CZERSKI v. POLAND - [Polish Translation] by the Polish Ministry of Justice

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

SEKCJA PIERWSZA

DECYZJA

Skarga nr 50170/14
Krzysztof Jan CZERSKI
przeciwko Polsce

Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja pierwsza), zasiadając 30 stycznia 2024 r. jako Komitet w składzie:

 Ivana Jelić, Przewodnicząca,
 Krzysztof Wojtyczek,
 Erik Wennerström, sędziowie,
oraz Attila Teplán, p.o. Zastępcy Kanclerza Sekcji,

mając na uwadze:

skargę (nr 50170/14) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesioną do Trybunału w dniu 7 lipca 2014 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela polskiego Krzysztofa Jana Czerskiego („skarżący”), który urodził się w 1961 r., przebywa w areszcie śledczym we Włocławku i był reprezentowany przez p. J. Gutkowskiego, prawnika praktykującego w Warszawie;

decyzję o zakomunikowaniu sprawy rządowi polskiemu („Rząd”), reprezentowanemu przez jego pełnomocnika, p. J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych;

uwagi Rządu;

po naradzie postanawia, co następuje:

PRZEDMIOT SPRAWY

1.  Sprawa dotyczy kwestii tego, czy postępowanie karne przeciwko skarżącemu było rzetelne, biorąc pod uwagę, że na etapie postępowania sądowego nie miał on możliwości przesłuchania lub spowodowania przesłuchania współoskarżonego, którego wyjaśnienia były decydujące dla jego skazania. Porusza kwestie dotyczące art. 6 ust. 1 i 3 Konwencji.

2.  Skarżącemu zarzucono popełnienie pięciu przestępstw „narkotykowych”, polegających na: (i) kierowaniu zorganizowaną grupą przestępczą mającą na celu wytwarzanie i wprowadzanie do obrotu narkotyków w latach 2003–2004, (ii) zlecaniu innym członkom grupy wytwarzania różnych narkotyków w 2004 r. oraz (iii) posiadaniu 1 693 g (1,693 kg) kokainy ujawnionej w jego miejscu zamieszkania w dniu jego zatrzymania w 2010 r.

3.  W odniesieniu do udziału i kierowniczej roli skarżącego w grupie zarzuty oparte były na wyjaśnieniach współpodejrzanego (G. C.), innego członka grupy, który zgłosił się na policję i w serii szczegółowych przesłuchań opisał działalność przestępczą grupy.

4.  G. C. wyjaśnił, że sam skarżący nie uczestniczył w procesie wytwarzania, ale od samego początku pełnił rolę kierowniczą. Żaden inny świadek ani współoskarżony nie obciążył skarżącego w tym zakresie.

5.  W trakcie postępowania przygotowawczego, w okresie od 26 listopada 2008 r. do 19 października 2010 r., G.C. był przesłuchiwany co najmniej 24 razy przez funkcjonariuszy Policji i prokuratorów. Składał wyjaśnienia podczas przesłuchań indywidualnych, konfrontacji z innymi podejrzanymi oraz eksperymentów procesowych polegających na wskazaniu miejsc wytwarzania narkotyków.

6.  W dniu 16 marca 2010 r. przeprowadzono konfrontację skarżącego z G. C. Skarżący, który w tym czasie miał już obrońcę, wyraźnie stwierdził, że nie ma nic przeciwko udziałowi w konfrontacji bez obecności obrońcy. Wcześniejsze wyjaśnienia G. C. zostały odczytane i potwierdzone przez tego podejrzanego. Obaj podejrzani potwierdzili, że się znają. Skarżący nie zgłosił żadnych uwag i odmówił odpowiedzi na jakiekolwiek pytania. Nie zadał G. C. żadnych pytań. Protokół konfrontacji nie wskazuje, by G. C. odmówił odpowiedzi na pytania skarżącego.

7.  Obrońca skarżącego zapoznał się z aktami postępowania przygotowawczego i został upoważniony do przekazania kserokopii skarżącemu.

8.  Podczas procesu G. C. zgodził się odpowiadać na pytania prokuratora, swojego obrońcy i sądu. Odmówił odpowiedzi na pytania współoskarżonych i ich obrońców. Jego wyjaśnienia zostały odczytane przez sąd i potwierdzone przez oskarżonego na terminach rozprawy w dniach 21 lipca i 16 sierpnia 2011 r., podczas których G.C. nie złożył żadnych nowych wyjaśnień i nie zadano mu żadnych pytań.

9.  Skarżący składał wyjaśnienia w sądzie w dniu 21 października 2011 r. Nie przyznał się do popełnienia zarzucanych czynów i zaprzeczył wszystkim stawianym mu zarzutom. Stwierdził, że G. C. to osoba uzależniona, kłamca i manipulant. Zgodnie z zarzutami stawianymi G. C. przez innych oskarżonych skarżący uznał wyjaśnienia G. C. za pomówienie mające na celu poprawę jego własnej sytuacji.

10.  W dniu 5 grudnia 2011 r. G. C. złożył wyjaśnienia przed sądem i odniósł się do wyżej wymienionych zarzutów. Stwierdził również, że nie chce odpowiadać na pytania obrońców współoskarżonych, powołując się na wcześniejsze negatywne doświadczenia w innych postępowaniach. Sąd nie zadał mu żadnych pytań.

11.  Uzyskano kilka opinii biegłych. Psychiatrzy zdiagnozowali u G. C. uzależnienie od alkoholu, historię nadużywania amfetaminy i dyssocjalne zaburzenie osobowości. Stwierdzili jednak, że nie jest chory psychicznie i nie ma potrzeby przeprowadzania dalszych badań mających na celu ustalenie, czy mówił prawdę. Biegli chemicy potwierdzili, że substancje znalezione w miejscach wskazanych przez G. C. (zob. pkt 5 powyżej) pozostały po reakcjach chemicznych wykorzystywanych do produkcji narkotyków opisanych przez tego oskarżonego.

12.  W dniu 15 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy Warszawa – Praga
w Warszawie uznał skarżącego winnym popełnienia zarzucanych mu czynów i wymierzył mu karę łączną 12 lat pozbawienia wolności oraz karę 100 000 złotych (PLN) (około 24 000 euro (EUR)). G. C. został skazany za siedem przestępstw związanych z narkotykami, w tym udział w zorganizowanej grupie przestępczej, a także przygotowywanie i wytwarzanie znacznych ilości narkotyków. Korzystając z instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary ze względu na współpracę z władzami (art. 60 §§ 3 i 5 polskiego kodeksu karnego), sąd skazał go na karę łączną 4 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 8 lat tytułem próby oraz grzywnę w wysokości 2 000 PLN (480 EUR).

13.  Sąd wyraźnie stwierdził, że wyjaśnienia G. C. stanowiły „podstawowy dowód” przeciwko wszystkim oskarżonym. Z tego względu sąd zdecydował się przytoczyć je in extenso celem „wykazania ich wiarygodności w wymiarze wewnętrznym, a mianowicie wewnętrznej spójności, logiczności, konsekwencji i stanowczości” (streszczenie wyjaśnień G. C. liczy 67 stron, a ich ocena – 11 stron z ogólnej liczby 134 stron uzasadnienia). Sąd szczegółowo odniósł się do zarzutów dotyczących stanu psychicznego G. C. i w świetle zgromadzonych opinii biegłych uznał, że nie podważyły one jego wiarygodności. Sąd zauważył, że wyjaśnienia G. C. co do miejsc, reakcji chemicznych i metod wytwarzania narkotyków zostały potwierdzone stosownymi opiniami biegłych. Sąd zważył wreszcie, że G. C. wyraźnie wskazywał ilekroć czegoś nie pamiętał i nie tylko nie umniejszał swojej roli w grupie, lecz sam się obciążył, podczas gdy pozostali oskarżeni jedynie zaprzeczali jego zarzutom i składali wyjaśnienia „oderwane od logiki i zasad doświadczenia życiowego”.

14.  Skarżący złożył apelację. Powołując się na art. 6 Konwencji zarzucił, że jego skazanie opierało się wyłącznie na wyjaśnieniach G. C., którego nie mógł przesłuchać przed sądem ani którego przesłuchania nie mógł spowodować. Ponadto zarzucił, że sąd pierwszej instancji nie dopuścił jako dowodu niektórych opinii psychologicznych dotyczących G. C., uzyskanych w innych postępowaniach i rzekomo podważających jego wiarygodność.

15.  G. C. nie wniósł apelacji.

16.  Sąd Apelacyjny w Warszawie z urzędu uzupełnił materiał dowodowy o opinie biegłych psychologów przywołane przez skarżącego. W dniu 7 grudnia 2012 r. zmniejszył wymiar kary skarżącego do 10 lat pozbawienia wolności i 80 000 PLN (19 200 EUR) grzywny.

17.  Skarżący złożył kasację, zarzucając w szczególności sądowi apelacyjnemu niewezwanie jednego z jego obrońców na rozprawę apelacyjną. Sąd Najwyższy uwzględnił kasację i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

18.  W dniu 16 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny zmniejszył wymiar kary orzeczonej wyrokiem sądu pierwszej instancji w taki sam sposób jak poprzednio (zob. pkt 16 powyżej), stwierdziwszy, że ilość narkotyków wytworzonych przez grupę była mniejsza niż ustalono w pierwszej instancji. Sąd apelacyjny zauważył, że wyjaśnienia G. C. wymagały dogłębnej i ostrożnej oceny. Odnosząc się do zarzutów dotyczących niemożności przesłuchania lub spowodowania przesłuchania G. C. przez skarżącego, sąd zauważył, że przeprowadzono konfrontację skarżącego z jego oskarżycielem w trakcie śledztwa. Po dokonaniu szczegółowej oceny dodatkowych opinii psychologicznych sąd uznał, że nie podważają one wiarygodności G.C.

19.  W dniu 7 maja 2014 r. Sąd Najwyższy, uwzględniając inter alia art. 6 Konwencji, oddalił kasację skarżącego jako oczywiście bezzasadną.

20.  Skarżący zarzucił, na podstawie art. 6 ust. 1 i 3 lit. d Konwencji, że jego skazanie opierało się w decydującym na zeznaniach świadka, którego nie mógł przesłuchać ani którego przesłuchania nie mógł spowodować.

OCENA TRYBUNAŁU

Zarzucane naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. d Konwencji

21.  Zarzuty skarżącego obejmują jego skazanie za wszystkie zarzucane mu czyny. Jednakże zarzut posiadania kokainy (zob. pkt 2 powyżej) został oparty na dowodach rzeczowych ujawnionych na jego posesji, a nie na wyjaśnieniach złożonych przez G. C. Skarżący nie podniósł żadnych innych zarzutów dotyczących skazania za ten czyn.

W związku z tym, w zakresie, w jakim skarga dotyczy skazania go za posiadanie kokainy, skarga ta jest niedopuszczalna na podstawie art. 35 ust. 3 lit. a jako w sposób oczywisty nieuzasadniona i musi zostać odrzucona na podstawie art. 35 ust. 4 Konwencji.

22.  Trybunał przypomina, że ogólne zasady dotyczące przesłuchiwania nieobecnych świadków i korzystania przez sądy z zeznań złożonych przez tych świadków, określające trzyczęściowy test, zostały podsumowane w sprawach Schatschaschwili przeciwko Niemcom ([WI], nr 9154/10, pkt 100–31, ETPC 2015, Al‑Khawaja i Tahery przeciwko Zjednoczonemu Królestwu ([WI], nr 26766/05 i 22228/06, pkt 118–47, ETPC 2011 oraz Kuchta przeciwko Polsce (nr 58683/08, pkt 44–49, 23 stycznia 2018 r.).

(a)   Czy istniał uzasadniony powód uniemożliwienia skarżącemu przesłuchania lub spowodowania przesłuchania G. C. przed sądem

23.  W niniejszej sprawie nie było wątpliwości, że G. C. jako oskarżony miał prawo zachować milczenie w wybranym przez siebie zakresie, w tym odmówić odpowiedzi na pytania współoskarżonych i ich obrońców (Romaniuk przeciwko Polsce, nr 42179/14, pkt 20, 26 października 2023 r.).

24.  Trybunał jest zatem przekonany, że istniały solidne podstawy uniemożliwienia skarżącemu przesłuchania lub spowodowania przesłuchania G.. przed sądem, ponieważ nie można krytykować państwa za umożliwienie oskarżonemu skorzystania z praw przysługujących mu na mocy art. 6 Konwencji (Vidgen przeciwko Holandii, nr 29353/06, pkt 42, 10 lipca 2012 r.).

(b)   Czy skazanie skarżącego opierało się wyłącznie lub głównie na dowodach pochodzących od G. C.

25.  Nie budziło wątpliwości, że wyjaśnienia G. C. stanowiły główny dowód obciążający skarżącego. Sąd zauważa, że istotne zarzuty nie były bezpośrednio poparte innymi dowodami, co czyni wyjaśnienia G. C. jedynym dowodem w tym zakresie.

26.  Przedmiotowy dowód miał zatem decydujące znaczenie dla skazania skarżącego. Taki niezweryfikowany dowód ma duże znaczenie i wymaga wystarczających czynników równoważących, aby zrekompensować trudności dla obrony wynikające z jego dopuszczenia (zob. Al‑Khawaja i Tahery, cyt. pow., pkt 160–61).

(c)   Czy istniały wystarczające czynniki równoważące

27.  Zadaniem Trybunału jest zbadanie całości postępowania (Al‑Khawaja i Tahery, cyt. pow., pkt 118), tj. zarówno postępowania przygotowawcze, jak i sądowego.

28.  W odniesieniu do postępowania przygotowawczego Trybunał zauważa, że: (i) skarżący był reprezentowany przez obrońcę na tym etapie (por. Schatschaschwili, cyt. pow., pkt 71); (ii) skarżący został skonfrontowany z G. C. (zob. pkt 6 pow.; Palchik przeciwko Ukrainie, nr 16980/06, pkt 10, 2 marca 2017 r., por. Prăjină przeciwko Rumunii, nr 5592/05, pkt 46, 7 stycznia 2014 r.); (iii) obrońca skarżącego nie uczestniczył w konfrontacji i nigdy nie twierdził, że nie został powiadomiony; (iv) skarżący wyraźnie oświadczył, że nie sprzeciwia się przeprowadzeniu konfrontacji pod nieobecność obrońcy oraz (v) skarżący zrezygnował z zadania G. C. jakichkolwiek pytań podczas konfrontacji.

29.  W świetle powyższego Trybunał stwierdza, że skarżący miał możliwość przesłuchania i spowodowania przesłuchania obciążającego go świadka w trakcie postępowania przygotowawczego (Fąfrowicz przeciwko Polsce, nr 43609/07, pkt 54, 17 kwietnia 2012 r., Al‑Khawaja i Tahery, cyt. pow., pkt 119), ale nie skorzystał z tej możliwości. Możliwość konfrontacji ze świadkiem oskarżenia na etapie postępowania przygotowawczego jest ważnym zabezpieczeniem proceduralnym, które może zrekompensować utrudnienia, z jakimi mierzy się obrona z powodu nieobecności takiego świadka na rozprawie (Palchik, cyt. powyżej, pkt 50).

30.  Ponadto Trybunał zauważa, że podczas postępowania przygotowawczego G. C. był przesłuchiwany po konfrontacji co najmniej pięć razy. Skarżący nie twierdził, że on lub jego obrońca wnosili o zezwolenie na udział w przesłuchaniu, ale im odmówiono.

31.  Przechodząc do postępowania sądowego, sprawę należy odróżnić od scenariusza obejmującego zeznania nieobecnego świadka sensu stricto (np. cyt. pow. Schatschaschwili), ponieważ sąd pierwszej instancji miał bezpośredni kontakt z G. C., który (i) był obecny podczas odczytywania jego wyjaśnień złożonych podczas postępowania przygotowawczego, (ii) potwierdził je w całości, (iii) złożył oświadczenia w odpowiedzi na wyjaśnienia innych oskarżonych oraz (iv) zgodził się odpowiedzieć na pytania niektórych osób, w tym sądu (zob. pkt 8 i 10 powyżej; por. Kuchta, pkt 65 i Prăjină, pkt 56, oba cyt. pow.). Wprawdzie sąd pierwszej instancji nie zadał G. C. żadnych pytań, ale do Trybunału nie należy kwestionowanie zasadności tej decyzji, zważywszy że ustalenia poczynione na podstawie wyjaśnień G. C. nie wydają się arbitralne lub oczywiście nieuzasadnione (De Tommaso przeciwko Włochom [WI], nr 43395/09, pkt 170, 23 lutego 2017 r.).

32.  Sądy krajowe przeprowadziły szczególnie dogłębne i staranne badanie wiarygodności G. C. i rzetelności jego wyjaśnień (zob. pkt 13 i 18 powyżej), co samo w  sobie jest uważane za ważne zabezpieczenie (Schatschaschwili, cyt. pow., pkt 126 i przytoczone tam orzecznictwo).

33.  Mimo że skarżący nie był w stanie przesłuchać swojego oskarżyciela bezpośrednio w sądzie, to przedstawił własną wersję wydarzeń w celu podważenia wiarygodności G. C. Ponadto skarżący – będąc w pełni świadomym tożsamości tego ostatniego i znaczenia jego wyjaśnień od etapu postępowania przygotowawczego (zob. pkt 7 powyżej) – był w stanie zidentyfikować i zbadać wszelkie motywy, którymi G. C. mógł się kierować, aby kłamać, a zatem był w stanie skutecznie zakwestionować jego wiarygodność, choć w mniejszym stopniu niż w przypadku bezpośredniej konfrontacji (Schatschaschwili, cyt. pow., pkt 131). W tym względzie Trybunał zauważa, że sądy krajowe obszernie odniosły się do wątpliwości, jakie budzą zarzuty skarżącego wobec G. C. i zgodziwszy się z kwestiami podniesionymi w apelacji skarżącego, z urzędu uzupełniły materiał dowodowy w tym zakresie (a contrario Tseber przeciwko Republice Czeskiej, nr 46203/08, pkt 63 in fine, 22 listopada 2012 r.).

34.  W przeciwieństwie do sprawy Vidgen (cyt. pow.) skarżący, reprezentowany przez dwóch obrońców, nie podjął żadnej próby spowodowania przesłuchania G. C. przed sądem apelacyjnym.

(d)   Wnioski

35.  Biorąc pod uwagę rzetelność postępowania jako całości, Trybunał uważa, że niezależnie od trudności, jakie sprawiło obronie dopuszczenie przedsądowych wyjaśnień G. C. i związanego z tym ryzyka, czynniki równoważące były wystarczające, aby zrekompensować dopuszczenie ich jako dowodu.

36.  Wynika z tego, że skarga ta jest również niedopuszczalna na podstawie art. 35 ust. 3 lit. a jako w sposób oczywisty nieuzasadniona i musi zostać odrzucona na podstawie art. 35 ust. 4 Konwencji.

Z powyższych względów, Trybunał, jednogłośnie,

uznaje skargę za niedopuszczalną.

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 22 lutego 2024 r.

 Attila Teplán Ivana Jelić
p.o. Zastępcy Kanclerza Sekcji Przewodnicząca