AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KABUL EDİLEBİLİRLİK HAKKINDA KARAR
Başvuru no. 24011/12
Ziya ÇİÇEKÇİ / Türkiye
ve diğer 32 başvuru
(ekteki listeye bakınız)
Başkan,
Julia Laffranque,
Hâkimler,
Ivana Jelić,
Arnfinn Bårdsen,
ve Bölüm Yazı İşleri Müdür Yardımcısı Hasan Bakırcı’nın katılımıyla, 22 Ekim 2019 tarihinde Komite halinde toplanan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (İkinci Bölüm),
29 Mart 2012 tarihinde yapılan yukarıda anılan başvuruları göz önüne alarak,
Davalı Hükümet tarafından ibraz edilen görüşleri ve bu görüşlere cevaben başvuranlar tarafından ibraz edilen görüşleri göz önüne alarak,
Gerçekleştirilen müzakerelerin sonucunda aşağıdaki kararı vermiştir:
OLAYLAR
1. Başvuranlar Türk vatandaşlarıdır. Başvuranlar, Mahkeme nezdinde İstanbul Barosuna kayıtlı avukatlar Ö. Kılıç, A.D. Taşdemir, V. Ok ve O. Yıldız tarafından temsil edilmişlerdir. Başvuranların listesi ekte yer almaktadır.
2. Türk Hükümeti (“Hükümet”) kendi görevlisi tarafından temsil edilmiştir.
Davanın Koşulları
3. Dava konusu olaylar, taraflarca ifade edildiği şekliyle, aşağıdaki gibi özetlenebilir:
4. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi 9. Dairesi hâkimi, 20 Aralık 2011 tarihinde, başvuranların ve diğer şüphelilerin yirmi dört saat boyunca yasal temsilcilerine erişimlerinin engellenmesine ve soruşturmanın sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla yasal temsilcilerinin soruşturma dosyasına erişiminin reddedilmesine hükmetmiştir.
5. Turabi Kışın haricindeki başvuranlar, 20 ve 21 Aralık 2011 tarihlerinde, terör örgütü üyesi oldukları şüphesiyle yakalanmıştır.
6. Üç avukat, 22 Aralık 2011 tarihinde, başvuranların dördü adına İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi Dokuzuncu Dairesine dilekçe sunmuş ve diğerlerinin arasında, soruşturma dosyasına erişim talebinde bulunmuşlardır. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi Dokuzuncu Dairesi, 23 Aralık 2011 tarihinde, söz konusu talepleri reddetmiştir.
7. Başvuranlar, 23 Aralık 2011 tarihinde, İstanbul Cumhuriyet Savcısının huzuruna çıkarılmış ve ilgili savcı, başvuranlara, telefon konuşmalarının dinlenmesine ilişkin kayıtlar ve tanık ifadeleri de dâhil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere, dava dosyasında yer alan her delil unsuru ile ilgili olarak ayrıntılı sorular sormuştur. Başvuranlar, savcıya verdikleri ifadelerinde, avukatları yardımıyla, kendilerine isnat edilen suçlamaların doğruluğunu inkâr etmişlerdir. Başvuranlar, hiçbir yasa dışı faaliyette bulunmadıklarını ileri sürmüşlerdir.
8. Başvuranlar, 24 Aralık 2011 tarihinde, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesinde sorgulanmış ve ilgili mahkeme başvuranların tutuklanmasına karar vermiştir. Başvuranların hepsi hâkimler önünde aleyhlerindeki suçlamaları reddetmiştir.
9. Başvuranların avukatları, 28 ve 29 Aralık 2011 tarihlerinde, Turabi Kışın, Ömer Çelik ve Zeyneb Ceren Kuray hariç olmak üzere başvuranlar adına İstanbul Ağır Ceza Mahkemesine dilekçe sunmuşlardır. Avukatlar, dilekçelerinde, başvuranları tutuklu bulundurmaya dair 24 Aralık 2011 tarihli karara itiraz etmişlerdir. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 2 Ocak 2012 tarihinde, başvuranların itirazlarını reddetmiştir.
10. Bununla beraber, Turabi Kışın, 30 Aralık 2011 tarihinde, terör örgütü üyeliği şüphesiyle yakalanmıştır. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 2 Ocak 2012 tarihinde, söz konusu kişinin tutuklanmasına karar vermiştir.
11. İstanbul Cumhuriyet Savcısı, 27 Nisan 2012 tarihinde, başvuranlar da dâhil olmak üzere kırk dört kişi aleyhinde terörle ilgili suçlamalardan dolayı bir iddianame sunmuştur.
12. Başvuranlar, 16 Kasım 2012 ve 12 Mayıs 2014 tarihleri arasındaki farklı tarihlerde, tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakılmışlardır.
13. Dava dosyasındaki bilgilere göre başvuranlar aleyhindeki ceza yargılamaları, hâlihazırda, yerel mahkemeler önünde derdesttir.
ŞİKÂYETLER
14. Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesi uyarınca, yasa dışı faaliyetlerde bulundukları şüphesine ilişkin herhangi bir somut bir delil ve makul gerekçeler olmaksızın özgürlüklerinden yoksun bırakıldıkları konusunda şikâyetçi olmuşlardır.
15. Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 §§ 2 ve 4 ve 13. maddeleri uyarınca, tutuklanmalarına karşı yaptıkları itirazlarına dair verilen kararın, çekişmeli yargılama ve duruşma olmaksızın verilmesinden şikâyetçi olmuşlardır. Başvuranlar soruşturma dosyasına erişimlerinin engellenmesi nedeniyle tutuklama emrine karşı etkili bir şekilde itirazda bulunamadıklarını ileri sürmüşlerdir. Aynı nedenle, başvuranlar, yakalanma ve tutuklanma nedenleri hakkında bilgilendirilmediklerini de iddia etmişlerdir.
16. Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 § 3 maddesi kapsamında, tutukluluk süresinin aşırı uzun olduğundan şikâyet etmektedirler.
17. Başvuranlar, Sözleşme’nin 10. maddesi kapsamında, gazetecilik faaliyetlerine dayanılarak özgürlüklerinden yoksun bırakıldıkları ve terör örgütüne üye olmakla suçlandıkları hususunda şikâyetçi olmuşlardır. Bununla beraber, başvuranlar, Sözleşme’nin 10. maddesi ile beraber Sözleşme’nin 13. maddesi kapsamında, iç hukukta öngörülen hukuk yollarının etkili olmadığı şikâyetinde bulunmaktadırlar.
18. Son olarak, başvuranlar, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesi kapsamında, somut başvuruya neden olan olayların sonucunda gelirlerinden yoksun bırakıldıkları ve maddi zarara uğradıkları şikâyetinde bulunmaktadırlar.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME
Başvuruların birleştirilmesi
19. Mahkeme, başvuruların konuları bakımından benzer olduklarını göz önünde bulundurarak, bunları tek bir kararda müştereken incelemeyi uygun görmektedir.
Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi kapsamındaki şikâyetler
20. Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 §§ 2 ve 4 ve 13. maddeleri kapsamında, soruşturma dosyasına erişimlerine konulan kısıtlamadan dolayı, tutukluluk kararına dayanak oluşturan delillere itiraz edemediklerinden şikâyetçi olmuşlardır. Başvuranlar, ayrıca, dilekçeleri incelenirken mahkeme önüne çıkarılmadıklarından şikâyetçi olmuşlardır.
21. Hükümet bu iddialara itiraz etmiştir.
22. Dava konusu olayların hukuki açıdan vasıflandırılması hususunda uzman olan Mahkeme, söz konusu şikâyetleri Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi kapsamında incelemeyi uygun görmektedir. Söz konusu madde ilgili olduğu kadarıyla aşağıdaki gibidir:
“4. Yakalama veya tutulma yoluyla özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, tutulma işleminin yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar verilmesi ve, eğer tutulma yasaya aykırı ise, serbest bırakılması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir.”
23. Mahkeme, dava dosyasında, başvuranlar Turabi Kışın’ın, Ömer Çelik’in ve Zeyneb Ceren Kuray’ın tutukluluk kararına itirazda bulunduklarını gösteren hiçbir bulgunun mevcut olmadığını gözlemlemektedir. Dolayısıyla, Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi kapsamındaki şikâyetleri, açıkça dayanaktan yoksun olup, Sözleşme’nin 35 §§ 3 (a) ve 4 maddesi uyarınca reddedilmelidir.
24. Mahkeme, ayrıca, diğer başvuranların 24 Aralık 2011 tarihinde tutuklandıklarını kaydetmektedir. Daha sonra, başvuranlar bu karara itiraz etmiş ve söz konusu itiraz, sonunda, 2 Ocak 2012 tarihinde, İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi tarafından sözlü duruşma yapılmaksızın reddedilmiştir. Buna rağmen, başvuranlar, itirazları incelenmeden dokuz gün önce, yargılamayı yürüten mahkeme huzuruna çıkarılmışlardır. Mahkeme, bu koşullar altında, Sözleşme’nin 5 § 4 maddesi kapsamında, temyiz mahkemesi önünde ilave bir sözlü duruşmanın gerekli olduğunu düşünmemektedir (bk., Altınok/Türkiye, no. 31610/08, § 55, 29 Kasım 2011, ve Ceviz/Türkiye, no. 8140/08, § 49, 17 Temmuz 2012). Sonuç olarak, Mahkeme, başvuruların bu kısmının, açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve Sözleşme’nin 35 §§ 3 (a) ve 4 maddesi uyarınca reddedilmesi gerektiği sonucuna varmaktadır.
25. Soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına ilişkin şikâyet konusunda, Mahkeme, yakalanan ya da tutuklanan kişilerin, özgürlüklerinden mahrum bırakılmalarının, Sözleşme bakımından, “hukuka uygunluk” koşulunun sağlanması için elzem olan esas ve usule ilişkin koşullarla ilgili olarak yeniden inceleme hakkına sahip olduğunu gözlemlemektedir. Tutukluluğa karşı yapılmış bir temyiz başvurusunu inceleyen mahkeme, yargı süreci güvencesini sağlamalıdır. Yargılamalar çekişmeli olmalı ve her zaman taraflar, yani savcı ve tutuklu arasında “silahların eşitliği” ilkesini sağlamalıdır (bk., yukarıda anılan Ceviz, § 41).
26. Mahkeme, somut davada, başvuranların, çoğunlukla, dinlenen telefon görüşmelerine ilişkin kayıtlara ve tanık ifadelerine dayanılarak tutuklandıklarını kaydetmektedir. İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi Dokuzuncu Dairesi hâkimi, 20 Aralık 2011 tarihinde, soruşturmanın sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına karar vermiştir. Ancak, 23 ve 24 Aralık 2011 tarihlerinde, başvuranlar, avukatları nezaretinde, hem Cumhuriyet savcısı hem de hâkimler tarafından sorgulanmışlardır. Bu bağlamda, önce Cumhuriyet savcısı, ardından hâkimler, yukarıda anılan delil unsurları dâhil olmak üzere tüm deliller hakkında başvuranlara detaylı olarak sorular sormuşlar ve soruların içeriği ilgili kayıtlarda çoğaltılmıştır. Ayrıca, başvuranlar, şüpheli oldukları suçlamalar konusunda bilgilendirilmişlerdir. Başvuranlar ifade vermiş ve terörle ilişkili olduklarını inkâr etmişlerdir.
27. Yukarıdaki hususlar ışığında, Mahkeme, başvuranların delillere sınırsız erişim haklarının olmamasına rağmen, yargılama öncesi tutukluluklarının dayanağını oluşturan delillerin esası hakkında yeterli bilgileri oldukları ve dolayısıyla, yargılama öncesi tutukluluğu haklı kılmak için verilen gerekçelere uygun bir şekilde itiraz etme fırsatlarının olduğu kanaatindedir (bk., yukarıda anılan Ceviz, §§ 41-44; Karaosmanoğlu ve Özden, no. 4807/08, § 74, 17 Haziran 2014; Ayboğa ve Diğerleri/Türkiye, no. 35302/08, § 17, 21 Haziran 2016; ve Mehmet Hasan Altan/Türkiye, no. 13237/17, §§ 149-150, 20 Mart 2018).
28. Mahkeme, başvuruların bu kısmının, açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve Sözleşme’nin 35 §§ 3 (a) ve 4 maddesi uyarınca reddedilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.
Diğer başvurular hakkında
29. Başvuranlar, Sözleşme’nin 5 §§ 1 ve 3 maddesi ve 3, 10 ve 13. maddeleri ve Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesi uyarınca, yargılama öncesi tutuklulukları hakkında şikâyette bulunmaktadırlar.
30. Hükümet, başvuranların iç hukuk yollarını tüketmediklerini, zira Anayasa Mahkemesine başvurmuş olmaları gerektiğini ileri sürmüştür.
31. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi önündeki yeni hukuk yolunun temel yönlerini inceleyen Mahkeme, Türkiye Büyük Millet Meclisinin söz konusu mahkemeye, kural olarak, 23 Eylül 2012 tarihinden sonra kesinleşen bütün kararlar bakımından, Sözleşme’yle korunan hak ve özgürlüklerin ihlallerine yönelik doğrudan ve hızlı bir tazmin sağlamasına imkân tanıyan yetkiler verdiğini ve bu hukuk yolunun kullanılması gereken bir hukuk yolu olduğunu belirtmiştir (bk., Uzun/Türkiye, (k.k.), no. 10755/13, §§ 68-71, 30 Nisan 2013).
32. Mahkeme, ayrıca, Anayasa Mahkemesi’nin zaman bakımından yetkisinin (ratione temporis) 23 Eylül 2012 tarihinde başladığını ve daha önce verilen kararlardan açık olduğu üzere, Anayasa Mahkemesi’nin zaman bakımından yetkisinin, ihlalin bireysel başvuru hakkı getirilmeden önce başlamış ve bu tarihten sonra devam etmiş olması durumlarını kapsadığını kabul ettiğini kaydetmektedir.
33. Somut davada, başvuranların yargılama öncesi tutukluluğu, 24 Aralık 2011 ve 2 Ocak 2012 tarihlerinde başlamış ve serbest bırakıldıkları 16 Kasım 2012 ve 12 Mayıs 2014 tarihleri arasındaki çeşitli tarihlerde sona ermiştir. Bu doğrultuda, 23 Eylül 2012 tarihinden önceki süre de dâhil olmak üzere başvuranların tutukluluğu, Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisi kapsamına girmiştir (bk., Koçintar/Türkiye (k.k.), no 77429/12, §§ 15-26, 39, 1 Temmuz 2014 ve Levent Bektaş / Türkiye, no. 70026/10, §§ 40-42, 16 Haziran 2015).
34. Sonuç olarak, Mahkeme, Hükümetin ilk itirazını dikkate alarak, söz konusu şikâyetlerin, Sözleşme’nin 35 §§ 1 ve 4 maddesi uyarınca iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması nedeniyle reddedilmesi gerektiği kanaatine varmıştır.
Bu gerekçelerle, Mahkeme, oy birliğiyle,
Başvuruların birleştirilmesine;
Başvuruların kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.
İşbu karar İngilizce olarak tanzim edilmiş olup; 21 Kasım 2019 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.
Hasan BakırcıJulia Laffranque
Yazı İşleri Müdür YardımcısıBaşkan
Ek
No.
Başvuru no.
Başvuran
Doğum tarihi
Yakalanma tarihi
Tutuklanma tarihi
Tutuksuz yargılanma tarihi
24011/12
Ziya ÇİÇEKÇİ
10.05.1974
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
54594/12
Dilek DEMİRAL
01.01.1977
20.12.2011
24.12.2011
03.03.2014
55669/12
Sibel GÜLER
12.07.1977
20.12.2011
24.12.2011
03.03.2014
46515/13
Yüksel GENÇ
20.06.1973
20.12.2011
24.12.2011
12.05.2014
46516/13
Nurettin FIRAT
02.03.1982
20.12.2011
24.12.2011
12.05.2014
46517/13
Ramazan PEKGÖZ
30.05.1979
20.12.2011
24.12.2011
12.05.2014
46518/13
Turabi KİŞİN
12.09.1965
30.12.2011
02.01.2012
12.05.2014
46520/13
Nevin ERDEMİR
10.12.1976
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46521/13
Ayşe OYMAN
05.07.1978
20.12.2011
24.12.2011
03.03.2014
46523/13
Zuhal TEKİNER
09.09.1980
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
46524/13
Fatma KOÇAK
01.01.1975
20.12.2011
24.12.2011
27.09.2013
46525/13
Kenan KIRKAYA
05.03.1979
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46526/13
Ertuş BOZKURT
04.03.1985
20.12.2011
24.12.2011
12.05.2014
46527/13
Mazlum ÖZDEMİR
10.03.1979
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46528/13
Semiha ALANKUŞ
01.01.1966
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46529/13
Nilgün YILDIZ
30.08.1986
21.12.2011
24.12.2011
06.12.2013
46530/13
Sadık TOPALOĞLU
09.04.1985
20.12.2011
24.12.2011
26.04.2013
46531/13
Ömer ÇELİK
25.10.1982
20.12.2011
24.12.2011
19.06.2013
46532/13
Cağdaş KAPLAN
28.06.1986
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
46534/13
Oktay CANDEMİR
15.03.1976
20.12.2011
24.12.2011
16.11.2012
46535/13
Pervin YERLİKAYA BABİR
08.04.1982
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
46536/13
Çiğdem ASLAN
20.03.1984
20.12.2011
24.12.2011
16.11.2012
46537/13
İrfan BİLGİÇ
16.03.1987
20.12.2011
24.12.2011
27.09.2013
46538/13
Haydar TEKİN
23.06.1969
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46539/13
Ömer ÇİFTÇİ
18.09.1986
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
46540/13
Selahattin ASLAN
10.01.1980
21.12.2011
24.12.2011
19.06.2013
46541/13
Safet ORMAN
01.08.1991
20.12.2011
24.12.2011
11.02.2013
46542/13
Mehmet Emin YILDIRIM
25.08.1973
21.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46543/13
Zeyneb Ceren KURAY
10.02.1978
20.12.2011
24.12.2011
26.04.2013
46544/13
İsmail YILDIZ
01.04.1981
20.12.2011
24.12.2011
08.02.2013
46545/13
Davut UÇAR
01.08.1971
20.12.2011
24.12.2011
12.05.2014
46546/13
Hüseyin DENİZ
08.08.1966
20.12.2011
24.12.2011
26.03.2014
46547/13
Nahide ERMİŞ
12.04.1977
20.12.2011
24.12.2011
14.01.2014
Full & Egal Universal Law Academy