T.C.
D A N I Ş T A Y
ONUNCU DAİRE
Esas No : 2023/920
Karar No : 2025/4878
DAVACI : ... Birliği
VEKİLİ : Av. ...
DAVALI : ... Bakanlığı / ANKARA
VEKİLİ : Av. Hukuk Müşaviri ...
DAVANIN KONUSU :
20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin, 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile değişik/ek;
- 1. maddesinin 1. fıkrasında yer alan "merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmaları," ibaresinin,
- 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde yer alan "etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarını," ibaresinin,
- 4. maddesinin 1. fıkrasının (ö) ve (p) bentlerinin,
- Sekizinci Bölümünün tamamının,
- 34. maddesinin 7. fıkrasının,
- Geçici 2. maddesinin,
iptaline karar verilmesi istenilmektedir.
DAVACININ İDDİALARI : Davacı tarafından, dava konusu konusu Yönetmelik ile oluşturulan;
- Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Etik Kurulları yönünden; 2014 tarihli Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile 2011 tarihli Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin halen yürürlükte olduğu, tüm deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılan hayvanları kapsayan yönetmelikler varken, bir kısım hayvanlar için bir başka yönetmelik düzenlemenin mevzuatta gereksiz bir karışıklık ve uygulamaya dönük çelişki doğuracağı, suda yaşayan omurgalı canlıların da bir hayvan olması nedeniyle zaten mevcut deney hayvanları ile ilgili genel mevzuatın kapsamına dâhil olduğundan ayrı etik kurullar kurulmasının mevzuat karışıklığından öte bir anlam taşımadığı,
- Etik kurullarında veteriner hekimler dışında başka meslek gruplarına da yer verilmesi bakımından; dava konusu düzenlemede veteriner hekimler dışında başka meslek gruplarına da bu kurullarda yer alma imkanı verilmesinin hem hukuki yönden, hem de teknik ve bilimsel yönlerden mahsurlu bir durum olduğu, 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun hükümlerine göre hayvanların, muayene, tedavi ve ameliyat işlemlerinin münhasıran veteriner hekimlere verilmiş görev ve yetkiler olduğu, hayvan refahı, tıbbi müdahale ve ötenazi işleminin veteriner hekimlerce yapılacak bir görev olduğu,
- Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulunda (SOCMEK) Türk Veteriner Hekimleri Birliğinden veya veteriner hekim odalarından bir temsilcinin bulunmaması bakımından; SOCMEK üyeleri arasında Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilci bulunmasına rağmen, deney hayvanları bakımından en fazla görev üstlenen ve personel bakımından ana unsur olan veteriner hekimlerin meslek örgütü olan Türk Veteriner Hekimleri Birliğine yer verilmediği, Yönetmeliğin mevcut mevzuata, Avrupa Birliği mevzuatına ve bilimsel gerçeklere aykırılık teşkil ettiği,
ileri sürülmektedir.
DAVALININ SAVUNMASI : Davalı idarece, usul yönünden, davanın öncelikle süre, ardından 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 14. maddesinde yer alan diğer ilk inceleme konuları yönlerinden incelenerek herhangi bir hukuka aykırılık tespit edilmesi halinde davanın usulden reddi gerektiği; esas yönünden ise, dava konusu Yönetmelik ile getirilen;
Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Etik Kurulları yönünden; karasal omurgalı ile sucul omurgalıların fizyolojisi, çevresel istekleri, biyolojisi, üremeleri, beslenmeleri, davranışları ve hastalıklarının birbirinden farklı olduğu, dünyada bu farklılık gözetilerek farklı meslek grupları ve eğitim alanlarının oluşturulduğu, bu bağlamda, 5996 sayılı Kanun'da yer verilen hayvan tanımının kapsamı itibariyle çok geniş olarak yapıldığı, konuların özelliklerine göre ayrı ayrı ele alınması ve ihtisas kuruluşlarının ortaya çıkmasının kamuda yönetim sürecinin verimliliğe ulaşmasındaki en önemli araçlardan birisi olduğu, bu nedenle, 5996 sayılı Kanundaki kapsamlı "hayvan" tanımına karşın, Bakanlığın merkezi örgütlenmesinde, sucul canlılar ile ilgili konulara hayvancılık içinde yer verilmediği, her iki konunun uzmanlaşma mantığıyla ayrı örgütlenme yapısı içinde ele alındığı, Bakanlık merkez teşkilatında 5996 sayılı Kanun'un uygulamasından sorumlu olan birimler içerisinde Gıda Kontrol Genel Müdürlüğü'nün yanı sıra Hayvancılık Genel Müdürlüğü ile Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğünün ayrı ayrı teşkilatlandırıldığı, su ürünleri konularına hayvancılığın genel yapısı içinde yer verilmesi halinde Bakanlık örgütlenmesi ve mevzuat düzenlemelerinde sorunların yaşandığı, bu sorunların yapılan değişikliklerle giderilmeye çalışıldığı, örnek olarak Bakanlık taşra örgütlenmesinde su ürünleri ile ilgili hizmetler başlangıçta "Hayvan Sağlığı, Yetiştiriciliği ve Su Ürünleri Şube Müdürlüğü" içinde yer alırken, uygulamada yaşanan sorunlar nedeniyle su ürünleri faaliyetlerinin yoğun olduğu 43 ilde müstakil olarak "Balıkçılık ve Su Ürünleri Şube Müdürlükleri" kurulduğu, davacı tarafından iddia edildiğinin aksine; yaşamları, fizyolojileri, biyolojileri, özetle her şeyi farklı olan sucul canlılar ile karasal canlıların bilimsel amaçlarla kullanımına düzenlemeler getiren iki farklı Yönetmeliğin bulunmasının hiçbir karışıklığa ve çift başlılığa yol açmadığı, iddia edilenin aksine, uygulamada karışıklık ve sorunlara yol açan durumun, sucul canlılara genel hayvan tanımı içinde yer verilmesinin ve mevzuatta konunun birlikte ele alınmasının olduğu, yeni yaklaşım sonucunda yaşanılan aksaklıkların giderildiği ve günümüze kadar sorunsuz olarak devam ettiği, 15/02/2014 tarih ve 28914 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik kapsamında kurulan kurulların, deney ve bilimsel amaçlı sucul canlı kullanan kurum/kuruluşlardaki ihtiyaçları tam olarak karşılayamaması ve uygulamada sorun yaşanması nedeniyle sucul omurgalı canlılara yönelik konunun uzmanlarından oluşan ayrı kurullar kurulmasına ihtiyaç duyulduğu, sucul ortamda yaşayan canlıların, diğer karasal canlılara göre biyolojik, fizyolojik, metabolik ve beslenme özellikleri açısından büyük farklılıklar gösterdiğinden, etik kurullarının da liyakat kapsamında konunun uzmanlarından oluşturulması gerektiği,
- Etik kurullarında veteriner hekimler dışında başka meslek gruplarına da yer verilmesi bakımından; 13/12/2011 tarih ve 28141 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik ile uygulamada sorunlar yaşandığı ve bu ihtiyaca binaen 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de dava konusu "Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik"in yayımlandığı, davacının, Yönetmeliğin tüm hükümlerinin; bu talep kabul görmez ise Yönetmeliğin "sorumlu yönetici" tanımına yer veren 4. maddesinin 1. fıkrasının (j) bendinin bir kısmının iptali istemiyle açtığı ve Danıştay Onuncu Dairesinin E:2019/7942 sayılı dosyasında görülen davada da aynı iddiaya yer verdiği, 2019 tarihli Yönetmeliğin yayımlanmasından bu yana geçen süre içerisinde uygulamada hiçbir aksaklık yaşanmadığı, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Üretim, İşleme ve Dağıtım Aşamalarında Resmi Kontrollerden Sorumlu Meslek Mensupları" başlıklı EK-2'sinde "Hayvansal üretim" ile ilgili meslek gruplarının "Veteriner hekim, ziraat mühendisi (zooteknist), su ürünleri mühendisi ile su ürünleri ve balıkçılık teknolojileri mühendisi" olarak belirtildiği, veteriner hekimlik eğitiminin ağırlıklı olarak memeli hayvanları kapsadığı, sucul omurgalılar ve diğer sucul canlılarla ilgili hususların su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri mühendisliği ve biyoloji (hidrobiyoloji/zooloji) bölümlerinin uzmanlık alanına girdiği, veteriner hekimler dışında başka meslek gruplarına da bu kurullarda yer alma imkanı verilmesinin hem hukuki yönden, hem de teknik ve bilimsel yönlerden bir gereklilik olduğu, 6343 sayılı Kanun’un meslek olarak icra edilen hayvanların muayene, tedavi ve ameliyat işlemlerine ilişkin düzenlemeleri içerdiği, 2019 tarihli Yönetmelik ve değişiklik Yönetmeliğinin ise bilimsel amaçlar için, konusunda en az lisans eğitimi görmüş, alanında profesörlük titrine kadar varan akademik geçmişi haiz kişilerce bilimsel çalışmalarda kullanılacak sucul omurgalı canlıların refahı ve korunmasına yönelik hususları kapsadığı, 2019 tarihli Yönetmelik ve değişiklik Yönetmeliğinde muayene, tedavi ve ameliyat işlemlerinin yine veteriner hekimler tarafından yapılacağının açık ve net olduğu, davacı tarafından iddia edildiği gibi hayvan refahının sadece veteriner hekimlerce yapılacak bir görev olduğu algısının, tüm hayvan sahiplerinin veteriner hekim istihdam etmesi anlamına geleceği, bu durumun uygulamada kabulünün mümkün olmadığı, 2019 tarihli Yönetmeliğin 26. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde sucul omurgalı canlıların sorumlu yöneticinin gözetiminde öldürüleceği, öldürme işleminin, sorumlu yöneticinin veteriner hekim olmaması halinde veteriner hekimlik hizmetinin alınması suretiyle gerçekleştirileceğinin düzenlendiği, üst kurullarda görev alacak meslek disiplinlerinin tümünün, nitelikleri ve aldıkları eğitim dikkate alındığında istenilen özellik ve donanımda oldukları,
- Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulunda (SOCMEK) Türk Veteriner Hekimleri Birliğinden veya veteriner hekim odalarından bir temsilcinin bulunmaması bakımından; Yönetmeliğinin 31/B maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde "Üniversitelerin su ürünleri mühendisliği, balıkçılık teknolojisi mühendisliği, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji bölümleri ile veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden birer temsilci olmak üzere beş öğretim üyesi" hükmünün yer aldığı, bu düzenleme ile SOCMEK'te veteriner hekimlere de yer verildiği, sucul omurgalı canlı deneyleri merkezi üst kurulunda meslek disiplinlerinin temsili de önem arz ettiğinden su ürünleri ve balıkçılık teknolojisi mühendislerinin özel odaları bulunmaması nedeniyle kayıtlı bulundukları ve temsil edildikleri Ziraat Mühendisleri Odasına yer verildiği, bu bağlamda SOCMEK'te konu ile birinci derecede alakalı olan sivil toplum kuruluşunun temsilinin sağlandığı, idarelerince, SOCMEK'te ikinci bir sivil toplum kuruluşunun bulunmasından ilave fayda sağlanamayacağının değerlendirildiği, düzenlemelerin ilgili Avrupa Birliği mevzuatı olan Avrupa Parlamentosu ve Konseyinin Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Hayvanların Korunmasına ilişkin 22 Eylül 2010 tarihli ve 2010/63/EU sayılı Yönergesine uygun olduğu,
savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Davanın kısmen kabulü ile 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğe 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile eklenen 31/A maddesinin 1. fıkrasının iptali, Yönetmeliğin dava konusu edilen diğer kısımları yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI : ...
DÜŞÜNCESİ : Dava; 23.12.2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmeliğin 1, 2, 6 ve 7'nci maddelerinin, 3'üncü maddesinin ö ile p bentlerinin ve 8'inci maddeyle eklenen geçici 2'nci maddenin iptali istemiyle açılmıştır.
Davalı İdare tarafından usüle ilişkin olarak ileri sürülen süre iddiası yerinde görülmemiştir.
Öte yandan; davacı Birlik tarafından, deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için kullanılacak hayvanların yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması; üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluş iş ve işlemlerini, hayvanların menşei, üremesi, işaretlenmesi, bakım ve barınması ile öldürülmesi iş ve işlemlerini, gerektiğinde hayvanların prosedürlerde kullanılmasıyla ilgili projelerin değerlendirilmesi ve prosedürlerin yetkilendirilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, prosedürlerde kullanılmak üzere izinli kuruluşlarda üretilmesi zorunlu türler, hayvan türlerini ve kuruluşların uyacağı esasları belirlemek, prosedürlerde kullanılmak üzere üretilen, tedarik edilen veya prosedürlerde kullanılan hayvanların refah ve güvenliklerini sağlamak amacıyla hazırlanarak 13.12.2011 gün ve 28141 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik hükümlerinin dava konusu Yönetmelik ile aynı kapsamda olması nedeniyle, aynı düzenlemeyi içeren iki ayrı yönetmeliğin uygulamaya konulduğu ve son Yönetmeliğe karşı açılan iptal davasının Danıştay Onuncu Dairesinin 2019/7942 esasına kayıtlı olduğu belirtilmekte ise de, söz konusu dava Danıştay Onuncu Dairesinin 15.6.2023 gün ve 2023/3698 sayılı kararıyla reddedilmiş olup; Danıştay İdari Dava Dairelerinin 2024/90 esasına kayıtlı dosyada temyiz aşamasında derdesttir.
Yönetmeliğin "merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmaları" ibarelerinin eklenmesine ilişkin 1 ve 2'inci maddelerinin iptali istemine gelince;
Dava konusu edilen Yönetmelik ile değişiklik yapılan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 7, 8, 9, 11, 25, 31, 36 ve 43'üncü maddelerine, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanununun 9 ve 10'uncu maddelerine ve 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanununa dayanılarak hazırlanmıştır.
5996 sayılı Kanunun "tanımlar" başlıklı 3'üncü maddesinin 31'inci fıkrasında, "Hayvan", "suda yaşayan hayvanlar, sürüngenler ve amfibik hayvanlar dâhil omurgalı ve omurgasız canlılar" olarak tanımlanmış; 9'uncu maddesinde de, "(1) Hayvan sahipleri veya bakımından sorumlu kişiler, hayvan refahının sağlanması amacıyla, hayvanların barınma, bakım, beslenme, sağlık ve diğer ihtiyaçlarını karşılamak, sorumluluklarındaki hayvanların insan, hayvan ve çevre sağlığı üzerinde oluşturabilecekleri olumsuz etkilere karşı gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.
(2) Hayvanların kesimi ve hastalık kontrolü amacıyla itlafı, hayvanlarda heyecan, acı ve ıstırap oluşturmadan, uygun araçlar kullanılarak yerine getirilir.
(3) Hayvanlara ötenazi yapmak yasaktır. Ancak,
a) Hayvanlara acı ve ıstırap çektiren veya iyileşme durumu bulunmayan hastalık durumlarında,
b) Akut bulaşıcı bir hayvan hastalığının önlenmesi ya da eradikasyonu amacıyla veya insan sağlığı için risk oluşturan durumlarda,
c) Davranışları insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen durumlarda, veteriner hekim tarafından ötenazi yapılmasına karar verilebilir. Ötenazi işlemi veteriner hekim tarafından veya veteriner hekim gözetiminde yapılır.
(4) Hayvanların barınma, nakil, kesim öncesi ve kesimi sırasındaki hayvan refahı esasları Bakanlıkça belirlenir. Hayvan kesimlerinin Bakanlıktan onaylı kesim yerlerinde yapılması zorunludur.
(5) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir."; hükmüne yer verilmiştir.
Görüldüğü üzere, karasal hayvanlar ile sucul omurgalıların fizyolojisi, biyolojisi, üremesi, hastalıkları ve beslenmesinin farklılık arz etmesi nedeniyle sözü edilen hususlar göz önüne alınarak farklı meslek grupları ve eğitim alanları oluşturulması zorunluluğu karşısında, davalı İdare tarafından kendisine tanınan yetki uyarınca Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik uygulamaya konulmuş; söz konusu Yönetmeliğin 23.12.2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yönetmelik ile değişik 1'inci maddesinde, "Bu Yönetmeliğin amacı; deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlıların barındıkları yerlerin genel standartları, bakım ve barınması için genel bölümlerin özellikleri, merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmaları, hayvan refahı biriminin oluşturulması ve görevleri, üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların yetkilendirilmesi, sucul omurgalı canlıların prosedürlerde kullanılması, çalışan personelin nitelik, yetki ve sorumlulukları ile tutulacak kayıtlar, kuruluşların uyacağı koşullar ile ilgili usul ve esasları belirlemektir." düzenlemesine yer verilmiş; 2'nci maddesinin 1'inci fıkrasının (a) bendinde, Yönetmelik'in, gerçek ve tüzel kişiler ile kamu kurum ve kuruluşlarında, deneysel, bilimsel ve eğitsel uygulamalarda kullanılan sucul omurgalı canlıların üretim, kullanım, satış ve bir yerden bir yere nakli sırasında uyulması gereken kuralları, teknik ve hijyenik şartları, denemeleri yapacak kuruluş veya kişilerin nitelikleri ile görev ve sorumluluklarını, deneme yetkisinin verilmesini ve iptalini, etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarını belirlemeyi kapsadığı düzenlenmiş; 4'üncü maddesinin 1'inci fıkrasının (ö) bendinde, "SOCMEK"in, Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulunu; (p) bendinde ise, "SOCYEK"in, Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Yerel Etik Kurulunu ifade edeceği düzenlenmiş; "SOCMEK’in kuruluşu" başlıklı 31/A maddesinde, "(1) SOCMEK;
a) Bakanlıktan; ilgili genel müdür veya görevlendireceği genel müdür yardımcısı başkanlığında, genel müdürlükten bir daire başkanı, bir teknik personel, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğünden bir temsilci ve Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünden bir hukukçu,
b) Üniversitelerin su ürünleri mühendisliği, balıkçılık teknolojisi mühendisliği, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji bölümleri ile veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden birer temsilci olmak üzere beş öğretim üyesi,
c) Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilci,
ç) TÜBİTAK’ta görev yapan sorumlu bir temsilci,
d) Sucul omurgalı canlılar ile ilgili sivil toplum örgütlerinden bir üye,
olmak üzere on üç üyeden oluşur.
(2) SOCMEK, üyelerin en az üçte ikisinin katılımı ile toplanır. Kararlar oy çokluğu ile alınır, oyların eşit olması halinde başkanın oyu yönünde karar verilir. Üyelerin birer oy hakkı vardır.
(3) Üyelerin görev süresi dört yıldır. Görev süresi biten üye yeniden görevlendirilebilir. İzinsiz ve mazeretsiz olarak üst üste iki kez toplantıya katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer. Üyelik sıfatının ölüm, emeklilik, ayrılma gibi herhangi bir sebeple sona ermesi veya üyeliğin düşmesi halinde, yerine aynı usulle ve kalan süreyi tamamlamak üzere ayrılan üyenin niteliklerini taşıyan yeni bir üye görevlendirilir.
(4) SOCMEK ve SOCYEK arasındaki koordinasyon Genel Müdürlük tarafından sağlanır. SOCMEK sekretaryası hizmetleri, ilgili daire başkanlığınca yürütülür.
(5) SOCMEK, başkanın belirleyeceği gündemle altı ayda bir toplanır. Toplantı gündemini de içeren davet yazısı, toplantı tarihinden en geç on gün öncesinden SOCMEK üyelerine gönderilir. Kurul, başkanın gerek görmesi halinde üyelere en geç on gün öncesinden haber verilmek suretiyle de toplanabilir." düzenlemesine yer verilmiş; 31/B maddesinde de SOCMEK'in görevleri; sucul omurgalı canlıların deneylerde kullanılmasına dair etik ilkeleri belirlemek, SOCYEK yönergelerini onaylamak ve 34. maddeye göre feshetmek, SOCYEK’lerin bu Yönetmelik hükümlerine göre çalışıp çalışmadığını denetlemek, yıllık raporlarını değerlendirmek, SOCMEK tarafından onaylanan yönergeye ve ilgili diğer mevzuata aykırı hareket eden SOCYEK’lerin çalışmalarını 34. maddeye göre durdurmak, SOCYEK’lerin hizmet verdiği üretici ve kullanıcı kurum ve kuruluşlardaki deney şartlarını ve laboratuvarları bu Yönetmelik hükümleri çerçevesinde denetlemek, bu Yönetmelik hükümlerine aykırı olarak sucul omurgalı canlıların kullanılmasını engellemek amacıyla gerekli girişimleri yapmak, SOCYEK’lerin verdiği kararlara yapılan itirazları değerlendirmek, gerekli görülmesi halinde dosyaları yeniden incelemek üzere gerekçeleri ile birlikte ilgili SOCYEK’e geri göndermek, SOCYEK’lerin sucul omurgalı canlıların kullanımı ve bakımı ile ilgili araştırmacı ve diğer yardımcı personele yönelik verilen eğitim programlarının usul ve esaslarını belirlemek ve denetlemek, sucul omurgalı canlıların kullanım sertifikalarının denkliklerini değerlendirmek, ülke çapında sucul omurgalı canlıların deneylerde kullanılmasına dair yıllık istatistik bilgileri toplamak ve yayınlamak ve gerektiğinde eğitim programları düzenlemek şeklinde sayılmıştır.
6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanunun 14'üncü maddesinde, Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını icra eden bütün veteriner hekimlerin katıldığı Türk Veteriner Hekimleri Birliği'nin; veteriner hekimler arasında mesleki deontolojiyi ve dayanışmayı korumak, veteriner hekimliğin kamu ve kişi yararına uygulanıp geliştirilmesini sağlamak ve meslek mensuplarının hak veya yararlarını korumak amacı ile kurulmuş, tüzelkişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde mesleki bir kuruluş olduğu belirtilmiş; 15'inci maddesinde, Birliğin yapmakla mükellef olduğu mesleki hizmetler; veteriner hekimliği meslekinin memleket menfaatlerine en faydalı şekilde tatbikını sağlamak, azalarının maddi ve manevi hak ve menfaatlerini, hak ve memleket menfaatleriyle telif eder mahiyette korumak, memleket hayvancılığının inkişafı ile alakalı bütün meselelerde resmi makamlarla temas ederek ilmi istişareler yapmak ve bu makamata görüş ve kanaatlerini bir rapor halinde sunmak, serbest veteriner hekimlerin "Salgın ve paraziter hayvan hastalıkları ile mücadele işlerinde" Ziraat Vekaletine yardımlarını sağlamak, mesleki risale ve mecmua neşretmek ve ettirmek suretiyle meslek mensuplarının ilmi müktesebatının inkişafına yardımcı olmak, meslekin kıymet ve ehemmiyetini tebarüz ettiren broşürler tanzim ve tevzii suretiyle memleket gençliğinin veteriner hekimliği meslekine intisabını, vatandaşın bu mesleke karşı sevgi ve itibarını temin eylemek, meslek mensuplarının maddi ve manevi yardımlaşmalarını temin edecek tedbirleri almak ve tahakkuk ettirmek ve veteriner fakültelerinde okuyan gençlere (Memlekete ve mesleke yararlı gençler olarak yetişmelerini sağlamak düşüncesiyle) maddi ve manevi her türlü müzaharette bulunmak şeklinde sayılmış; 16'ncı maddesinde, "Hudutları içinde en az 30 veteriner hekim bulunan her vilayet merkezinde veya mücavir vilayetler birleştirilmek suretiyle en az 30 veteriner hekim bulunan mıntakalarda merkez konseyi kararıyla veteriner hekim odaları kurulur. Veteriner hekim odaları tüzelkişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır." kuralına yer verilmiştir.
Davacı Türk Veteriner Hekimleri Birliği tarafından, 2014 tarihli Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile 2011 tarihli Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik yürürlükte iken, bir kısım hayvan için bir başka yönetmelik ile etik kurul oluşturulmasının karışıklığa yol açacağı, etik kurullarında veteriner hekimler dışında başka meslek gruplarına yer verilmesinin hukuki, teknik ve bilimsel yönlerden sorun oluşturacağı ileri sürülerek bu dava açılmış ise de, Yönetmeliğin amacına ve kapsamına bakıldığında, deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlıların barındıkları yerlerin genel standartları, bakımı, barınması için genel bölümlerin özellikleri, hayvan refahı biriminin oluşturulması, görevleri, üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların yetkilendirilmesi, sucul omurgalı canlıların prosedürlerde kullanılmasının, personelin nitelik, yetki ve sorumlulukları ile tutulacak kayıtlar, kuruluşların uyacağı koşullar ile ilgili usul ve esasların belirlenmesinin amaçlandığı görülmekle, dava konusu düzenlemelerde üst norma, hukuka ve kamu yararına aykırılık görülmemiştir.
Yönetmeliğin 6'ncı maddeyle eklenen 31/A maddesinin 1'inci fıkrasının iptali istemine gelince;
Davacı Birlik tarafından, SOCMEK'in teşekkülünde, Türk Veteriner Hekimleri Birliğinin temsilcisinin bulunmamasının mevzuata ve Avrupa Birliği müktesebatına aykırı olduğu ileri sürülmektedir.
Dava konusu düzenlemede ise, Yönetmelik kapsamında faaliyette bulunacak kuruluşlardaki deneysel ve bilimsel işlemlerin takip ve denetimini yapacak SOCYEK'in uyması gereken kural ve esasları belirlemek, verdiği kararları itirazen incelemek, gerektiğinde faaliyetini durdurmakla görevli ve yetkili olan SOCMEK'in teşekkülünde, kendi görev tanımı ve denetlediği birimlerde yapılan işler ile çalışanların mesleki unvanları kısmen dikkate alınarak "veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden bir temsilci"ye yer verilmekle birlikte; üyeleri arasında bulunan su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanları temsilen Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilciye yer verilmesine rağmen, veteriner hekimleri temsilen Veteriner Hekimleri Odasından veya Türk Veteriner Hekimleri Birliğinden bir üyeye yer verilmediği anlaşılmaktadır.
6343 sayılı Kanun uyarınca Türk Veteriner Hekimleri Birliği'nin veteriner hekimlerin haklarının korunmasının yanı sıra veteriner hekimlik mesleğinin etik ilkelerini (deontoloji) belirleme ve mesleğin gereği gibi icra edilmesine katkı sunma konularında görevli bulunduğu dikkate alındığında, veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden bir temsilciye yer verilmiş olmasının, veteriner hekimlerin temsil edilmesi ve yukarıda aktarılan konulardaki Oda/Birlik katkısının sağlanması için yeterli olmayacağı sonucuna varılmıştır.
Bu durumda, Türk Veteriner Hekimleri Birliğinin ve veteriner hekim odalarının, üyelerinin hak ve menfaatlerini savunabilmesinin, veteriner hekimliği mesleğinin etik ilkeler (deontoloji) çerçevesinde gereği gibi icrasını sağlamasının, bireysel disiplin işlemlerinin yanı sıra ancak SOCMEK gibi Kurullarda temsil edilmesi ile mümkün olabileceği açık olup; SOCMEK'i oluşturan üyeler arasında Türk Veteriner Hekimleri Birliği veya veteriner hekim odalarından bir temsilciye yer verilmemesine ilişkin düzenlemede hukuka uyarlık görülmemiştir.
Açıklanan nedenlerle, 23.12.2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmeliğin 6'ncı maddesiyle eklenen 31/A maddesinin 1'inci fıkrasının iptaline; davanın diğer kısımlarının ise, reddine karar verilmesinin uygun olacağı düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ :
Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik; deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlıların barındıkları yerlerin genel standartlarının, bakım ve barınması için genel bölümlerin özelliklerini belirlenmesi, hayvan refahı biriminin oluşturulması ve bu birimin görevlerinin belirlenmesi, üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların yetkilendirilmesi, sucul omurgalı canlıların prosedürlerde kullanılması, çalışan personelin nitelik, yetki ve sorumlulukları ile tutulacak kayıtlar, kuruluşların uyacağı koşullar ile ilgili usul ve esaslarının belirlenmesi amacıyla 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur.
Daha sonra, 5199 sayılı Kanun'un 9. maddesinin 5. fıkrası uyarınca Sağlık Bakanlığının (uygun) görüşünün de alınması suretiyle 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan dava konusu Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik ile anılan Yönetmelikte değişiklikler yapılmış, merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarına ilişkin düzenlemeler eklenmiştir.
Bakılan dava, Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin "Amaç" başlıklı 1. maddesinin 1. fıkrasına eklenen "merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmaları," ibaresinin, "Kapsam" başlıklı 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendine eklenen "etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarını," ibaresinin, "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasına eklenen "(ö) SOCMEK: Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulunu," ibaresinin ve "(p) SOCYEK: Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Yerel Etik Kurulunu," ibaresinin, Yedinci Bölümünden sonra gelmek üzere eklenen "Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Etik Kurullarının Kuruluşu, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları"nı düzenlemek üzere Yönetmeliğe eklenen Sekizinci Bölümünün tamamının, "İdari Yaptırımlar" başlıklı 34. maddesine eklenen 7. fıkrasının ve Yönetmeliğe eklenen "Faaliyet alanındaki değişiklik talepleri" başlıklı Geçici 2. maddesinin iptali istemiyle açılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE :
USUL YÖNÜNDEN:
Davalı idare tarafından; davanın süresinde açılmadığı ileri sürülmüştür.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun ''Dava açma süresi'' başlıklı 7. maddesinde, dava açma süresinin, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda altmış gün olduğu, bu sürenin idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlayacağı, ilanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresinin, ilan tarihini izleyen günden itibaren başladığı, ancak bu işlemlerin uygulanması üzerine ilgililerin, düzenleyici işlem veya uygulanan işlem yahut her ikisi aleyhine birden dava açabileceği hükümlerine yer verilmiştir.
Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmeliğin 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdiği, bu Yönetmelik ile yapılan değişikliklerin bir kısmının 21/02/2023 tarihinde açılan dava ile iptalinin istenildiği görüldüğünden 2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi uyarınca düzenleyici işlemin ilanı tarihten itibaren altmış günlük süre içinde açılan davada süre aşımı bulunmamaktadır. Bu itibarla, davalı idarenin süre itirazı yerinde görülmemiştir.
ESAS YÖNÜNDEN:
İlgili Mevzuat:
Gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme ile yemlerin üretim, işleme ve dağıtımının tüm aşamalarını, bitki koruma ürünü ve veteriner tıbbî ürün kalıntıları ile diğer kalıntılar ve bulaşanların kontrollerini, salgın veya bulaşıcı hayvan hastalıkları, bitki ve bitkisel ürünlerdeki zararlı organizmalar ile mücadeleyi, çiftlik ve deney hayvanları ile ev ve süs hayvanlarının refahını, zootekni konularını, veteriner sağlık ve bitki koruma ürünlerini, veteriner ve bitki sağlığı hizmetlerini, canlı hayvan ve ürünlerin ülkeye giriş ve çıkış işlemlerini ve bu konulara ilişkin resmî kontrolleri ve yaptırımları kapsayacak şekilde, gıda ve yem güvenilirliğini, halk sağlığı, bitki ve hayvan sağlığı ile hayvan ıslahı ve refahını, tüketici menfaatleri ile çevrenin korunması da dikkate alınarak korumak ve sağlamak amacıyla çıkarılan 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanunu'nun 3. maddesinin 31. fıkrasında, "Hayvan"ın, suda yaşayan hayvanlar, sürüngenler ve amfibik hayvanlar dâhil omurgalı ve omurgasız canlıları ifade edeceği tanımına yer verilmiş; "Hayvan refahı" başlıklı 9. maddesinde, "... (3) Hayvanlara ötenazi yapmak yasaktır. Ancak,
a) Hayvanlara acı ve ıstırap çektiren veya iyileşme durumu bulunmayan hastalık durumlarında,
b) Akut bulaşıcı bir hayvan hastalığının önlenmesi ya da eradikasyonu amacıyla veya insan sağlığı için risk oluşturan durumlarda,
c) Davranışları insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen durumlarda, veteriner hekim tarafından ötenazi yapılmasına karar verilebilir. Ötenazi işlemi veteriner hekim tarafından veya veteriner hekim gözetiminde yapılır.
(4) Hayvanların barınma, nakil, kesim öncesi ve kesimi sırasındaki hayvan refahı esasları Bakanlıkça belirlenir. Hayvan kesimlerinin Bakanlıktan onaylı kesim yerlerinde yapılması zorunludur.
(5) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir." düzenlemesine;
"Komisyonlar ve ilgili kuruluşlarla işbirliği" başlıklı 43. maddesinde, "(1) Bakanlık, bu Kanun kapsamındaki konularla ilgili komisyonlar veya komiteler kurabilir.
...
(4) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir." düzenlemesine yer verilmiştir.
Hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, hayvanların acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını, her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini sağlamak amacıyla çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun "Tanımlar" başlıklı 3. maddesinin 1. fıkrasının (l) bendinde, "Deney"in, herhangi bir hayvanın acı, eziyet, üzüntü veya uzun süreli hasara neden olacak deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanılmasını; (m) bendinde, "Deney hayvanı"nın deneyde kullanılan ya da kullanılacak olan hayvanı; (o) bendinde, "Bakanlık" kavramının Tarım ve Orman Bakanlığını ifade ettiği belirtilmiş;
"Hayvan deneyleri" başlıklı 9. maddesinde, "Hayvanlar, bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılamazlar.
Tıbbî ve bilimsel deneylerin uygulanması ve deneylerin hayvanları koruyacak şekilde yapılması ve deneylerde kullanılacak hayvanların uygun biçimde bakılması ve barındırılması esastır.
Başkaca bir seçenek olmaması halinde, hayvanlar bilimsel çalışmalarda deney hayvanı olarak kullanılabilir.
Hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşlarda bu deneylerin yapılmasına kendi bünyelerinde kurulmuş ve kurulacak etik kurullar yoluyla izin verilir.
Etik kurulların kuruluşu, çalışma usul ve esasları, Sağlık Bakanlığının ve ilgili kuruluşların görüşleri alınarak Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.
Deney hayvanlarının yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması, deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin tescil edilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, ne tür hayvanların yetiştirileceği ve deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin uyacağı esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir." düzenlemesine yer verilmiştir.
20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile değişik 1. maddesinde, "Bu Yönetmeliğin amacı; deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlıların barındıkları yerlerin genel standartları, bakım ve barınması için genel bölümlerin özellikleri, merkezi etik kurulu ve yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmaları, hayvan refahı biriminin oluşturulması ve görevleri, üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşların yetkilendirilmesi, sucul omurgalı canlıların prosedürlerde kullanılması, çalışan personelin nitelik, yetki ve sorumlulukları ile tutulacak kayıtlar, kuruluşların uyacağı koşullar ile ilgili usul ve esasları belirlemektir." düzenlemesine yer verilmiş; 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, Yönetmelik'in, gerçek ve tüzel kişiler ile kamu kurum ve kuruluşlarında, deneysel, bilimsel ve eğitsel uygulamalarda kullanılan sucul omurgalı canlıların üretim, kullanım, satış ve bir yerden bir yere nakli sırasında uyulması gereken kuralları, teknik ve hijyenik şartları, denemeleri yapacak kuruluş veya kişilerin nitelikleri ile görev ve sorumluluklarını, deneme yetkisinin verilmesini ve iptalini, etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarını; (b) bendinde, Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Hayvanların Korunmasına dair 22/10/2010 tarihli ve 2010/63/AB sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifine uygun olarak bilimsel amaçlar için kullanılacak Cyclostomata (yuvarlak ağızlılar) ve Cephalopoda (kafadan bacaklılar) sınıfından türleri kapsadığı düzenlenmiş; 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, "Araştırmaya yetkili kuruluş"un Her türlü deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlı çalışmalar yapan araştırma enstitülerini, bakanlıkların araştırma yapmakla görevlendirilmiş kuruluşlarını, üniversitelere ve TÜBİTAK’a bağlı araştırma yapan kuruluşlar ile Bakanlıkça yetkilendirilmiş özel sektör araştırma kuruluşlarını; (ğ) bendinde, "Kuruluş"un, donanımı ile birlikte açık, kapalı, yarı açık her türlü sabit veya portatif tesis, bina, binalar topluluğunu barındıran; deneysel ve bilimsel amaçlar için deney canlılarını kullanan birimleri; (j) bendinde, "Sorumlu yönetici"nin, Kuruluşun yönetim ve işletmesinden kuruluş sahibi ile birlikte sorumlu olan veteriner hekimi, su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanları; (k) bendinde, "Sucul omurgalı canlı"nın yunus ve balinalar (Cetacea) hariç olmak üzere, yaşamının tüm evrelerini veya bir bölümünü suda geçirmek zorunda olan balıklar (Pisces), kurbağalar (Amphibia), sucul sürüngenler (aquatic/semi-aquaticreptilian) gibi omurgalı canlıları; (o) bendinde, "Kuruluş sahibi"nin Deneysel ve bilimsel amaçlar için sucul omurgalı canlıları kullanan, üreten kurum, kuruluşlar ile araştırma geliştirme şirketlerinin sahiplerini, idarecilerini veya müdürlerini, (ö) bendinde, "SOCMEK"in, Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulunu; (p) bendinde ise, "SOCYEK"in, Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Yerel Etik Kurulunu ifade edeceği düzenlenmiştir.
"Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Etik Kurullarının Kuruluşu, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları" üst başlığı ile Yönetmeliğin Sekizinci Bölümünde yer alan ve tamamının iptali istenilen;
"SOCMEK’in kuruluşu" başlıklı 31/A maddesinde,
"(1) SOCMEK;
a) Bakanlıktan; ilgili genel müdür veya görevlendireceği genel müdür yardımcısı başkanlığında, genel müdürlükten bir daire başkanı, bir teknik personel, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğünden bir temsilci ve Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünden bir hukukçu,
b) Üniversitelerin su ürünleri mühendisliği, balıkçılık teknolojisi mühendisliği, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji bölümleri ile veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden birer temsilci olmak üzere beş öğretim üyesi,
c) Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilci,
ç) TÜBİTAK’ta görev yapan sorumlu bir temsilci,
d) Sucul omurgalı canlılar ile ilgili sivil toplum örgütlerinden bir üye,
olmak üzere on üç üyeden oluşur.
(2) SOCMEK, üyelerin en az üçte ikisinin katılımı ile toplanır. Kararlar oy çokluğu ile alınır, oyların eşit olması halinde başkanın oyu yönünde karar verilir. Üyelerin birer oy hakkı vardır.
(3).Üyelerin görev süresi dört yıldır. Görev süresi biten üye yeniden görevlendirilebilir. İzinsiz ve mazeretsiz olarak üst üste iki kez toplantıya katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer. Üyelik sıfatının ölüm, emeklilik, ayrılma gibi herhangi bir sebeple sona ermesi veya üyeliğin düşmesi halinde, yerine aynı usulle ve kalan süreyi tamamlamak üzere ayrılan üyenin niteliklerini taşıyan yeni bir üye görevlendirilir.
(4) SOCMEK ve SOCYEK arasındaki koordinasyon Genel Müdürlük tarafından sağlanır. SOCMEK sekretaryası hizmetleri, ilgili daire başkanlığınca yürütülür.
(5) SOCMEK, başkanın belirleyeceği gündemle altı ayda bir toplanır. Toplantı gündemini de içeren davet yazısı, toplantı tarihinden en geç on gün öncesinden SOCMEK üyelerine gönderilir. Kurul, başkanın gerek görmesi halinde üyelere en geç on gün öncesinden haber verilmek suretiyle de toplanabilir." düzenlemesine;
"SOCMEK'in görevleri" başlıklı 31/B maddesinde,
"1) SOCMEK’in görevleri şunlardır:
a) Sucul omurgalı canlıların deneylerde kullanılmasına dair etik ilkeleri belirlemek.
b) SOCYEK yönergelerini onaylamak ve 34 üncü maddeye göre feshetmek.
c) SOCYEK’lerin bu Yönetmelik hükümlerine göre çalışıp çalışmadığını denetlemek, yıllık raporlarını değerlendirmek.
ç) SOCMEK tarafından onaylanan yönergeye ve ilgili diğer mevzuata aykırı hareket eden SOCYEK’lerin çalışmalarını 34 üncü maddeye göre durdurmak.
d) SOCYEK’lerin hizmet verdiği üretici ve kullanıcı kurum ve kuruluşlardaki deney şartlarını ve laboratuvarları bu Yönetmelik hükümleri çerçevesinde denetlemek.
e) Bu Yönetmelik hükümlerine aykırı olarak sucul omurgalı canlıların kullanılmasını engellemek amacıyla gerekli girişimleri yapmak.
f) SOCYEK’lerin verdiği kararlara yapılan itirazları değerlendirmek, gerekli görülmesi halinde dosyaları yeniden incelemek üzere gerekçeleri ile birlikte ilgili SOCYEK’e geri göndermek.
g) SOCYEK’lerin sucul omurgalı canlıların kullanımı ve bakımı ile ilgili araştırmacı ve diğer yardımcı personele yönelik verilen eğitim programlarının usul ve esaslarını belirlemek ve denetlemek.
ğ) Sucul omurgalı canlıların kullanım sertifikalarının denkliklerini değerlendirmek.
h) Ülke çapında sucul omurgalı canlıların deneylerde kullanılmasına dair yıllık istatistik bilgileri toplamak ve yayınlamak.
ı) Gerektiğinde eğitim programları düzenlemek.
(2) SOCMEK’in çalışma usul ve esasları Bakanlıkça belirlenir." düzenlemesine;
"SOCYEK’in kuruluşu" başlıklı 31/C maddesinde,
"(1) SOCYEK aşağıdaki şekilde kurulur:
a) Bakanlıktan çalışma izinli deney ünitesi bulunan resmi, özel kurum ve kuruluşlar SOCYEK kurar. SOCYEK ve sucul omurgalı canlı refahı birimi bulunmayan kurum ve kuruluşlarda sucul omurgalı canlılarla deney yapılamaz.
b) SOCYEK’in kurulabilmesi için, Bakanlıktan çalışma izinli bir araştırma veya deney ünitesi bulundurulması zorunludur.
(2) SOCYEK’te asgari olarak aşağıda nitelikleri belirtilen üyelerin bulunması gereklidir:
a) Kurum veya kuruluş içinde sucul omurgalı canlı yetiştirilmesi, üretilmesi, bakımından sorumlu, sucul omurgalı canlı kullanım sertifikasına sahip, ünitede çalışan, en az iki yıl tecrübeli; veteriner hekimi, su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarından birisinde lisans veya lisansüstü eğitim almış bir kişi.
b) Kurum veya kuruluş içinden sucul omurgalı canlılar ile çalışma yapan birimlerden birer temsilci.
c) Kurum veya kuruluş ile çıkar ilişkisi olmayan ve sucul omurgalı canlılar ile ilgili sivil toplum kuruluşuna üye bir kişi.
(3) SOCYEK, en az beş en fazla on bir üyeden oluşur.
(4) SOCYEK’te görev alacak en az bir üyenin sucul omurgalı canlılarla ilgili bilim dallarında doktora derecesine sahip olması gereklidir. Kurum ve kuruluşlar ihtiyaçlarına ve idari yapılarına göre SOCYEK’in üye yapısını belirleyebilirler. SOCYEK gerektiğinde başka alanların uzmanlarından görüş alabilir, bu kişileri toplantılara davet edebilir.
(5) SOCYEK, salt çoğunlukla toplanır. Kararlar oy çokluğu ile alınır; oyların eşit olması halinde başkanın oyu yönünde karar verilir. Üyelerin birer oy hakkı vardır.
(6) SOCYEK üyelerinin görevlendirilmesi aşağıdaki şekilde gerçekleştirilir:
a) SOCYEK başkanı, başkan vekili ve üyeleri; üniversitelerde rektör, diğer kurum ve kuruluşlarda ise en üst düzey yönetici onayı ile görevlendirilir.
b) SOCYEK başkanı ve sorumlu yönetici kuruluş çalışanı olmak zorundadır. Bunun dışındaki SOCYEK üyeleri, kurum veya kuruluş dışından da görevlendirilebilir.
c) Atamalar veya onay ile görevlendirilmelere dair değişiklikler bir ay içinde SOCMEK’e bildirilir.
ç) Bu Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket ettiği tespit edilen kişiler SOCYEK üyesi olarak görevlendirilemez.
(7) Kurum ve kuruluşlarda SOCYEK sekretaryası, üniversitelerde rektör, diğer kurum ve kuruluşlarda ise en üst düzey yönetici onayı ile görevlendirilir. SOCYEK’in düzenli çalışması, başvuruların alınması, değerlendirilmesi ve arşivlenmesi amacıyla ayrı bir çalışma birimi oluşturulur.
(8) SOCYEK üyelerinin görev süresi dört yıldır. Görev süresi biten üye yeniden görevlendirilebilir. İzinsiz ve mazeretsiz olarak üst üste iki kez toplantıya katılmayan üyenin üyeliği düşer. Üyelik sıfatının ölüm, emeklilik, ayrılma gibi herhangi bir sebeple sona ermesi halinde, yerine aynı usulle ve kalan süreyi tamamlamak üzere ayrılan üyenin niteliklerini taşıyan yeni bir üye görevlendirilir." düzenlemesine;
"SOCYEK’in görevleri" başlıklı 31/Ç maddesinde,
"(1) SOCYEK’in görevleri şunlardır:
a) Bu Yönetmelik hükümlerine göre, SOCMEK’in belirlediği etik ilkeler ve iyi laboratuvar uygulamaları çerçevesinde kendi çalışma usul ve esasları hakkında yönerge hazırlamak.
b) Sucul omurgalı canlılar üzerinde yapılacak tüm işlemlerin etik yönden kabul edilebilir sınırlarını belirleyerek yapılacak işlemlere ilişkin protokolleri onaylamak veya gerekçeli olarak reddetmek.
c) Kurum içinde sucul omurgalı canlıların kullanılması sürecinin etik kurallara uygun olarak sürdürülmesini denetlemek, bu amaçla gerekli düzenlemeleri yapmak.
ç) Sucul omurgalı canlılar kullanılarak elde edilenlerle aynı veya daha yüksek düzeyde bilgi sağlayabilecek ancak sucul omurgalı canlıların kullanılmadığı veya en az sayıda sucul omurgalı canlının kullanıldığı ya da daha az acı verilen prosedürler içeren alternatif yöntemlerin geliştirilmesine ve doğrulanmasına katkıda bulunacak ve bu alanda araştırmayı teşvik edecek uygulamalar yapmak.
d) Sucul omurgalı canlıların üzerinde yapılacak işlemlerin onaylanmış protokole uygun olarak yapılmasını sağlamak, gerektiğinde sonlandırılmasına karar vermek.
e) Sucul omurgalı canlılar ile çalışacak personelin gerekli eğitimi almasını sağlamak ve sucul omurgalı canlı kullanım sertifikası bulunması şartıyla sucul omurgalı canlı deneyleri yapılmasına izin vermek. Bu amaçla gerektiğinde sertifika programları düzenlemek.
f) Sucul omurgalı canlıların üretim, yetiştirme, barındırma ve nakil şartları ile deneylerin yapıldığı laboratuvar şartları ve ekipmanın etik yönden uygun olup olmadığını denetlemek.
g) Sucul omurgalı canlıların kullanımı ile ilgili olarak istatistiki veri tabloları ile yıllık faaliyet raporunu hazırlayarak SOCMEK’e sunmak.
ğ) Düzenlenecek eğitim sertifika programlarını otuz gün önce SOCMEK’e bildirmek.
h) Düzenledikleri sertifika eğitim programları ve eğitim sonunda başarılı olarak sertifika alan kursiyerler ile ilgili bilgileri SOCMEK’e bildirmek.
(2) Kuruluş dışında gerçekleştirilecek prosedürler için, 15 inci maddenin ikinci fıkrası kapsamında Bakanlıktan izin alındıktan sonra, prosedürün gerçekleştirileceği yere en yakın SOCYEK’ten izin alınması zorunludur.
(3) SOCYEK’in çalışma usul ve esasları Bakanlıkça belirlenir." düzenlemesine yer verilmiştir.
Yönetmeliğin "İdari Yaptırımlar" başlıklı 37. maddesinin iptali istenilen 7. fıkrasında, "SOCMEK tarafından yapılan denetimler sonucunda, bu Yönetmeliğe aykırı hareket eden SOCYEK’lere eksikliklerini bir ay sürede tamamlamaları ile ilgili yazılı uyarıda bulunulur ve SOCYEK çalışmaları düzenlemeler yapılıncaya kadar bir ay askıya alınır, eğer gerekli düzenlemeler yapılmaz ise SOCYEK çalışmaları altı ay durdurulur. Altı ay içerisinde belirtilen eksiklikleri düzeltmeyen SOCYEK’in yönergesi feshedilir." düzenlemesi;
Yönetmeliğe eklenen ve iptali istenilen "Faaliyet alanındaki değişiklik talepleri" başlıklı Geçici 2. maddesinde de, "(1) 13/12/2011 tarihli ve 28141 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik kapsamında, sucul omurgalı canlılara yönelik faaliyet göstermek üzere çalışma izni almış kuruluşların, faaliyet alanında herhangi bir değişiklik talep etmeleri durumunda, bu Yönetmelik kapsamında çalışma izni almaları zorunludur." düzenlemesi yer almıştır.
Yönetmeliğin "Avrupa Birliği mevzuatına uyum" başlıklı 35. maddesinde; "1) Bu Yönetmelik, Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Hayvanların Korunmasına Dair 22/10/2010 tarihli ve 2010/63/AB sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır." düzenlemesine yer verilmiştir.
Ayrıca, 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun'un 14. maddesinde, Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını icra eden bütün veteriner hekimlerin katıldığı Türk Veteriner Hekimleri Birliği'nin; veteriner hekimler arasında mesleki deontolojiyi ve dayanışmayı korumak, veteriner hekimliğin kamu ve kişi yararına uygulanıp geliştirilmesini sağlamak ve meslek mensuplarının hak veya yararlarını korumak amacı ile kurulmuş, tüzelkişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde mesleki bir kuruluş olduğu belirtilmiş; 15. maddesinde, Birliğin yapmakla mükellef olduğu mesleki hizmetler; veteriner hekimliği meslekinin memleket menfaatlerine en faydalı şekilde tatbikını sağlamak, azalarının maddi ve manevi hak ve menfaatlerini, hak ve memleket menfaatleriyle telif eder mahiyette korumak, memleket hayvancılığının inkişafı ile alakalı bütün meselelerde resmi makamlarla temas ederek ilmi istişareler yapmak ve bu makamata görüş ve kanaatlerini bir rapor halinde sunmak, serbest veteriner hekimlerin "Salgın ve paraziter hayvan hastalıkları ile mücadele işlerinde" Ziraat Vekaletine yardımlarını sağlamak, mesleki risale ve mecmua neşretmek ve ettirmek suretiyle meslek mensuplarının ilmi müktesebatının inkişafına yardımcı olmak, meslekin kıymet ve ehemmiyetini tebarüz ettiren broşürler tanzim ve tevzii suretiyle memleket gençliğinin veteriner hekimliği meslekine intisabını, vatandaşın bu mesleke karşı sevgi ve itibarını temin eylemek, meslek mensuplarının maddi ve manevi yardımlaşmalarını temin edecek tedbirleri almak ve tahakkuk ettirmek ve veteriner fakültelerinde okuyan gençlere (Memlekete ve mesleke yararlı gençler olarak yetişmelerini sağlamak düşüncesiyle) maddi ve manevi her türlü müzaharette bulunmak şeklinde sayılmış; 16. maddesinde, "Hudutları içinde en az 30 veteriner hekim bulunan her vilayet merkezinde veya mücavir vilayetler birleştirilmek suretiyle en az 30 veteriner hekim bulunan mıntakalarda merkez konseyi karariyle veteriner hekim odaları kurulur.
Veteriner hekim odaları tüzelkişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır." kuralına yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
1- Genel Bilgi:
Sucul canlıların biyolojik süreçler için gerekli temel araştırmalar, mikrobiyoloji, toksikoloji, farmakoloji, yetiştiricilik, insan ve çevre sağlığı için güvenlik testleri, eğitimler vb. bir çok alanda deney hayvanı olarak kullanımının yaygınlaşmasıyla, doğa ve biyoçeşitliliğin korunması amaçlarına yönelik olarak, bilimsel deneylerde kullanılan sucul canlıların refahına ulusal ve uluslararası mevzuatta yer verildiği görülmektedir.
Bu çerçevede, dava konusu Yönetmelik'in hazırlığında da dikkate alınan Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Hayvanların Korunmasına Dair 22/10/2010 tarihli ve 2010/63/AB sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifinde; hayvanların acı, eziyet ve kalıcı hasarı hissetme kapasiteleri hakkında yeni bilimsel bilgilerin var olmasıyla, bilimsel prosedürlerde kullanılan hayvanların refahının korunmasına ilişkin standartların yükseltilmesi ve bilimsel araştırmalar ve uygulamalarda kullanılan deney hayvanlarının üzerinde gerçekleştirilen uygulamalara ilişkin kuralların ve sınırların bilimsel ve etik ilkeler doğrultusunda belirlenmesi amaçlanmaktadır. Yine Yönetmeliğin dayanaklarından olan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun hayvan deneylerine ilişkin 9. maddesinde, hayvanların bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılamayacağının, tıbbi ve bilimsel deneylerin uygulanması ve deneylerin hayvanları koruyacak şekilde yapılması, uygun şartlarda bırakılması ve barınmasının esas olduğunun, başka bir seçenek olmaması durumunda hayvanların bilimsel çalışmalarda deney hayvanı olarak kullanılabileceğinin, hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşlarda bu deneylerin yapılmasına kendi bünyelerinde kurulmuş/ kurulacak etik kurullar yoluyla izin verileceğinin düzenlendiği görülmektedir.
Aktarılan ulusal ve uluslararası mevzuat hükümleri uyarınca iç hukukumuzda deney hayvanlarına yönelik olarak, önce bütün deney hayvanlarını kapsamak üzere düzenlenen Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik 13/12/2011 tarihli ve 28141 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuş, bilahare bu Yönetmelik kapsamında yapılacak bilimsel araştırma, test, eğitim, öğretim gibi temel etkinliklerde kullanılan yöntem ve materyaller ile ilgili kabul edilebilir etik standartların belirlenmesine, hayvan deneyleri merkezi etik kurulu ve hayvan deneyleri yerel etik kurullarının kuruluş ve çalışmalarına ilişkin esasları belirlemek üzere 15/02/2014 tarihli ve 28914 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik yürürlüğe girmiştir. Ancak karasal omurgalı hayvanlar ile sucul omurgalı hayvanların fizyolojik, biyolojik, metabolik özellikleri, üreme ve beslenme davranışları ile çevresel ihtiyaçları ve hastalıkları bakımından birbirinden önemli ölçüde farklılıklar göstermesi nedeniyle sucul omurgalı canlıların Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik kapsamına dahil olmasının uygulamada doğurduğu sakıncaların giderilmesini teminen deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlılara özgü olmak üzere hazırlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik, 20/04/2019 tarihli ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur. Ardından, yine aynı sebebe bağlı olarak sucul omurgalı canlıların deneylerde kullanılmasına dair etik ilkeleri belirleyecek idari ve mesleki profesyonellerin ve dolayısıyla bu kişilerden oluşturulacak etik kurulların karasal omurgalı hayvanlar için oluşturulanlardan ayrıştırılması ihtiyacına binaen 23/12/2022 tarihli ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan dava konusu Yönetmelik değişikliği ile Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik'e, SOCMEK (Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulu) ve SOCYEK (Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Yerel Etik Kurulu) olmak üzere etik kurulların oluşumu, görev ve yetkileri ile SOCMEK'in denetimlerine uyulmaması sonucu uygulanacak yaptırımın yanı sıra yeni düzenlemelere uyum sağlanmasına yönelik geçiş hükümlerine yer verilmiştir.
2- Dava konusu Yönetmelik kurallarının yetki ve şekil unsurları yönünden incelenmesi:
Davalı Bakanlığın; 5996 sayılı Kanun uyarınca hayvan refahına ilişkin usul ve esasları, 5199 sayılı Kanun uyarınca, deney hayvanlarının yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması, deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin tescil edilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, ne tür hayvanların yetiştirileceği ve deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin uyacağı esasları, hayvan deneylerine ilişkin etik kurulların kuruluş, çalışma usul ve esaslarını yönetmelikle düzenleme konusunda yetkili olduğu kuşkusuzdur.
Ayrıca, 5199 sayılı Kanun'un 9. maddesinin 5. fıkrası uyarınca Sağlık Bakanlığının (uygun) görüşünün alınmasının ardından dava konusu Yönetmeliğin yürürlüğe konulduğu anlaşılmaktadır.
Bu itibarla, dava konusu Yönetmelik kurallarında yetki ve şekil yönünden hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
3- Yönetmeliğin 31/A maddesinin 1. fıkrasının, SOCMEK'te Veteriner Hekimleri Birliği veya veteriner hekim odalarından bir temsilciye yer verilmemesine yönelik eksik düzenleme iddiası yönünden incelenmesi:
Yönetmeliğin 31/A maddesinin 1. fıkrasında, SOCMEK'in Bakanlık tarafından görevlendirilecek temsilci üyeler (4 üye), Yönetmelikte belirtilen konularda çalışma yapan öğretim üyeleri (5 üye), Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilci, TÜBİTAK’ta görev yapan sorumlu bir temsilci, Sucul omurgalı canlılar ile ilgili sivil toplum örgütlerinden bir üye olmak üzere on üç üyeden oluşacağı belirtilmiş olup; davacı tarafından kurul üyeleri arasında Türk Veteriner Hekimleri Birliği veya veteriner hekim odalarının temsilcilerine yer verilmemesinin hukuka aykırı bir eksik düzenleme olduğu ileri sürülmüştür.
Dava konusu Yönetmelik kapsamında Bakanlıktan çalışma izni alarak araştırma veya deney ünitesi oluşturmak suretiyle sucul omurgalı canlıları deneysel ve bilimsel amaçlarla kullanacak kuruluşlarda, veteriner hekim, su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanların "sorumlu yönetici" olarak çalıştırılabileceklerinin düzenlendiği; ayrıca bu kuruluşlarda deney yapılabilmesi için kurulması zorunlu olan ve sucul omurgalı canlılar üzerinde yapılacak işlemler ile bu işlemleri yapacak personele izin vermek, sucul omurgalı canlıların kullanılmasını denetlemek ve gerektiğinde sonlandırmakla görevli bulunan SOCYEK'te yer alacak üyelerin, asgari veteriner hekim, su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarından birisinde lisans veya lisansüstü eğitim almış olması gerektiğinin kurala bağlandığı görülmektedir.
Dava konusu düzenleme incelendiğinde ise, Yönetmelik kapsamında faaliyette bulunacak kuruluşlardaki deneysel ve bilimsel işlemlerin takip ve denetimini yapacak SOCYEK'in uyması gereken kural ve esasları belirlemek, verdiği kararları itirazen incelemek, gerektiğinde faaliyetini durdurmakla görevli ve yetkili olan SOCMEK'in teşekkülünde, kendi görev tanımı ve denetlediği birimlerde yapılan işler ile çalışanların mesleki unvanları kısmen dikkate alınarak "veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden bir temsilci"ye yer verilmekle birlikte; üyeleri arasında bulunan su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanları temsilen Ziraat Mühendisleri Odasından bir temsilciye yer verilmesine rağmen, veteriner hekimleri temsilen Veteriner Hekimleri Odasından veya Türk Veteriner Hekimleri Birliğinden bir üyeye yer verilmediği anlaşılmaktadır.
Her ne kadar davalı idarece, veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden bir temsilciye SOCMEK'te yer verilerek veteriner hekimlerin de temsilinin sağlandığı, ayrıca, su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanların sucul omurgalı canlılar bakımından daha yetkin oldukları, bu nedenle de SOCMEK'te konu ile birinci derece alakalı olan sivil toplum kuruluşunun temsilinin sağlandığı, ikinci bir sivil toplum kuruluşunun bulunmasında ilave fayda sağlanamayacağının değerlendirildiği savunulmaktaysa da; 6343 sayılı Kanun uyarınca Türk Veteriner Hekimleri Birliği'nin veteriner hekimlerin haklarının korunmasının yanı sıra veteriner hekimlik mesleğinin etik ilkelerini (deontoloji) belirleme ve mesleğin gereği gibi icra edilmesine katkı sunma konularında görevli bulunduğu dikkate alındığında, veteriner fakültelerinin konuyla ilgili çalışma yapan öğretim üyelerinden bir temsilciye yer verilmiş olmasının, veteriner hekimlerin temsil edilmesi ve yukarıda aktarılan konulardaki Oda/Birlik katkısının sağlanması için yeterli olmayacağı gibi, SOCMEK'te Türk Veteriner Hekimleri Birliği'nin veya veteriner hekim odalarının bir temsilcisinin bulunmasının nasıl bir sakıncası olacağının da açıklanmadığı görülmektedir.
Buna göre, Türk Veteriner Hekimleri Birliğinin ve veteriner hekim odalarının, üyelerinin hak ve menfaatlerini savunabilmesinin, veteriner hekimliği mesleğinin etik ilkeler (deontoloji) çerçevesinde gereği gibi icrasını sağlamasının, bireysel disiplin işlemlerinin yanı sıra ancak SOCMEK gibi Kurullarda temsil edilmesi ile mümkün olabileceği açıktır.
Bu nedenle, 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğe, 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile eklenen 31/A maddesinin 1. fıkrasının, SOCMEK'i oluşturan üyeler arasında Türk Veteriner Hekimleri Birliği veya veteriner hekim odalarından bir temsilciye yer verilmeyerek eksik düzenlendiği ve hukuka aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.
4- Yönetmeliğin dava konusu diğer kısımlarının incelenmesi:
Davacının, Yönetmeliğin dava konusu edilen diğer kısımlarına yönelik hukuka aykırılık iddiası, halihazırda bütün deney hayvanlarını kapsayan Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik ile Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik yürürlükte iken, salt sucul omurgalı canlılar üzerinde deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlarla yapılacak uygulamalar için ayrı bir yönetmelik düzenlenmesinin ve bu uygulamalara dair etik ilkelerin belirlenmesi için ayrı etik kurullar oluşturulmasının, mevzuat ve yetki karmaşasına, çok başlılığa yol açarak hukuk düzenini bozacağı, etkili ve verimli kamu yapılanmasına engel olacağı; ayrıca hayvanlar üzerinde tedavi ve tıbbi müdahale hakkının münhasıran veteriner hekimlere ait olması nedeniyle etik kurullarda uzman olarak yalnızca veteriner hekimlere yer verilip diğer meslek gruplarının dahil edilmemesi gerektiği noktalarında toplanmaktadır. Bu itibarla, davacının her bir madde, fıkra ya da bent özelinde hukuka aykırılık iddiasının bulunmadığı gözetilerek anılan kurallar, davacının aktarılan iddialarıyla sınırlı olarak incelenmiştir.
Yukarıda da ifade edildiği üzere, karasal omurgalı hayvanlar ile sucul omurgalı hayvanların fizyolojik, biyolojik, metabolik özellikleri, üreme ve beslenme davranışları ile çevresel ihtiyaçları ve hastalıkları bakımından birbirinden önemli ölçüde farklılıklar göstermesi nedeniyle sucul omurgalı canlıların Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik kapsamına dahil olmasının uygulamada doğurduğu sakıncaların giderilmesini teminen deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılacak sucul omurgalı canlılara özgü olmak üzere 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin yürürlüğe konulduğu, dava konusu Yönetmelik değişikliğiyle de sucul omurgalı canlılar üzerinde deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlarla yapılacak uygulamalara ilişkin etik ilkeleri belirlemek, bu etik ilkelere uyulup uyulmadığını denetlemek, uyulmadığını tespit ettiği takdirde yaptırım uygulamak ile görevli SOCMEK ve bu etik ilkeler çerçevesinde uygulamaları yönetip denetlemekle görevli SOCYEK'in oluşumunda veteriner hekimlerin yanı sıra mesleki formasyonları bakımından alana özgü uzmanlıkları bulunan su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisans üstü eğitim almış olanlara da yer verildiği görülmektedir.
Her ne kadar davacı tarafından, etik kurullarda uzman olarak yalnızca veteriner hekimlere yer verilip diğer meslek gruplarının dahil edilmemesi gerektiği ileri sürülmüş ise de; 5199 sayılı Kanun'un 7. maddesinde, hayvanlara tıbbî ve cerrahi müdahalelerin, 5996 sayılı Kanun'un 9. maddesinde, ötenazi işleminin, 6343 sayılı Kanun'un 11. maddesinde ise, hayvan hastalıklarını muayene ve tedavi etme, hayvanlar üzerinde ameliyat işlemlerinin münhasıran veteriner hekimlerin yapabileceği düzenlenmiştir. Dava konusu kurallarla oluşturulan SOCMEK ve SOCYEK başkan ve üyelerinin ise doğrudan hayvanlar üzerinde tıbbî ve cerrahi müdahalede bulunma ya da ötenazi uygulama görev ve yetkisinin olmadığı, yukarıda açıklandığı üzere esas itibarıyla etik ilkeleri belirlemek, bu etik ilkelere uyulup uyulmadığını denetlemek, uyulmadığını tespit ettiği takdirde yaptırım uygulamak gibi icrai karar verme yetkisini haiz olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, etik kurulların oluşumunda uzman olarak yalnızca veteriner hekimlere yer verilmesini zorlayıcı bir mevzuat hükmü bulunmadığı gibi, Yönetmeliğin 29. maddesinin 13. fıkrasında, "Üretici, tedarikçi, kullanıcı ve araştırmaya yetkili kuruluşlar ihtiyaç olması durumunda veteriner hekim hizmeti alır. Bu hizmet, sucul omurgalı canlıların sağlığı, tedavisi ve öldürülmesi ile halk sağlığının korunması gibi işlemleri kapsar." düzenlemesine yer verilerek, münhasıran veteriner hekimlere ait olan yetkinin de korunduğu görülmektedir.
Esasen, 5996 sayılı Kanun'un "Üretim, İşleme ve Dağıtım Aşamalarında Resmi Kontrollerden Sorumlu Meslek Mensupları" başlıklı Ek-2'sinde de, hayvansal üretim bakımından sorumlu meslek mensupları, "Veteriner hekim, ziraat mühendisi (zooteknist), su ürünleri mühendisi ile su ürünleri ve balıkçılık teknolojileri mühendisi" olarak sayılmakta; Ziraat Mühendislerinin Görev ve Yetkilerine İlişkin Tüzük'ün 22. maddesinde de, "Su ürünleri alanında öğrenim görmüş ziraat mühendisleri, denizlerde ve iç sularda bulunan bitkilerle hayvanların ve bunların yumurta, yavru ve yetişkinlerinin, üretimi, avlanması, pazarlanması, dağıtım, ithal ve ihracı, tescil ve denetimiyle ilgili konularda ... faaliyette bulunmaya yetkilidirler." kuralı yer almaktadır.
Bu haliyle, karasal omurgalı hayvanlardan farklılıkları gözetilerek uygulamada oluşan sakıncaların giderilmesi amacıyla dava konusu kurallarla getirilen, sucul omurgalı canlıların deneysel, bilimsel ve eğitsel amaçlar için kullanılmasına ilişkin etik ilkelerin belirlenip uygulanmasını sağlayacak etik kurulların oluşumu, görev ve yetkileri ile etik ilke ve kurallara uyulmaması sonucu uygulanacak yaptırımın yanı sıra yeni düzenlemelere uyum sağlanmasına yönelik geçiş hükümlerinde; sucul omurgalı canlıların ihtiyaçlarına özgü olarak oluşturulduğu, böylelikle hayvan refahının usulüne uygun olarak sağlandığı anlaşıldığından dayanak mevzuata, kamu yararı ve hizmet gereklerine aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmaktadır.
Nitekim, aynı davacı tarafından, 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin aynı konuyu düzenleyen mevcut bir yönetmeliğin bulunduğu iddiasıyla tüm hükümlerinin; bu talep kabul görmez ise Yönetmeliğin "sorumlu yönetici" tanımına yer veren 4. maddesinin 1. fıkrasının (j) bendinin "su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanları" kısmının iptali istemiyle açılan davada, Dairemizin 15/06/2023 tarihli ve E:2019/7942, K:2023/3698 sayılı kararıyla;
"5199 sayılı Kanun'un 9. maddesi kapsamında 13/12/2011 tarih ve 28141 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulan Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelikte, genel olarak, nesli tehlike altında olan ve korunanlar ile doğal yaşamdan alınan hayvanlar, evcil hayvanlardan başıboş ve yırtıcı olanlar hariç olmak üzere, hiçbir ayrım yapılmaksızın deneysel ve diğer bilimsel amaçlı kullanılacak bütün hayvanların refah ve güvenliklerinin sağlaması bakımından düzenlemelere yer verildiği, buna karşın, sucul omurgalı canlılara özgü düzenlemelere yer verilmediği, ayrıca Yönetmelik kapsamında faaliyette bulunacak kuruluşların sorumlu yöneticisinin, hayvanlara göre bir ayrım yapılmaksızın münhasıran veteriner hekim olması gerektiğinin kurala bağlandığı görülmektedir.
5199 sayılı Kanun uyarınca, deney hayvanlarının yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması, deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin tescil edilmesi, çalışan personelin nitelikleri, tutulacak kayıtlar, ne tür hayvanların yetiştirileceği ve deney hayvanı besleyen, tedarik eden ve kullanıcı işletmelerin uyacağı esasların belirlenmesi bakımından yetkili olduğu görülen davalı idare tarafından, uygulamada görülen problemlerin giderilmesi, sucul hayvanların üzerlerinde bilimsel ve deneysel olarak yapılacak işlemlerde veteriner hekimlerin yanı sıra mesleki formasyonları bakımından alana özgü uzmanlıkları bulunan su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanlara da sorumlu yönetici tanımında yer verilmek suretiyle sucul hayvanların refah ve güvenlikleri ile bu alanda yapılan çalışmaların artırılması amacıyla, yeni bir Yönetmelik hazırlanarak alana ve hizmetin gereklerine özgü farklı düzenlemelere gidilmesinde üst hukuk normları, kamu yararı bakımından hukuka aykırılık görülmemiştir. (...)
Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik incelendiğinde; sorumlu yöneticinin görevleri, sucul omurgalı canlıların nakli, kontrolü, barınma alanlarının kontrolü, gerekli bilgilendirmelerin yapılması ve prosedürlerin uygulanması olarak özetlenebilmektedir. Bu kapsamda sorumlu yöneticinin, münhasıran veteriner hekimlere ait olan muayene, tedavi , ameliyat ve ötenazi görevlerini yerine getirdiğinden söz etmek mümkün değildir. Her ne kadar, Yönetmeliğin 25. ve 26. maddelerinde, sorumlu yöneticiye, prosedüre son verilerek canlının öldürülmesi bakımından da yetki verilmekteyse de, Yönetmeliğin 26. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde, 'Kuruluşlarda bulunan sucul omurgalı canlılar üretici, tedarikçi, araştırmaya yetkili veya kullanıcı kuruluşun içinde; sorumlu yönetici tarafından veya sorumlu yöneticinin gözetiminde öldürülür. Öldürme işlemi, yöneticinin veteriner hekim olmaması halinde 29 uncu maddenin on üçüncü fıkrasındaki hizmetin alınması suretiyle gerçekleştirilebilir.' düzenlemesine yer verilerek, münhasıran veteriner hekimlere ait olan yetkinin de korunduğu görülmektedir.
Nitekim, 5996 sayılı Kanun'un 'Üretim, İşleme ve Dağıtım Aşamalarında Resmi Kontrollerden Sorumlu Meslek Mensupları' başlıklı Ek-2'sinde de, hayvansal üretim bakımından sorumlu meslek mensupları, 'Veteriner hekim, ziraat mühendisi (zooteknist), su ürünleri mühendisi ile su ürünleri ve balıkçılık teknolojileri mühendisi' olarak sayılmaktadır.
Bu nedenle, veteriner hekimlerle birlikte, mesleki formasyonları bakımından sucul omurgalı canlılara yönelik uzmanlıkları bulunan su ürünleri, balıkçılık teknolojisi, su bilimleri ve mühendisliği, biyoloji, zooloji ve hidrobiyoloji alanlarında lisans veya lisansüstü eğitim almış olanların da sorumlu yönetici olabilecekler arasında sayılmasında, üst hukuk normlarına ve kamu yararına aykırılık görülmemiştir." gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş olup, anılan karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 05/02/2025 tarihli ve E:2024/90, K:2025/248 sayılı kararıyla onanarak kesinleşmiştir.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. DAVANIN KISMEN KABULÜNE, KISMEN REDDİNE,
2. 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğe, 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile eklenen 31/A maddesinin 1. fıkrasının, Türk Veteriner Hekimleri Birliği veya veteriner hekim odalarından bir temsilciye yer verilmemesi yönünden İPTALİNE,
3. 20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğin dava konusu edilen diğer kısımları yönünden davanın REDDİNE,
4. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ... TL yargılama giderinin haklılık oranına göre 1/2'si olan ...-TL'nin davacı üzerinde bırakılmasına, kalan 1/2'si olan ...-TL'nin ise davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
5. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine, ... TL vekâlet ücretinin de davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
6. Posta gideri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine,
7. Bu kararın tebliğini izleyen günden itibaren 30 (otuz) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'na temyiz yolu açık olmak üzere, 27/10/2025 tarihinde oy çokluğuyla karar verildi.
(X)-KARŞI OY :
20/04/2019 tarih ve 30751 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmeliğe, 23/12/2022 tarih ve 32052 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelik ile eklenen 31/A maddesinin 1. fıkrasının, Yönetmeliğin iptale konu diğer maddeleri gibi hukuka uygun olarak tesis edildiği, iptale ilişkin istemin tamamı yönünden davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyuyla aksi yöndeki Daire kararının belirtilen kısmına katılmıyoruz.