Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-2-273 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-15/261-89
Karar Tarihi : 10.03.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat 10
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Ümit Nevruz ÖZDEMİR, Hatice YAVUZ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Tarsus İmar Ticaret Ltd. Şti.
Tozkoparan Zahit Mah. Kasım Gülek Bulvarı
Belediye Tesisleri Tarsus/Mersin
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - Çimsa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Kısıklı Cad. No:4 Sarkuysan - Ak İş Merkezi S Blok
Altunizade/İstanbul 20
E. DOSYA KONUSU: Çimsa Çimento San. ve Tic. A.Ş.'nin çimentoya herhangi
bir gerekçe göstermeden zam yaparak hazır beton üreticilerini zor duruma
düşürdüğü iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle;
- 2004 yılından itibaren Mersin ili Tarsus ilçesinde hazır beton üretimi yaptıkları,
- Kuruldukları günden beri, çimentoda keyfi zamlara maruz kaldıkları,
- Çimsa Çimento Sanayi ve Tic. A.Ş. (Çimsa)’nin son olarak fabrika çıkışı (…) TL
olan çimento fiyatını (…) TL’ye çıkardığı ve bu fiyat artışına ilişkin bir gerekçe
göstermediği,
- Yapılan söz konusu zam için bir neden olmamasına rağmen, Çimsa’ya ait hazır 30
beton tesislerinden daha fazla hazır beton döktükleri için, Çimsa’nın bu şekilde
önlerini kesme amacı taşıdığına inandıkları
ifade edilmekte ve 4054 sayılı Kanun kapsamında gerekli yaptırımların
uygulanması talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 02.11.2010 tarih ve 8332 sayı ile giren
başvuru üzerine yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 02.12.2010 tarih, 2010-
2-273/ İİ-10-372.ÜNÖ sayılı İlk İnceleme Raporu, 8.12.2010 tarih ve 10-76 sayılı
Kurul toplantısında görüşülerek, önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili
karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda hazırlanan 28.02.2011 tarih ve 2010-2-
273/ÖA-11-372.ÜNÖ sayılı Önaraştırma Raporu, 02.03.2011 tarih ve 40
REK.0.06.00.00-110.01.03/108 sayılı Başkanlık Önergesi ile 11-15 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da; Çimsa tarafından gerçekleştirdiği
iddia edilen eylemlerin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6.
maddesi kapsamında ihlâl olarak değerlendirilemeyeceği, dolayısıyla anılan
11-15/261-89
2
teşebbüs hakkında aynı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
Dosya kapsamında raportörlerce, başvuru konusu iddialara ilişkin daha ayrıntılı
bilgi alabilmek amacıyla Tarsus İmar Ticaret Ltd. Şti. (Tarsus İmar)’nin Müdürü ile 50
yapılan görüşmede özetle; kendilerinin hâlihazırda Çimsa’dan çimento tedarik
etmeye devam ettikleri, Tarsus ilçesine Çimsa dışında Adana Çimento Sanayi
T.A.Ş. (Adana Çimento)’nin torbalı çimento satışı yaptığı, Tarsus’ta hazır beton
sektöründe beş teşebbüsün faaliyet gösterdiği, anılan sektörde kendilerinin %(…)-
(…), Çimsa’nın %(…)-(…), Adana Çimento’nun ise %(…)-(…) civarında pazar
payına sahip olduğu ifade edilmiştir.
I.1.Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüs: Çimsa1
Sabancı Grubu bünyesinde faaliyet gösteren Çimsa’nın Mersin, Kayseri, Eskişehir
ve Niğde’de entegre çimento fabrikası, Ankara’da ise çimento öğütme ve
paketleme tesisi bulunmaktadır. Ayrıca Çimsa’nın Sakarya, Bursa, Bilecik, Kütahya, 60
Eskişehir, Antalya, Mersin, Karaman, Osmaniye, Adana, Kahramanmaraş, Kayseri,
Niğde, Aksaray, Nevşehir ve Konya illerinde hazır beton tesisi bulunmaktadır.
Yapılan incelemede Mersin ilinde Çimsa’ya ait Mersin merkez ilçede üç, Erdemli
ilçesinde iki, Silifke ve Tarsus ilçelerinde ise birer adet olmak üzere toplam yedi
hazır beton tesisinin faaliyet gösterdiği tespit edilmiştir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1.İlgili Ürün Pazarı
Çimento temel olarak beyaz çimento ve gri çimento olmak üzere iki ana ürün
grubuna ayrılmaktadır. Gri çimento, inşaat ve alt yapı sektörünün en büyük
girdilerinden birisi durumundadır. Beyaz çimento ise daha çok yapıştırıcı ve derz 70
dolgu malzemeleri, mimari ve dekoratif betonlar, prefabrik dış cephe panelleri,
prekast elemanları üretiminde kullanılmaktadır. Bu bakımdan beyaz çimentonun
kullanım alanı ve miktarı gri çimentoya oranla çok azdır. Beyaz ve gri çimentonun
(özellikle bunların girdisi konumundaki klinkerin) üretim süreçleri birbirinden ayrı
yürütülmekte olup, bunların arz ve talep bakımından ikame olması söz konusu
değildir. Bu bakımından bu iki çimento türünün ayrı pazarlar olarak ele alınması
gerekmektedir.
Çimento türleri ile ilgili bir diğer ayrım ise “torbalı” ve “dökme” olmak üzere
pazarlama yöntemi açısından yapılmaktadır. Ayrıca, içerisindeki katkı maddesine
göre de çeşitli ürün gruplarına (PKÇ 32,5, PÇ 42,5 gibi) ayrılmaktadır. Ancak, gri 80
çimento üreten bir tesisin belirtilen tüm ürünleri üretebilmesi, yani söz konusu
ürünlerin arz bakımından birbirine ikame olması nedeniyle, alt pazar tanımı
yapılması gerekli görülmemiştir.
Hazır beton ise; belirli oranlarda çimento, doğal veya yapay agrega, su ve belli
katkı malzemelerinin mikserle karıştırılması yöntemiyle üretilen ve üreticiye taze
beton olarak sunulan bir inşaat malzemesidir. Hazır beton ürünleri, kullanım
amaçları bakımından C14, C16, C18, C20, C25 ve C25+ gibi alt kategorilere
ayrılabilmekle birlikte türler arasında yüksek arz ikamesi bulunmaktadır.
1 Çimsa’nın internet sitesinden faydalanılmıştır.
11-15/261-89
3
Dosya bakımından ilgili ürün pazarları, başvuru konusu iddiaların yönelik olduğu
“çimento pazarı” ve “hazır beton pazarı” olarak belirlenmiştir. 90
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
I.2.2.1.Çimento Pazarı Bakımından
Bilindiği gibi çimentonun yükte ağır pahada hafif niteliği, çimentonun ekonomik
olarak satılabildiği bölgeyi sınırlandırmakta, bu bölgeyi büyük ölçüde nakliye
masraflarının ürünün fiyatına ve/veya toplam maliyetine oranı belirlemektedir. Bu
bölgenin dışına çimento satılması, nakliye masraflarını artırmakta, bu da kârlılığı
ortadan kaldırabilmektedir. Bu nedenle, çimento sektörünü konu alan rekabet
hukuku incelemelerinde ilgili coğrafi pazar, fabrikanın bulunduğu yerden 250-300
km ile çevrelenen bölge dikkate alınarak bölgesel seviyede belirlenmektedir.
İlgili coğrafi pazarın bölgesel seviyede belirlendiği bu gibi durumlarda, incelenen 100
bölgeler arasında ürün giriş çıkışını ele alan Elzinga-Hogarty testi, ilgili coğrafi
pazarı tespit etmekte kullanılan yöntemlerden biridir. Elzinga-Hogarty testinin genel
mantığı şu şekildedir: eğer belli bir coğrafi pazara dışarıdan girişler (ithalat) ve o
bölgeden dışarıya çıkışlar (ihracat) az oluyorsa, o bölgede ilgili ürünün fiyatı diğer
bölgelerden bağımsız olarak tespit edilebilecektir. Bu durumda bu bölge, ilgili
coğrafi pazar olarak tanımlanabilecektir.
Rekabet Kurulu da, özellikle çimento sektörüne yönelik çeşitli kararlarında söz
konusu testi detaylı bir biçimde ele alarak coğrafi pazarı tanımlamıştır.
Elzinga-Hogarty testi, nakliye bilgilerine dayalı iki ölçüte dayanmaktadır:
1) Bir bölgeye girişlerin aynı bölgedeki satışlara oranı, LIFO, 110
2) Bir bölgeden çıkışların aynı bölgedeki üretime oranı, LOFI.
Bu iki değerin yüksek seviyelerde çıkması, incelenen bölgenin coğrafi pazarı
oluşturduğunu göstermektedir.2 Bu çerçevede, LİFO ve LOFİ aşağıdaki şekilde
hesaplanmaktadır.
LIFO= ( Üretim(P)-İhracat(X) ) / Tüketim(C) (1)
Tüketim; üretimden ihracatın çıkarılması, ithalatın (M) eklenmesi ve mal stokundaki
(I) değişimin çıkarılmasıyla elde edilmektedir. Bir başka ifadeyle,
C= P-X+M-ΔI (2)
Mal stokları sabit olduğu durumlarda, (2) nci denklemin (1) inciye konulmasıyla
aşağıdaki eşitlik elde edilmektedir: 120
LIFO= 1-(M/C) (3)
LOFI’nin formüle edilmiş hali ise şu şekildedir:
LOFI= (P-X)/P
(2) nolu eşitlik kullanıldığında LOFI,
LOFI=1-(X/P) (4)
şeklinde elde edilmektedir.
2 Komisyon’un uygulamalarında %85 LİFO ve LOFİ değerleri yeterince yüksek kabul edilmiş ve bu
değerlerin meydana getirdiği bölge, ilgili coğrafi pazar olarak değerlendirmeye alınmıştır.
11-15/261-89
4
Gerçekleştirildiği iddia edilen eylem 4054 sayılı Kanun kapsamında
değerlendirilmesi bakımından ilgili coğrafi pazarın belirlenmesi büyük önem
taşımaktadır. Rekabet Kurulu’nun daha önceki kararları çerçevesinde uygulanan
Elzinga-Hogarty testini sonuçlarına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir. 130
Tablo 1: LİFO ve LOFİ oranları3
İLLER LİFO Oranları (%) LOFİ Oranları (%)
Mersin 66 47
Mersin + Adana 63 36
Mersin + Adana + Hatay 68 60
Mersin + Adana + Hatay + Osmaniye 69 68
Mersin + Adana + Hatay + Osmaniye + Gaziantep 77 86
Mersin + Adana + Hatay + Osmaniye + Gaziantep +
Kahramanmaraş 94 91
Kaynak: Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği (TÇMB)
Tablodan da görüldüğü üzere, coğrafi pazar başvuruya konu Mersin ili olarak ele
alındığında o bölgedeki üretimin tüketimi karşılama oranını gösteren LİFO ve o
bölgedeki üretimin ne kadarının yine o bölge içinde satıldığını gösteren LOFİ
değerleri eşik değerlerinden düşük çıkmaktadır. LİFO değerinin düşük çıkması
Mersin’e diğer illerden önemli miktarda çimento girmesinden, LOFİ değerlerinin
düşük çıkması ise Mersin’den diğer illere yüksek miktarda çimento satılmasından
kaynaklanmaktadır. Mersin ilinin ve daha sonraki aşamalarda eklenen illerin yüksek
miktarda satış yaptığı ve bu illere yüksek miktarda satış yapan illerin analize 140
eklenmesi işlemine, LOFİ ve LİFO değerleri belirlenen eşik değerlerine ulaşıncaya
kadar devam edilmiştir.
Sonuç olarak, dosya açısından çimento pazarına ilişkin coğrafi pazar “Mersin,
Adana, Hatay, Osmaniye, Gaziantep ve Kahramanmaraş illeri” olarak
tanımlanmıştır.
I.2.2.2.Hazır Beton Pazarı Bakımından
Hazır beton kısa süre içinde kullanılma zorunluluğu olan, stoklanamayan, yüksek
taşıma maliyetleri olan ve belirli bir sürenin geçmesi halinde kullanılabilmesi için
gerekli özellikleri kaybeden, uzun mesafeli taşınması hem teknik hem de ekonomik
açıdan mümkün olmayan bir üründür. Bu özellikleri ve yüksek taşıma maliyetleri 150
nedeniyle, hazır beton, üretildiği santralden yaklaşık 50 km uzaklığa kadar
taşınabilmektedir. Öte yandan, 50 km’lik mesafe kriteri her durumda geçerli
değildir. Bu mesafe, yol, iklim ve doğal koşullara göre artabilmekte veya
azalabilmektedir. Bu noktada, betonun tesiste transmiksere yüklenmesi, tesisten
transmikser ile inşaat alanına ulaştırılması, müşteri tarafından teslim alınması ve
pompa aracılığıyla kalıba yerleştirilmesinde geçen sürenin hazır betondaki kıvam
ve işlenebilirlik kayıplarının önlenebilmesinde kritik eşik olan iki saatlik sürenin
altında olması gerektiğinin de dikkate alınması gerekmektedir.
Dolayısıyla ilgili coğrafi pazarın belirlenmesinde esas alınacak kriter temel olarak,
hazır betonun yukarıda önemle üzerinde durulan en fazla 2 saat içinde tüketilme 160
3 TÇMB tarafından 2010 yılı verilerinin henüz hazır olmadığının ifade edilmesi üzerine, 2009 yılı
verileri dikkate alınmıştır.
11-15/261-89
5
zorunluluğu ve yaklaşık 50 km mesafeye kadar taşınabiliyor olma özellikleridir.
Mevcut dosya özelinde ise önaraştırma konusu iddiaların Mersin ili Tarsus ilçesinde
gerçekleştiği ileri sürülmekle beraber dosya konusu iddiaların değerlendirilmesinde
hazır beton pazarına ilişkin kesin bir ilgili coğrafi pazar tanımının yapılmasına gerek
olmadığı sonucuna varılmıştır.
I.3. Yapılan Tespitler ve Değerlendirme
Başvuruda, hazır beton ve çimento sektöründe faaliyet gösteren Çimsa’nın çimento
fiyatlarına gerekçe göstermeden zam yaptığı iddia edilmektedir. Ayrıca, söz konusu
zammın, başvuru sahibinin Çimsa’ya ait hazır beton tesislerinden daha fazla hazır
beton dökmesi nedeniyle başvuru sahibinin işlerini sekteye uğratma amacı taşıdığı 170
da ileri sürülmektedir. Bu bağlamda, iddianın 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi
kapsamında fiyat sıkıştırması çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği anlaşılmıştır.
Fiyat sıkıştırması, dikey bütünleşik ve üst pazarda hâkim durumda bulunan bir
teşebbüsün, bu pazarda üretimini kontrol ettiği girdinin toptan fiyatı ve bu girdiden
üretilen alt pazar ürününün fiyatı arasındaki marjı, bu fiyatların düzeyinde
değişiklikler yaparak kısması sonucunda oluşmaktadır. Teşebbüsün bu uygulaması
sonucunda ise, alt pazardaki mevcut veya potansiyel rakiplerin azalan marj
karşısında makul derecede kâr elde ederek pazarda teşebbüs ile rekabet
edebilmesi olanaksız hale gelmektedir. Teşebbüs, üst pazar fiyatını yükselterek, alt
pazar fiyatını düşürerek veya her ikisini aynı anda uygulayarak fiyat sıkıştırmasına 180
yol açabilmektedir.
Rekabet Kurulu 19.11.2008 tarih ve 08-65/1055-411 sayılı kararında fiyat
sıkıştırmasının unsurlarını:
Teşebbüsün öncelikle, bir üretim/hizmet zincirinde birbiriyle bağlantılı üst ve
alt pazarda (toptan ve perakende pazarda) faaliyeti olacak şekilde dikey
bütünleşik yapıda olması ve tek bir ekonomik bütünlüğü teşkil etmesi,
Söz konusu teşebbüsün toptan pazardaki girdinin üretiminde/sunumunda
tekele yaklaşan pazar gücüne sahip olacak şekilde hâkim durumda
bulunması,
Toptan pazardaki girdinin perakende pazarda teşebbüsün kendisi ve 190
rakiplerinin üretim yapabilmeleri ve rekabet edip pazarda kalabilmeleri için
zorunlu nitelik taşıması, bir başka deyişle, söz konusu girdinin üst pazarda
yakın ikamesinin (alternatifinin) bulunmaması ve daha düşük bir maliyetle
kısa sürede üretilmesinin mümkün olmaması,
Toptan ve perakende fiyat arasındaki marjın teşebbüsün veya teşebbüs
kadar etkin bir rakibin alt pazarda kâr elde edemeyeceği ve uzun dönemde
pazarda kalamayacağı kadar düşük belirlenmesi, bir başka deyişle,
teşebbüsün rakipleri gibi aynı toptan fiyatı açıktan ödemek zorunda kalması
durumunda alt pazarda kârlı bir şekilde faaliyet gösteremeyecek olması,
Teşebbüsün fiyat sıkıştırmasına neden olan davranışı sonunda perakende 200
pazarda rekabetin kısıtlanması, teşebbüsün fiyat sıkıştırmasına neden olan
fiyatlama politikasına ilişkin objektif gerekçelerinin bulunmaması
olarak sıralamıştır. Dosya konusu şikâyet bu unsurlar üzerinden değerlendirilmiştir.
Çimento, hazır betonun en temel hammaddelerinden biridir. Hazır betonun sınıfına
bağlı olarak değişmekle birlikte hazır beton maliyetinin yaklaşık %40’ı çimentodan
11-15/261-89
6
kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda, çimento pazarı ile hazır beton pazarı arasında
bir üst pazar alt pazar ilişkisinden söz etmek mümkündür. Çimsa, hem üst pazar
olan çimento pazarında hem de alt pazar olan hazır beton pazarında faaliyet
göstermektedir. Dolayısıyla, ilk unsurun karşılandığı görülmektedir.
Hem Kanun’un 6. maddesinin uygulanabilmesi hem de bir eylemin fiyat sıkıştırması 210
olarak değerlendirilebilmesi için öncelikle fiyat sıkıştırması yapan teşebbüsün alt
pazar için girdinin sağlandığı üst pazarda hâkim durumda bulunması
gerekmektedir. Bu nedenle, öncelikle Çimsa’nın belirlenen ilgili pazarda hâkim
durumda olup olmadığı değerlendirilecektir. Aşağıdaki tabloda Mersin, Adana,
Hatay, Osmaniye, Gaziantep ve Kahramanmaraş illeri çimento pazarında faaliyet
gösteren teşebbüslerin 2009 yılı satış miktarları ve pazar payları yer almaktadır:
Tablo 2: Çimento Pazarında 2009 Yılı Satış Miktarları ve Pazar Payları
Teşebbüs Satış Miktarı (ton) Pazar Payı (%)
Çimsa (…) (…)
Adana (…) (…)
Kipaş (…) (…)
Narlı (…) (…)
Gaziantep (…) (…)
Diğer (…) (…)
Toplam tüketim (…) (…)
Tablodan çimento pazarında Çimsa’nın yaklaşık olarak %(…) oranında bir pazar
payına sahip olduğu görülmektedir. İlgili pazarda rakiplerin pazar payları dikkate
alındığında, Çimsa’nın üst pazar olan çimento pazarında hâkim durumda olduğu 220
sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Bu çerçevede, fiyat sıkıştırmasının diğer
unsurlarının değerlendirilmesine gerek görülmemiş ve gerçekleştirildiği iddia edilen
eylemin, 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında ihlâl olarak
değerlendirilemeyeceği kanaatine ulaşılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara
yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına
gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy