CASE OF W.D. v. BELGIUM - [Polish Translation] by the Polish Ministry of Justice

© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

SEKCJA DRUGA

SPRAWA W.D. przeciwko BELGII

(Skarga nr 73548/13)

WYROK

STRASBURG

6 września 2016 r.

OSTATECZNY

06/12/2016

Ten wyrok stał się ostateczny się na podstawie art. 44 ust. 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej.

W sprawie W.D. przeciwko Belgii,

Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja druga), zasiadając jako izba w składzie:

Işıl Karakaş, przewodnicząca,
Julia Laffranque,
Nebojša Vučinić,
Paul Lemmens,
Ksenija Turković,
Jon Fridrik Kjølbro,
Stéphanie Mourou-Vikström, sędziowie,
i Hasan Bakırcı, zastępca kanclerza sekcji,

Po obradach na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2016 r.,

Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu:

POSTĘPOWANIE

1. U podłoża sprawy znajduje się skarga (nr 73548/13) przeciwko Królestwu Belgii, wniesiona do Trybunału przez obywatela tego państwa W.D. („skarżącego”) w dniu 28 października 2013 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencji”).

2. Skarżącego reprezentował P. Verpoorten, adwokat w Herentals. Rząd belgijski („Rząd”) był reprezentowany przez swojego pełnomocnika M. Tysebaerta, radcę generalnego federalnej służby publicznej wymiaru sprawiedliwości.

3. Skarżący twierdzi w szczególności, że osadzenie go w miejscu niedostosowanym do jego stanu stanowi naruszenie art. 3 oraz 5 ust. 1 Konwencji. Zarzuca również nieskuteczność środków odwoławczych (art. 5 ust. 4 i art. 13 Konwencji).

4. W dniu 26 marca 2015 r. skarga została zakomunikowana Rządowi.

STAN FAKTYCZNY

I. OKOLICZNOŚCI SPRAWY

5. Skarżący urodził się w 1987 r. i jest odizolowany w sekcji obrony społecznej (section de défense sociale) w zakładzie karnym w Merksplas.

6. W dniu 30 listopada 2006 r., kiedy miał 19 lat, skarżący został zatrzymany w związku z podejrzeniem popełnienia czynu zaklasyfikowanego jako przestępstwo seksualne – bez zastosowania przemocy lub gróźb – wobec osoby małoletniej poniżej 16 roku życia.

7. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2007 r. izba doradcza (chambre du conseil) sądu pierwszej instancji w Malines zadecydowała o zatrzymaniu skarżącego w związku z powyższym czynem na podstawie art. 7 ustawy z dnia 9 kwietnia 1930 r. o obronie społecznej w odniesieniu do osób z zaburzeniami, recydywistów i sprawców niektórych przestępstw seksualnych („ustawa o obronie społecznej”). Sąd uznał, że skarżący w momencie popełnienia czynu był niepoczytalny, przez co nie mógł kontrolować swoich poczynań, oraz że stan ten utrzymywał się.

A. Miejsce i warunki, w jakich skarżący był przetrzymywany

8. Skarżący został odizolowany w sekcji obrony społecznej w więzieniu w Merksplas w dniu 2 lipca 2007 r. i od tamtej pory przebywa tam nieprzerwanie. Do roku 2009 skarżący był umieszczony w pawilonie F. Od roku 2009 skarżący przebywa w pawilonie De Haven (zob. § 14, 58 i 70 poniżej).

9. W latach 2010-2015 skarżący korzystał z zezwoleń na opuszczenie zakładu karnego przy wsparciu zespołu programu ABAGG (zob. § 70 poniżej). W tym okresie korzystał również co dwa miesiące z zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego pod opieką członka rodziny z zakazem kontaktu z osobami małoletnimi oraz korzystania z telefonu komórkowego lub Internetu.

B. Dane medyczne i psychospołeczne

10. Ze szczegółowego sprawozdania służby psychospołecznej więzienia w Merksplas, sporządzonego w dniu 28 lipca 2006 r. na podstawie wniosków lekarza psychiatry, wynika, że skarżący był „upośledzony umysłowo” (iloraz inteligencji szacowany na 79), miał osobowość niedojrzałą oraz predyspozycje do perwersji, konkretnie zaś do pedofilii. Skarżący został tam opisany jako osoba wyalienowana społecznie, niezdolna do nawiązywania kontaktów i relacji. Prognozy na przyszłość były według sprawozdania pesymistyczne z uwagi na kumulacyjny efekt zaburzenia osobowości, niskiego poziomu intelektualnego i niedostatecznej kontroli impulsów.

11. Ze sprawozdania sporządzonego w dniu 28 października 2008 r. przez więziennego lekarza psychiatrę na potrzeby organów obrony społecznej wynika, że rozpoczęta została terapia wstępna – praca mająca na celu nawiązanie lub odnowienie psychologicznego kontaktu pacjenta ze światem, z sobą samym i z innymi ludźmi, tak by możliwy był rozwój relacji terapeutycznej. Służba psychospołeczna pozytywnie oceniła udział skarżącego w terapii wstępnej i wyniki osiągnięte na polu uświadomienia mu jego poczynań i problemów.

12. Skarżący został w dniu 1 grudnia 2009 r. uznany przez Flamandzką Agencję ds. Osób Niepełnosprawnych (Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap, dalej „VAPH”) za osobę wymagającą opieki.

13. W drugim sprawozdaniu sporządzonym przez grupę interdyscyplinarną w dniu 9 marca 2009 r. oceniono iloraz inteligencji skarżącego na 90 i stwierdzono, że cierpi on na zaburzenia ze „spektrum autystycznego”.

14. Skarżący był od roku 2009 umieszczony w pawilonie De Haven w więzieniu i dopuszczony do programu prowadzonego przez stowarzyszenie ‘t Zwart Goor (zob. § 70 poniżej). Ze sprawozdania sporządzonego przez więziennego psychiatrę w dniu 19 stycznia 2010 r. wynika, że skarżący nie przystąpił do tego projektu, stwierdzając, że nie ma takiej potrzeby. Ten niski poziom motywacji do uczestniczenia w zajęciach proponowanych przez zespół opieki zdrowotnej stwierdzano również we wszystkich późniejszych sprawozdaniach.

15. Sprawozdanie dotyczące problematyki przestępczości seksualnej skarżącego zostało sporządzone przez służbę psychospołeczną w dniu 17 kwietnia 2012 r. W sprawozdaniu zaznaczono, że skarżący błędnie interpretował przyznawanie zezwoleń na opuszczenie zakładu karnego jako etap przejściowy przed reintegracją ze społeczeństwem w systemie pomocy ambulatoryjnej i nie rozumiał, że z uwagi na jego dewiacje seksualne związane z osobami małoletnimi zezwolenia te w rzeczywistości są elementem pozbawienia wolności.

16. W dwóch sprawozdaniach tego samego rodzaju sporządzonych przez służbę psychospołeczną odpowiednio 11 czerwca 2013 r. i 26 marca 2014 r. powtórzono w identycznym brzmieniu wnioski z poprzedniego sprawozdania i podkreślono, że w przypadku skarżącego ryzyko recydywy jest bardzo wysokie z uwagi na jego niewystarczającą zdolność do uświadomienia sobie winy i odczuwania empatii wobec ofiar.

17. Ze sprawozdań sporządzanych przez służbę psychospołeczną wynika, że przez cały okres pozbawienia wolności skarżący chciał nawiązywać kontakty z małoletnimi, głównie drogą listowną, lecz również przez Internet, i że zaczęto kontrolować jego korespondencję. W sprawozdaniach tych zalecano umieszczenie skarżącego w zakładzie VAPH i podkreślano pozytywny efekt zezwoleń na opuszczenie zakładu karnego.

18. W dniu 26 października 2015 r. służba psychospołeczna sporządziła kolejne sprawozdanie dotyczące problematyki przestępczości seksualnej skarżącego. Potwierdzono w nim zalecenie umieszczenia skarżącego w zakładzie VAPH lub w zakładzie psychiatrii kryminalnej ze względu na jego bardzo silną fiksację na nieletnich oraz brak samokontroli. W sprawozdaniu stwierdzono recydywę w zakresie korespondencji z nieletnimi (nasilenie, ukrywanie). Zważywszy również na to, że dzięki zezwoleniom na opuszczenie zakładu karnego skarżący w towarzystwie wuja spotykał się z drużyną piłkarską, do której właśnie skierowany był jeden z listów, autorzy sprawozdania zalecali, by zakazać mu od tej pory opuszczania zakładu karnego.

19. Według „bilansu z opieki” sporządzonego w dniu 9 lipca 2015 r. więzienna służba psychiatryczna w latach 2007-2014 podejmowała działania wobec skarżącego około trzydziestu razy. Działania te polegały głównie na przepisywaniu skarżącemu leków antydepresyjnych lub antypsychotycznych oraz, przy kilku okazjach, przyjmowaniu go na rozmowę.

C. Postępowania przed organami obrony społecznej

20. Przez cały okres pozbawienia wolności właściwa komisja obrony społecznej (commission de défense sociale, „CDS”), tj. CDS w Antwerpii, utrzymywała w mocy decyzję o osadzeniu skarżącego w Merksplas. Od roku 2009 o osadzeniu go tam decydowano „w oczekiwaniu na przyjęcie do ośrodka mieszkalnego należącego do VAPH”. W decyzjach zaznaczano, że skarżący może złożyć kolejny wniosek, jak tylko będzie w stanie przedstawić zaświadczenie o przyjęciu do zakładu psychiatrii kryminalnej lub placówki mieszkalnej pod stałym nadzorem VAPH.

21. W momencie złożenia skargi ostatnia decyzja CDS w Antwerpii pochodziła z dnia 10 października 2012 r.

22. W dniu 6 grudnia 2012 r. wyższa komisja obrony społecznej (commission supérieure de défense sociale, „CSDS”) odrzuciła odwołanie skarżącego. CSDS uznała, że nie doszło do naruszenia art. 3, art. 5 ust. 1 i 4 oraz art. 13 Konwencji, ponieważ skarżący przebywał w warunkach dostosowanych do stanu jego zdrowia psychicznego. CSDS była zdania, że stan psychiczny skarżącego nie poprawił się w wystarczającym stopniu i że nie zostały spełnione warunki reintegracji ze społeczeństwem, w związku z czym skarżący powinien być w dalszym ciągu osadzony w Merksplas, które było miejscem dostosowanym do jego zaburzeń, w oczekiwaniu na możliwość przeniesienia do zakładu VAPH. Wobec braku zaświadczenia o przyjęciu do takiej instytucji nakazanie natychmiastowego przeniesienia do takiej instytucji było bezcelowe.

23. Skarżący wniósł od decyzji CSDS odwołanie do Sądu Kasacyjnego (Cour de cassation). Przed przedstawieniem swoich zarzutów sformułowanych na gruncie art. 5 i 6 Konwencji skarżący stwierdził, że pozbawienie wolności na czas nieokreślony bez perspektywy zmiany i opieki terapeutycznej dostosowanej do stanu jego zdrowia psychicznego stanowiło nieludzkie i poniżające traktowanie sprzeczne z art. 3. Wnosił również o zadanie pytania prejudycjalnego do Trybunału Konstytucyjnego (Cour constitutionnelle), mającego za przedmiot ustalenie w szczególności, czy okoliczność polegająca na tym, że osoba izolowana może pozostawać pozbawiona wolności przez czas nieokreślony stanowi naruszenie art. 3, art. 5 ust. 1 i 4 oraz art. 13 Konwencji w zw. z art. 10 i 11 Konstytucji (równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji).

24. Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2013 r. Sąd Kasacyjny oddalił skargę skarżącego. Uznał, że decyzja CSDS była prawnie uzasadniona i że nie doszło do naruszenia art. 5 i 6 Konwencji. Ponadto decyzja CDS o odmowie nakazania umieszczenia skarżącego w wyznaczonym zakładzie nie była decyzją, od której przysługiwała skarga kasacyjna, ponieważ dotyczyła sposobu wykonania środka izolacji. Sąd odmówił wreszcie odwołania się w tej sprawie do Trybunału Konstytucyjnego z uwagi na to, że sugerowane pytania były bez związku ze skargami.

25. W dniu 30 kwietnia 2014 r. CDS w Antwerpii ponownie nakazała pozostawienie skarżącego w Merksplas w oczekiwaniu na przyjęcie do zakładu zewnętrznego. Odwołanie od tej decyzji zostało oddalone przez CSDS w dniu 22 maja 2014 r.

26. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2014 r. Sąd Kasacyjny uchylił decyzję CSDS, ponieważ nie odpowiadała na wnioski skarżącego, który przedstawił konkretne informacje na poparcie swojego zarzutu o niekorzystaniu z dostosowanej terapii z naruszeniem art. 5 ust. 1 i 4 Konwencji. Sąd zarzucił również CSDS, że nie odpowiedziała na wnioski skarżącego dotyczące powodów, dla których do tej pory nie został przeniesiony do dostosowanego zakładu.

27. CSDS w innym składzie podjęła w dniu 16 marca 2015 r. decyzję oddalającą odwołanie od decyzji CDS, ponieważ stan psychiczny skarżącego nie uległ wystarczającej czy w ogóle jakiejkolwiek poprawie, a w związku z tym nie zostały spełnione warunki jego zwolnienia i reintegracji. Zważywszy na to, że skarżący w dalszym ciągu wykazywał dewiacyjne zachowania seksualne i nie miał najmniejszej świadomości swojego zachowania ani jego konsekwencji, CSDS uznała, że skarżący stanowi rzeczywiste zagrożenie dla społeczeństwa w ogóle i dla młodzieży płci męskiej w szczególności. W tych warunkach pozostawienie w zakładzie karnym należało uznać za uzasadnione zgodnie z art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji. Ponadto nie było mowy o nieludzkim i poniżającym traktowaniu w rozumieniu art. 3 Konwencji. Należało jednak stwierdzić, że termin, w jakim skarżący miał prawo do dostosowanej opieki i nadzoru minął, i nakazać na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy o obronie społecznej jego przeniesienie w ciągu sześciu miesięcy do odpowiedniego zakładu VAPH.

D. Postępowania w trybie doraźnym przed sądem karnym

28. W międzyczasie, w dniu 11 października 2013 r., skarżący wniósł pozew w trybie doraźnym przeciwko państwu belgijskiemu i wspólnocie flamandzkiej. Wnosił, by zarządzono wizytację placówki, orzeczono niezgodność warunków w zakładzie karnym z art. 5 ust. 1 Konwencji, ustanowiono opiekę zgodnie z art. 30 ustawy o obronie społecznej oraz, tytułem żądania ewentualnego, zobowiązano obrońców, pod groźbą grzywny w celu przymuszenia, do zaoferowania mu specjalistycznego leczenia dewiacyjnych zachowań seksualnych. Skarżący zarzucał, że nie korzystał z leczenia dostosowanego do swoich zaburzeń, w szczególności z powodu niedoboru personelu medycznego.

29. Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2014 r. prezes sądu pierwszej instancji w Antwerpii osądził, że jest organem właściwym rzeczowo, ponieważ skarżący powoływał się na pilność sprawy, która to pilność została potwierdzona, „zważywszy na podniesiony brak leczenia medycznego i problematykę związaną z niezgodnym z prawem pozbawieniem wolności”. Stwierdził jednak, że wnioski skarżącego były bezzasadne. Po pierwsze, ustanowienie opieki nie mogło być brane pod uwagę przy braku perspektyw na zwolnienie warunkowe. Po drugie, skarżący miał obowiązek określić, z jakiej terapii nie korzystał, skoro wiadomo już było, że terapia bardziej odpowiednia niż ta oferowana przez służbę psychospołeczną wydawała się niemożliwa z uwagi na odmowę zakładów zewnętrznych. Prezes sądu oddalił wreszcie wniosek o przeprowadzenie wizytacji, ponieważ nie przedstawiała ona żadnej wartości dodanej, jako że warunki w skrzydle psychiatrycznym w Merksplas były wystarczająco dobrze znane.

30. Postanowienie wydane w pierwszej instancji zostało utrzymane w mocy wyrokiem sądu apelacyjnego w Antwerpii z dnia 11 marca 2015 r. Sąd apelacyjny uznał w szczególności, że nie wykazano w sposób konkretny, by władze uchybiły swoim obowiązkom ani by skarżący przebywał w Merksplas niesłusznie; z orzeczenia sądu nie można wyprowadzić wniosku, że sam fakt, iż skarżący jest odizolowany w zakładzie karnym i nie przebywa w dostosowanym zakładzie, wystarcza, by stwierdzić, że pozbawienie wolności nie jest zgodne z Konwencją; nie wykazano również in concreto, pod jakim względem opieka, z której korzystał skarżący, nie była dostosowana do jego indywidualnej sytuacji.

31. W dniu 1 grudnia 2015 r. skarżący wniósł kolejny pozew w sprawie środków tymczasowych przeciwko państwu belgijskiemu i wspólnocie flamandzkiej. Wnosił o wykonanie decyzji CSDS z dnia 16 marca 2015 r. pod groźbą grzywny w celu przymuszenia w zakresie, w jakim stwierdzono w niej, że termin, w którym skarżący miał prawo do opieki i dostosowanego nadzoru upłynął, i nakazano jego przeniesienie w ciągu sześciu miesięcy do zakładu VAPH. Według informacji zawartych w aktach, sprawa jest nadal rozpoznawana przez sąd pierwszej instancji w Antwerpii.

E. Działania podjęte w celu umieszczenia w zakładzie zewnętrznym

32. W dniu 11 lutego 2011 r. oddział psychospołeczny skontaktował się z dwoma zakładami uznanymi przez VAPH jako „zewnętrzne ośrodki mieszkalne”. Pierwszy, I., dał odpowiedź negatywną w dniu 12 września 2011 r. z uwagi na to, że zaburzenia autystyczne skarżącego uniemożliwiały terapię i postęp prowadzący do zwolnienia. Drugi zakład, L., poinformował w dniu 19 czerwca 2012 r., że skarżący nie może zostać przyjęty, ponieważ jego niepełnosprawność nie jest wystarczająco poważna.

33. Skarżący samodzielnie skontaktował się z publicznym szpitalem psychiatrycznym w Geel, który w dniu 13 czerwca 2013 r. poinformował służbę psychospołeczną, że skarżący nie może zostać przyjęty z powodu swoich problemów psychiatrycznych.

34. W następstwie decyzji CDS z dnia 16 marca 2015 r. (zob. § 27 powyżej) służba psychospołeczna zgłosiła nazwisko skarżącego do ośmiu zakładów systemu VAPH dysponujących wolnymi miejscami. Żaden z zakładów, z którymi się skontaktowano, nie dał odpowiedzi pozytywnej. Skarżący został również przedstawiony trzem zakładom uznanym przez VAPH jako „zewnętrzne ośrodki mieszkalne”. Ośrodek L. potwierdził swoją odmowę z uwagi na niemożność prowadzenia terapii z powodu zaburzeń autystycznych, na jakie cierpiał skarżący, oraz na niemożność stopniowego zwiększania jego swobody. Ponadto było mało prawdopodobne, by skarżący mógł zintegrować się z grupą ze względu na swoje ograniczone możliwości intelektualne i ryzyko niestosownych zachowań seksualnych. Jeden z zakładów, ośrodek A., zaznaczył jednak, że kandydatura skarżącego będzie rozpatrywana za każdym razem, gdy pojawi się wolne miejsce.

II. KRAJOWE PRAWO I PRAKTYKA MAJĄCE ZNACZENIE DLA SPRAWY

A. Ramy prawne

35. Ustawa mająca zastosowanie w niniejszej sprawie to ustawa o z dnia 9 kwietnia 1930 r. o obronie społecznej w odniesieniu do osób z zaburzeniami, recydywistów i sprawców pewnych przestępstw seksualnych, zmieniona ustawą z dnia 1 lipca 1964 r. („ustawa o obronie społecznej”).

36. Ustawa ta miała zostać zastąpiona ustawą z dnia 21 kwietnia 2007 r. w sprawie izolacji osób cierpiących na zaburzenia psychiczne. Ta ostatnia ustawa została przed wejściem w życie zastąpiona ustawą z dnia 5 maja 2014 r. w sprawie izolacji osób. Wprowadzono przepisy tymczasowe, tak by do wejścia w życie ustawy z 2014 r. w dalszym ciągu obowiązywał aktualny system ustawy z 1930 r. W chwili wydania niniejszego wyroku wejście w życie ustawy z dnia 5 maja 2014 r. przewidziane jest na 1 października 2016 r. (§ 80 poniżej).

37. Sądy śledcze i sądy karne mogą nakazać izolację oskarżonego, który popełnił czyn zakwalifikowany jako przestępstwo lub wykroczenie i który jest w jednym ze stanów przewidzianych w art. 1 ustawy o obronie społecznej, „tj. w stanie demencji, w ciężkim stanie nierównowagi psychicznej lub upośledzenia psychicznego, które sprawiają, że jest niezdolny do kontrolowania swoich poczynań” (art. 7 ustawy o obronie społecznej).

38. Do kwestii organizacyjnych związanych z izolacją ustanowiono komisje obrony społecznej (commissions de défense sociale, „CDS”), złożone z sędziego lub sędziego honorowego, adwokata i lekarza (art. 12 ustawy o obronie społecznej).

39. CDS decydują o miejscu izolacji. Jest ono wybierane spośród zakładów utworzonych przez rząd. CDS może jednak ze względów terapeutycznych, wydając szczególnie uzasadnioną decyzję, nakazać umieszczenie i pozostawienie w zakładzie odpowiednim z uwagi na środki bezpieczeństwa i zapewnianą opiekę (art. 14 ustawy o obronie społecznej).

40. W praktyce jeśli CDS zdecyduje, że izolacja ma przyjąć formę umieszczenia w zakładzie, osoba izolowana musi zostać umieszczona w zakładzie obrony społecznej, sekcji obrony społecznej, zakładzie zewnętrznym przeznaczonym do przyjmowania osób izolowanych albo zakładzie zewnętrznym należącym do sieci ogólnej (zob. § 56-63 poniżej).

41. Wyrokiem nr 142/2009 z dnia 17 września 2009 r. Trybunał Konstytucyjny w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne wypowiedział się w kwestii tego, czy ustawa o obronie społecznej jest zgodna z art. 10 i 11 belgijskiej Konstytucji w zw. z art. 5 ust 1 Konwencji w zakresie, w którym nie przewiduje, by CDS mogła zobowiązać „odpowiedni zakład”, o którym mowa w art. 14 akapit drugi tej ustawy, do przyjęcia osoby izolowanej, co miałoby powodować brak gwarancji wykonania decyzji o przyjęciu tej osoby izolowanej do dostosowanego zakładu psychiatrycznego w rozsądnym terminie. Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w następujący sposób:

« B.7.3. W przypadku, gdy właściwy sąd orzekł, że osoba izolowana ma zostać przyjęta w odpowiednim zakładzie, zadaniem właściwych władz jest zapewnienie, by osoba ta mogła zostać przyjęta (ETPC, Johnson przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 24 października 1997 r.; Brand przeciwko Holandii, 11 maja 2004 r., Morsink przeciwko Holandii, 11 maja 2004 r.). W przypadku, gdy zakład wskazany przez komisję obrony społecznej nie może przyjąć osoby izolowanej, konieczne jest znalezienie rozsądnej równowagi między interesami władz a interesami zainteresowanego, a równowaga taka zostaje zaburzona, gdy ten ostatni zostaje bezterminowo pozostawiony w zakładzie, który właściwy sąd uznał za niedostosowany do umożliwienia jego reintegracji.

B.7.4. To naruszenie prawa [do wolności i bezpieczeństwa] nie wynika jednak z przepisu ustawowego, w sprawie którego wniesiono zapytanie do Trybunału. Jest spowodowane niewystarczającą liczbą wolnych miejsc w zakładach, w których możliwe byłoby wykonanie środka nakazanego przez sędziego a quo.

B.8. Taka sytuacja dotyczy stosowania ustawy. Wymierzanie sankcji w związku z nią zależy od trybunałów i sądów, a zatem nie należy do kompetencji Trybunału, na pytanie prejudycjalne należy więc dać odpowiedź negatywną”.

42. CDS może z urzędu albo na wniosek ministra sprawiedliwości, prokuratora królewskiego, osoby izolowanej lub jej adwokata nakazać przeniesienie osoby izolowanej do innego zakładu. Jeśli wniosek osoby izolowanej lub jej adwokata zostanie oddalony, mogą oni złożyć go ponownie po upływie sześciu miesięcy. CDS może również dopuścić osobą izolowaną do systemu wolności kontrolowanej, którego warunki i zasady określa minister sprawiedliwości (art. 15).

43. Przed wydaniem orzeczenia w oparciu o przywołane wyżej art. 14 i 15, CDS może zasięgnąć opinii wybranego przez siebie lekarza należącego lub nienależącego do administracji. Osoba izolowana może również poddać się badaniu przez wybranego przez siebie lekarza i przedstawić jego opinię. Lekarz ten może zapoznać się z dokumentacją osoby izolowanej. Wysłuchany zostaje prokurator królewski, dyrektor lub lekarz zakładu obrony społecznej lub odpowiedniego zakładu, osoba izolowana i jej adwokat. Dokumentacja pozostaje do dyspozycji adwokata osoby izolowanej przez cztery dni. Osoba izolowana jest reprezentowana przez adwokata w przypadkach, gdy rozpatrywanie kwestii medyczno-psychiatrycznych dotyczących jej stanu w jej obecności byłoby niekorzystne (art. 16 ustawy o obronie społecznej). W nagłych przypadkach przewodniczący CDS lub minister sprawiedliwości mogą nakazać przeniesienie osoby izolowanej (art. 17 ustawy o obronie społecznej).

44. CDS monitoruje sytuację osoby izolowanej i może zdecydować o jej ostatecznym lub warunkowym zwolnieniu pod pewnymi warunkami w przypadku, gdy jej stan psychiczny poprawił się w wystarczającym stopniu lub gdy spełnione zostały warunki jej resocjalizacji. W tym celu CDS może z urzędu albo na wniosek osoby izolowanej lub jej adwokata zobowiązać służby urzędu wymiaru sprawiedliwości (maison de justice) do sporządzenia zwięzłego sprawozdania informacyjnego lub zbadania sytuacji społecznej. Wniosek o zwolnienie można składać co sześć miesięcy (art. 18 ustawy o obronie społecznej).

45. Jeżeli nakazano zwolnienie warunkowe, osoba izolowana zostaje objęta opieką medyczno-prawną, której długość i zasady określa decyzja o zwolnieniu. Jeśli jej zachowanie lub stan psychiczny będą wskazywać na zagrożenie społeczne, w szczególności jeśli nie przestrzega ona nałożonych na nią obowiązków, osoba zwolniona może na wniosek prokuratora królewskiego zostać umieszczona ponownie w oddziale psychiatrycznym (art. 20 ustawy o obronie społecznej).

B. Środki odwoławcze

1. Organy obrony społecznej

46. Od decyzji CDS przysługuje odwołanie do wyższej komisji obrony społecznej („CSDS”) w terminie 15 dni od doręczenia. CSDS składa się z sędziego lub sędziego honorowego Sądu Kasacyjnego lub sądu apelacyjnego, który jest jej przewodniczącym, adwokata i lekarza będącego kierownikiem służby antropologii penitencjarnej (art. 13 ustawy o obronie społecznej).

47. CSDS wydaje orzeczenie w ciągu miesiąca; wysłuchuje osoby izolowanej i jej adwokata; ponadto zastosowanie mają wyżej przytoczone przepisy art. 16 (§ 43 powyżej) (art. 19 bis ustawy o obronie społecznej).

48. Sąd Kasacyjny podkreślił, że organy obrony społecznej są „organami krajowymi, które mogą udzielić osobie izolowanej rzeczywistej pomocy prawnej i chronić ją przed naruszeniem art. 5 ust. 1 Konwencji. Dokonują niezależnej oceny tego, czy instytucja, w której umieszczona jest osoba izolowana jest dostosowana do jej choroby psychicznej” (wyrok z dnia 10 grudnia 2013 r., P.13.1539.N).

49. W tych okolicznościach osoby izolowane mogą składać skargi na brak opieki, zaskarżać warunki pozbawienia wolności i wnosić o przeniesienie ich do zakładu zewnętrznego. Jednakże w przypadku odmowy przyjęcia ani CDS, ani CSDS nie posiadają kompetencji, by nakazać zapewnienie skarżącemu dostępu do dostosowanego miejsca.

50. Od decyzji CSDS utrzymujących w mocy decyzję o oddaleniu wniosku o zwolnienie osoby izolowanej lub orzekających zasadność sprzeciwu prokuratora królewskiego wobec decyzji o zwolnieniu osoby izolowanej przysługuje skarga kasacyjna wnoszona przez adwokata osoby izolowanej (art. 19 ter ustawy o obronie społecznej).

51. Natomiast od decyzji odmawiających przeniesienia osoby izolowanej do „odpowiedniego miejsca” nie przysługuje skarga kasacyjna, ponieważ dotyczą one sposobu wykonania środka izolacji (zob. m.in. Sąd Kasacyjny, 2 czerwca 2009 r., P.09.0586.N i P.09.0735.N). Sąd Kasacyjny stwierdził mimo to w wyroku z dnia 10 grudnia 2013 r. (P.13.1539.N, przytoczony powyżej), że decyzje organów obrony społecznej muszą być uzasadnione na podstawie ustawy o obronie społecznej, a CSDS nie dopełniła obowiązku uzasadnienia, ograniczając odpowiedź osobie izolowanej twierdzącej, że przebywa w zakładzie karnym w warunkach pozbawienia wolności niedostosowanych do jej choroby psychicznej, do stwierdzenia, że osoba ta jest osadzona w warunkach dostosowanych do jej choroby psychicznej w oczekiwaniu na przyjęcie przez odpowiedni zakład.

2. Organy sądowe

52. Osoby izolowane mają również możliwość zwrócenia się do organów sądowych.

53. W istocie każdy, kto jest w stanie powołać się na naruszenie prawa podmiotowego może wnieść pozew do sądu pierwszej instancji i zarzucić naruszenie prawa, a w szczególności jakiegokolwiek przepisu Konwencji mającego bezpośrednią skuteczność w prawie belgijskim. Sędzia może nakazać naprawienie naruszenia, ewentualnie stosując środki przymuszenia, oraz w stosownych przypadkach przyznać odszkodowanie.

54. Na podstawie art. 584 kodeksu sądownictwa prezes sądu pierwszej instancji może, jeśli wykazana zostanie pilność sprawy, w trybie doraźnym orzekać w sprawie wszelkich pozwów z wszelkich dziedzin z wyjątkiem tych, które zgodnie z ustawą nie podlegają władzy sądowniczej.

C. Oferta mieszkalno-opiekuńcza dla osób izolowanych

55. Na podstawie informacji przekazanych przez pozwany Rząd w uwagach przedłożonych do Trybunału ofertę mieszkalno-opiekuńczą dla osób izolowanych można opisać następująco.

1. Zakłady psychiatryczne o wysokim stopniu zabezpieczeń

56. W Belgii istnieje pięć zakładów o wysokim stopniu zabezpieczeń.

57. W Walonii osoby izolowane mogą zostać przyjęte w jednym z trzech zakładów obrony społecznej utworzonych przez władze specjalnie do opieki nad osobami izolowanymi. Zakład w Paifve, podlegający ministrowi sprawiedliwości, może pomieścić 208 osób izolowanych. Dwa pozostałe zakłady są zarządzane odpowiednio przez region waloński i przez międzygminny „Uniwersytecki Ośrodek Szpitalny im. Ambroise’a Paré” (Centre hospitalier universitaire Ambroise Paré). Są to strzeżony szpital psychiatryczny „Les Marronniers” w Tournai, który może pomieścić 376 osób izolowanych, oraz szpitalny ośrodek psychiatryczny „Chêne aux Haies” w Mons, gdzie jest trzydzieści łóżek zarezerwowanych dla kobiet.

58. We Flandrii więzienie w Merksplas dysponuje od 2009 r. strzeżonym oddziałem opieki, pawilonem De Haven, mogącym pomieścić sześćdziesiąt osób i przeznaczonym dla osób izolowanych z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim lub umiarkowanym oraz osób cierpiących na zaburzenia autystyczne. Ponadto w Gandawie w 2015 r. otwarto zakład psychiatrii medyczno-kryminalnej o wysokim stopniu zabezpieczeń, podlegający ministerstwu sprawiedliwości i ministerstwu zdrowia publicznego, mogący pomieścić 264 osoby.

2. Klasyczne zakłady psychiatryczne

59. Istnieją także klasyczne szpitale psychiatryczne, albo prywatne i subwencjonowane, albo podlegające władzom publicznym. Niektórym instytucjom przyznano „średni poziom zabezpieczeń” i mogą one przyjmować osoby izolowane, które ze względu na zagrożenie, jakie stanowią dla społeczeństwa, mogą być uznane za pacjentów z poważnymi zaburzeniami zachowania i/lub bardzo agresywnych, w przypadku których konieczne są szczególne środki bezpieczeństwa. Innym instytucjom przyznano „niski poziom zabezpieczeń” i mogą one przyjmować osoby izolowane, które nie stanowią szczególnego zagrożenia dla społeczeństwa i których problemy psychiatryczne wykazują takie same właściwości jak u przeciętnej populacji ogólnego szpitala psychiatrycznego.

3. Więzienne skrzydła psychiatryczne

60. Jedenaście zakładów karnych dysponuje skrzydłami psychiatrycznymi. Należy rozróżnić tu sekcje obrony społecznej i oddziały psychiatryczne.

61. Sekcje obrony społecznej przy zakładach karnych w Merksplas, Turnhout i Brugii zostały utworzone specjalnie do przyjmowania osób izolowanych, które są w nich odseparowane od zwykłych więźniów. Przebywają tam osoby izolowane wymagające opieki średnio- lub długoterminowej.

62. Oddziały psychiatryczne przy zakładach karnych w Antwerpii, Gandawie, Louvain, Forest, Jamioulx, Lantin, Mons i Namur przyjmują nowe osoby izolowane oczekujące na decyzję CDS w sprawie ich miejsca izolacji lub oczekujące na przeniesienie w miejsce wskazane przez właściwą CDS. Przebywają tam również oskarżeni na obserwacji oraz zwykli więźniowie potrzebujący pomocy psychiatrycznej.

63. W 2015 r. w Belgii było około 4 000 osób o statusie osób izolowanych, w tym 1 059 w zakładach karnych. Około 350 osób było izolowanych w sekcji obrony społecznej w Merksplas. Według informacji zawartych w oświadczeniu ministra sprawiedliwości z dnia 11 marca 2016 r. liczba osób izolowanych w zakładach karnych wynosi obecnie 860 (Izba Reprezentantów, Doc 54–1590/006, s. 47).

D. Wsparcie terapeutyczne w więziennych skrzydłach psychiatrycznych

64. W uwagach przedłożonych do Trybunału pozwany Rząd wyjaśnia, że każdy zakład karny dysponujący oddziałem psychiatrycznym lub sekcją obrony społecznej dysponuje służbą psychospołeczną i zespołem zapewniającym opiekę.

65. Funkcjonowanie zespołów zapewniających opiekę zdrowotną w oddziale psychiatrycznym ma na celu stabilizację osoby izolowanej, budowanie relacji zaufania i informowanie osoby izolowanej. Oferowana opieka obejmuje przede wszystkim zajęcia grupowe.

66. Sekcje obrony społecznej koncentrują się w większym stopniu na programach długoterminowych, a oprócz zajęć grupowych w porozumieniu z zainteresowanym można również wprowadzić plan leczenia indywidualnego. Realizowane są również programy we współpracy z Flamandzką Agencją ds. Osób Niepełnosprawnych („VAPH”).

67. Służba psychospołeczna udziela m.in. profesjonalnego wsparcia CDS za pośrednictwem wydawanych opinii. Składa się z dyrektora zakładu, psychiatry, psychologa, asystenta socjalnego i asystenta administracyjnego.

68. Zespół zapewniający opiekę składa się z psychiatrów, psychologów, pielęgniarzy psychiatrycznych, ergoterapeutów, asystentów socjalnych i wychowawców. W zależności od rozmiaru zakładu lub sekcji, a zatem i liczby osób izolowanych, są to pracownicy zatrudnieni w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy.

69. W 2012 r., według informacji podanych przez ministra sprawiedliwości, w jedenastu więzieniach dysponujących skrzydłem psychiatrycznym na całkowitą liczbę 1 117 osób izolowanych przypadało 18,66 psychologów, 14 asystentów socjalnych, 30 wychowawców, 13 ergoterapeutów i 22,55 psychiatrów (odpowiedź z dnia 20 sierpnia 2013 r. na pytanie na piśmie nr 5-5705 z dnia 28 lutego 2012 r., Senat). Liczba psychiatrów i pielęgniarzy psychiatrycznych obejmuje wszystkie osoby w zakładach karnych, przy czym wiadomo, że ci pierwsi poświęcają większość czasu osobom izolowanym, natomiast ci drudzy zajmują się przede wszystkim ogólną opieką pielęgniarską.

70. Co się tyczy w szczególności więzienia w Merksplas, zespół zapewniający opiekę psychiatryczną liczył tam 2,8 psychiatrów, 2,46 psychologów, 2,8 ergoterapeutów, 6 wychowawców i 2,7 asystentów socjalnych (ta sama odpowiedź parlamentarna). Pawilon De Haven współpracuje z zewnętrznym zespołem programu ABAGG (Ambulante Begeleiding Aan Geïnterneerden met een verstandelijke beperking in de Gevangenis, „wsparcie ambulatoryjne dla osób izolowanych z zaburzeniami psychicznymi w więzieniach”), projektu stowarzyszenia ‘t Zwart Goor, które specjalizuje się we wsparciu i pomocy ambulatoryjnej dla osób wykazujących zaburzenia psychiczne lub zaburzenia zachowania. Program ten oferuje zajęcia grupowe (zajęcia sportowe i cotygodniowe spotkania w grupie) oraz wsparcie indywidualne (pomoc w porannej higienie i sprzątanie środowiska życia).

III. ISTOTNE DLA SPRAWY DOKUMENTY DOTYCZĄCE SYTUACJI W ZAKRESIE IZOLACJI W BELGII

71. Istotne dla sprawy fragmenty dokumentów krajowych i międzynarodowych dotyczących występujących w Belgii problemów strukturalnych zawarte są w czterech przełomowych wyrokach (L.B. przeciwko Belgii, nr 22831/08, §§ 72-74, 2 października 2012 r., Claes przeciwko Belgii, nr 43418/09, §§ 42-69 i 70-72, 10 stycznia 2013 r., Dufoort przeciwko Belgii, no 43653/09, §§ 37-62 i 63-65, 10 stycznia 2013 r., oraz Swennen przeciwko Belgii, nr 53448/10, §§ 29-53 i 54-56, 10 stycznia 2013 r.).

72. Od tamtej pory sytuacja była nadal przedmiotem krytyki zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym, jak świadczą o tym fragmenty następujących dokumentów.

73. Komitet Przeciwko Torturom ONZ w następujących słowach ponownie dał wyraz zaniepokojeniu w Uwagach końcowych dotyczących trzeciego sprawozdania okresowego na temat Belgii (CAT/C/BEL/3, 3 stycznia 2014 r.):

„Ochrona zdrowia psychicznego osób pozbawionych wolności

19. Komitet raz jeszcze wyraża swoje zaniepokojenie warunkami pozbawienia wolności osób izolowanych cierpiących na poważne choroby psychiczne w systemie więziennictwa Państwa-Strony. Komitet ubolewa nad tym, że usługi związane z ochroną zdrowia psychicznego dostępne w więzieniach są w dalszym ciągu niewystarczające z powodu niedoborów wykwalifikowanego personelu i dostosowanej infrastruktury (art. 11 i 16).

Komitet przypomina swoje wcześniejsze zalecenie (CAT/C/BEL/CO/2 pkt 23) i apeluje, by Państwo-Strona podjęło wszelkie środki konieczne do tego, by osoby pozbawione wolności cierpiące na choroby psychiczne otrzymywały dostosowaną opiekę. Państwo-Strona musi w tym celu zwiększyć wydajność usług hospitalizacji w zakresie psychiatrii i ułatwić we wszystkich więzieniach dostęp do usług związanych z ochroną zdrowia psychicznego”.

74. Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu („CPT”) w swoim sprawozdaniu z wizytacji przeprowadzonej w Belgii w dniach od 24 września do 4 października 2013 r. (CPT/Inf (2016) 13), zawarł następujące wnioski dotyczące osób izolowanych i oddziałów psychiatrycznych:

« a. Wstęp

83. Sytuacja osób umieszczonych w oddziale psychiatrycznym była przedmiotem szczególnej uwagi CPT od pierwszej wizytacji w Belgii w 1993 r.

(...)

85. (...) Oddziały psychiatryczne utworzono do celów tymczasowego przebywania w nich osób izolowanych na obserwacji w oczekiwaniu na miejsce w dostosowanym zakładzie. Oddziały te stanowią zwykle część zakładu karnego utworzoną do celów pozbawienia wolności, a nie leczenia chorych. Na blisko 4 000 osób izolowanych w Belgii 1 165 z nich było w momencie wizytacji przetrzymywanych w oddziałach. Delegacja przeprowadziła wizytację oddziałów psychiatrycznych w zakładzie karnym w Merksplas (350 osób izolowanych), więzieniu w Antwerpii (na oddziale znajdowały się 83 osoby pozbawione wolności, w tym 12 kobiet) oraz więzieniu w Forest (91 osób izolowanych). W tych trzech oddziałach przebywało blisko 45% wszystkich osób izolowanych w zakładach karnych. Czas pobytu w tych oddziałach często wynosił ponad dwa lata.

(...)

b. Warunki pobytu

87. Materialne warunki pobytu w więzieniach w Antwerpii i Forest oraz w zakładzie karnym w Merksplas były ogólnie poprawne. Cele były odpowiednio wyposażone, wentylowane i oświetlone. Każdy oddział dysponował własnym terenem do spacerów.

Cele w pawilonie F w zakładzie karnym w Merksplas, wykorzystywane do przyjmowania nowych osób izolowanych (około 100 osób rocznie), były jednak pozbawione toalet. W ciągu dnia nowo przybyli, spędzający w pawilonie od sześciu do ośmiu tygodni, mogli korzystać z WC umieszczonych na każdym piętrze oraz na dziedzińcu spacerowym. W nocy natomiast korzystali z nocników. CPT zaleca, by władze belgijskie podjęły konieczne kroki w celu zapewnienia osobom izolowanym w pawilonie F tego oddziału stałego dostępu do toalet.

c. Personel medyczny i leczenie

88. Delegacja stwierdziła niepokojący niedobór lekarzy psychiatrów w wizytowanych oddziałach. Oddział psychiatryczny w zakładzie karnym w Forest dysponował 1,5 etatem [w ekwiwalencie pełnego czasu pracy, dalej EPC] psychiatry, które zajmowało trzech psychiatrów zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jeszcze bardziej nagląca była sytuacja w Antwerpii, gdzie na cały zakład karny było tylko jedno stanowisko EPC psychiatry, zajmowane przez trzech psychiatrów. Zakład karny w Merksplas, którego oddział psychiatryczny było największy w Belgii, dysponowało teoretycznie 1,5 stanowiskiem psychiatry EPC. W rzeczywistości jeden psychiatra był obecny w zakładzie najwyżej przez 24 godziny w miesiącu. Do czasu pracy wliczano czas przejazdu między miejscem zamieszkania a zakładem karnym, mimo że jeden z psychiatrów mieszkał ponad 150 kilometrów od zakładu karnego.

Pielęgniarski personel psychiatryczny w oddziałach psychiatrycznych zajmuje się zasadniczo opieką nad osobami izolowanymi. W zakładzie karnym w Forest do oddziału przypisane było jedno stanowisko pielęgniarskie EPC. Trzy pielęgniarki pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy były zatrudnione wyłącznie w oddziale psychiatrycznym w więzieniu w Antwerpii, ale zazwyczaj w ciągu dnia (między 7.30 a 17.30) obecna była tylko jedna. W zakładzie karnym w Merksplas opiekę nad osobami izolowanymi sprawowało 16 pielęgniarzy psychiatrycznych i jeden pielęgniarz naczelny. Należy jednak zaznaczyć, że personel ten zajmował się głównie pięcioma projektami obejmującymi zaledwie ok. jednej trzeciej osób izolowanych w zakładzie (zob. § 91).

Czas obecności personelu medycznego w wizytowanych zakładach był niewystarczający wobec liczby osób izolowanych i tego, jak poważne były ich zaburzenia. Nie pozwalał on nawet na powierzchowne śledzenie rozwoju choroby u większości osób izolowanych. CPT zaleca, by natychmiast zostały przedsięwzięte środki zmierzające do tego, by liczba pracowników zespołów medycznych i pielęgnacyjnych w wizytowanych oddziałach psychiatrycznych została co najmniej podwojona.

89. W zakładzie karnym w Merksplas wiele recept na leki, w szczególności psychotropowe, wystawiano telefonicznie, bez uprzedniego przebadania przez lekarza. Jedna z przetrzymywanych tam osób oświadczyła, że od dwóch lat otrzymuje takie leczenie i nigdy nie była w związku z tym badana. Takie recepty na telefon były również realizowane w ramach tzw. jednostki „kryzysowej” (zob. § 97 i 98). CPT zaleca, by w trybie pilnym podjęto środki w celu ukrócenia tej praktyki.

90. Okólnik nr 1800 ministra sprawiedliwości (z dnia 7 czerwca 2007 r.) przewiduje, że do zespołu opieki zdrowotnej w zakładach karnych dysponujących oddziałem psychiatrycznym należą również ergoterapeuci, kinezyterapeuci i wychowawcy. Uznaje prawo osób izolowanych do opieki zdrowotnej równoważnej z opieką zdrowotną świadczoną wolnym członkom społeczeństwa.

W praktyce delegacja stwierdziła, że personel paramedyczny i opiekuńczy jest niewystarczający. Oddział psychiatryczny zakładu karnego w Antwerpii liczył dwa stanowiska EPC psychologów i dwa stanowiska EPC wychowawców oraz jedno wolne stanowisko ergoterapeuty. Oddział zakładu karnego w Forest dysponował zaledwie dwoma stanowiskami EPC psychologów i jednym stanowiskiem wychowawcy w pełnym wymiarze czasu pracy. W zakładzie karnym w Merksplas zespół wielodyscyplinarny składał się z psychologa koordynującego, trzech ergoterapeutów, jednego kinezyterapeuty, jednego arteterapeuty i czterech wychowawców w pełnym wymiarze czasu pracy. CPT zaleca znaczące powiększenie wielodyscyplinarnych zespołów opieki zdrowotnej.

91. Co się tyczy opieki terapeutycznej i zajęć oferowanych osobom izolowanym, sytuacja w zakładzie karnym w Forest pozostała niezmieniona od poprzedniej wizytacji. Kilka osób izolowanych mogło korzystać z ograniczonej liczby oferowanych zajęć terapeutycznych, a niektóre miały pracę. Żadna nie korzystała z indywidualnego protokołu leczenia.

W zakładzie karnym w Antwerpii osoby izolowane miały zapewnioną indywidualną opiekę i dostęp do grupowych zajęć socjoterapeutycznych. Ponadto osoby izolowane mogły uczestniczyć w zajęciach rekreacyjnych organizowanych przez stowarzyszenie, pozwalających im spędzić dużą część dnia poza celą.

W zakładzie karnym w Merksplas realizowano pięć projektów mających zapewnić opiekę nad niewielkimi grupami osób izolowanych. Po przybyciu osoby izolowane były umieszczane na obserwacji w pawilonie F w ramach projektu Vesta. Personel miał ok. 4 tygodni na ustalenie, czy osoba izolowana może włączyć się w inny konkretny projekt. Ponadto budynek De Haven finansowany przez Wspólnotę Flamandzką oferował opiekę 62 osobom niepełnosprawnym intelektualnie.

Choć projekty te zapewniały dostosowaną opiekę, obejmowały tylko jedną osobą izolowaną na trzy. Pozostałych, tj. 230 osób izolowanych, personel opiekuńczy uznawał za pacjentów „przyjętych, ale niekorzystających z opieki”. Osoby te spędzały całe dnie bez żadnej opieki psychiatrycznej lub terapeutycznej ani żadnej stymulacji intelektualnej.

(...)

95. Mimo powtarzanych wniosków i zaleceń CPT, potwierdzonych najnowszymi decyzjami Trybunału, stwierdzić należy, że władze belgijskie w dalszym ciągu nie przyjęły koniecznych środków w celu udzielenia odpowiedzi strukturalnej na ten problem. Ten brak współpracy ze strony władz belgijskich jest szczególnie godny ubolewania. CPT apeluje, by władze belgijskie całkowicie zrewidowały swoją politykę w zakresie pozbawienia wolności osób izolowanych w oddziałach psychiatrycznych i utworzyły konieczne struktury w celu zapewnienia dostosowanej opieki. Ważne jest, by każda osoba izolowana miała zapewniony indywidualny protokół leczenia, opiekę psychiatryczną oraz dostosowane zajęcia terapeutyczne i ergoterapeutyczne”.

75. Międzynarodowe Obserwatorium Więziennictwa, Sekcja Belgijska, w swoim Sprawozdaniu z roku 2013 ze stanu belgijskiego systemu więziennictwa zawarło następujące wnioski:

„Wiele belgijskich zakładów karnych posiada oddział psychiatryczny.

W praktyce większość tych oddziałów przyjmuje nie tylko osoby izolowane w oczekiwaniu na przeniesienie do [zakładu obrony społecznej], lecz również więźniów wykazujących zaburzenia psychiczne, osoby uzależnione od środków odurzających, więźniów z tendencjami samobójczymi lub też w niektórych przypadkach więźniów, którzy popełnili czyny nieobyczajne.

Oddziały są najbardziej przeludnionymi miejscami w [belgijskich] więzieniach.

[...]

Opieka terapeutyczna w oddziałach jest całkowicie niewystarczająca: jeden psychiatra w najlepszym wypadku spędza w tym zajęciu kilka godzin w tygodniu i zajmuje się głównie wypisywaniem recept. Nie ma miejsca na rzeczywistą pracę psychiatryczną. Sytuację tę krytykują sami lekarze, którzy mówią o „medycynie wojennej”, „medycynie trzeciego świata”, naruszającej ustawę z dnia 22 sierpnia 2002 r. o prawach pacjenta. Osoby izolowane w oddziałach są zwykle „leczone” wyłącznie przy pomocy leków uspokajających...

[...]

Należy podkreślić, że od 2007 r. w oddziałach psychiatrycznych utworzono zespoły multidyscyplinarne, złożone z co najmniej jednego pracownika socjalnego, jednego kinezyterapeuty i jednego psychologa, jednego psychiatry, jednego ergoterapeuty, jednego pielęgniarza psychiatrycznego i jednego wychowawcy.

Minister [sprawiedliwości] sam jednak przyznaje, że „pomimo obecności zespołów opieki osoby izolowane pozostają pozbawione potrzebnej im opieki”.

Od tamtej pory zespoły te znacząco się skurczyły, jako że dobiegające końca umowy o pracę nie są odnawiane.

[...]

Nie ma środków na ich prawidłowe leczenie, w związku z czym „zatrzymuje” się ich w oczekiwaniu, aż ich „stan poprawi się w stopniu wystarczającym, by możliwa była reintegracja ze społeczeństwem”. Jak taka poprawa ma nastąpić w opisanej powyżej sytuacji?

Ochrona, parking... ale prawidłowej opieki nie ma.

(...)

W swoim komunikacie o polityce ogólnej z marca 2010 r. minister [...] przyznał, że „osoby izolowane nie należą do klasycznej kategorii więźniów. Są to osoby cierpiące na poważne problemy psychiczne, które wymagają odpowiedniego leczenia [...] Osoby izolowane pozostają w dużej mierze pozbawione opieki terapeutycznej, która ma przyczyniać się do udanej reintegracji z życiem społeczeństwa”.

Zgodnie ze strategią Masterplan w 2013 r. w Gandawie i Antwerpii powinny powstać dwa ośrodki psychiatrii kryminalnej, swego rodzaju strzeżone szpitale przeznaczone do celów opieki i wymiaru sprawiedliwości dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ośrodek w Gandawie ma liczyć 272 łóżka, natomiast ten w Antwerpii – 180.

Zdaniem ministra [...] pozostałe osoby izolowane w dalszym ciągu powinny być umieszczane w zewnętrznym kryminalnym lub ogólnym systemie opieki, z wyjątkiem oskarżonych (tj. osób tymczasowo aresztowanych) oraz osób izolowanych, które zostały ponownie umieszczone w więzieniu i oczekują na rozpatrzenie ich sprawy przed Komisją Obrony Społecznej.

Nie uwzględnia się przy tym faktu, że coraz więcej szpitali w systemie zewnętrznym odmawia przyjmowania osób izolowanych, często z niejasnych powodów. Lekarze obrony społecznej, adwokaci czy asystenci socjalni spotykają się z odmową podjęcia opieki nad tymi „innymi niż wszyscy” pacjentami, którzy budzą lęk.

[...]

F. Szczególna sytuacja we Flandrii.

We Flandrii nie istnieje niezależny [zakład obrony społecznej]. Obydwa [zakłady] stanowią część zakładów karnych w Turnhout i Merksplas. Zakłady karne dysponują również oddziałami psychiatrycznymi i w rzeczywistości nie ma jakiejkolwiek różnicy między funkcjonowaniem zakładu a funkcjonowaniem oddziału psychiatrycznego.

[...]

[Międzynarodowe Obserwatorium Więziennictwa] jest zdania, że system izolacji należy znieść, a przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne uniewinnić, tak by zostali przeniesieni do cywilnego systemu psychiatrii i by możliwe było nareszcie podjęcie tej problematyki w ramach globalnej polityki zdrowia psychicznego”.

76. W dniu 19 września 2014 r. komisja nadzorcza zakładu karnego w Merksplas (instytucja więziennych komisji nadzorczych opisana jest w Vasilescu przeciwko Belgii, nr 64682/12, § 40, 25 listopada 2014 r.) opublikowała w belgijskiej prasie list otwarty, którego istotne dla sprawy fragmenty brzmią następująco:

„W chwili obecnej w zakładzie karnym w Merksplas przebywa 317 osób izolowanych. 33 osoby izolowane mieszkają w tym zakładzie karnym od ponad 20 lat. 35 z nich ma powyżej 60 lat. W przyszłości kilka osób izolowanych stanie się uzależnionych od opieki. Nie jest możliwe zapewnienie im dostosowanej opieki w zakładzie karnym. Co sześć miesięcy osoby izolowane stają przed komisją obrony społecznej, która opiera się na sprawozdaniach z postępów, by zdecydować, co z nimi zrobić. W większości przypadków zapada decyzja twierdząca, że nie nastąpił żaden postęp, a osoby te są zbyt niebezpieczne, by je zwolnić. Większość osób izolowanych pozostaje zatem w zakładzie karnym bez żadnych perspektyw, ponieważ nie są mile widziane przez psychiatrów albo ponieważ nie ma dostosowanej do nich oferty opieki.

W zakładzie karnym w Merksplas osoby izolowane są pozbawione wolności i żyją według takiej samej dyscypliny co skazani. Większość z nich przez ponad 20 godzin pozostaje za zamkniętymi drzwiami, w iście średniowiecznych warunkach mieszkalnych, nie mając dostosowanej opieki, nie mogąc liczyć na to, że ktoś poświęci im uwagę, nie mając żadnych perspektyw.

Dyrekcja zakładu karnego w Merksplas robi co w jej mocy, by realizować dostosowane wsparcie dla osób izolowanych przy pomocy zespołu 35 osób zapewniających opiekę, które robią wszystko, co tylko możliwe, by organizować zajęcia i tworzyć projekty w celu stworzenia przyjemniejszej atmosfery. Z powodu niedoboru personelu ich możliwości naprawdę nie wystarczają, by sporządzić plan opieki dla każdej osoby izolowanej. Obecnie minimalną opiekę otrzymuje 1/3 osób izolowanych. Reszta grupy (200 osób izolowanych) jest pozbawiona jakiejkolwiek zindywidualizowanej opieki, mimo że mają do niej prawo.

Jako komisja jesteśmy świadkami niekorzystnych skutków pozbawienia wolności, jakie wywołuje u osób izolowanych system więzienny: skarżą się często na ból fizyczny, ich psychopatia pogłębia się, czują się bezradni, niespokojni, wykazują paranoję, są zmęczeni życiem, całkowicie wyizolowani i samotni, stopniowo tracą siły. Przy braku opieki i wsparcia dostosowanego specjalnie do ich zaburzeń psychicznych trudno się dziwić, że nie następuje postęp ani powrót do zdrowia, ani też nie ma bodźców do tego, by żyć pozytywnie ze swoją chorobą.

Kolejną sprawą budzącą troskę są warunki mieszkalne w zakładzie karnym w Merksplas: starym, sfatygowanym i podniszczonym budynku. To otoczenie nie jest spokojną przystanią, w której można znaleźć ciepłe przyjęcie albo bezpieczeństwo, i nie sprzyja powrotowi do zdrowia. Wręcz przeciwnie.

Osoby izolowane często mówią nam: „Nie mam zapewnionego leczenia medycznego, jestem chory, jak mogę stąd wyjść?”, „Nie mogą trzymać mnie tu wiecznie, prawda?”. Ależ tak, mogą trzymać was wiecznie!

[...]

W marcu 2014 r. wyszedł film dokumentalny 9999 Ellen Vermeulen. W filmie tym Ellen opisuje życie osób izolowanych w zakładzie karnym w Merksplas. Jest to przejmujący dokument, który wyraźnie pokazuje brak perspektyw, bezsilność i odczłowieczenie. Tytuł 9999 odnosi się do daty zwolnienia w dokumentacji osób izolowanych: 31/12/9999.

W następstwie tego filmu komisja postanowiła publicznie dać świadectwo o tych praktykach, które są niegodne państwa prawa. Niniejszy list piszemy przy wsparciu dyrekcji zakładu karnego w Merksplas, która robi co w jej mocy, by zapewnić osobom izolowanym godne traktowanie. Dyrekcja jest jednak również bezsilna i pozostaje jej tylko być świadkiem niesprawiedliwości we własnym zakładzie karnym.

[...]

W oczekiwaniu na zbudowanie ośrodków psychiatrycznych apelujemy, by inwestować w pierwszej kolejności w infrastrukturę dostosowaną do osób izolowanych w zakładzie karnym w Merksplas, która sprzyjałaby leczeniu. Nalegamy na poszerzenie więziennego projektu pilotażowego „de Haven” oraz na zbudowanie tymczasowych podobnych jednostek. De Haven jest miejscem dostosowanym, to nowy budynek z ogrodem i dużą otwartą przestrzenią, gdzie udziela się opieki osobom izolowanym cierpiącym na ograniczenia funkcjonalne na poziomie intelektualnym. [...]”.

IV. ŚRODKI PRZYJĘTE I REALIZOWANE W CELU POPRAWIENIA SYTUACJI OSÓB IZOLOWANYCH

77. W celu wykonania w szczególności wyżej przytoczonych przełomowych wyroków (zob. § 71 powyżej) władze belgijskie przyjęły środki generalne w celu poprawienia sytuacji osób izolowanych. Od roku 2007 wdrożono kilka planów wieloletnich służących reformie systemu izolacji. Celem jest stopniowe zwalnianie osób izolowanych z zakładów karnych i umieszczanie ich w zakładach oferujących niezbędną opiekę i przygotowujących do integracji społecznej. W ten sposób władze pragną także włączyć ten plan w reformę systemu opieki zdrowia psychicznego, która również jest w toku i która dotyczy wszystkich użytkowników sektora zdrowia psychicznego.

78. Oprócz zmiany ram prawnych dotyczących izolacji przyjęto kilka środków w ramach realizacji planu wieloletniego: zwiększenie ilości miejsc przeznaczonych specjalnie dla osób izolowanych oraz rozwój oferty opieki dla osób izolowanych w systemie ogólnym.

A. Zmiana ram prawnych

79. Wyżej przytoczona ustawa z dnia 5 maja 2014 r., uchylająca wyżej przytoczone ustawy z dnia 9 kwietnia 1930 r. i 21 kwietnia 2007 r., przewiduje kilka kroków mających na celu sformułowanie filozofii programu opieki dla osób izolowanych, a także bardziej precyzyjne zdefiniowanie stosowanych pojęć i zapewnienie silniejszych zabezpieczeń proceduralnych.

80. Nowa ustawa jest poddawana obecnie korektom mającym na celu poprawienie jej tekstu. Dokonuje się również ustaleń w celu zapewnienia jej praktycznego wdrożenia. Wejście ustawy w życie, początkowo przewidziane na 1 stycznia 2016 r., przeniesiono na 1 lipca 2016 r. ustawą z dnia 19 października 2015 r., a następnie na 1 października 2016 r. ustawą z dnia 4 maja 2016 r.

81. Nowa ustawa określa cel izolacji jako środek bezpieczeństwa przeznaczony równocześnie do tego, by chronić społeczeństwo, oraz by zapewnić osobie izolowanej opiekę, jakiej wymaga jej stan, w celu jej reintegracji ze społeczeństwem. Z uwagi na zagrożenie dla bezpieczeństwa i stanu zdrowia osobie izolowanej zostanie zaproponowana opieka, jakiej potrzebuje, by wieść życie odpowiadające ludzkiej godności. Opieka ta musi umożliwiać osobie izolowanej jak najlepszą reintegrację ze społeczeństwem. Jeśli zostało to wskazane i jeśli jest to wykonalne, opieka taka udzielana jest przy pomocy programu opieki, tak by była dostosowana do osoby izolowanej (art. 2).

82. Na wzór obecnej sytuacji ustawa przewiduje, że izolację osoby mogą nakazać sądy śledcze, z wyjątkiem przypadków zbrodni lub występków uznanych za przestępstwo polityczne lub przestępstwo prasowe, oraz sądy karne (art. 9 § 1). Jedna ze zmian zawartych w nowej ustawie polega na ograniczeniu stosowania izolacji, przewidując, że od tej pory izolacja może być orzekana wyłącznie za zbrodnie i występki, które spowodowały naruszenie lub groźbę naruszenia nietykalności fizycznej lub psychicznej drugiej osoby (sprawozdanie Komisji ds. Wymiaru Sprawiedliwości, Izba Reprezentantów, Doc 54–1590/006, s. 36-37).

83. Nowa ustawa przewiduje, że przed każdym orzeczeniem izolacji wymagana jest medyczno-prawna ekspertyza psychiatryczna lub psychologiczna (art. 5 § 1). Biegli muszą spełniać normy zawodowe. Możliwe jest dokonywanie ekspertyzy kolegialnie lub z pomocą innych specjalistów z dziedziny nauk o zachowaniu (art. 5 § 2). Biegły jest zobowiązany do przedstawienia szczegółowego sprawozdania sporządzonego na podstawie wzoru (art. 5 § 4). Ekspertyza jest kontradyktoryjna (art. 8 § 1). Kolejną nowością w ustawie jest to, że osoba, której dotyczy ekspertyza, może korzystać nie tylko z pomocy adwokata, ale też wybranego przez siebie lekarza lub psychologa (art. 7).

84. Izolacja pozostaje podstawowym elementem systemu, ale co do zasady nie będzie już mogła być realizowana w więziennym oddziale psychiatrycznym. Będzie musiała przebiegać w zakładzie lub sekcji obrony społecznej albo, w przypadku osób izolowanych „wysokiego ryzyka”, w ośrodku psychiatrii kryminalnej, albo też, w przypadku osób izolowanych „niskiego lub umiarkowanego ryzyka”, w zakładzie zatwierdzonym przez właściwy organ, utworzonym przez instytucję prywatną, wspólnotę, region lub samorząd (art. 19 wraz z art. 3 ust. 4 lit. b), c) i d)).

85. Zakłady zewnętrzne, które zawrą umowę o współpracy – określającą w szczególności liczbę miejsc, profil przyjmowanych osób izolowanych oraz obowiązującą procedurę przyjmowania (art. 3 ust. 5) – nie będą mogły odmówić przyjęcia (art. 19). Jeśli spełnione będą warunki zgody na przyjęcie, każdorazowa zgoda nie będzie wymagana.

86. Organami zarządzającymi i kontrolnymi w przedmiocie izolacji będą od tej pory izby ochrony społecznej utworzone przy sądach penitencjarnych (art. 3 ust. 6). Będą składać się z sędziego jako przewodniczącego, asesora specjalizującego się w dziedzinie reintegracji ze społeczeństwem oraz asesora specjalizującego się w psychologii klinicznej (art. 78 Kodeksu wymiaru sprawiedliwości). Izby te będą decydować o umieszczaniu i przenoszeniu osób izolowanych. Będą również orzekać w sprawie zezwoleń na opuszczenie zakładu, urlopów, częściowego pozbawienia wolności, nadzoru elektronicznego, zwolnienia warunkowego albo wydalenia lub wydania, a także będą orzekać in fine w przedmiocie ostatecznego zwolnienia. Będą dysponować dużym marginesem swobody, jako że celem jest utworzenie dla każdej osoby izolowanej indywidualnej ścieżki izolacji, dostosowanej do zaburzenia psychicznego i oceny ryzyka, przy jednoczesnym przestrzeganiu wewnętrznych zasad zakładu, w którym osoba została umieszczona. Ostateczne zwolnienie osoby izolowanej będzie możliwe dopiero po upływie odnawialnego dwuletniego okresu zwolnienia warunkowego i jeśli zaburzenie psychiczne zostało w wystarczającym stopniu złagodzone i nie wykazuje już oznak niebezpieczeństwa (art. 66 ustawy z dnia 5 maja 2014 r.).

B. Zwiększenie liczby miejsc i rozwój oferty opieki

87. Informacje przekazane przez rząd belgijski Komitetowi Ministrów w ramach wykonania wyżej przytoczonych przełomowych wyroków (zob. § 91-93 poniżej) zawierają następujące dane.

88. W ramach realizacji wyżej wspomnianych planów wieloletnich (zob. § 77 powyżej) w okręgu każdego sądu apelacyjnego tworzona jest sieć i system opieki zdrowia psychicznego. Mają one na celu zorganizowanie zinstytucjonalizowanej opieki zgodnej z programem opieki dla wszystkich osób izolowanych.

89. W tym celu właściwi ministrowie pracują nad sporządzeniem mapy populacji osób izolowanych, oferty opieki i potrzeb w tym zakresie, tak by jak najlepiej ukierunkować działania, jakie należy podjąć w celu poprawy systemu opieki nad osobami izolowanymi. Trwają również refleksje nad sposobem poprawy wsparcia dla osób izolowanych w zależności od ich zaburzeń i umożliwienia w miarę możliwości reintegracji jednostki ze społeczeństwem.

90. Jeśli chodzi o faktyczną opiekę nad osobami izolowanymi, celem obecnych reform jest włączenie ich w sposób ukierunkowany w istniejącą ogólną sieć opieki psychiatrycznej oraz zbudowanie kryminalnej sieci opieki psychiatrycznej. W przypadku osób izolowanych objętych niskim poziomem zabezpieczeń chodzi o wspieranie klasycznej opieki ambulatoryjnej i w placówkach. Dla osób izolowanych objętych średnim poziomem zabezpieczeń rozwijana jest opieka w placówkach: utworzono 601 miejsc, w tym 225 w szpitalu psychiatrycznym, przy czym 75 łóżek jest zarezerwowanych dla przestępców seksualnych. W przypadku osób izolowanych objętych wysokim poziomem zabezpieczeń oprócz otwarcia federalnego ośrodka psychiatrii kryminalnej o wysokim stopniu zabezpieczeń w Gandawie (zob. § 58 powyżej) na rok 2016 przewidziano otwarcie kolejnego ośrodka psychiatrii medyczno-kryminalnej w Antwerpii mogącego pomieścić 182 osoby.

V. KONTROLA PRZEPROWADZONA PRZEZ KOMITET MINISTRÓW W SPRAWIE WYKONANIA WCZEŚNIEJSZYCH WYROKÓW

91. W dniu 11 czerwca 2015 r. podczas 1230. posiedzenia Prawa Człowieka (9-11 czerwca 2015 r.), w ramach monitorowania grupy przełomowych wyroków (L.B. przeciwko Belgii i inne, przytoczone powyżej) oraz na podstawie planu działania przedłożonego przez władze belgijskie w dniu 3 lutego 2014 r., uzupełnionego w dniu 10 czerwca 2014 r., Komitet Ministrów przyjął decyzję o następującej treści:

„Delegaci

1. w przedmiocie środków indywidualnych podkreślają, że chociaż są one związane ze środkami generalnymi i problem strukturalny nie został jeszcze rozwiązany, państwo pozwane musi dołożyć starań, by jak najszybciej naprawić stwierdzone naruszenia wobec skarżących; w związku z tym apelują, by władze w szczególności uściśliły, czy skarżący skorzystali z przyjętych już środków ogólnych oraz czy zostały przyjęte środki tymczasowe na rzecz skarżących, którzy nadal są przetrzymywani w więziennych oddziałach psychiatrycznych;

2. w przedmiocie środków generalnych z zainteresowaniem odnotowują środki przyjęte już przez władze belgijskie i podkreślają, jak ważne jest zdecydowane działanie z ich strony w celu rozwiązania problemu strukturalnego polegającego na przewlekłym przetrzymywaniu osób izolowanych w więziennych oddziałach psychiatrycznych, który to problem ma również znaczenie dla skuteczności środków odwoławczych przed komisjami obrony społecznej;

3. zwracają się w związku z tym do władz o przekazanie dodatkowych informacji na temat przyjętych i planowanych środków zmierzających do tego celu, w szczególności na temat rezultatów uzgodnień i badań prowadzonych na poziomie krajowym w celu lepszego ukierunkowania działań, które mają zostać podjęte, a także na temat konkretnych skutków przyjętych lub planowanych środków;

4. w przedmiocie skuteczności odwołania sądowego zachęcają władze belgijskie do sprecyzowania, czy istnieje obecnie na poziomie federalnym utrwalone orzecznictwo, wedle którego sędzia sądu karnego uznawany jest za organ właściwy do rozpatrywania, czy miejsce pozbawienia wolności jest odpowiednie;

5. zwracają się do władz belgijskich o przekazanie Komitetowi Ministrów w najbliższym możliwym terminie, nie później zaś niż 1 września 2015 r., poprawionego planu działania, obejmującego harmonogram przedstawiający w sposób konkretny planowane przyszłe etapy wykonywania przedmiotowej grupy wyroków”.

92. W dniu 1 września 2015 r. władze belgijskie przedłożyły do Komitetu Ministrów komunikat mający uzupełnić ich plan działania. Dokument ten objaśnia opisane powyżej środki oraz przedstawia harmonogram realizacji i przewidywane przyszłe etapy (DH‑DD(2015)905). Jeśli chodzi w szczególności o problematykę skuteczności środków odwoławczych, komunikat głosi, co następuje:

„Władze belgijskie przyznają, że decyzje sądów obrony społecznej nakazujące umieszczenie osoby izolowanej są czasem trudne do wykonania. Sytuacja ta jest skutkiem problemów należących do dwóch kategorii. Po pierwsze, jak wskazano w odniesieniu do naruszenia art. 3 i 5 ust. 1 Konwencji, odpowiednia opieka nad osobami izolowanymi stanowi problem strukturalny. Władze belgijskie nie mają obecnie wystarczająco wielu zadowalających rozwiązań dla poszczególnych profilów osób izolowanych. Po drugie, w większości przypadków ustawa jest obecnie interpretowana w ten sposób, że nie zobowiązuje ona zewnętrznych zakładów do podjęcia opieki nad osobą izolowaną. Zdarza się zatem, że zakłady karne spotykają się z odmową podjęcia opieki przez zakłady zewnętrzne, która może być uzasadniona w szczególności złożonym profilem lub brakiem współpracy ze strony osoby izolowanej”.

93. Oprócz wyżej przytoczonych dokumentów w dniu 7 kwietnia 2016 r. rząd belgijski przedłożył poprawiony plan działania (DH-DD(2016)474), który został poddany ocenie przez Komitet Ministrów podczas 1259 posiedzenia dotyczącego Praw Człowieka (7-9 czerwca 2016 r.).

94. Komitet Ministrów przyjął wówczas decyzję, której istotne dla sprawy fragmenty brzmią następująco:

„Delegaci

[...]

W przedmiocie środków generalnych

3. z zainteresowaniem odnotowują dodatkowe środki przyjęte przez władze belgijskie od ostatniego badania tej grupy, podkreślając jednak utrzymujący się do tej pory problem strukturalny polegający na przewlekłym przetrzymywaniu osób izolowanych w więziennych oddziałach psychiatrycznych;

4. ponawiają zatem dobitny apel do władz, aby podjęły one zdecydowane działania w celu jak najszybszego rozwiązania tego problemu, którego dalsze trwanie wpływa również na skuteczność zapobiegawczego środka odwoławczego przed komisjami obrony społecznej; w tych okolicznościach podkreślają, że sprawą kluczową jest, by przyjmowane środki wpisywały się w globalną strategię pozwalającą naprawić problem strukturalny przy uwzględnieniu orzecznictwa Trybunału oraz adekwatnych zaleceń i norm Europejskiego Komitetu do spraw Zapobiegania Torturom;

5. z zainteresowaniem zauważają w tym względzie, że władze są w trakcie rozpatrywania „strategii federalnej” mającej na celu zwolnienie osób izolowanych z zakładów karnych w roku 2019; zwracają się do władz o przedstawienie pełniejszych informacji na ten temat i ogólnie o dalsze informowanie Komitetu o istotnych wydarzeniach i dokładanie starań, by przekazywane były informacje umożliwiające ocenę wpływu przyjętych i planowanych środków oraz by zawierały one harmonogram planowanych środków;

6. w przedmiocie skargi odszkodowawczej do sędziego sądu karnego odnotowują informację, wedle której wszystkie osiem wyroków wydanych w tym przedmiocie od 2014 r. zaspokoiło roszczenia odszkodowawcze powodów i zwracają się do władz o dalsze informowanie Komitetu o rozwoju tego orzecznictwa, a także dokładanie starań, by wyjaśniano, w jakiej mierze jest ono zgodne z orzecznictwem Trybunału i odnośną praktyką Komitetu; zwracają się również do władz o sprecyzowanie powodów, dla których na czterdzieści sześć skarg odszkodowawczych wniesionych od 2012 r. rozpatrzono tylko osiem”.

PRAWO

I. ZARZUT NARUSZENIA ART. 3 KONWENCJI

95. Skarżący zarzuca, że osadzenie go przez ponad dziewięć lat w zakładzie karnym, gdzie nie korzysta z opieki dostosowanej do stanu jego zdrowia psychicznego i nie ma żadnych realnych perspektyw na reintegrację ze społeczeństwem, stanowi nieludzkie i poniżające traktowanie niezgodne z art. 3 Konwencji o następującej treści:

„Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”.

A. Dopuszczalność

96. Trybunał stwierdza, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji i że nie jest również niedopuszczalna z żadnego innego powodu. Trybunał uznaje ją za dopuszczalną.

B. Meritum sprawy

1. Twierdzenia stron

97. Skarżący twierdzi, że wsparcie medyczne w sekcji obrony społecznej w zakładzie karnym w Merksplas jest niedostosowane do jego zaburzeń psychicznych. Dostęp do psychologa lub psychiatry oraz uczestnictwo w zajęciach organizowanych przez asystentów socjalnych są niewystarczające i nie mogą zrekompensować braku zindywidualizowanego i stałego leczenia jego zaburzeń psychicznych. Oprócz opieki w ramach terapii wstępnej w 2008 r. i przepisywania leków antydepresyjnych sytuacja ta utrzymuje się od roku 2007 bez ograniczenia czasowego i bez realnej perspektywy na reintegrację ze społeczeństwem, mimo że organy obrony społecznej same przyznały, że istnieje konieczność przeniesienia go do ośrodka mieszkalno-opiekuńczego, i zarządziły takie przeniesienie.

98. W odpowiedzi na odwołanie do orzecznictwa w sprawie Vinter i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI] (nr 66069/09, 130/10 i 3896/10, ETPC 2013 (fragmenty)) poczynione przy zakomunikowaniu sprawy Rząd podkreśla, że sytuacji osoby izolowanej nie można zrównywać z dożywotnim pozbawieniem wolności. Poza możliwością okresowej ponownej oceny zgodności izolacji z prawem przed organami obrony społecznej, zdaniem Rządu dowodem na to jest fakt, że znacząca większość osób, wobec których stosuje się środek izolacji, nie jest pozbawiona wolności i zostaje albo warunkowo zwolniona, albo umieszczona w systemie zewnętrznym (zob. § 63 powyżej).

99. Rząd utrzymuje, że skarżący w swoich uwagach przed Trybunałem nie podaje na poparcie swoich zarzutów żadnych konkretnych danych. Nie uczynił tego również w ramach postępowań krajowych. Zdaniem Rządu skarżący jak najbardziej otrzymał odpowiednią opiekę w zakładzie karnym w Merksplas, w którym utworzono instytucję opieki medycznej i psychospołecznej w pawilonie De Haven, gdzie skarżący przebywa od roku 2009. Sama ta opieka pozwala stwierdzić, że sytuacja nie jest tak poważna, jak wymaga tego art. 3. Co więcej, personel zapewniający wsparcie skarżącego nie ustawał w wysiłkach, by znaleźć zakład dostosowany do jego stanu w celu jego reintegracji. Przyczyną niepowodzenia wszystkich prób podjęcia zewnętrznego leczenia poza zakładem karnym były zaburzenia osobowości skarżącego i jego problemy na tle seksualnym, a także brak poprawy stanu jego zdrowia psychicznego. W tych warunkach długość pobytu skarżącego w sekcji obrony społecznej w Merksplas nie jest czymś, co można zarzucać władzom, i pod żadnym względem nie oznacza naruszenia przez nie art. 3.

100. Niniejszej sprawy nie można również porównywać z dwiema sprawami, w których Trybunał stwierdził naruszenie art. 3 (Claes przeciwko Belgii, nr 43418/09, 10 stycznia 2013 r., i Lankester przeciwko Belgii, nr 22283/10, 9 stycznia 2014 r.). W sprawach tych warunki izolacji wywołały poważne cierpienia i, jak się zdawało, wywołały pogorszenie stanu zdrowia skarżących, co w niniejszym przypadku w sposób oczywisty nie miało miejsca.

2. Ocena Trybunału

101. Trybunał odsyła do ogólnych zasad dotyczących odpowiedzialności państwa za zapewnienie opieki zdrowotnej osobom pozbawionym wolności w ogóle i osobom pozbawionym wolności wykazującym zaburzenia psychiczne w szczególności, określonych odpowiednio w wyrokach Bamouhammad przeciwko Belgii (nr 47687/13, §§ 115-123, 17 listopada 2015 r.) i Murray przeciwko Holandii, [WI], nr 10511/10, §§ 105-106, 26 kwietnia 2016 r.).

102. W niniejszym przypadku Trybunał stwierdza, że nikt nie kwestionuje istnienia problemów ze zdrowiem psychicznym skarżącego, a mianowicie zaburzeń osobowości i dewiacji seksualnej zdiagnozowanych przez lekarza psychiatrę w 2006 r. i później potwierdzonych (zob. § 10 i 13 powyżej). Skarżący wykazuje znaczne upośledzenie intelektualne i przez władze został uznany za osobę cierpiącą na „niepełnosprawność intelektualną” (zob. § 12 powyżej).

103. Skarżący, który był izolowany w sekcji obrony społecznej w zakładzie karnym w Merksplas nieprzerwanie od 2007 r., wyjaśnia, że poza dostępem do więziennej służby psychiatrycznej nie objęto go żadną szczególną zindywidualizowaną terapią ani nadzorem medycznym. Ponadto z powodu odmownych odpowiedzi placówek mieszkalno-opiekuńczych i szpitali psychiatrycznych jest pozbawiony wolności bez realnych perspektyw na jakąkolwiek zewnętrzną opiekę terapeutyczną, a w związku z tym bez nadziei na reintegrację ze społeczeństwem.

104. Rząd zaznacza, że skarżący jest umieszczony w sekcji obrony społecznej w Merksplas w pawilonie De Haven, gdzie obecny jest zespół medyczny i gdzie udziela się opieki, oraz że korzysta tam z dostosowanego wsparcia. Twierdzi, że skarżący nie przedstawił materialnych dowodów na swoje zarzuty zarówno podczas postępowań krajowych, jak i w postępowaniu przed Trybunałem.

105. Trybunał zauważa, że skarżący powoływał się przed organami obrony społecznej i Sądem Kasacyjnym właśnie na brak leczenia terapeutycznego i wpływ, jaki brak perspektyw na zmianę jego sytuacji miał na jego stan (zob. § 23 i 28 powyżej). Zaznacza, że stwierdzenie to wynika m.in. z wyroku Sądu Kasacyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., w którym uchylono decyzję CSDS z dnia 22 maja 2014 r., ponieważ decyzja ta nie stanowiła wyczerpującej odpowiedzi na konkretne dane przedstawione przez skarżącego na poparcie jego zarzutu, wedle którego nie korzystał z dostosowanej terapii (zob. § 26 powyżej).

106. Ponadto Trybunał przypomina, że nie przyjmuje podejścia formalistycznego (Elefteriadis przeciwko Rumunii, nr 38427/05, § 54, 25 stycznia 2011 r.) i wielokrotnie podkreślał, że aby ocenić, czy dane traktowanie lub kara były zgodne z wymogami art. 3 w przypadku osób chorych psychicznie, należy uwzględnić ich wrażliwość i, w pewnych przypadkach, niemożność poskarżenia się w zrozumiały lub jakikolwiek sposób na skutki traktowania, jakie je spotkało (Claes, przytoczony powyżej, § 93, i Murray, przytoczony powyżej, § 106).

107. Tak czy inaczej, teza, wedle której skarżący nie korzystał z żadnego leczenia dostosowanego do jego zaburzeń psychicznych w trakcie izolacji znajduje oparcie w jednogłośnym i formułowanym zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym stwierdzeniu, że opieka nad przestępcami cierpiącymi na zaburzenia psychiczne, jest niewystarczająca (zob. § 71-73 powyżej). Krytykuje się nieodpowiedni charakter skrzydeł psychiatrycznych, w tym sekcji obrony społecznej, jako miejsc przetrzymywania osób dotkniętych zaburzeniami psychicznymi z powodu ogólnych niedoborów kadrowych, niskiej jakości i braku ciągłości opieki, przeludnienia oraz strukturalnego niedoboru miejsc w zewnętrznym systemie psychiatrycznym. Komisja nadzorcza zakładu karnego w Merksplas niedawno potwierdziła tę analizę (zob. § 76 powyżej). CPT, Komitet Przeciwko Torturom ONZ i Międzynarodowe Obserwatorium Więziennictwa niedawno również wyraziły ponownie swoje zaniepokojenie tą sytuacją (zob. § 73-75 powyżej).

108. Poza tym tezę skarżącego jasno potwierdza okoliczność polegająca na tym, że sprawozdania sporządzane przez lekarzy i oddział psychospołeczny nie potwierdzają istnienia wsparcia terapeutycznego, z którego skarżący miałby korzystać z pawilonie De Haven i które odpowiadałoby postawionej diagnozie. Tym samym Rząd wobec tej okoliczności nie jest w stanie wykazać, że skarżącemu zapewniono leczenie dostosowane do jego patologii. Jedyne konkretne dane, jakimi dysponuje Trybunał, dotyczą opieki w ramach terapii wstępnej oraz liczby i częstotliwości konsultacji psychiatrycznych, które w większości polegały na przepisywaniu leków antydepresyjnych i antypsychotycznych. Tymczasem Trybunał przypomina, że nie wystarczy bynajmniej, by osoba pozbawiona wolności została przebadana i by została jej postawiona diagnoza, lecz rzeczą kluczową jest, by przeprowadzić również terapię odpowiadającą postawionej diagnozie i zapewnić odpowiednią opiekę medyczną (Raffray Taddei przeciwko Francji, nr 36435/07, § 59, 21 grudnia 2010 r., Claes, przytoczony powyżej, § 95, i Murray, przytoczony powyżej, § 106).

109. Rząd wnosi, by Trybunał odróżnił niniejszą sprawę od wyżej przytoczonych spraw Claes i Lankester, ponieważ warunki izolacji nie miały jakoby wpływu na stan zdrowia skarżącego.

110. W tym względzie Trybunał zauważa, że w roku 2008 skarżący został poddany terapii wstępnej i że służba psychospołeczna oceniła jej wynik pozytywnie, jeśli chodzi o uświadomienie mu jego poczynań i problemów (zob. § 11 powyżej). Ponadto od roku 2010 skarżący korzystał z zezwoleń na opuszczenie zakładu, w przypadku których również uznano, że miały skutek pozytywny (zob. § 17 powyżej). Co więcej, Trybunał zauważa, że choć od roku 2009 skarżący mógł korzystać z uczestnictwa w zajęciach oferowanych przez stowarzyszenie ‘t Zwart Goor, odmówił udziału w projekcie, którego sensu we własnym przypadku, jak się zdaje, nie zrozumiał (zob. § 14 powyżej). Trybunał zauważa również, że według dwóch sprawozdań dotyczących problemów skarżącego na tle seksualnym z 2013 i 2014 r. skarżący w dalszym ciągu wykazywał bardzo wysokie ryzyko recydywy ze względu na niewystarczające zdolności intelektualne w związku z uświadomieniem sobie swojej winy i odczuwaniem empatii wobec ofiar (zob. pkt 16 powyżej). Niedawne sprawozdanie psychospołeczne sporządzone w dniu 26 października 2015 r. zaleca wreszcie niewydawanie zezwoleń na opuszczenie zakładu po stwierdzeniu recydywy w zakresie prowadzenia korespondencji z nieletnimi (zob. pkt 18 powyżej).

111. Wszystkie te dane zdaniem Trybunału wskazują na negatywny wpływ, jaki miała izolacja bez opieki terapeutycznej i bez perspektyw na reintegrację ze społeczeństwem na stan psychiczny skarżącego, który w sposób oczywisty nie pogłębił swojej świadomości na temat własnych problemów i wyraźnie wydaje się potrzebować szczególnej opieki jeszcze bardziej niż na początku pozbawienia wolności.

112. Trybunał nie lekceważy działań podejmowanych przez władze w celu znalezienia dla skarżącego opieki zewnętrznej. Działania te, zalecane przez profesjonalistów, którzy byli w kontakcie ze skarżącym, i przez organy obrony społecznej (zob. § 12 i 18 powyżej), były podejmowane regularnie od 2011 r. (zob. § 32-34 powyżej). Nie przyniosły one jednak żadnych rezultatów z powodu odmownych odpowiedzi zakładów, z którymi się kontaktowano. Trybunał zauważa, że taka sytuacja, której skarżący jest ofiarą, wynika w rzeczywistości z problemu strukturalnego. Z jednej strony opieka medyczna nad osobami izolowanymi w więziennych skrzydłach psychiatrycznych jest niewystarczająca, a z drugiej umieszczenie ich poza zakładem karnym często okazuje się niemożliwe, czy to z powodu braku miejsca albo dostosowanego miejsca w szpitalu psychiatrycznym, czy to z powodu przepisu prawnego, który nie pozwala organom obrony społecznej nakazać umieszczenia osoby izolowanej w instytucji zewnętrznej, która uznałaby tę osobę za niepożądaną (zob. § 71-73 powyżej).

113. Wbrew temu, co sugeruje Rząd, Trybunał nie zamierza zastosować przez analogię do sytuacji osób uznanych za niepoczytalne orzecznictwa wyrażonego w przytoczonym powyżej wyroku Vinter i potwierdzonego niedawno w przytoczonym powyżej wyroku Murray na temat osób skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Orzecznictwo to podkreśla jednak podejście, które Trybunał pragnie zaprezentować w kontekście niniejszej sprawy, mówiące mianowicie, że wynikający z Konwencji obowiązek nie ogranicza się do chronienia społeczeństwa przed niebezpieczeństwem, jakie mogą stanowić przestępcy cierpiący na zaburzenia psychiczne, lecz wymaga również, by zapewnić tym osobom dostosowaną terapię mającą na celu pomóc im w jak najlepszej reintegracji ze społeczeństwem. Ten podwójny cel znajduje się zresztą u podstaw nowego uregulowania prawnego, którego wejście w życie przewidziano na 1 października 2016 r. (zob. § 81 powyżej).

114. Z powyższych względów Trybunał jest zdania, że władze krajowe nie zapewniły opieki dostosowanej do stanu zdrowia skarżącego, co pozwoliłoby mu uniknąć znalezienia się w sytuacji niezgodnej z art. 3 Konwencji. Długotrwałe przetrzymywanie go w skrzydle psychiatrycznym bez realnej nadziei na zmianę i bez odpowiedniej opieki medycznej stanowi szczególnie przykre doświadczenie, które naraziło skarżącego na dyskomfort o poziomie natężenia przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia wynikający z pozbawienia wolności.

115. Bez względu na wskazywane przez Rząd przeszkody, jakie skarżący mógł sam powodować swoim postępowaniem, Trybunał jest zdania, że nie zwalniały one państwa od obowiązków względem skarżącego. Trybunał przypomina, że sytuacja podległości i bezsilności, która charakteryzuje pacjentów izolowanych w szpitalach psychiatrycznych, wymaga zwiększonej czujności przy kontrolowaniu przestrzegania Konwencji (Herczegfalvy przeciwko Austrii, 24 września 1992 r., § 82, seria A nr 244, i Claes, przytoczony powyżej, § 101). Tym bardziej dotyczy to osób cierpiących na zaburzenia osobowości umieszczonych w zakładzie karnym.

116. Trybunał stwierdza w niniejszym przypadku poniżające traktowanie z powodu przetrzymywania skarżącego przez ponad dziewięć lat w zakładzie karnym bez terapii dostosowanej do stanu jego zdrowia psychicznego i bez perspektyw na reintegrację ze społeczeństwem. W związku z tym doszło do naruszenia art. 3 Konwencji.

II. ZARZUT NARUSZENIA ART. 5 UST. 1 KONWENCJI

117. Skarżący zarzuca, że został pozbawiony wolności z naruszeniem art. 5 ust. 1 Konwencji, który brzmi następująco:

„1. Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie ustalonym przez prawo:

(...)

e) zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby w celu zapobieżenia szerzeniu przez nią choroby zakaźnej, osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi”.

A. Dopuszczalność

118. Trybunał stwierdza, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji i że nie jest również niedopuszczalna z żadnego innego powodu. Trybunał uznaje ją za dopuszczalną.

B. Meritum sprawy

1. Twierdzenia stron

119. Skarżący tłumaczy, że padł ofiarą m.in. problemu strukturalnego w Belgii, polegającego na dożywotnim pozbawianiu wolności przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne w skrzydłach psychiatrycznych zwykłych zakładów karnych, bez zapewnienia im odpowiedniej opieki terapeutycznej. Przedstawia ten argument w ten sam sposób i opiera się na tych samych danych, co skarżący w sprawach, w których wydano wyżej przytoczone przełomowe wyroki (L.B. przeciwko Belgii, nr 22831/08, § 85, 2 października 2012 r., Claes, § 105, przytoczony powyżej, Dufoort przeciwko Belgii, nr 43653/09, § 70, 10 stycznia 2013 r., oraz Swennen przeciwko Belgii, nr 53448/10, § 62, 10 stycznia 2013 r.).

120. Rząd utrzymuje, że skarżący w pawilonie De Haven sekcji obrony społecznej w Merksplas korzysta z opieki terapeutycznej w postaci indywidualnego wsparcia i dostępu do różnych zajęć (zob. § 14, 58 i 70 powyżej). Władze belgijskie bezustannie dokładały starań, by znaleźć odpowiedni zakład zewnętrzny, a niepowodzenie zapewnienia opieki poza zakładem karnym należy przypisać dewiacji seksualnej skarżącego, jego nastawieniu i braku świadomości własnych problemów.

2. Ocena Trybunału

a) Zasady ogólne

121. Trybunał przypomniał w czterech wyżej przytoczonych wyrokach zasady ogólne wynikające z orzecznictwa dotyczącego art. 5 ust. 1 i pozwalające mu ocenić zgodność z prawem pozbawienia wolności i przetrzymywania osoby cierpiącej na zaburzenia psychiczne (L.B. przeciwko Belgii, §§ 91-94, Claes, §§ 112-115, Dufoort, §§ 76, 77 i 79, oraz Swennen, §§ 69‑72, przytoczone powyżej, i odniesienia w nich zawarte; zob. też Papillo przeciwko Szwajcarii, nr 43368/08, §§ 41-43, 27 stycznia 2015 r.).

b) Zastosowanie zasad do niniejszego przypadku

122. Trybunał zauważa, że izolacja skarżącego została nakazana w zastosowaniu ustawy o obronie społecznej przez izbę doradczą sądu pierwszej instancji w Malines postanowieniem z dnia 27 lutego 2007 r. za czyny zakwalifikowane jako przestępstwo seksualne skierowane przeciwko osobie małoletniej poniżej 16 roku życia. W związku z tym, przy braku „skazania”, pozbawienie wolności, którego przedmiotem jest zainteresowany, wchodzi w zakres art. 5 ust. 1 lit. e) Konwencji, jako że artykuł ten dotyczy pozbawiania wolności osób umysłowo chorych.

123. Trybunał zauważa, że nie kwestionuje się faktu, iż o izolacji skarżącego zdecydowano „w trybie ustalonym przez prawo” w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji.

124. Trybunał nie ma również powodów, by wątpić, że warunki określone w orzecznictwie dotyczącym art. 5 ust. 1 lit. e (Winterwerp przeciwko Holandii, 24 października 1979 r., § 39, seria A nr 33) do zakwalifikowania skarżącego jako „osoby umysłowo chorej” i podtrzymania pozbawienia go wolności zostały w niniejszym przypadku spełnione. Skarżący cierpi na zaburzenia osobowości i zachowania stanowiące zagrożenie dla społeczeństwa, a także na upośledzenie intelektualne, poświadczone medycznie już w roku 2006 i później potwierdzone. Badania przeprowadzane w 2009, 2013 i 2014 r. potwierdziły, że skarżący wykazywał ryzyko recydywy w zakresie przestępczości seksualnej, i zaznaczyły, że cierpiał na zaburzenia autystyczne.

125. Trybunał musi zatem rozpatrzyć, czy zgodnie z orzecznictwem pozbawienie skarżącego wolności przebiega w odpowiednim zakładzie.

126. Rząd twierdzi, że z uwagi na profil skarżącego jest on przetrzymywany w odpowiednim miejscu i że zawsze był otoczony stosowną opieką, zwłaszcza odkąd został przeniesiony do pawilonu De Haven w sekcji obrony społecznej w Merksplas.

127. Trybunał nie może zgodzić się z analizą przeprowadzoną przez Rząd. Zauważa bowiem, że od 2009 r. zamierzona jest opieka nad skarżącym w dostosowanych warunkach poza zakładem karnym. Organy obrony społecznej wielokrotnie uzasadniały pozostawienie skarżącego w Merksplas oczekiwaniem na przeniesienie go do ośrodka mieszkalnego pod stałym nadzorem Flamandzkiej Agencji ds. Osób Niepełnosprawnych (zob. § 20 i 25 powyżej). Władze kontaktowały się wielokrotnie z zakładami zewnętrznymi, ale działania te pozostały bezowocne, ponieważ instytucje odmawiały przyjęcia skarżącego.

128. Co więcej, w swojej decyzji z dnia 16 marca 2015 r. CSDS stwierdziła wyraźnie, że termin, w jakim skarżący był uprawniony do otrzymania opieki i dostosowanego wsparcia upłynął, i nakazała władzom belgijskim jego przeniesienie do takiego zakładu (zob. § 27 powyżej).

129. Trybunał wnioskuje z tego, że same władze traktują przetrzymywanie skarżącego w skrzydle psychiatrycznym jako rozwiązanie „przejściowe” w oczekiwaniu na znalezienie odpowiedniej i dostosowanej do jego potrzeb instytucji, nieodpowiedni wpływ terapeutyczny przetrzymywania skarżącego w zakładzie karnym został dowiedziony i nawet jeśli skarżący dalej jest w nim przetrzymywany, to wynika to ze strukturalnego braku alternatywnego rozwiązania (zob. mutatis mutandis L.B. przeciwko Belgii, § 95, Claes, § 116, Dufoort, § 81, przytoczone powyżej, oraz Saadouni, nr 50658/09, § 56, 9 stycznia 2014 r.).

130. Rząd uważa, że brak poprawy stanu skarżącego i niepowodzenie objęcia go opieką zewnętrzną wynikają z jego nastawienia, braku motywacji i rodzaju zaburzeń.

131. Trybunał natomiast nie jest przekonany co do tego, by skarżący prezentował nastawienie zmierzające do uniemożliwienia jakiejkolwiek zmiany jego sytuacji. Wręcz przeciwnie, Trybunał zauważa, że podczas postępowania w trybie doraźnym skarżący sformułował swoje żądania w celu zmiany swojego stanu. Wnosił, by państwu nakazano zapewnienie mu specjalistycznego leczenia w związku z zaburzeniami zachowań seksualnych. Żądanie to zdaniem Trybunału nie jest w sposób oczywisty wygórowane i wydaje się prima facie odpowiadać „dostosowanej opiece” w przypadku osoby, która oprócz tego, że jest przestępcą seksualnym, cierpi na zaburzenia osobowości, upośledzenie intelektualne i w bardzo niewielkim stopniu jest świadoma swoich problemów (zob. mutatis mutandis Swennen, przytoczony powyżej, § 80). Niepokojące zdaniem Trybunału jest to, że takie wsparcie nie wchodzi w zakres opieki udzielanej skarżącemu w zakładzie karnym w Merksplas.

132. Trybunał przypomina, że w czterech wyżej przytoczonych przełomowych wyrokach w sprawach L.B. przeciwko Belgii, Claes, Dufoort i Swennen stwierdził naruszenie art. 5 ust. 1 Konwencji, ponieważ długotrwałe pozbawienie wolności skarżących, co do których orzeczono niepoczytalność, w więziennym skrzydle psychiatrycznym uznanym za niedostosowane do ich potrzeb, spowodowało zerwanie powiązania między celem pozbawienia wolności a warunkami, w jakich miało ono miejsce.

133. Nic w dokumentacji skarżącego ani argumentacji Rządu nie pozwala Trybunałowi dojść w niniejszym przypadku do innego wniosku.

134. Podsumowując, Trybunał uznaje, że izolacja skarżącego w miejscu niedostosowanym do jego stanu zdrowia od roku 2006 zerwała powiązanie wymagane przez art. 5 ust. 1 lit. e) Konwencji między celem pozbawienia wolności a warunkami, w jakich ma ono miejsce.

135. W związku z tym doszło do naruszenia art. 5 ust. 1 Konwencji.

III. ZARZUT NARUSZENIA ART. 5 UST. 4 I ART. 13 W ZW. Z ART. 3 KONWENCJI

136. Skarżący zarzuca, że nie dysponował skutecznym środkiem odwoławczym, by móc poskarżyć się na warunki izolacji i doprowadzić do poprawy swojej sytuacji. Powołuje się na art. 5 ust. 4 Konwencji oraz, zasadniczo, na art. 13 w związku z art. 3. Dwa pierwsze z tych postanowień mają następujące brzmienie:

Artykuł 5

„[...]

4. Każdy, kto został pozbawiony wolności przez zatrzymanie lub aresztowanie, ma prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności jest niezgodne z prawem.

[...]”.

Artykuł 13

„Każdy, kogo prawa i wolności zawarte w [...] Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe”.

A. Dopuszczalność

137. Trybunał stwierdza, że skargi te nie są w sposób oczywisty bezzasadne w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji i że nie są również niedopuszczalne z żadnego innego powodu. Trybunał uznaje je za dopuszczalne.

B. Meritum sprawy

1. Twierdzenia stron

138. Skarżący utrzymuje, że środki odwoławcze, z których skorzystał, nie są skuteczne. Nie pozwoliły mu one wykazać rzeczywistych warunków pozbawienia wolności, a zatem i nieodpowiedniego charakteru miejsca pozbawienia wolności. Komisje obrony społecznej tylko wyjątkowo przeprowadzają wizytacje. Ponadto pomimo wielokrotnych wniosków do organów obrony społecznej nie znaleziono żadnego rozwiązania zapewniającego przyjęcie skarżącego przez zakład zewnętrzny. Kiedy wreszcie CSDS nakazała przeniesienie go do systemu zewnętrznego, przeniesienie nie przyniosło żadnego rezultatu z powodu odmownych odpowiedzi wspomnianych zakładów zewnętrznych.

139. Rząd przyznaje, że istnieje niedobór wolnych miejsc w zewnętrznych zakładach psychiatrycznych i że władze nie dysponują środkami przymuszenia w celu doprowadzenia do przyjęcia właściwych osób izolowanych przez system zewnętrzny.

140. Tym niemniej w niniejszym przypadku jest zdania, że skarżący mógł zarówno przed organami obrony społecznej, jak i przed sędzią sądu karnego przedstawić swoje zarzuty dotyczące Konwencji, by zaskarżyć legalność pozbawienia go wolności i warunki, w jakich przebywa. Mimo to skarżący nie wykazał, w jakim względzie wsparcie, z którego korzysta, jest nieodpowiednie, i nie określił, jakiej terapii by potrzebował. Co się tyczy odmowy przeprowadzenia wizytacji, tłumaczy się ją tym, że sytuacja w zakładzie karnym w Merksplas jest znana organom obrony społecznej.

141. Rząd wskazuje ponadto niedawną zmianę w orzecznictwie, która jego zdaniem świadczy o tym, że odwołanie do sędziego sądu karnego stało się skuteczne. Państwo belgijskie trzykrotnie otrzymało od sędziego sądu cywilnego w pierwszej instancji nakaz wykonania postanowienia organów obrony społecznej o umieszczeniu osoby w placówce. Poza tym od 2013 r. do prezesa sądu pierwszej instancji w Turnhout zasiadającego w trybie doraźnym, właściwego dla więzienia Merksplas, skierowano około trzydziestu postępowań, aby doprowadzić do ustanowienia wsparcia terapeutycznego w przypadkach, gdy nie zaproponowano żadnej opieki, albo do zapewnienia kompetentnego personelu medycznego w celu rozpoczęcia terapii psychiatrycznej. Wnioski te uznano za dopuszczalne, ale bezzasadne z powodu cech właściwych dla poszczególnych spraw. Mimo że władze belgijskie wniosły apelacje od decyzji wydanych na ich niekorzyść, decyzje te wskazują na coraz bardziej wiążącą tendencję orzeczniczą.

142. Rząd wskazuje wreszcie na możliwość ubiegania się przez osoby izolowane o zadośćuczynienie. Od roku 2012 osoby izolowane wniosły dwanaście pozwów do sądów belgijskich z powodu pozbawienia ich wolności w warunkach nieodpowiednich z uwagi na ich zaburzenia psychiczne. W jednym przypadku, dotyczącym skarżącego, który wniósł swoją sprawę do Trybunału (Swennen, przytoczony powyżej), zostało przyznane zadośćuczynienie, a wyrok Trybunału został wykorzystany, by określić kwotę, jaką należało przyznać z uwzględnieniem faktu, że od wyroku Trybunału skarżący nie został przeniesiony. Pozostałe postępowania są nadal w toku.

2. Ocena Trybunału

143. Trybunał stwierdza, że tak jak w innych sprawach, z którymi miał już okazję się zapoznać, skarżący zwracał się do organów obrony społecznej orzekających w przedmiocie zwolnienia w sprawach dotyczących izolacji, zarzucając naruszenie art. 3 lub 5 ust. 1 Konwencji oraz wnosząc o przeniesienie do odpowiedniego zakładu; wnosił też o wizytację CDS w miejscu pozbawienia wolności w celu naocznego stwierdzenia jego nieodpowiedniego charakteru. Powołując się na powyższe postanowienia, skarżący wniósł również pozew do sędziego sądu karnego orzekającego w trybie doraźnym, zarzucając naruszenie tych postanowień i wnosząc w szczególności o zarządzenie dostosowanej terapii (zob. Claes, przytoczony powyżej, i Van Meroye przeciwko Belgii, nr 330/09, 9 stycznia 2014 r.).

144. Trybunał przypomina, że Konwencja nakłada na umawiające się państwa obowiązek wprowadzenia skutecznych krajowych środków odwoławczych umożliwiających skargę na naruszenie zawartych w niej praw i wolności. Na mocy art. 13, ogólnego postanowienia dotyczącego prawa do skutecznych środków odwoławczych, konieczna jest możliwość skutecznego środka odwoławczego w przypadku skarg dotyczących zarzutu traktowania niezgodnego z art. 3 (zob. Bamouhammad, przytoczony powyżej, §§ 165-166, w przedmiocie ogólnych zasad dotyczących art. 13 w związku z art. 3 w związku z warunkami pozbawienia wolności). Każda osoba izolowana ma również na podstawie art. 5 § 4 prawo do uzyskania bezzwłocznego zbadania legalności pozbawienia jej wolności (zob. m.in. Dufoort, przytoczony powyżej, §§ 97-101, w przedmiocie ogólnych zasad dotyczących art. 5 § 4 w zakresie, w jakim ma on zastosowanie do izolacji osób cierpiących na zaburzenia psychiczne). Postanowienie to stanowi lex specialis w stosunku do bardziej ogólnych wymogów art. 13 (A. i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 3455/05, § 202, ETPC 2009, i Dufoort, przytoczony powyżej, § 92).

145. Choć postanowienia te zwykle są rozpatrywane osobno (zob. m.in. Stanev przeciwko Bułgarii [WI], nr 36760/06, ETPC 2012), w niniejszym przypadku, zważywszy na to, że w systemie belgijskim możliwe jest łączne powołanie się na art. 3 i art. 5 ust. 1 Konwencji zarówno przed organami obrony społecznej, jak i przed sędzią sądu karnego (zob. § 142 powyżej), zdaniem Trybunału zasadne jest, by podejść do problematyki skuteczności postępowań spornych w sprawie izolacji w sposób globalny w świetle art. 5 ust. 4 i art. 13 w zw. z art. 3 Konwencji.

146. Skarżący twierdzi, że nie dysponował środkiem odwoławczym, który pozwoliłby mu na rzeczywistą kontrolę jego sytuacji i nieodpowiedniego charakteru miejsca pozbawienia wolności, i który mógłby doprowadzić do naprawienia jego sytuacji i zapobiec jej dalszemu trwaniu.

147. Zarzuca, że ani organy obrony społecznej, ani sąd orzekający w trybie doraźnym nie uznały za stosowne przeprowadzić wizytacji miejsca pozbawienia wolności pod pretekstem, że okoliczności, na które się skarżył, były „znane”.

148. CDS przez ponad osiem lat zadowalała się przetrzymywaniem go w oczekiwaniu na możliwość przeniesienia do zewnętrznego zakładu i twierdzeniem, że wobec braku poświadczenia podjęcia opieki przez taki zakład bezzasadne jest wydanie nakazu przeniesienia skarżącego do takiej instytucji (zob. § 20 i 25 powyżej). Odwołanie do sędziego orzekającego w trybie doraźnym również okazało się bezowocne.

149. W przedmiocie tego ostatniego środka odwoławczego Trybunał stwierdza, że wbrew oświadczeniu Rządu, według którego odwołanie się do sądu karnego stało się skutecznym środkiem odwoławczym dla osób izolowanych wnoszących o zarządzenie wsparcia terapeutycznego, przytoczone na poparcie tego argumentu orzecznictwo nie jest bynajmniej utrwalone. Środek ten dawno już zresztą okazał się bezużyteczny dla skarżącego, któremu zarzucono, że nie wykazał, w jakim względzie środowisko, w jakim przebywał, nie było dostosowane do jego zaburzeń, ani nie wskazał właściwej ścieżki terapeutycznej (zob. § 29-30 powyżej). Trybunał jest przy tym zdania, że w przypadku przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne, którzy w większości nie korzystali z regularnej i niezależnej opieki psychiatrycznej, sami zainteresowani nie są w stanie wskazać „właściwego rozwiązania”, które zależy również od profilu zainteresowanych i niebezpieczeństwa, jakie przedstawiają dla społeczeństwa.

150. Jeśli chodzi o decyzję CSDS z dnia 16 marca 2015 r. nakazującą ostatecznie umieszczenie skarżącego w systemie zewnętrznym, Trybunał zauważa, że po dziś dzień nie została ona wykonana, a skarżący był zmuszony wnieść sprawę do sędziego sądu karnego, by uzyskać jej wykonanie. Zdaniem Trybunału trudno pogodzić tę sytuację z rzekomą skutecznością istniejących środków odwoławczych. Zakładając nawet, że środki te mogą w teorii okazać się komplementarne i w pewnych przypadkach pozwolić zainteresowanym na uzyskanie decyzji zgodnej z wymogami skuteczności przewidzianymi w Konwencji, nie można utrzymywać, że osoba izolowana, która uzyskała pozytywną decyzję, musi korzystać z kolejnych środków odwoławczych, aby wreszcie w praktyce zadośćuczyniono jej prawom podstawowym.

151. W rzeczywistości, jak już zauważył Trybunał, wadliwe funkcjonowanie tych środków odwoławczych wynika w dużej mierze ze strukturalnej natury zjawiska występującego w Belgii. To raczej niedobór dostosowanych miejsc w systemie zewnętrznym i niedobór wykwalifikowanego personelu w więziennych skrzydłach psychiatrycznych, a nie same środki odwoławcze leżą u podstaw nieskuteczności odwołań do organów obrony społecznej i utrudniają wykonanie ewentualnych decyzji pozytywnych wydanych przez sędziego sądu karnego.

152. Z tego wynika, że nawet gdyby organy obrony społecznej lub sąd orzekający w trybie doraźnym zrealizowały swoje uprawnienia kontrolne w sposób dosyć szeroki i szczegółowo zbadały warunki pozbawienia wolności skarżącego, nie mogłoby to doprowadzić do naprawienia sytuacji, na którą się skarżył, ponieważ jego przeniesienie tak czy inaczej zależało od przyjęcia przez zakład zewnętrzny i było blokowane przez odmowy przyjęcia (zob. mutatis mutandis Claes, przytoczony powyżej, §§ 133-134, Dufoort, przytoczony powyżej, §§ 106-107, Van Meroye, przytoczony powyżej, §§ 100-101).

153. Rząd powołuje się wreszcie na możliwość wniesienia żądania odszkodowawczego na podstawie art. 1382 Kodeksu cywilnego. Trybunał zauważa, że ten środek odwoławczy nie pozwoliłby na natychmiastową i konkretną poprawę warunków, w jakich skarżący był pozbawiony wolności, lub na jakąkolwiek zmianę zakładu. Pozytywna decyzja sądowa skutkowałaby wyłącznie przyznaniem skarżącemu finansowego zadośćuczynienia za szkodę doznaną z winy właściwych organów. Trybunał wnosi z tego, że pozew odszkodowawczy nie spełnia warunków wymaganych do uznania go w okolicznościach niniejszej sprawy za skuteczny środek odwoławczy (zob. mutatis mutandis, Torreggiani i inni przeciwko Włochom, nr 43517/09, 46882/09, 55400/09, 57875/09, 61535/09, 35315/10 i 37818/10, § 50, 8 stycznia 2013 r., i Vasilescu przeciwko Belgii, nr 64682/12, § 75, 25 listopada 2014 r.).

154. W świetle analizy belgijskiego systemu obowiązującego w czasie, gdy miały miejsce fakty będące przedmiotem niniejszej sprawy, Trybunał wnosi, że skarżący w praktyce nie dysponował do celów przedstawienia swoich skarg wynikających z Konwencji skutecznym środkiem odwoławczym, tzn. takim, który mógłby prowadzić do naprawy sytuacji, której padł ofiarą, i zapobiec dalszemu trwaniu zarzucanych naruszeń.

155. W związku z tym doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 i art. 13 w zw. z art. 3 Konwencji.

IV. ZASTOSOWANIE ART. 46 KONWENCJI

156. Istotne dla sprawy ustępy artykułu 46 Konwencji mają następujące brzmienie:

„1. Wysokie Układające się Strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami.

2. Ostateczny wyrok Trybunału przekazuje się Komitetowi Ministrów, który czuwa nad jego wykonaniem.

[...]”.

A. Twierdzenia stron

157. W marcu 2015 r. strony zostały poinformowane, że Trybunał rozważa zastosowanie procedury wyroku pilotażowego. Skarżący nie zgłosił sprzeciwu. Pozwany Rząd natomiast sprzeciwia się zastosowaniu procedury wyroku pilotażowego do niniejszej sprawy. Przyznaje, że istnieje problem strukturalny wynikający z niedoboru miejsc w zewnętrznych zakładach psychiatrycznych. Jego zdaniem błędem jest jednak uznanie, że umieszczenie osoby w sekcji obrony społecznej, specjalnie przystosowanej do osób izolowanych, jest w sposób systemowy niezgodne z Konwencją. Rząd uważa, że nie można tu mówić o problemie systemowym w rozumieniu wskazanym w wyroku Broniowski przeciwko Polsce ([WI], nr 31443/96, § 189-194, ETPC 2004-V). W niniejszym przypadku nie chodzi o całą kategorię jednostek, które były lub byłyby w dalszym ciągu pozbawione prawa zagwarantowanego Konwencją, lecz o osoby, które w zależności od swojego profilu mogą wymagać opieki w sekcji obrony społecznej lub w zakładzie zewnętrznym albo też zostać warunkowo zwolnione.

B. Ocena Trybunału

1. Zasady ogólne

158. Trybunał przypomina, że art. 46 Konwencji, interpretowany w świetle art. 1, nakłada na pozwane państwo prawny obowiązek wdrożenia, pod nadzorem Komitetu Ministrów, odpowiednich środków generalnych i/lub indywidualnych w celu zapewnienia poszanowania prawa skarżącego, które w ocenie Trybunału zostało naruszone. Środki te muszą zostać ponadto podjęte wobec innych osób znajdujących się w sytuacji skarżącego, zwłaszcza poprzez rozwiązanie problemów, które wpłynęły na rozstrzygnięcie Trybunału (zob. m.in. Broniowski, przytoczony powyżej, § 192-193, Torreggiani i inni, przytoczony powyżej, § 83, Ališić i inni przeciwko Bośni i Hercegowinie, Chorwacji, Serbii, Słowenii i byłej Jugosławiańskiej Republice Macedonii, [WI], nr 60642/08, § 142, ETPC 2014, oraz Rutkowski i inni przeciwko Polsce, nr 72287/10, 13927/11 i 46187/11, § 200, 7 lipca 2015 r., i przytoczone tam dokumenty).

159. Aby ułatwić skuteczne wykonywanie swoich wyroków, Trybunał może zastosować procedurę wyroku pilotażowego, która pozwala na wyraźne zidentyfikowanie w wyroku problemów strukturalnych leżących u podstaw naruszeń oraz wskazanie konkretnych środków lub działań, które powinny zostać podjęte przez pozwane państwo w celu ich naprawienia (zob. rezolucja Res(2004)3 Komitetu Ministrów z dnia 12 maja 2004 r. w sprawie wyroków wskazujących na istnienie podstawowych problemów systemowych i Broniowski, przytoczony powyżej, §§ 189-194). To rozstrzygające podejście jest jednak realizowane z należytym poszanowaniem właściwych funkcji organów Konwencji: zadaniem Komitetu Ministrów jest dokonanie oceny w zakresie wdrożenia środków indywidualnych i generalnych na podstawie art. 46 ust. 2 Konwencji (Rutkowski i inni, przytoczony powyżej, § 201, cytowane tam orzeczenia).

160. Innym ważnym celem procedury wyroku pilotażowego jest zachęcenie pozwanego państwa do rozstrzygnięcia dużej liczby spraw indywidualnych, które są wynikiem tego samego problemu strukturalnego, na szczeblu krajowym, a tym samym wdrożenie zasady subsydiarności, która stanowi podstawę systemu konwencyjnego. W istocie, powtarzanie tych samych ustaleń w szeregu spraw niekoniecznie jest najlepszym sposobem realizacji zadania Trybunału określonego w art. 19, które polega na „zapewnieniu przestrzegania zobowiązań wynikających dla Wysokich Układających się Stron z Konwencji i jej protokołów” (Rutkowski i inni, przytoczony powyżej, § 202). Celem procedury wyroku pilotażowego jest ułatwienie najszybszego i najskuteczniejszego rozwiązania problemu związanego z ochroną praw zapisanych w Konwencji w ramach krajowego porządku prawnego. Chociaż działanie pozwanego Państwa powinno przede wszystkim koncentrować się na rozwiązaniu tego problemu i na wprowadzeniu, tam gdzie jest to możliwe, skutecznych środków krajowych odnoszących się do omawianych naruszeń, może również obejmować rozwiązania doraźne, takie jak ugody ze skarżącymi lub deklaracje jednostronne, zgodnie z wymogami Konwencji. Trybunał może zatem postanowić o odroczeniu rozpatrzenia wszystkich podobnych spraw, dając tym sposobem państwom członkowskim możliwość ich uregulowania na różnych powyższych zasadach. Jeśli jednak pozwane państwo w następstwie wyroku pilotażowego nie przyjmie tych środków i w dalszym ciągu nie będzie przestrzegać Konwencji, Trybunał nie ma innego wyboru jak wrócić do rozpatrywania wszystkich wniesionych do niego podobnych spraw i orzec w przedmiocie tych spraw, aby zagwarantować skuteczne przestrzeganie Konwencji (Ališić i inni, przytoczony powyżej, § 143, Rutkowski i inni, przytoczony powyżej, § 202, i cytowane tam orzeczenia).

2. Zastosowanie powyższych zasad do niniejszego przypadku

a) Istnienie sytuacji niezgodnej z Konwencji przemawiającej za zastosowaniem w niniejszym przypadku procedury wyroku pilotażowego

161. Trybunał zauważa, że w odróżnieniu od spraw Broniowski, przytoczonej powyżej, i Hutten-Czapska przeciwko Polsce ([WI], nr 35014/97, ETPC 2006‑VIII), w których wada krajowego systemu prawnego została wskazana po raz pierwszy, w niniejszej sprawie Trybunał wypowiada się już po kilku wyrokach przełomowych, w których orzeczono o naruszeniu art. 3 i/lub art. 5 ust. 1 i 4 Konwencji z powodu problemu strukturalnego związanego z przetrzymywaniem w więzieniu przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne bez dostosowanej opieki terapeutycznej (§ 71 powyżej) (zob. mutatis mutandis Jurij Nikołajewicz Iwanow przeciwko Ukrainie, nr 40450/04, § 83, 15 października 2009 r., i Maria Atanasiu i inni przeciwko Rumunii, nr 30767/05 i 33800/06, § 215, 12 października 2010 r.).

162. Od wydania tych wyroków liczba stwierdzonych naruszeń Konwencji z tego tytułu nie przestaje rosnąć (zob. wyroki w sprawach Van Meroye, przytoczony powyżej, Oukili przeciwko Belgii, nr 43663/09, 9 stycznia 2014 r., Caryn przeciwko Belgii, nr 43687/09, 9 stycznia 2014 r., Moreels przeciwko Belgii, nr 43717/09, 9 stycznia 2014 r., Gelaude przeciwko Belgii, nr 43733/09, 9 stycznia 2014 r., Plaisier nr 28785/11, 9 stycznia 2014 r., Saadouni, przytoczony powyżej, Lankester, przytoczony powyżej, a także Smits i inni przeciwko Belgii, nr 49484/11, 53703/11, 4710/12, 15969/12, 49863/12 i 70761/12, 3 lutego 2015 r. i Vander Velde i Soussi przeciwko Belgii, nr 49861/12 i 49870/12, 3 lutego 2015 r.).

163. Rząd belgijski nie kwestionuje istnienia i rozległości problemu strukturalnego wskazanego przez Trybunał w wyżej przytoczonych wyrokach ani jego wpływu na skuteczność środków odwoławczych (zob. § 92 i 156 powyżej).

164. Na podstawie wszystkich tych danych, wbrew analizie wysuwanej przez Rząd (zob. § 156 powyżej), zdaniem Trybunału jasne jest, że sytuacji skarżącego nie można oddzielić od generalnego problemu, wypływającego ze strukturalnej wady belgijskiego systemu izolacji, która dotknęła i może jeszcze dotknąć w przyszłości wiele osób. Zdaniem Trybunału sytuacja stwierdzona w niniejszym przypadku jest zatem elementem praktyki niezgodnej z Konwencją (zob. mutatis mutandis Torreggiani i inni, przytoczony powyżej, § 88, i cytowane tam dokumenty).

165. O strukturalnym charakterze problemu wskazanego w niniejszej sprawie świadczy ponadto fakt, że przed Trybunałem zawisłych jest obecnie około pięćdziesięciu skarg przeciwko Belgii podnoszących problem zgodności z art. 3 i/lub art. 5 ust. 1 i 4 Konwencji z powodu przetrzymywania w różnych belgijskich więzieniach przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne przy braku dostosowanej opieki terapeutycznej i braku środków odwoławczych mogących doprowadzić do naprawienia tej sytuacji. Liczba skarg tego typu stale rośnie.

166. Zgodnie z kryteriami ustalonymi we własnym orzecznictwie Trybunał postanawia zastosować w niniejszym przypadku procedurę wyroku pilotażowego z uwagi na liczbę osób w Belgii, których może potencjalnie dotyczyć sprawa (zob. § 63 powyżej), oraz na wyroki stwierdzające naruszenie, które mogą zostać wydane w odpowiedzi wspomniane skargi (Maria Atanasiu i inni, przytoczony powyżej, §§ 217-218, oraz Torreggiani i inni, przytoczony powyżej, § 90).

b) Środki o charakterze generalnym

167. Trybunał przypomina, że jego wyroki mają zasadniczo charakter deklaratywny i że co do zasady wybór środków wywiązania się z prawnego zobowiązania z tytułu art. 46 Konwencji jest zadaniem pozwanego państwa, pod kontrolą Komitetu Ministrów (Scozzari i Giunta przeciwko Włochom [WI], nr 39221/98 i 41963/98, § 249, ETPC 2000-VIII).

168. Trybunał zauważa, że państwo belgijskie podjęło już ważkie środki w ramach istotnej reformy systemu opieki zdrowia psychicznego i systemu izolacji, które to środki mogą przyczynić się do wyeliminowania zjawiska przetrzymywania w więzieniu przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne oraz jego konsekwencji (zob. § 77-90 powyżej). Trybunał z uznaniem przyjmuje środki wprowadzone i planowane przez władze krajowe i może tylko zachęcać państwo belgijskie do nieustawania w wysiłkach.

169. Trybunał jest świadom, że konieczne są konsekwentne i długotrwałe wysiłki, by rozwiązać strukturalny problem przewlekłego przetrzymywania osób izolowanych w więziennych skrzydłach psychiatrycznych bez dostosowanego wsparcia terapeutycznego. Nie jest zadaniem Trybunału wskazywanie państwom rozwiązań dotyczących ich polityki związanej z izolacją i wsparciem dla przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne. Z procesów tych wypływają skomplikowane pytania natury prawnej i praktycznej, które wykraczają poza funkcję sądowniczą Trybunału. Niemniej jednak Trybunał podkreśla, że ze względu na niematerialny charakter prawa chronionego art. 3 Konwencji oraz wagę prawa do wolności określonego w art. 5 państwo jest zobowiązane do skonstruowania swojego systemu izolacji przestępców w taki sposób, by zachowana została godność osób pozbawionych wolności (zob. mutatis mutandis – w kontekście przeludnienia w zakładach karnych na gruncie art. 3 – Torreggiani, przytoczony powyżej, § 93).

170. Trybunał zachęca państwo belgijskie zwłaszcza do działania w celu zmniejszenia liczby osób winnych zbrodni lub występków i cierpiących na zaburzenia psychiczne, które są izolowane bez dostosowanego wsparcia terapeutycznego w więziennych skrzydłach psychiatrycznych, w szczególności poprzez zredefiniowanie kryteriów uzasadniających izolację, jak to przewiduje trwająca reforma prawna w Belgii. Tym samym Trybunał z uznaniem przyjmuje cel wpisany obecnie do ustawy, a polegający na zapewnieniu dostosowanego wsparcia terapeutycznego osobie izolowanej w celu jej reintegracji ze społeczeństwem.

c) Procedura, jaką należy stosować w podobnych sprawach

171. Trybunał przypomina, że w wyroku pilotażowym może wypowiedzieć się w przedmiocie procedury, jaką należy stosować we wszystkich podobnych sprawach (zob. mutatis mutandis Broniowski, przytoczony powyżej, § 198, i Xenides-Arestis przeciwko Turcji, nr 46347/99, § 50, 22 grudnia 2005 r.).

172. Jak wskazano powyżej (zob. pkt 159 powyżej), jednym z celów procedury wyroku pilotażowego jest zapewnienie osobom dotkniętym problemem strukturalnym wskazanym w wyroku pilotażowym jak najszybszego naprawienia ich sytuacji na stopniu krajowym.

173. W niniejszym przypadku Trybunał jest zdania, że należy wyznaczyć pozwanemu Rządowi termin dwóch lat na naprawienie sytuacji generalnej, w szczególności poprzez przyjęcie środków wdrażających reformę prawną, a także naprawienie sytuacji skarżących, którzy wnieśli skargi do Trybunału przed wydaniem niniejszego wyroku, oraz ewentualnych skarżących, którzy zwrócą się do Trybunału w przyszłości. W przypadku obecnych i przyszłych skarżących naprawienie tej sytuacji można osiągnąć dzięki środkom doraźnym, które mogą być przedmiotem ugody lub deklaracji jednostronnej, stosowanych zgodnie z właściwymi wymogami Konwencji.

174. W związku z tym w oczekiwaniu na przyjęcie środków naprawczych Trybunał postanawia odroczyć postępowanie we wszystkich analogicznych sprawach na dwa lata od dnia, w którym niniejszy wyrok stanie się ostateczny. Decyzja ta zostaje podjęta bez uszczerbku dla właściwości Trybunału w przedmiocie uznania skargi za niedopuszczalną lub do jej wykreślenia z listy spraw w następstwie ugody zawartej ewentualnie przez strony albo rozstrzygnięcia sprawy przy pomocy innego środka w zastosowaniu art. 37 lub art. 39 Konwencji.

V. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI

175. Jak określono w art. 41 Konwencji,

„Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie”.

A. Szkoda moralna

176. Skarżący żąda 17 500 euro (EUR) z tytułu doznanej szkody niemajątkowej.

177. Rząd zdaje się na osąd Trybunału.

178. Trybunał jest zdania, że skarżący doznał pewnej szkody niemajątkowej z powodu osadzenia w nieodpowiednim zakładzie. Orzekając zgodnie ze swoją władzą dyskrecjonalną, jak określono w art. 41 Konwencji, Trybunał zasądza na jego rzecz kwotę 16 000 EUR z tytułu szkody niemajątkowej (zob. mutatis mutandis Claes, przytoczony powyżej, § 140, i Lankester, przytoczony powyżej, § 104).

B. Odsetki za zwłokę

179. Trybunał uznaje za stosowne ustalić odsetki za zwłokę równe oprocentowaniu kredytu w Europejskim Banku Centralnym powiększonemu o trzy punkty procentowe.

Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE:

1. Uznaje skargę za dopuszczalną;

2. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji;

3. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 1 Konwencji;

4. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 i art. 13 Konwencji w związku z art. 3 Konwencji;

5. Stwierdza, że wyżej przywołane naruszenia art. 3, art. 5 ust. 1, art. 5 ust. 4 i art. 13 w zw. z art. 3 Konwencji wynikają z problemu strukturalnego związanego z osadzeniem w zakładzie karnym przestępców cierpiących na zaburzenia psychiczne bez dostosowanej opieki terapeutycznej;

6. Stwierdza, że pozwane Państwo musi w przypadku wszystkich spraw podobnych do niniejszego przypadku przyjąć odpowiednie środki, aby system izolacji przestępców był zgodny z zasadami dotyczącymi art. 3, art. 5 ust. 1 i 4 oraz art. 13 w zw. z art. 3 Konwencji. Środki te muszą zostać wdrożone w ciągu dwóch lat od dnia, w który niniejszy wyrok stanie się ostateczny;

7. Postanawia odroczyć na okres dwóch lat od dnia, w którym niniejszy wyrok stanie się ostateczny, rozpatrywanie wszystkich skarg wynikających z tych samych problemów generalnych, bez uszczerbku dla uprawnień Trybunału w przedmiocie uznania za niedopuszczalną jakiejkolwiek sprawy tego rodzaju lub przyjęcia do wiadomości ugody zawartej przez strony albo rozstrzygnięcia sprawy przy pomocy innego środka, w zastosowaniu art. 37 lub 39 Konwencji;

8. Stwierdza, że

a) pozwane państwo musi zapłacić w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, kwotę 16 000 EUR (szesnastu tysięcy euro) oraz wszelką kwotę, jaka może być należna z tytułu podatku, za szkodę niemajątkową;

b) od upłynięcia wyżej wspomnianego terminu do momentu płatności od kwot tych będą naliczane odsetki proste równe oprocentowaniu kredytu w Europejskim Banku Centralnym w tym okresie, powiększonemu o trzy punkty procentowe;

8. Oddala w pozostałej części wniosek o słuszne zadośćuczynienie.

Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 6 września 2016 r. w zastosowaniu art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.

Hasan BakırcıIşıl Karakaş
              Zastępca kanclerzaPrzewodnicząca

 

Full & Egal Universal Law Academy