj. z dniem, kiedy Sąd Miejski postanowił o jego wznowieniu (zob. pkt 57 i 11, w tejże kolejności). Zarzuty skarżącej odnośnie jego rzetelności są w związku z tym w sposób oczywisty nieuzasadnione i jako takie muszą podlegać odrzuceniu na podstawie art. 35 ust. 3 (a) i art. 35 ust. 4 Konwencji.
74. Odnośnie długości postępowania karnego przed jego wznowieniem Trybunał zwraca uwagę, że w stosunku do Serbii Konwencja weszła w życie z dniem 3 marca 2004 roku, zaś postępowanie to zostało zakończone przed dniem 19 lipca 2006 roku (zob. powyżej, pkt 9; zob. również Eckle przeciwko Niemcom, 15 lipca 1982 roku, pkt 84, Seria A nr 51). Przedmiotowa sprawa była zatem rozpatrywana zgodnie z właściwością Trybunału ratione temporis przez okres ok. dwóch lat i czterech miesięcy i w tym okresie zarzuty wniesione przeciwko skarżącej były rozpatrywane przed dwoma instancjami. Wynika z tego, że również ten zarzut jest w sposób oczywisty nieuzasadniony i musi podlegać odrzuceniu na podstawie art. 35 ust. 3 (a) i art. 35 ust. 4 Konwencji.
75. Wreszcie, odnosząc się do kwestii rzetelności i długości postępowania karnego po jego wznowieniu, z powodów, które zostały już wyjaśnione powyżej w punktach 56 i 57, Trybunał stwierdza, że w tym zakresie skarga jest przedwczesna (zob. powyżej, pkt 13). W związku z tym musi podlegać odrzuceniu na podstawie art. 35 ust. 1 i 4 Konwencji z powodu braku wyczerpania krajowych środków odwoławczych.
B. Ocena przez Trybunał postępowania cywilnego oraz postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (tj. zarzutów podniesionych w skardze nr 50591/12, wniesionej w dniu 28 maja 2012 roku)
76. Trybunał zwraca uwagę, że w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym skarżąca nigdy nie podnosiła konkretnego zarzutu odnośnie długości postępowania cywilnego w sprawie o zniesławienie (zob. powyżej, pkt 19). W związku z tym, w szczególności mając na uwadze datę jego wszczęcia, zarzut ten musi podlegać odrzuceniu na podstawie art. 35 ust. 1 i 4 Konwencji z powodu braku wyczerpania krajowych środków odwoławczych (zob. Vinčić, cyt. powyżej, pkt 5; zob. również powyżej, pkt 56).
77. Odnośnie długości postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym przypomnienia wymaga, że rozsądność długości tego postępowania musi podlegać ocenie w świetle konkretnych okoliczności sprawy, ze szczególnym uwzględnieniem jego złożoności, zachowania się stron oraz wagi kwestii istotnych dla skarżącej (zob. np. Šikić przeciwko Chorwacji, skarga nr 9143/08, pkt 35, 15 lipiec 2010 roku). Zrozumiałym jest nadto, że rola strażnika Konstytucji czyni szczególnie istotnym z punktu widzenia Trybunału Konstytucyjnego wzięcie pod uwagę czynników innych niż wyłącznie porządek chronologiczny, w jakim sprawy ujmowane są na wokandzie, takich jak charakter sprawy i jej znaczenie z punktu widzenia politycznego i społecznego (zob. np. Šikić przeciwko Chorwacji, skarga nr 9143/08, pkt 35, 15 lipca 2010 roku). Odnosząc się do niniejszej sprawy Trybunał zwraca uwagę, że zaskarżone postępowanie zostało wszczęte w dniu 29 maja 2009 roku (zob. powyżej, pkt 19). Blisko dwa i pół roku później, w dniu 21 grudnia 2011 roku, skarżąca została powiadomiona o wydaniu orzeczenia w swojej sprawie, choć wydaje się, że samo orzeczenie zostało doręczone przed dniem 23 kwietnia 2012 roku (zob. powyżej, pkt 24). Wreszcie skarga skarżącej przed Trybunałem Konstytucyjnym cechowała się pewną złożonością, skarżąca zaś sama kilkakrotnie uzupełniła pierwotną treść skargi o dodatkowe wnioski (zob. powyżej, pkt 19, 20 i 22). W tych okolicznościach, mając na względzie leżące u podstaw postępowanie cywilne o zniesławienie, trwające przez około dwa lata i cztery miesiące (zob. powyżej, pkt 14-17) oraz pomimo zaawansowanego wieku skarżącej i powagi podniesionych przez nią kwestii, Trybunał zmuszony jest odrzucić ten zarzut jako oczywiście nieuzasadniony zgodnie z art. 35 ust. 3 (a) i 4 Konwencji (por. z Nikolac przeciwko Chorwacji, skarga nr 17117/06, pkt 17, 10 lipca 2008 roku, Butković przeciwko Chorwacji, skarga nr 32264/03, pkt 27, 24 maja 2007 roku oraz Šikić, cyt. powyżej, pkt 37, gdzie Trybunał stwierdził naruszenie wymogu rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie z art. 6 ust. 1 Konwencji w sprawach pilnych, dotyczących kwestii związanych z zatrudnieniem i mieszkaniem; postępowania przed sądami konstytucyjnymi w tych sprawach trwały [odpowiednio] blisko trzy lata i cztery miesiące, trzy lata i sześć miesięcy oraz trzy lata i dziewięć miesięcy, natomiast łącznie z wcześniej prowadzonymi postępowaniami cywilnymi trwały odpowiednio lat siedem, sześć i pół oraz pięć w zakresie właściwości Trybunału ratione temporis).
IV. OBOWIĄZKI WYNIKAJĄCE Z ART. 34 KONWENCJI
78. Skarżąca zwróciła uwagę, że adwokat, który reprezentował ją przed Trybunałem zanim funkcję tę objął Pan Dodig, dwukrotnie nie otrzymał korespondencji z Trybunału adresowanej do jego kancelarii. Skarżąca podniosła, że to pozwane Państwo miało wszelkie powody, by dokonać takiej ingerencji, licząc na to, iż Trybunał uzna, że skarżąca nie podtrzymuje swojej skargi do Strasburga.
79. Rząd nie odniósł się do tego zarzutu.
80. Art. 34 Konwencji stanowi:
"Trybunał może przyjmować skargi każdej osoby, organizacji pozarządowej lub grupy jednostek, która uważa, że stała się ofiarą naruszenia przez jedną z Wysokich Układających się Stron praw zawartych w niniejszej Konwencji lub jej Protokołach. Wysokie Układające się Strony zobowiązują się nie przeszkadzać w żaden sposób skutecznemu wykonywaniu tego prawa."
81. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarga złożona na podstawie art. 34 Konwencji nie podlega zbadaniu pod kątem jej dopuszczalności (zob. Cooke przeciwko Austrii, skarga nr 25878/94, pkt 46, 8 luty 2000 roku oraz Ergi przeciwko Turcji, wyrok z dnia 28 lipca 1998 roku, pkt 105, Reports 1998-IV).
82. Trybunał zwraca uwagę, że art. 34 Konwencji nakłada na Wysoką Układającą się Stronę obowiązek powstrzymania się od przeszkadzania w skutecznym złożeniu i rozpatrzeniu skargi przez Trybunał. Choć obowiązek ten ma charakter proceduralny, co odróżnia go od praw materialnych ujętych w Konwencji i jej Protokołach, z samej natury tego prawa proceduralnego wynika, że mogą czynić z niego użytek osoby podnoszące zarzuty jego domniemanego naruszenia w postępowaniu określonym przepisami Konwencji (zob. Manoussos przeciwko Czechom i Niemcom (dec.), skarga nr 46468/99, 9 lipca 2002 roku).
83. Dla skutecznego działania systemu skarg indywidualnych, wprowadzonego w art. 34 Konwencji, niezwykle istotne jest, by skarżący mogli bez przeszkód porozumiewać się z Trybunałem, bez wywierania na nich jakiejkolwiek presji przez organy państwa w celu wycofania lub zmiany zarzutów. W tym kontekście "presja" oznacza nie tylko przymus bezpośredni czy rażące akty zastraszania, ale również inne niewłaściwe, pośrednie działania lub kontakty, obliczone na odwiedzenie lub zniechęcenie skarżącego do korzystania ze środków przewidzianych w Konwencji. Kwestia tego, czy kontakty między organami państwa a skarżącym prowadzą do praktyk, które są nie do przyjęcia z punktu widzenia art. 34 Konwencji, musi być ustalona w świetle szczególnych okoliczności (ibid.).
84. Odnosząc się do niniejszej sprawy Trybunał stwierdza, że brak jest wystarczających podstaw faktycznych, które pozwalałyby na uznanie, że organy zaskarżonego państwa w jakikolwiek sposób ingerowały w wykonywanie przez skarżącą jej prawa do skargi indywidualnej, zwracając przy tym uwagę, iż Trybunał nie może spekulować odnośnie kwestii, kto mógł ingerować w korespondencję adresowaną do poprzedniego adwokata skarżącej i w jakim kontekście [to nastąpiło] (zob., mutatis mutandis, Juhas Đurić przeciwko Serbii, skarga nr 48155/06, pkt 75, 7 czerwca 2011 roku).
85. W świetle powyższego Trybunał uznaje, że pozwane państwo nie naruszyło obowiązków z art. 34 Konwencji.
V. ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI
86. Artykuł 41 Konwencji stanowi:
„Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.”
A. Szkoda
87. Skarżąca domagała się kwot 77 000 EUR i 7 000 EUR odpowiednio za doznaną szkodę majątkową oraz niemajątkową.
88. Rząd zakwestionował te żądania.
89. Dokonując oceny zgodnie z zasadą słuszności, na podstawie art. 41 Konwencji, Trybunał przyznaje skarżącej kwotę 6 000 EUR tytułem zadośćuczynienia za doznaną szkodę niemajątkową, wynikającą z naruszenia praw przysługujących jej na podstawie art. 10 Konwencji.
90. Co zaś tyczy się odszkodowania za doznaną szkodę majątkową Trybunał zwraca uwagę, że w maju 2012 roku miesięczna emerytura skarżącej wynosiła ok. 170 EUR. Po dokonaniu potrąceń skarżącej pozostawała na życie kwota w wysokości ok. 60 EUR. Co więcej, do dnia 30 czerwca 2013 roku skarżąca zapłaciła łącznie w wyniku postępowania egzekucyjnego kwotę w wysokości ok. 4 350 EUR. Mając jednak na uwadze rosnące i przyszłe odsetki skarżąca musiałaby dokonywać płatności przez następne ok. dwa lata oraz uiścić dodatkowo kwotę w wysokości 2 000 EUR. W tych okolicznościach, doszedłszy uprzednio do wniosku, że ingerencja państwa nie była proporcjonalna w rozumieniu art. 10 Konwencji, bez rozstrzygania, jaka była dokładna wysokość szkody oraz kosztów łącznie z odsetkami, które mogłyby być uznane za odpowiednie, Trybunał uznaje za uzasadnione przyznanie skarżącej dodatkowej kwoty w wysokości 5 500 euro za doznaną szkodę majątkową.
B. Koszty i wydatki
91. Skarżąca domagała się również kwoty 2 736 EUR tytułem zwrotu kosztów i wydatków poniesionych przed sądami krajowymi oraz przed Trybunałem.
92. Rząd zakwestionował to żądanie.
93. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżąca ma prawo do zwrotu kosztu i wydatków tylko w takim zakresie, w jakim zostanie wykazane, że rzeczywiście zostały one poniesione oraz były konieczne, a także, że ich suma jest racjonalna. W niniejszej sprawie, mając na względzie będące w posiadaniu Trybunału dokumenty oraz wyżej wymienione kryteria, Trybunał uznaje za zasadne przyznanie kwoty 2 200 EUR tytułem zwrotu kosztów poniesionych przed wszystkimi instancjami.
C. Należne odsetki
94. Trybunał uznaje za właściwe, by odsetki z tytułu niewypłacenia zasądzonych kwot były ustalone zgodnie z marginalną stopą procentową Europejskiego Banku Centralnego, powiększoną o trzy punkty procentowe.
Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ,
1. Postanawia, jednogłośnie, o połączeniu skarg;
2. Uznaje, jednogłośnie, skargę wniesioną na podstawie art. 10 Konwencji w odniesieniu do postępowania cywilnego i egzekucyjnego za dopuszczalną;
3. Uznaje, jednogłośnie, skargę wniesioną na podstawie art. 10 Konwencji w odniesieniu do postępowania karnego oraz na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji za niedopuszczalną;
4. Uznaje, stosunkiem głosów 6 do 1, że nastąpiło naruszenie art. 10 Konwencji w zakresie postępowania cywilnego oraz egzekucyjnego;
5. Uznaje, jednogłośnie, że skargi na podstawie art. 3 oraz 8 Konwencji, a także na podstawie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, nie wymagają odrębnego rozpoznania;
6. Uznaje, jednogłośnie, że zaskarżone Państwo nie naruszyło obowiązków wynikających z art. 34 Konwencji;
7. Uznaje, stosunkiem głosów 6 do 1, że:
(a) pozwane Państwo ma wypłacić skarżącej, w terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku zgodnie z artykułem 44 ust. 2 Konwencji, następujące kwoty, przeliczone na walutę pozwanego Państwa po kursie obowiązującym w dniu rozliczenia;
(i) 5 500 EUR (pięć tysięcy pięćset euro), powiększoną o wszelkie podatki, które mogą zostać nałożone na tę kwotę, tytułem doznanej szkody majątkowej;
(ii) 6 000 EUR (sześć tysięcy euro), powiększoną o wszelkie podatki, które mogą zostać nałożone na tę kwotę, tytułem poniesionej szkody niemajątkowej;
(iii) 2 200 EUR (dwa tysiące dwieście euro), powiększoną o wszelkie podatki, które mogą zostać nałożone na tę kwotę, tytułem zwrotu kosztów i wydatków;
(b) od dnia wygaśnięcia powyższego trzymiesięcznego terminu, odsetki za zwłokę będą płacone od powyższej kwoty w wysokości równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego, powiększonej o trzy punkty procentowe;
8. Oddala, jednogłośnie, skargę w pozostałym zakresie odnośnie do słusznego zadośćuczynienia.
Sporządzono w języku angielskim oraz obwieszczono na piśmie w dniu 11 lutego 2014 roku, zgodnie z art. 77 ust. 2 i 3 Regulaminu Trybunału.
Stanley NaismithGuido Raimondi
KanclerzPrzewodniczący
Zgodnie z art. 45 ust. 2 Konwencji oraz art. 74 ust. 2 Regulaminu Trybunału do wyroku załącza się opinię odrębną sędziego Sajó.
G.R.A. S.H.N.
OPINIA ODRĘBNA SĘDZIEGO SAJÓ
Żałuję, że nie jestem w stanie zgodzić się z opinią większości składu orzekającego, zgodnie z którą w niniejszej sprawie doszło do naruszenia art. 10 Konwencji. Moje uzasadnienie jest następujące.
W niniejszej sprawie sądy krajowe uznały skarżącą winną popełnienia przestępstwa zniesławienia i skazały ją na karę sześciu miesięcy pozbawienia wolności z zawieszeniem na dwa lata. Jej odwołanie od wyroku skazującego wciąż nie zostało rozpoznane przez Sąd Konstytucyjny. Niezależnie od tego, jakie zarzuty zostały przez nią podniesione w stosunku do występujących w jej sprawie adwokatów i niezależnie od tego, co sądzi się o wymierzaniu kar pozbawienia wolności w sprawach o zniesławienie (rozwiązanie, z którego Serbia w międzyczasie zrezygnowała), wymierzona kara wskazuje, że przestępstwo to musiało być poważnej natury. Przedmiotowa sprawa odnosi się do przegranej skarżącej w postępowaniu cywilnym z uwagi na te same przesłanki faktyczne.
Konkretnie rzecz ujmując sprawa dotyczy ingerencji w wolność wyrażania opinii skarżącej. Ograniczenie jej wolności wyrażania opinii zostało uznane przez sądy krajowe za służące zgodnemu z prawem celowi, jakim jest ochrona dobrego imienia [innych osób], zgodnie z art. 10 ust. 2 Konwencji. Osobiście zgadzam się z metodologią zastosowaną przez Trybunał w niniejszej sprawie, tzn., że ograniczenie wolności wyrażania opinii może być rozpatrywane jedynie w ramach czterech kategorii z art. 10, ingerencja w wolność wyrażania opinii jest zaś kwestią proporcjonalności na podstawie tego przepisu (zob. Karakó przeciwko Węgrom, skarga nr 39311/05, 28 kwietnia 2009 roku). Jednakże całkiem niedawno Wielka Izba, opisując kolizję między prawem do dobrego imienia (życie prywatne) a wolnością wypowiedzi uznała, że:
"rezultatem wniesienia skargi nie powinno być, co do zasady, rozróżnianie według tego, czy została ona wniesiona przez wydawcę na podstawie art. 10 Konwencji, który opublikował obraźliwy artykuł, czy na podstawie art. 8 przez osobę, której taki artykuł dotyczy. W istocie oba te prawa zasługują, co do zasady, na równą ochronę." (Axel Springer AG przeciwko Niemcom [GC], skarga nr 39954/08, pkt 87, 7 lutego 2012 roku)
W przedmiotowej sprawie konflikt między prawami skarżącej, wynikającymi z wolności wyrażania opinii, a prawem do poszanowania życia prywatnego zniesławionego adwokata powoduje konieczność znalezienia równowagi:
"Gdy próba znalezienia równowagi pomiędzy tymi prawami została podjęta przez organy krajowe zgodnie z kryteriami wypracowanymi w orzecznictwie Trybunału, Trybunał będzie potrzebował ważnych powodów dla zastąpienia poglądu sądów krajowych w tej kwestii swoją własną oceną." (ibid., pkt 88)
Niezależnie od metodologii, jaka została wybrana, istnieją pewne elementy dotyczące okoliczności odnoszących się do kwestionowanych twierdzeń, które mają wpływ na próbę znalezienia równowagi czy też określenia poziomu dokładności w celu dokonania analizy proporcjonalności. Są nimi, pomijając inne czynniki, sytuacja osoby, która miała być zniesławiona (osoba publiczna), funkcja sprawowana przez osobę wypowiadającą się (rola społecznego obserwatora), charakter dialogu (dyskurs o sprawach leżących w interesie publicznym), prawdziwość użytych twierdzeń/oświadczeń oraz to, czy zostały one uczynione w dobrej wierze (zob. m.in. Axel Springer AG, cyt. powyżej). Żaden z tych elementów w przedmiotowej sprawie nie występuje. W tym przypadku skarżąca świadomie i aktywnie podała do publicznej wiadomości niezgodne z faktami, zniesławiające oświadczenie, które dla osoby zniesławianej prawdopodobnie miało poważne konsekwencje (tj. wykreślenie z listy adwokatów). Odniesienie się przez Trybunał do dochodzenia wszczętego w następstwie wniesienia skargi skarżącej przeciwko adwokatowi nie może być postrzegane jako wskazanie, że zarzuty były w jakimkolwiek stopniu prawdziwe: kiedy następuje przedstawienie sprawy organom państwa, te mają obowiązek potraktować ją poważnie. To efekt dochodzenia jest tym, co jest istotne: w przedmiotowej sprawie, mając na uwadze dobro zniesławionego prawnika w zakresie ochrony jego dobrego imienia, przyznana kwota zadośćuczynienia nie była ani nieracjonalna, ani nieproporcjonalna. Interes osoby prywatnej w wyrażaniu osobistego niezadowolenia poprzez publiczne ujawnienie fałszywych, nie mających oparcia w faktach oskarżeń, nie podlega ochronie na podstawie Konwencji. Zachodzi prawdopodobieństwo, że skarga powinna była zostać odrzucona jako stanowiąca nadużycie prawa do skargi.
Trybunał nie stwierdza również, że dobro, jakim jest [wolność] wyrażania opinii, doznaje uszczerbku w przedmiotowej sprawie. Trybunał przedstawia nowatorskie rozważania przy dokonywaniu analizy proporcjonalności, tj. kładąc wyłącznie nacisk na domniemaną surowość nałożonej sankcji cywilnej. Innymi słowy, art. 10 jest stosowany przy całkowitym braku odniesienia do dobra, jakim jest [wolność] wyrażania opinii. Prawdą jest, że Trybunał uznaje, iż kwestionowane oświadczenie nie może być uznane jedynie za nieuzasadniony, personalny atak, mając na względzie, że wniosek skarżącej o dopuszczenie do udziału [w postępowaniu] w charakterze oskarżyciela posiłkowego przez pewien czas nie pozostawał odrzucony (zob. pkt 66 wyroku). Jednakże trzeba zwrócić uwagę, że zarzut nie dotyczył zaskarżonego oświadczenia i uległ przedawnieniu, zaś opóźnienie nie może w żadnym razie wskazywać na zgodność zarzutu z faktami. Podobnie mam trudności za zrozumieniem drugiego argumentu wskazanego przez Trybunał, mianowicie że [w sprawie] istnieje element interesu publicznego w związku z rolą, jaką pełnią adwokaci w wymiarze sprawiedliwości. Ta niebudząca wątpliwości prawda nie może w niniejszej sprawie postrzegana jako istotna, ponieważ oświadczenie odnosi się do osobistego poczucia krzywdy [skarżącej]. W przedmiotowej sprawie czynności podejmowane przez adwokata nie mogą być przypisywane Państwu; adwokat dokonywał czynności w ramach tradycyjnej więzi łączącej prawnika z klientem, co nie miało żadnego wpływu na interes publiczny związany z wymiarem sprawiedliwości.
Nie uważam, że odszkodowanie w prawie deliktowym (o ile pozostaje w uzasadnionym związku z doznaną szkodą) powinno być skorelowane z domniemanymi trudnościami finansowymi strony, która wyrządziła szkodę. Wolność wyrażania opinii pociąga za sobą odpowiedzialność, a odpowiedzialność ta nie może być inna z uwagi na trudności natury egzystencjalnej, których doświadcza osoba składająca oświadczenie. Ubóstwo nie może być wytłumaczeniem dla nieodpowiedzialnego wyrządzenia szkody osobie prywatnej. Co więcej, państwo nie może ponosić odpowiedzialności odszkodowawczej za straty finansowe wynikające ze szkód wyrządzonych przez ludzi ubogich, szczególnie wówczas, gdy wartość, jaką jest wolność wyrażania opinii, nie jest zagrożona.
Co więcej, podejście zaprezentowane w tej sprawie wydaje się zaburzać równowagę pomiędzy przedmiotowymi wolnościami na niekorzyść prawa do [poszanowania] dobrego imienia i życia prywatnego. Osoba otrzyma słuszne odszkodowanie tylko wtedy, gdy istnieje odpowiedni budżet, umożliwiający zapłatę odszkodowania tej osobie. Ciężko pogodzić taką logikę z podstawami prawa deliktowego, które opiera się na założeniu, że wyrządzona szkoda musi zostać naprawiona, niezależnie od statusu stron, których to dotyczy. Wszystkie osoby mają prawo do ochrony ich dobrego imienia na równych zasadach. Prawo krajowe pozwalało na zapłatę odszkodowania w ratach, w związku z czym jest [tutaj] obecny element "łagodności" czy elastyczności w podejściu do osobistych trudności skarżącej. Sądy krajowe skorzystały z zagwarantowanej prawem swobody uznania. Do międzynarodowego sądu praw człowieka nie należy ocena słuszności zgodnej z prawem swobody uznania.
Trybunał oparł się na wyroku w sprawie Tolstoy Miloslavsky przeciwko Wielkiej Brytanii (13 lipiec 1995 roku, Seria A nr 316‑B). W tej sprawie zarówno skarżący, jak i Komisja stali na stanowisku, że kwota przyznanego odszkodowania - 1,5 miliona funtów szterlingów (GBP) - była nieproporcjonalna do [osiągnięcia] zgodnego z prawem celu, jakim była ochrona dobrego imienia i praw Lorda Aldingtona (ibid. pkt 46). Trybunał uznał w tej sprawie, że zgodnie z Konwencją, kwota odszkodowania za zniesławienie musi odzwierciedlać uzasadniony, oparty na proporcjonalności związek pomiędzy doznaną szkodą a naruszonym dobrym imieniem (ibid. pkt 49). Zasada ta nie została w niniejszym wyroku podważona; rozważania odnośnie szkody wyrządzonej w związku z naruszeniem dobrego imienia są zagadnieniem odrębnym od domniemanych trudności natury finansowej, które powoduje przyznanie odszkodowania dla osoby zniesławiającej.
Prawdą jest, że uzasadnienie podobne do tego, które zostało zaprezentowane w niniejszej sprawie, zostało przyjęte w sprawie Koprivica przeciwko Czarnogórze (skarga nr 41158/09, 22 listopada 2011 roku), przywoływanej w wyroku. Sprawa ta dotyczyła niezgodnej z faktami informacji dziennikarskiej w istotnych sprawach leżących w interesie publicznym, w której kwestią nierozstrzygniętą pozostało, do jakiego stopnia skarżący mógł dowieść prawdziwości zarzutów przed sądem krajowym. Nie byłoby właściwym snucie domysłów odnośnie sporu co do istnienia dodatkowych powodów, które przesądziły o uznaniu, że w tej sprawie doszło do naruszenia [Konwencji]. Wystarczy dodać, że nadmierne sankcje nałożone na dziennikarza zdecydowanie miały zniechęcić do pozyskiwania informacji, zaś trudność spowodowana wysokością przyznanego przez sądy krajowe odszkodowania nie była jedyną przesłanką, która uzasadniała stwierdzenie naruszenia [Konwencji].
Chciałbym wspomnieć o jeszcze jednym źródle, na którym zostało oparte uzasadnienie Trybunału. [Wyrok w sprawie] Steel i Morris przeciwko Wielkiej Brytanii (skarga nr 68416/01, § 96, ECHR 2005‑II) zawiera następujący fragment:
"... Trybunał uznaje, że wysokość odszkodowania przyznanego od dwóch skarżących mogła zaburzyć osiągnięcie właściwej równowagi. Zgodnie z Konwencją, kwota odszkodowania za zniesławienie musi odzwierciedlać rzeczywisty, oparty na proporcjonalności związek pomiędzy doznaną szkodą a naruszeniem dobrego imienia (zob. Tolstoy Miloslavsky przeciwko Wielkiej Brytanii, [cyt. powyżej], pkt 49). Trybunał, z jednej strony, zwraca uwagę, że sumy, które zostały ostatecznie zasądzone w sprawie (36 000 GBP w przypadku pierwszego skarżącego oraz 40 000 w przypadku drugiego skarżącego), choć względnie umiarkowane w odniesieniu do obecnych standardów w sprawach o zniesławienie w Anglii i Walii, były sumami znaczącymi przy porównaniu ich do skromnych przychodów i majątku obu skarżących. Z drugiej strony, przy przyjęciu, że uznane za nieprawdziwe twierdzenia zawarte w ulotce zawierały poważne zarzuty, Trybunał odnotowuje nie tylko, że skarżącymi były duże, prężnie działające korporacje, ale zgodnie z zasadami prawa angielskiego, nie były one zobowiązane [do wykazania] i nie wykazały, że rzeczywiście poniosły jakiekolwiek straty finansowe w związku z publikacją ‘kilku tysięcy’ kopii ulotek, które w ocenie sędziego prowadzącego postępowanie zostały rozpowszechnione."
Wspominałem powyżej, że [w wyroku w sprawie] Tolstoy Miloslavsky wyrażono wątpliwość co do proporcjonalności przyznanego odszkodowania do doznanej szkody i że w tym zakresie przy ocenie sytuacji oskarżonych zachodzi non sequitur. Może wydawać się, że argument z wyroku Tolstoy Miloslavsky zastosowany w sprawie Steel and Morris nie prowadzi do non sequitur, ale nie to jest kwestią zasadniczą; to, co jest istotne, to fakt, że skarżący – korporacje - nie wykazały, że poniosły jakiekolwiek straty finansowe. Większe znaczenie ma to, że rozdane ulotki dotyczyły ważnych kwestii publicznych oraz, że naruszono art. 6 Konwencji, co miało wpływ na ochronę wolności wyrażania opinii.
Rozumiem, że skarżąca w przedmiotowej sprawie mogła znajdować się w trudnej sytuacji wskutek długów, w które popadła oraz, że jej stan zdrowia był poważny. Co do meritum jej żądanie sprowadza się do zarzutu pozbawienia własności (emerytury), co sprawiło, że jej życie było narażone na niebezpieczeństwo. Wyjątkowo, [zarzut] mógłby zostać rozpoznany na podstawie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. Wydaje mi się jednak, że pozbawienie własności było zgodne z prawem, dokonane w interesie publicznym (egzekwowanie odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną szkodę), oraz że nie było nieproporcjonalne do celu. Badanie słuszności wydaje się nie odgrywać roli w orzecznictwie Trybunału, z wyjątkiem kategorii "osobistego i nadmiernego ciężaru", nawet przy przyjęciu założenia, że przedmiotowa sprawa dotyczy kwestii związanych z prawem własności.
Full & Egal Universal Law Academy