T.C.
D A N I Ş T A Y
ONUNCU DAİRE
Esas No : 2022/7390
Karar No : 2025/4648
DAVACI :... Sanayi Ticaret A.Ş.
VEKİLİ : Av. ...
DAVALI :...Müdürlüğü / ...
VEKİLİ : Av. ...
DAVANIN KONUSU: Davacı tarafından;
1-.14/05/2012 tarih ve 28292 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 5. maddesi ile
2- Karayolları Genel Müdürlüğü'ne yapılan 23/08/2022 tarihli başvurunun zımnen reddine ilişkin işlemin
iptaline karar verilmesi istenilmektedir.
DAVACININ İDDİALARI :Maliki olduğu ... plaka numaralı aracın Karayolları Trafik Yönetmeliği uyarınca M1 sınıfı olduğu ve ruhsatında da M1 sınıfı olarak tescilli olduğu, anılan araç 1. sınıf olmasına rağmen ücretli otoyollarda bazen 1. sınıf araç bazen de 2. sınıf araç olarak ücretlendirildiği, aracın hususi araç olması ve M1 sınıfı olması nedeniyle otoyol geçiş ücretlendirmesinde 1. sınıf olarak tasnif edilmesi için yapılan başvurunun zımnen reddedildiği, iptali istenen Yönetmelik maddesinde dayanağı 6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun’da yer verilen usul ve esaslar dikkate alınmaksızın belirleme yapıldığı, araç sınıflarının tasnifinde aks mesafesinin esas alındığı ve 3.20 metre olarak belirlenen aks mesafesinin keyfi olarak ve dayanak Kanun'da belirtilen unsurlar dikkate alınmaksızın düzenlendiği, dava konusu düzenlemenin bu haliyle üst hukuk normuna aykırı olduğu ve düzenlemede kamu yararı bulunmadığı, maliki olduğu aracın binek araç olduğu ve 1. sınıf olarak tasnif edilip otoyol ücretlerinde 1. sınıf araçlara uygulanan tarifenin uygulanması gerektiği ileri sürülmektedir.
DAVALININ SAVUNMASI :Usul yönünden; davanın süre aşımı yönünden reddi gerektiği, dava konusu Yönetmeliğin 14/05/2012 tarihli Resmi Gazete’de yayımlandığı, davacının 23/08/2022 tarihli başvurusunun düzenlemenin iptaline dair olmadığı, bu nedenle zımnen ret işlemine dayanılarak bakılan davanın açılamayacağı, Yönetmelik maddesi ile zımnen ret işlemine karşı aynı dilekçeyle dava açılamayacağı, Yönetmelik maddesinin araç sınıflarına belirlemede kullanılan teknik kriterleri açıklayan objektif bir düzenleme olduğu, davacının başvurusunun ise ücretlendirme talebiyle ilgili sübjektif işlem tesisi talebi içerdiği, dava dilekçesinin reddi gerektiği,
Esas yönünden; araç sınıflarının belirlenmesinde araçların aks sayıları ve akslar arasındaki mesafe kriterinin bulunduğu, araçların ticari ya da hususi araç olması veya ne amaçla kullanıldığı ile ilgili bir kriterin bulunmadığı, dava konusu düzenlemenin 6001 sayılı Kanun'a uygun olduğu, davacının aksi yönde iddiası bulunmakta ise de hangi kanuna aykırı olduğunu dile getirmediği savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ:...
DÜŞÜNCESİ : Davanın reddi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI: ...
DÜŞÜNCESİ : Davacı tarafından, 14/05/2012 tarih ve 28292 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin 5. maddesi ile Karayolları Genel Müdürlüğüne yapılan 23/08/2022 tarihli başvurunun reddine ilişkin işlemin iptali istenilmektedir.
Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin Araç sınıfları başlıklı 5. maddesi;"
(1) Ücretli karayolunu, tünelleri ve köprüleri kullanacak araçlar geçiş ücreti toplamaya esas olarak aşağıdaki altı sınıfa ayrılır:
a) 1 inci sınıf araç: Aksları arasındaki mesafe 3,2 m’den kısa olan iki akslı araç.
b) 2 nci sınıf araç: Aksları arasındaki mesafe 3,2 m’den uzun veya eşit olan iki akslı araç.
c) 3 üncü sınıf araç: Üç akslı araç.
ç) 4 üncü sınıf araç: Dört ve beş akslı araç.
d) 5 inci sınıf araç: Altı ve daha fazla akslı araç.
e) 6 ncı sınıf araç: L3, L4, L5, L7 sınıfı motosiklet.
(2) Sınıfların tespitinde çeken ve çekilen araçların yere değen aksları esas alınır. Geçiş ücreti uygulaması yapılırken bu araçların dolu veya boş olması dikkate alınmaz." şeklindedir.
6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun'un "geçiş ücretleri belirlenmesi" başlıklı 14. maddesinde ve Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in "geçiş ücretlerinin belirlenmesi" başlıklı 4. maddesinde, "ücretlendirmenin" karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınarak belirleneceği düzenlenmiştir. Fakat anılan düzenlemelerde geçen "araç cinsi" ibaresine ilişkin mevzuatta herhangi bir tanıma yer verilmemiştir.
Dava konusu edilen düzenlemenin ise, "araç sınıflandırması" başlığını taşıdığı ve "aks mesafesine" göre araç sınıflandırması yaptığı anlaşılmıştır. "Araç cinsi" ibaresinin, Karayolları Trafik Yönetmeliğinin "hız sınırları" başlıklı 100. maddesindeki tabloda yer bulduğu ve "araç cinsi"ne ait sütunda "otomobil, kamyonet vb. ifadelere yer verildiği; öte yandan, araç ruhsatlarında da "araç cinsi" ibaresinin geçtiği ve anılan ibareye karşılık olarak gene otomobil, kamyonet vb. ifadelerin kullanıldığı görülmüştür.
Bu durumda, Karayolları Genel Müdürlüğünün sorumluluğu altında bulunan otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarında geçiş ücretleri belirlenirken davalı idare tarafından, "araç cinsi"ne göre belirleme yapılması gerekirken dava konusu edilen düzenlemedeki "araç sınıflandırmasına" yani araçların aks mesafesine göre ayrım yaptığı ve bu ayrıma göre ücreti belirlediği anlaşıldığından hukuka aykırı olduğu görüş ve kanaatiyle dava konusu Yönetmelik maddesi ve başvurunun reddi işleminin iptali gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ :
Davacı, maliki olduğu ... plaka numaralı aracın ücretli otoyollarda 1.sınıf olarak ücretlendirilmesi için gerekli işlemlerin yapılması istemiyle 23/08/2022 tarihinde davalı idareye başvurmuştur. Anılan başvurunun zımnen reddi üzerine, 16/11/2022 tarihinde bakılan dava açılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE :
USUL YÖNÜNDEN:
Davalı İdarenin, Davanın Süresinde Açılmadığına ve Yönetmelik Maddesi ile Bireysel İşleme Karşı Aynı Dilekçe ile Dava Açılamayacağına İlişkin İtirazlarnın İncelenmesi
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun "Aynı dilekçe ile dava açılabilecek haller" başlıklı 5. maddesinin 1. fıkrasında, her idari işlem aleyhine ayrı ayrı dava açılacağı, ancak aralarında maddi veya hukuki yönden bağlılık yada sebep-sonuç ilişkisi bulunan birden fazla işleme karşı bir dilekçe ile de dava açılabileceği; "Dava açma süresi" başlıklı 7. maddesinin 1. fıkrasında, dava açma süresinin özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda altmış gün olduğu; 4. fıkrasında, ilanı gereken düzenleyici işlemlerde dava açma süresinin ilan tarihini izleyen günden itibaren başlayacağı, ancak bu işlemlerin uygulanması üzerine ilgililerin düzenleyici işlem veya uygulanan işlem yahut her ikisi aleyhine birden dava açabilecekleri; "İdari makamların sükutu" başlıklı 10. maddesinin 1. fıkrasında, ilgililerin haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabilecekleri; 14/07/2021 tarih ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7331 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değişik 2. fıkrasında, otuz gün içinde bir cevap verilmezse isteğin reddedilmiş sayılacağı, ilgililerin otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde, konusuna göre Danıştaya, idare ve vergi mahkemelerine dava açabilecekleri; "Üst makamlara başvurma" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında, ilgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılmasının üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebileceği, bu başvurunun, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durduracağı; 14/07/2021 tarih ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7331 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değişik 2. fıkrasında, otuz gün içinde bir cevap verilmezse isteğin reddedilmiş sayılacağı ve 3. fıkrasında, isteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması hâlinde dava açma süresinin yeniden işlemeye başlayacağı ve başvurma tarihine kadar geçmiş sürenin de hesaba katılacağı hüküm altına alınmıştır.
Uyuşmazlık konusu olayda; davacı tarafından, geçmiş işlemlere yönelik herhangi bir talepte bulunulmadan, geleceğe yönelik olarak işlem tesis edilmesi amacıyla 2577 sayılı Kanun'un 10. maddesi uyarınca, maliki olduğu aracın ücretli otoyollarda 1.sınıf olarak ücretlendirilmesi için gerekli işlemlerin yapılması istemiyle 23/08/2022 tarihinde davalı idareye başvuru yapıldığı, davacının başvurusunun otuz gün içerisinde cevap verilmeyerek zımnen reddedildiği, davacı tarafından zımni ret tarihi olan 22/09/2022 tarihinden itibaren altmış günlük yasal dava açma süresi içerisinde olacak şekilde 16/11/2022 tarihinde davanın açıldığı görülmekte olup, davalı idarenin davanın süresinde açılmadığına ilişkin itirazının yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.
Kaldı ki, davacının başvurusunun 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca yapılmış bir başvuru olduğu kabul edilse dahi, davacının aracıyla ücretli otoyollardan yaptığı her bir geçiş davacıya yeni bir başvuru hakkı tanıyacağından, bakılan davanın bu haliyle de yasal süresi içerisinde açıldığı anlaşılmaktadır.
Öte yandan; davacının, maliki olduğu aracın ücretli otoyollarda 1.sınıf olarak ücretlendirilmesi için gerekli işlemlerin yapılması istemiyle yaptığı başvurunun davalı idarece zımnen reddedilmesi, dava konusu 14/05/2012 tarih ve 28292 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 5. maddesinin davacıya uygulanması anlamına geldiğinden, davacının iptalini istediği Yönetmelik maddesi ile bireysel işlem arasında 2577 sayılı Kanun'un 5. maddesinin 1. fıkrasında belirtildiği şekilde maddi veya hukuki yönden bağlılık bulunduğu ve aynı Kanun'un 7. maddesinin 4. fıkrası uyarınca davacının her iki işleme karşı birlikte dava açabileceği, dolayısıyla davalı idarenin Yönetmelik maddesi ile bireysel işleme karşı aynı dilekçe ile dava açılamayacağına ilişkin itirazının da yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.
ESAS YÖNÜNDEN:
İlgili Mevzuat:
6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun'un;
Dava konusu Yönetmeliğin yayımlandığı tarihte yürürlükte olan "Amaç ve kapsam" başlıklı 1. maddesinde,
"(1) Bu Kanunun amacı; karayolları ağının kalkınma planları, ulaştırma ana planı, stratejik plan ve programlar çerçevesinde ilgili diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde ulusal düzeyde geliştirilerek yaygınlaştırılmasını; karayolları ve karayollarıyla ilgili altyapı, diğer yatırımlar ve hizmetlerin, ekonomik ve sosyal gelişmenin gereklerine uygun, diğer ulaşım sistemleri ile uyumlu, güvenli ve çevreye duyarlı bir şekilde yapılması ve/veya yaptırılması ve Karayolları Genel Müdürlüğünün çalışma usul ve esasları ile teşkilat ve görevlerine ilişkin hükümleri düzenlemektir." hükmü;
"Tanımlar" başlıklı 2. maddesinde,
"(1) Bu Kanunun uygulanmasında;
a) Bakan: Ulaştırma Bakanını, ...
d) Devlet yolları: Belediyeler veya diğer kurumların sorumluluğunda bulunan yollar dışında kalan ve transit trafiği, illere, limanlara, tersanelere, hava alanlarına, demiryolu istasyonlarına, sınır kapılarına kesintisiz olarak ulaştıran ana karayollarını,
e) Erişme kontrolü: Transit trafiğe tahsis edilen karayollarında, yaya, hayvan ve motorsuz taşıt ve araçların girmesinin engellenerek, ancak izin verilen motorlu taşıtların yararlandırıldığı, belirli yerler ve şartlar dışında giriş ve çıkışın yasak olduğu, trafiğin özel bir kontrole tâbi tutulmasına ilişkin uygulamayı, ...
h) İl yolları: Belediyeler veya diğer kurumların sorumluluğunda bulunan yollar dışında kalan, illeri birbirine, Devlet yollarına, limanlara, tersanelere, demiryolu istasyonlarına, hava alanlarına ve kamu ihtiyacının gerektirdiği diğer yerlere bağlayan ve bir il sınırı içinde başlayıp biten karayollarını, ...
i) Karayolu: Trafik akışına imkân sağlamak üzere kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeritleri, köprüler, tüneller, her türlü sanat yapıları, koruma yapıları ve diğer alanları, ...
k) Otoyol: Yüksek standartlara sahip, trafik seyrinde asgari hız sınırlaması uygulanan, seyahat hızı yüksek ve üzerinde erişme kontrolünün uygulandığı karayolunu, ...ifade eder." hükmü;
Dava konusu Yönetmeliğin yayımlandığı tarihte yürürlükte olan "Görev ve yetkiler" başlıklı 4. maddesinde,
"(1) Genel Müdürlüğün görev ve yetkileri şunlardır: …
b) Hazırlayacağı programlar uyarınca karayollarını yapmak, yaptırmak, emniyetle kullanılmalarını sağlayacak şekilde sürekli bakım altında bulundurmak, bakımını yaptırmak, onarmak, onarımını yaptırtmak, işletmek, işlettirmek.
c) Görev alanına giren karayolu ağlarının yapımı, bakımı, onarımı ve diğer hususlar hakkında teknik nitelik ve şartları tespit etmek veya ettirmek ve gerekli şartnameleri hazırlamak.
ç) Otoyollar ve bunların üzerinde bulunan bakım ve işletme tesisleri ile hizmet tesislerinin, diğer mal ve hizmet üretim birimleri ile varlıklarının yapımını ve/veya bakım ve onarımını ve/veya işletmesini yapmak veya yaptırmak ve denetlemek.
d) Karayollarının kullanılmasına, teknik emniyet ve korunmasına yönelik kurallar ile tüm karayollarındaki işaretleme standartlarını uluslararası uygulamaları da dikkate alarak tespit etmek, yayımlamak ve kontrol etmek. …
o) Görev alanına giren konularda kanunlarla verilen diğer işleri yapmak veya yaptırmak." hükmü;
"Görev ve sorumluluk alanındaki yol ağları" başlıklı 13. maddesinin 1. fıkrasında,
"Genel Müdürlüğün görev ve sorumluluk alanında bulunan karayolları; otoyollar, Devlet yolları ve il yolları olmak üzere üç sınıfa ayrılır." hükmü;
"Geçiş ücretlerinin belirlenmesi" başlıklı 14. maddesinde,
"(1) Otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimleri Genel Müdürün teklifi üzerine Bakan tarafından belirlenir. Bu karayollarının geçiş ücretleri ile bu ücretlerin yeniden belirlenmesi; ücretlendirilen karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınarak çıkarılacak yönetmelikte belirtilen esas ve usullere göre Genel Müdürün teklifi üzerine Bakan onayı ile yürürlüğe girer. ..." hükmü;
"Geçiş ücretini ödememe ve güvenliğin ihlali" başlıklı 30. maddesinde, otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayolları için belirlenen geçiş ücretlerini ödemeden geçiş yapan veya bu yollarda güvenliği ihlal edenlere uygulanacak yaptırımlara ilişkin hususlar; hükmü;
Dava konusu Yönetmeliğin yayımlandığı tarihte yürürlükte olan "Düzenleme yetkisi" başlıklı 32. maddesinde,
"(1) Genel Müdürlük; kanunlarla görevli, yetkili ve sorumlu kılındığı hizmetlerin yürütülmesi amacıyla yönetmelik ve diğer idarî düzenlemeleri yapmaya yetkilidir." hükmü yer almıştır.
4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin "Karayolları Genel Müdürlüğü" başlıklı Onyedinci Bölümünde Karayolları Genel Müdürlüğü'nün kuruluş ve görevlerine ilişkin düzenlemeler yapılmış;
"Amaç ve kapsam" başlıklı 208. maddesinde,
" (1) Bu Bölümün amacı; karayolları ağının ulaştırma ana planı, stratejik plan ve programlar çerçevesinde ilgili diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde ulusal düzeyde geliştirilerek yaygınlaştırılmasına; karayolları ve karayollarıyla ilgili altyapı ile diğer yatırım ve hizmetlerin, ekonomik ve sosyal gelişmenin gereklerine uygun, diğer ulaşım sistemleri ile uyumlu, güvenli ve çevreye duyarlı bir şekilde yapılması ve/veya yaptırılması ve Karayolları Genel Müdürlüğünün çalışma usul ve esasları ile teşkilat ve görevlerine ilişkin hükümleri düzenlemektir." hükmüne;
"Görev ve yetkiler" başlıklı 211. maddesinde,
"(1) Genel Müdürlüğün görev ve yetkileri şunlardır: ...
b) Hazırlayacağı programlar uyarınca karayollarını yapmak, yaptırmak, emniyetle kullanılmalarını sağlayacak şekilde sürekli bakım altında bulundurmak, bakımını yaptırmak, onarmak, onarımını yaptırmak, işletmek, işlettirmek.
c) Görev alanına giren karayolu ağlarının yapımı, bakımı, onarımı ve diğer hususlar hakkında teknik nitelik ve şartları tespit etmek veya ettirmek ve gerekli şartnameleri hazırlamak.
ç) Otoyollar ve bunların üzerinde bulunan bakım ve işletme tesisleri ile hizmet tesislerinin, diğer mal ve hizmet üretim birimleri ile varlıklarının yapımını ve/veya bakım ve onarımını ve/veya işletmesini yapmak veya yaptırmak ve denetlemek. …
o) Görev alanına giren konularda mevzuatla verilen diğer işleri yapmak veya yaptırmak." hükmüne;
"Gelirler" başlıklı 217. maddesinde,
"(1) Genel Müdürlüğün gelirleri şunlardır: ...
c) Genel Müdürlük tarafından işletilen geçişi ücretli karayollarından alınan ücretler. ..." hükmüne;
"Düzenleme yetkisi" başlıklı 796. maddesinde,
"(1) Bağlı, ilgili, ilişkili ve diğer kurum ve kuruluşları, görev, yetki ve sorumluluk alanına giren konularda idarî düzenlemeler yapabilir." hükmüne yer verilmiştir.
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun;
"Amaç" başlıklı 1. maddesinde,
"Bu Kanunun amacı, karayollarında, can ve mal güvenliği yönünden trafik düzenini sağlamak ve trafik güvenliğini ilgilendiren tüm konularda alınacak önlemleri belirlemektir." hükmü;
"Kapsam" başlıklı 2. maddesinde,
"Bu Kanun, trafikle ilgili kuralları, şartları, hak ve yükümlülükleri, bunların uygulanmasını ve denetlenmesini, ilgili kuruluşları ve bunların görev, yetki ve sorumluluk, çalışma usulleri ile diğer hükümleri kapsar. ..." hükmü;
"Tanımlar" başlıklı 3. maddesinde,
"Bu Kanunda kullanılan terimlerin tanımları aşağıda gösterilmiştir. …
Dingil ağırlığı: Araçlarda aynı dingile bağlı tekerleklerden karayolu yapısına aktarılan ağırlıktır,
Azami dingil ağırlığı: Araçların karayolu yapılarından güvenle ve yapıya zarar vermeden geçebilmeleri için saptanan dingil ağırlığıdır. …
Bu Kanunun uygulaması ile ilgili diğer tanım ve terimler yönetmelikte gösterilir." hükmü bulunmaktadır.
Anılan Kanun'a dayanılarak hazırlanan ve 18/07/1997 tarih ve 23053 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin;
"Amaç" başlıklı 1. maddesinde,
"Bu Yönetmeliğin amacı, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu uyarınca, can ve mal güvenliği yönünden; karayollarında trafik düzeninin sağlanması ve trafik güvenliğini ilgilendiren hususlarda alınacak tedbirler ile ilgili olarak, Yönetmelikte düzenlenmesi işaret edilen ve gerekli görülen diğer hükümleri ve bunların uygulanmasına ait esas ve usulleri belirlemektir." düzenlemesi;
"Kapsam ve Dayanak" başlıklı 2. maddesinde,
"Bu Yönetmelik, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa dayanılarak çıkarılmış ve bu Kanun hükümleri çerçevesinde karayollarında ve aksine bir hüküm bulunmadıkça da, Kanunun 2 nci maddesinde sayılan yerlerde de uygulanmak üzere;
a) Trafikle ilgili kurallara ve bunların uygulanmasına,
b) Trafiğin düzenlenmesi ve denetimine,
c) Araçların tescili, teknik durumları, muayenelerine ve karayollarında sürülmeleri sırasında alınacak tedbirlere,
d) Araç sürücülerinin sınavları ve belgelerinin verilmesine,
e) Karayolundan faydalananların hak ve yükümlülüklerine, eğitimine,
f) Uygulayıcı kurul ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları ile işbirliği ve koordinasyon düzenine,
g) Trafikle ilgili diğer hususlara,
İlişkin konulardaki esas, usul, şekil ve şartlara ait hükümleri kapsar." düzenlemesi;
"Tanımlar" başlıklı 3. maddesinde,
2918 sayılı Kanunda ve bu Yönetmelikte kullanılan terimlerin tanımları aşağıda gösterilmiştir. ...
c) Araçlara ilişkin tanımlar …
29) Dingil Ağırlığı: Araçlarda aynı dingile bağlı tekerleklerden karayolu yapısına aktarılan ağırlıktır.
30) Azami Dingil Ağırlığı: Araçların karayolu yapılarında güvenle ve yapıya zarar vermeden geçebilmeleri için saptanan dingil ağırlığıdır. ..." düzenlemesi yer almakta olup;
Aynı maddenin "Araç sınıfları" başlıklı (d) bendinde,
Araçlar; "tekerlek sayısı", "azami hızı", "silindir kapasitesi", "nominal güç çıkışı", "yolcu veya yük taşımasında kullanılması", "oturma yeri sayısı", "azami ağırlık", "kullanım amacı", "gövde tipi" gibi kriterler esas alınarak sınıflandırılmış;
Yönetmeliğin "Hız sınırları" başlıklı 100. maddesinde,
3. maddenin (d) bendinde tanımlanan araç cinsleri için saatteki asgari ve azami hız sınırları belirlenmiş;
"Araçların boyutları ve ağırlıkları" başlıklı 128. maddesinde,
Karayollarında seyreden araçların yüklü ve yüksüz olarak uyacakları boyutlar ve bu araçların karayolu yapısına zarar vermeden güvenle seyredebilecekleri ağırlıklar; dingil sayısı, dingil mesafesi, dingil ağırlığının da aralarında bulunduğu bir takım kriterler esas alınarak belirlenmiştir.
Dava Konusu Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar ile Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin;
"Amaç ve kapsam" başlıklı 1. maddesinde,
"(1) Bu Yönetmeliğin amacı, Karayolları Genel Müdürlüğünün sorumluluğu altında bulunan otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimlerinin geçiş ücretlerinin belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. …" kuralına;
"Dayanak" başlıklı 2. maddesinin ilk halinde,
"Bu Yönetmelik, 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunun 4, 14 ve 30 uncu maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır." kuralına;
Anılan maddenin 15/01/2019 tarih ve 30656 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmeliğin 1. maddesiyle değişik halinde ise,
"(1) Bu Yönetmelik 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanunun 14 üncü ve 30 uncu maddeleri ile 15/7/2018 tarihli ve 30479 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 211 inci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır." kuralına;
"Tanımlar" başlıklı 3. maddesinde,
"(1) Bu Yönetmelikte geçen;
a) Aks: Tekerleklerin merkezinden geçen ve taşıtın altına enlemesine yerleştirilmiş mili, …
d) Geçiş ücreti: Ücretli karayolunu kullanmanın karşılığı olarak kullanıcı tarafından ödenmesi gereken ücreti,
e) Geçiş ücreti toplama sistemleri: Otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı geçişi ücretli olan karayollarında ücret toplama amacıyla kurulan sistemleri,
f) Genel Müdür: Karayolları Genel Müdürünü, …
j) Köprü geçiş ücreti: Köprüleri kullanmanın karşılığı olarak kullanıcı tarafından ödenmesi gereken ücreti,
k) Köprüler: İdarenin sorumluluğunda işletilen köprüleri, …
n) Tarife: Geçiş ücretleri tablosunu,
o) Tünel geçiş ücreti: Tünelleri kullanmanın karşılığı olarak kullanıcı tarafından ödenmesi gereken ücreti,
ö) Tüneller: İdarenin sorumluluğunda işletilen tünelleri,
p) Ücretli karayolu: İdarenin sorumluluğunda işletilen ve geçiş ücreti uygulanan karayolu kesimlerini,…
ifade eder." kuralına;
"Geçiş ücretlerinin belirlenmesi" başlıklı 4. maddesinde,
"(1) Otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimleri Genel Müdürün teklifi üzerine, Bakan tarafından belirlenir. Bu karayollarının geçiş ücretleri ile bu ücretlerin yeniden belirlenmesi; ücretlendirilen karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınarak hesaplanır ve Genel Müdürün teklifi üzerine Bakan onayı ile yürürlüğe girer.
(2) Belirlenen ücret tarifesi ve uygulama tarihi İdarenin internet sitesinde ilan edilir.
(3) Ücretlerin belirlenmesinde, otoyol veya erişme kontrolünün uygulandığı karayollarında güzergâhın tamamı olabileceği gibi; çevre yolu, bağlantı yolu, köprü, tünel ve viyadükler ayrı ayrı ücretlendirilebilir.
(4) Geçiş ücretleri uygulamasında işletmecilik gereği kullanımı teşvik etmek amacıyla Bakan Onayı ile indirim yapılabilir.
(5) 26/9/2011 tarihli ve 655 sayılı Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 7 nci maddesinin birinci fıkrasının (ğ) bendi hükümleri saklıdır." kuralına;
İptali istenen "Araç sınıfları" başlıklı 5. maddesinde,
"(1) Ücretli karayolunu, tünelleri ve köprüleri kullanacak araçlar geçiş ücreti toplamaya esas olarak aşağıdaki altı sınıfa ayrılır:
a) 1 inci sınıf araç: Aksları arasındaki mesafe 3,2 m’den kısa olan iki akslı araç.
b) 2 nci sınıf araç: Aksları arasındaki mesafe 3,2 m’den uzun veya eşit olan iki akslı araç.
c) 3 üncü sınıf araç: Üç akslı araç.
ç) 4 üncü sınıf araç: Dört ve beş akslı araç.
d) 5 inci sınıf araç: Altı ve daha fazla akslı araç.
e) 6 ncı sınıf araç: L3, L4, L5, L7 sınıfı motosiklet.
(2) Sınıfların tespitinde çeken ve çekilen araçların yere değen aksları esas alınır. Geçiş ücreti uygulaması yapılırken bu araçların dolu veya boş olması dikkate alınmaz." kuralına;
"Geçiş ücretlerinin hesaplanması" başlıklı 6. maddesinde,
"(1) Geçiş ücretleri, araç sınıfları, kullanılan yol mesafesi, yolun trafik yoğunlukları ve yol üzerindeki büyük sanat yapıları katsayılarının da yer aldığı Ek-1’deki tabloda belirtilen formül esas alınarak hesaplanır. Her yıl başında yıllık ÜFE değerleri ile fiyat artışı yapılır.
(2) Tehlikeli madde geçişine izin verilen köprü ve tünellerde, ayrıca ücret alınması durumunda, tehlikeli madde taşıyan 1, 2 ve 3 üncü sınıf araçlardan on katı, 4 ve 5 inci sınıf araçlardan beş katı ücret alınır." kuralına;
"Geçiş ücreti sistemlerinin kullanımı" başlıklı 10. maddesinde,
"(1) Geçiş ücreti toplama sistemleri İdare tarafından belirlenir. …" kuralına yer verilmiştir.
Hukuki Değerlendirme:
1-Dava Konusu Yönetmelik Maddesinin İncelenmesi
6001 sayılı Kanun ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin yukarıda aktarılan hükümlerinin incelenmesinden; yapım, bakım ve işletme sorumluluğu Karayolları Genel Müdürlüğüne ait olan otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimlerinin ve bu karayollarının geçiş ücretlerinin belirlenmesi yetkisinin, Karayolları Genel Müdürünün teklifi üzerine Ulaştırma ve Altyapı Bakanına ait olduğu, söz konusu geçiş ücretlerinin; ücretlendirilen karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınmak kaydıyla, yönetmelikte belirtilen esas ve usullere göre tespit edileceği, bu şekilde belirlenen ve tahsil edilen geçiş ücretlerinin Karayolları Genel Müdürlüğüne gelir kaydedileceği anlaşılmaktadır.
Buna göre, öncelikle, dayanağı mevzuatta verilen açık yetki uyarınca Karayolları Genel Müdürlüğü'nce hazırlanıp yürürlüğe konulan dava konusu Yönetmelikte yetki ve şekil bakımından hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
İptali istenen düzenleme ile 6001 sayılı Kanun'un 14. maddesinde öngörülen "araç cinsi" kriterini belirlemek üzere, ücretli karayolunu, tünelleri ve köprüleri kullanacak araçlar, geçiş ücreti toplamaya esas olarak altı sınıfa ayrılmış, bu sınıflar belirlenirken araçların yere değen akslarının (dingillerinin) sayıları ile bu akslar arasındaki mesafe esas alınmıştır.
Yukarıda aktarılan mevzuatın incelenmesinden görüleceği üzere; aks/dingil, tekerleklerin merkezinden geçen ve taşıtın altına enlemesine yerleştirilmiş mili, aks ağırlığı ise araçlarda aynı aksa bağlı tekerleklerden karayolu yapısına aktarılan ağırlığı ifade etmekte; araçların karayolu yapılarından güvenle ve yapıya zarar vermeden geçebilmeleri için uyacakları azami ağırlıklar ise aks sayısı, aks mesafesi ve aks ağırlığı da dikkate alınarak belirlenmektedir.
Bu haliyle, aks sayısı ve mesafesi; aracın ağırlığını, dolayısıyla karayollarına uyguladığı kuvveti ve karayollarında meydana getireceği yıpranmayı belirleyen unsurlardan birisidir.
Dolayısıyla, davalı idare tarafından; geçiş ücreti toplamaya esas olarak araçların sınıflandırılmasında araçların yere değen akslarının sayısı ve mesafesi dikkate alınmak suretiyle, karayollarında meydana getirecekleri yıpranma ile doğru orantılı bir ücretlendirme sistemi getirildiği anlaşılmaktadır.
6001 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca, otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimlerine ilişkin geçiş ücretlerinin, ücretlendirilen karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınmak kaydıyla, yönetmelikte belirtilen esas ve usullere göre tespit edileceği açık olup, davalı idare tarafından ücretlendirmede dikkate alınacak araç cinslerinin araçların karayollarında meydana getirecekleri yıpranma esas alınarak belirlenmesine yönelik dava konusu düzenlemede hukuka, kamu yararına ve ulaşım hizmetlerinin gereklerine aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmış; dolayısıyla dava konusu düzenleme, sebep, konu ve maksat yönlerinden de hukuka uygun görülmüştür.
Öte yandan; 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu ve bu Kanun'a dayanılarak hazırlanan Karayolları Trafik Yönetmeliği, karayollarında can ve mal güvenliği yönünden trafik düzenini sağlamak ve trafik güvenliğini ilgilendiren tüm konularda alınacak önlemleri belirlemek amacıyla yürürlüğe konulmuş olup; trafikle ilgili kuralları, şartları, hak ve yükümlülükleri, bunların uygulanmasını ve denetlenmesini, ilgili kuruluşları ve bunların görev, yetki ve sorumluluk, çalışma usulleri gibi hususları kapsamaktadır.
Anılan mevzuatta, karayollarında can ve mal güvenliği yönünden trafik düzenini sağlamak ve trafik güvenliğini ilgilendiren tüm konularda alınacak önlemleri belirlemek amacıyla bir çok kriter gözetilerek araç sınıfları/cinsleri belirlenmiştir.
Dava konusu Yönetmelik ise 6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun'a ve 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine dayanılarak, Karayolları Genel Müdürlüğünün sorumluluğu altında bulunan otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimlerinin geçiş ücretlerinin belirlenmesine ilişkin usul ve esasları düzenlemek amacıyla hazırlanmıştır.
Dolayısıyla, 2918 sayılı Kanun ve Karayolları Trafik Yönetmeliğinin amaç ve kapsamı ile dava konusu Yönetmeliğin amaç ve kapsamları birbirinden farklı olup; davacının, 2918 sayılı Kanun ve Karayolları Trafik Yönetmeliğinde, anılan mevzuatın amaç ve kapsamı doğrultusunda düzenlenen araç sınıfları/cinslerinin, 6001 sayılı Kanun'a istinaden otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimlerinin geçiş ücretlerinin belirlenmesinde esas alınması gerektiği yönündeki iddiası da yerinde görülmemiştir.
2- Davacının 23/08/2022 Tarihli Başvurusunun Zımnen Reddine İlişkin İşlemin İncelenmesi
Davacının zımni ret işlemine konu 23/08/2022 tarihli başvurusu; maliki olduğu ... plaka numaralı aracın Karayolları Trafik Yönetmeliği uyarınca 1. sınıf araç olduğu ileri sürülerek, ücretli otoyollarda 1. sınıf olarak ücretlendirilmesi için gerekli işlemlerin yapılması istemine ilişkindir.
Karayolları Genel Müdürlüğünün Sorumluluğu Altında Bulunan Otoyollar İle Erişme Kontrolünün Uygulandığı Karayollarında Geçiş Ücretlerinin Belirlenmesi ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin, iptali istenen zımni ret işleminin dayanağını teşkil eden 5. maddesinde, aksları arasındaki mesafe; 3,2 metreden kısa olan iki akslı araçlar 1. sınıf araç olarak, 3,2 metreden uzun veya 3,2 metreye eşit olan iki akslı araçlar ise 2. sınıf araç olarak belirlenmiştir.
Zımni ret işlemine konu uyuşmazlık, davacının maliki olduğu aracın aks mesafesinin ne kadar olduğuna ilişkin değil, ücretlendirmeye esas alınacak araç sınıflandırmasının hangi mevzuata ve kriterlere göre belirleneceğine ilişkindir.
Bu durumda; taraflar arasında, davacının maliki olduğu aracın aksları arasındaki mesafenin 3,2 metreye eşit veya 3,2 metreden uzun olduğu konusunda bir ihtilaf bulunmadığından, işleme konu aracın aksları arasındaki mesafenin tespiti amacıyla bilirkişi incelemesi yaptırılmasına gerek görülmemiştir.
Bu haliyle; davacının maliki olduğu ... plaka numaralı aracın, dava konusu Yönetmeliğin 5. maddesi uyarınca 2. sınıf araç kategorisinde olduğu açık olup, yukarıda belirtilen gerekçelerle hukuka uygun bulunan Yönetmelik maddesine dayanılarak tesis edilen bireysel işlemde de hukuka aykırılık görülmemiştir.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1. DAVANIN REDDİNE,
2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam... TL yargılama giderinin davacı üzerinde bırakılmasına,
3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine,
4. Posta gideri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine,
5. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen 30 (otuz) gün içerisinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olmak üzere, 21/10/2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.