T.C.
D A N I Ş T A Y
ONUNCU DAİRE
Esas No : 2024/2657
Karar No : 2025/4022
DAVACI : ...
DAVALI : ... Bakanlığı
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri ...
DAVANIN_KONUSU : İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün 11/05/2023 tarihli İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatı'nın "Pasaport verilmesi yasak olan haller" başlıklı 15. maddesinin 3. fıkrasının iptali istenilmektedir.
DAVACININ_İDDİALARI : Davacı tarafından, 06/04/2015 tarihinde aldığı hususi damgalı pasaportunun süresinin dolması üzerine pasaportunun yenilenmesi talebiyle 15/01/2024 tarihinde ... İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğüne başvurduğu, idarenin 18/01/2024 tarihli cevabı ile İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrası gereğince MERNİS kayıtlarında ihraç kaydının bulunması nedeniyle hususi damgalı pasaport talebinin yerine getirilemeyeceğinin belirtildiği, anılan maddenin 5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 14/A maddesine, 22. maddesine ve eşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmektedir.
DAVALI İDARENİN SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, davacının ... İl Emniyet Müdürlüğünde görev yapmaktayken 701 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kamu görevinden çıkarıldığı, 7080 sayılı Kanun'un “Kamu personeline ilişkin tedbirler” başlıklı 2. maddesinin 3. fıkrasında kamu görevinden, Emniyet Genel Müdürlüğü teşkilatından çıkarılan kişilerin varsa uhdelerinde taşımış oldukları büyükelçi, vali gibi unvanları ve müsteşar, kaymakam ve benzeri meslek adlarını ve sıfatlarını kullanamayacaklarının ve bu unvan, sıfat ve meslek adlarına bağlı olarak sağlanan haklardan yararlanamayacaklarının düzenlendiği, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14/A maddesinde hususi damgalı pasaport verileceklerin düzenlendiği ve bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verileceğinin belirtildiği, davacının hakkındaki ihraç kaydı nedeniyle hak sahipliğinin yitirilmesi sonucu hususi damgalı pasaportunun iptal edildiği, pasaport idari karar kaydının 11/04/2023 tarihinde kaldırıldığı, ancak ... Sulh Ceza Hakimliği tarafından verilen yurtdışı çıkış yasağı kararı bulunduğu, dava konusu düzenleyici işlemin hukuka uygun olduğu davanın reddi gerektiği savunulmaktır.
DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Davanın reddi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI : ...
DÜŞÜNCESİ : Dava, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün 11/05/2023 tarihli İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrasının iptali istemiyle açılmıştır.
5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun "Pasaportların ve vesikaların nevileri, harçları ve bunları vermeye yetkili makamlar" başlıklı 12. maddesinin (A) bendinde; "Türkiye Cumhuriyeti namına verilecek pasaport ve bunların yerini tutmaya mahsus vesikalar, A) Pasaportlar: I-Diplomatik pasaportlar; II- Hususi damgalı pasaportlar; III-Hizmet damgalı pasaportlar; IV-Umuma mahsus pasaportlar (Münferit veya müşterek olur); V-Yabancılara mahsus pasaportlar olarak sayılmış; "Hususi Pasaportlar" başlıklı 14. maddesinin (A) bendinde; "Hususî damgalı pasaportların; (…) birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle Sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri , vakıf yükseköğretim kurumlarında görev yapanlardan en az 15 yıl mesleki kıdemi olan öğretim üyeleri ile birinci derece kadro ile emekliliğe hak kazanmış olan belediye başkanlarına; diplomatik pasaport verilmesini gerektiren vazifelerden başka herhangi bir resmi vazife ile veya kendi hesaplarına yabancı ülkelere gittikleri zaman verileceği, (Ek cümle:19/10/2005-5411/168 md.) Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri ile vakıf yükseköğretim kurumlarında görev yapan öğretim üyeleri için, T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilme ve emekli keseneklerinin bu derecelerden kesilmesi şartı aranmayacağı, bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verileceği düzenlenmiş; Kanunun "Pasaport veya vesika verilmesi yasak olan haller" başlıklı 22. maddesinde; "Yurt dışına çıkmaları; mahkemelerce yasaklananlara, memleketten ayrılmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere ve terör örgütlerine aidiyeti, iltisakı veya irtibatı belirlenen yurtdışındaki her türlü eğitim, öğretim ve sağlık kuruluşları ile vakıf, dernek veya şirketlerin kurucu ve yöneticisi olduğu veya bu yerlerde çalıştığı İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere (…)pasaport veya seyahat vesikası verilmeyeceği, ancak, yabancı memleketlere gitmeleri mahkemelerce yasaklananlar dışında kalanlara, zaruri hallerde Cumhurbaşkanının onayı ile pasaport veya pasaport yerine geçen seyahat vesikası verilebileceği, bu durumda olanların açık kimlikleri (adı, soyadı, doğum yeri ve tarihi, ana ve baba adı ile nüfusa kayıtlı olduğu yer) ve tahdit sebebi, ilgili daireler tarafından mahallin polis makamlarına bildirileceği, ilgili polis makamları da bu bilgileri alır almaz bağlı bulunduğu il emniyet müdürlüğü kanalıyla en seri haberleşme aracıyla yazılı olarak hudut kapısı bulunan emniyet müdürlüklerine, şahsın nüfusa kayıtlı olduğu il emniyet müdürlüğüne ve Emniyet Genel Müdürlüğüne bildireceği, bunların yurt dışına çıkışlarının engelleneceği ve kendilerine pasaport veya vesika verilmeyeceği, verilmişse geri alınacağı, birinci fıkrada yazılı makamlar tarafından pasaport verilmesi veya yurt dışına çıkması yasaklananlarla, yurt dışında kalmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu tespit edilenlerin süreleri dolan pasaportlarının yenilenmeyeceği, kendilerine Türkiye'ye dönmeleri için seyahat vesikası verileceği, pasaport veya pasaport yerine geçen vesikaları kaybedenlerden, bunu haklı bir sebebe dayandıramayanlarla bulundukları ülkelerden sınır dışı edilmiş olanlara, bu ülkelerden çıkarılış sebepleri gözönünde tutularak pasaport veya vesika verilmeyebileceği; Ek 2. maddesinde de; Pasaport Kanununun uygulanması, pasaportların şekil ve muhtevalarının tespiti ile pasaport ve pasaport yerine geçerli belgelerin düzenlenmesine ait esasların, İçişleri Bakanlığının koordinatörlüğünde Dışişleri ve Maliye ve Gümrük Bakanlıklarının iştiraki ile hazırlanacak bir yönetmelikle belirtileceği kurala bağlanmıştır.
5682 sayılı Kanunun Ek 2. maddesine dayanılarak hazırlanan Pasaport Kanunun Uygulanmasına Dair Yönetmeliğin "Hususi Pasaport" başlıklı 7. maddesinde: Hususi pasaportun; Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek sürelerde, yurt içinde İçişleri Bakanlığının vereceği yetkiye göre Valilikler, yurt dışında ise İçişleri Bakanlığının muvafakatı ve Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilciliklerin vermeye yetkili olduğu kuralına yer verilmiştir.
5682 sayılı Pasaport Kanunu, 3152 sayılı İçişleri Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun, 14/08/2014 tarihli ve 29088 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Pasaport Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik, 6749 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun ve 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu hükümlerine dayanılarak hazırlanan İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının dava konusu "Pasaport Verilmesi Yasak Olan Haller" başlıklı 15. maddesinde: "(1)Yurt dışına çıkmaları; mahkemelerce yasaklananlara, memleketten ayrılmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere ve terör örgütlerine aidiyeti, iltisakı veya irtibatı belirlenen yurtdışındaki her türlü eğitim, öğretim ve sağlık kuruluşları ile vakıf, dernek veya şirketlerin kurucu ve yöneticisi olduğu veya bu yerlerde çalıştığı İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere, tutuklulara ve hükümlülere pasaport veya seyahat vesikası verilmeyecektir. (2) Millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı, oluşum veya gruplara ya da terör örgütlerine üyeliği veya iltisakı ya da bunlarla irtibatı nedeniyle haklarında idari işlem tesis edilenler ile aynı gerekçeyle haklarında suç soruşturması veya kovuşturması yürütülenler, işlemi pasaport birimlerince pasaportlar iptal edilebilir. İlgili pasaport birimine isimleri bildirilen kişilerin eşlerine ait pasaportlar da genel güvenlik açısından mahzurlu görülmesi halinde aynı tarihte iptal edilebilir. (3) Emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanlara ve bu kişinin hakkından dolayı eş ve çocuklarına hususi damgalı pasaport düzenlenmeyecek, başkaca engel bir durumları bulunmadığı takdirde umuma mahsus pasaport tanzim edilebilecektir" düzenlemelerine yer verilmiştir.
Dosyanın incelenmesinden, Devlet memuru olarak görev yapmakta iken, 3. derecenin 1. kademesine geldiği tarihte, tarafına hususi damgalı pasaport verilmesi talebinde bulunan davacıya 06/04/2015 tarihinde hususi damgalı pasaport verilmiş ise de, hususi damgalı pasaportunun süresinin dolması üzerine pasaportunun yenilenmediği, davacı tarafından, 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanunu kapsamında, 15/01/2024 tarihli dilekçe ile ... Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğüne başvurularak, 2. derecenin 2. kademesine gelmiş olmasına ve Pasaport Kanununun 14/A maddesine göre herhangi bir engelinin bulunmamasına rağmen, süresi dolan hususi damgalı pasaportunun yenilenmemesi sebebinin sorulduğu, anılan başvurunun, ... Valiliği İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğünün ... günlü ve ... sayılı yazısıyla, 17/01/2023 tarihi itibariyle MERNİS veri tabanı üzerinde yapılan sorgulama sonucunda, hakkında ihraç kaydı bulunduğundan bahisle, İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrası uyarınca hususi damgalı pasaport talebinin yerine getirilemeyeceği şeklinde cevaplandırılması üzerine, davacı tarafından, İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrasının iptali istemiyle görülmekte olan davanın açıldığı anlaşılmıştır.
Dava konusu, İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatı, 5682 sayılı Pasaport Kanunu, 3152 sayılı Kanun, Pasaport Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik, 6749 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun ve 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu hükümlerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Dayanak mevzuat hükümlerinin incelenmesinden; 5682 sayılı Kanunda; hususi damgalı pasaport alabileceklerden emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verileceği, yurt dışına çıkmaları; mahkemelerce yasaklananlara, memleketten ayrılmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere ve terör örgütlerine aidiyeti, iltisakı veya irtibatı belirlenen yurtdışındaki her türlü eğitim, öğretim ve sağlık kuruluşları ile vakıf, dernek veya şirketlerin kurucu ve yöneticisi olduğu veya bu yerlerde çalıştığı İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere pasaport veya seyahat vesikası verilmeyeceği; 3152 sayılı Kanunda, Emniyet Genel Müdürlüğünce yürütülen pasaport ve sürücü belgesi hizmetlerine ilişkin iş ve işlemlerin, bir yıl içerisinde Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne devredileceği; 6749 sayılı Kanunda; Terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı yahut bunlarla irtibatı olduğu değerlendirilen; 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa ve diğer mevzuata tabi her türlü kadro, pozisyon ve statüde (işçi dâhil) istihdam edilen personelin, ilgili kurum veya kuruluşun en üst yöneticisi başkanlığında bağlı, ilgili veya ilişkili olunan bakan tarafından oluşturulan kurulun teklifi üzerine ilgili bakan onayıyla kamu görevinden çıkarılacağı, millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı, oluşum veya gruplara ya da terör örgütlerine üyeliği veya iltisakı ya da bunlarla irtibatı nedeniyle haklarında idari işlem tesis edilenler ile aynı gerekçeyle haklarında suç soruşturması veya kovuşturması yürütülenlerin, işlemi yapan kurum ve kuruluşlarca ilgili pasaport birimine derhal bildirileceği, bu bildirim üzerine ilgili pasaport birimlerince pasaportlarının iptal edilebileceği düzenlemelerine yer verildiği görülmektedir.
5682 sayılı Kanununun 14. maddesinin (A) bendinin 1. fıkrasında, birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle Sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri hususi damgalı pasaport alabilecekler arasında sayılmış, 2. fıkrasında, bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaportun verileceği kurala bağlanmıştır.
Devletin belirli kademelerinde görev yapan, bu görevlerden istifa veya emeklilik nedeniyle ayrılan kamu görevlilerine, yurt dışına çıkışlarında saygınlık kazandırmak, vize ve benzeri kolaylıklardan yararlandırmak amacıyla hususi damgalı pasaport düzenlenmesini öngören yukarıda metni yazılı yasa hükümleri, birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunmayı veya Emekli Sandığı iştirakçiliği yoluyla anılan kadro dereceleriyle ilgilendirilmeyi şart koşmuş, hususi damgalı pasaport alacaklarda emeklilik veya çekilme sebepleri dışında görevlerinden ayrılmamış olma koşulu aranmıştır.
Dolayısıyla, İkinci Nesil pasaport Uygulama Talimatının dayanağı 5682 sayılı Kanunda, 14. maddede sayılan görevlilerden, yalnızca emeklilik veya çekilme haklarını kullanarak vazifelerinden ayrılmış olanlara hususi damgalı pasaport verileceği hükme bağlanmış, emeklilik ve çekilme dışındaki sebeplerle ayrılmış olanlara, hususi damgalı pasaport verileceğine dair bir hüküm getirilmemiştir. Ayrıca, 6749 sayılı Kanunda da, terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı olduğu değerlendirilen devlet memurlarının kamu görevinden çıkarılacağı ve bunların pasaportlarının iptal edilebileceği kurala bağlanmıştır.
Buna göre, emeklilik ve çekilme dışında devlet memurluğundan ayrılanların hususi damgalı pasaport isteklerinin yerine getirilmesine yasal imkan bulunmamaktadır
Pasaport Kanunu'nun Ek 2. maddesiyle, Kanun'un uygulanması, pasaportların şekil ve muhtevalarının tespiti ile pasaport ve pasaport yerine geçerli belgelerin düzenlenmesine ait esasların yönetmelikle belirlenmesinde idareye yetki verildiği açıktır. Ancak Kanunda sayılan sınırlamaların ötesine geçerek, kanunda olmayan yeni şartların ve sınırlamaların idari bir düzenlemeyle getirilmesine hukuki olanak bulunmamaktadır.
Yukarıda yer verilen kanun hükümleri dikkate alındığında, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün 11/05/2023 tarihli İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının dava konusu 15. maddesinin 3. fıkrasında yer alan düzenlemenin Kanunda sayılan sınırlamaların ötesine geçtiği veya Kanunda olmayan yeni şart ve sınırlamalar getirdiği söylenemez.
Davacının Anayasaya aykırılık iddialarına gelince;
Anayasa’nın 23. maddesinde “Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir” denilerek yerleşme ve seyahat hürriyeti güvence altına alınmış, ancak maddede bu hürriyetin sınırlanmasına ilişkin düzenlemelere de yer verilmiştir.
Anayasal anlamda bir temel hak veya özgürlüğün sınırlandığından bahsedilebilmesi için belirli bir temel hak ve özgürlüğün Anayasa'da öngörülen ya da belirlenen alanı içinde kişiye sağlanan imkânların daraltılması yönünde bir düzenlemenin ihdas edilmesi gerekir (AYM, E.2003/40, K.2007/96, 12/12/2007; AYM, E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015).
5682 sayılı Kanun’a göre bir kişinin yurt dışına çıkabilmesi için kural olarak pasaport sahibi olması gereklidir. Zira kişinin yurt dışına çıkma hürriyetini kullanması hem vatandaşı olduğu ülkeyi hem de seyahat ettiği ülkeyi yükümlülük altına sokabildiğinden, kişilerin kimliklerinin hukuki olarak tespiti pasaportlar aracılığı ile sağlanmaktadır. Anılan Kanun’da Türk vatandaşları için dört farklı türde pasaporta yer verilmiştir. Bunlardan umuma mahsus pasaportlar, Kanun’da yazılı şartları sağlamak kaydıyla hiçbir ayrım bulunmadan tüm vatandaşlar için düzenlenebilmektedir. Umuma mahsus pasaport sahibi kişiler gitmek istedikleri ülkenin vize rejiminin gereklerini sağlayarak o ülkeye seyahat edebilmekte ayrıca taraf olunan anlaşmalar uyarınca Türk vatandaşlarına tanınan vize bağışıklığı neticesinde belirli ülkelere vize koşulu aranmadan da gidebilmektedirler. Hususi damgalı pasaportlar ise, dava konusu düzenlemede de sözü edilen, 5682 sayılı Kanun’un 14. maddesinde düzenlenen bir diğer pasaport türüdür. 14. maddeye göre bu tür pasaportlar maddede sayılan diğer şartları sağlamak kaydıyla devlet memurlarına, bazı kamu görevlilerine, belediye başkanlarına, ihracatçı firma yetkililerine ve avukatlara verilebilmektedir. Hususi damgalı pasaportlar için 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun 85. maddesi uyarınca pasaport harcı ödenmemektedir. Ayrıca taraf olunan anlaşmalar uyarınca hususi damgalı pasaport hamilleri umuma mahsus pasaport hamillerine göre daha fazla sayıda ülke bakımından vize muafiyetinden yararlanmakta, dolayısıyla daha fazla sayıda ülkeye vizesiz seyahat edebilmektedir. Bu çerçevede hususi damgalı pasaport hamili kişiler, umuma mahsus pasaport hamillerine kıyasla hem maddi hem manevi olarak daha az külfete katlanmaktadır. Ancak kanun koyucunun hususi damgalı pasaportlardan yararlanabilecek kişilere ilişkin düzenleme yaparken birtakım şartlar öngörmesi, yalnızca bu tür pasaportların elde edilmesine yönelik bir sınırlamadır. Zira 5682 sayılı Kanun’un 15. maddesi uyarınca kural olarak her Türk vatandaşının umuma mahsus pasaport hamili sıfatıyla yurt dışına çıkabilmesi mümkündür.
Buna göre hususi damgalı pasaport hamili olarak yurt dışına çıkabilmenin sağladığı imkânlara ulaşabilmede birtakım şartların öngörülmesi şeklinde özetlenebilecek dava konusu düzenleme ile, emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanların, Anayasa’nın 23. maddesinde güvence altına alınan yurt dışına çıkma hürriyetinin sınırlandığından söz edilemez.
Anayasa’nın 10. maddesinde “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz. Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” denilmek suretiyle kanun önünde eşitlik ilkesine yer verilmiştir.
Anayasa’nın anılan maddesinde belirtilen kanun önünde eşitlik ilkesi, hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı; aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, kişilere ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. (AYM, E:2019/114, K:2021/36)
Uyuşmazlıkta eşitlik ilkesi yönünden yapılacak incelemede, aynı ya da benzer durumda bulunan kişilere farklı muamele yapılıp yapılmadığı, yapılan farklı muamelenin nesnel ve makul bir temele dayanıp dayanmadığı ve ölçülü olup olmadığı irdelendiğinde, emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanlar ile emeklilik veya çekilme sebepleri ile meslekten ayrılanlar arasında, dava konusu düzenleme ile bir farklılık yaratıldığı söylenebilir. Ancak, bu kişilere hususi damgalı pasaport verilmesine engel olan devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezasına konu suçların ağırlığı ve niteliği gözetildiğinde, haklarında bu suçlar sebebiyle kamu görevinden çıkarılan kişiler bakımından hususi damgalı pasaport alınabilmesine ilişkin koşullarda farklılık yaratılmasının nesnel ve makul bir nedene dayandığı açıktır.
Dolayısıyla dava konusu düzenlemede eşitlik ilkesine de aykırılık görülmemiştir.
Sonuç olarak, pasaport ve pasaport yerine geçen belge başvurularının alınmasıyla ilgili uyulacak esas ve usulleri düzenleyen dava konusu düzenleyici işleme dayanak alınan Kanun maddelerinde, terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubiyeti veya iltisakı olduğu değerlendirilen kamu görevlilerinin kamu görevinden çıkarılacağının ve bunların pasaportlarının iptal edilebileceğinin düzenlenmiş olması, dava konusu düzenleyici işlemde de benzer bir kurala yer verildiğinden, dayanağı mevzuat hükümlerinin genişletilmesinin söz konusu olmaması, dava konusu düzenlemede, emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanlara ve bu kişilerin hakkından dolayı eş ve çocuklarına hususi damgalı pasaport düzenlenmeyeceğinin belirtilmiş olmasına karşın, başkaca engel bir durumları bulunmadığı takdirde umuma mahsus pasaport tanzim edilebileceğinin kurala bağlanmış olması, başka bir deyişle, ilgililerin umuma mahsus pasaport haklarının bulunması sebebiyle seyahat özgürlüğünün kısıtlandığının veya eşitlik ilkesinin ihlal edildiğinin söz konusu olmaması karşısında, iptali istenen düzenlemede hukuka aykırılık görülmemiştir.
Bu itibarla, dayanağı mevzuat hükümlerinde yer alan, hususi damgalı pasaport alacaklarda aranan şartları genişletici mahiyette düzenlemeler içermeyen iptale konu İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatı hükmünde hukuka aykırılık bulunmamıştır.
Açıklanan nedenlerle, davanın reddine karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ :
Polis memuru olarak görev yapmakta iken 3. derecenin 1. kademesinde olduğu 06/04/2015 tarihinde adına hususi damgalı pasaport düzenlenen davacı tarafından, hususi damgalı pasaportunun süresinin dolması üzerine, 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında, 15/01/2024 tarihli dilekçe ile ... Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğüne başvurularak, 2. derecenin 2. kademesine gelmiş olmasına ve Pasaport Kanunu'nun 14/A maddesine göre herhangi bir engelinin bulunmamasına rağmen, süresi dolan hususi damgalı pasaportunun yenilenmemesi sebebinin sorulduğu, anılan başvurunun, ... Valiliği İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğünün ... tarihli ve ... sayılı yazısıyla, 17/01/2023 tarihi itibariyle MERNİS veri tabanı üzerinde yapılan sorgulama sonucunda, hakkında "ihraç" kaydı bulunduğundan bahisle, İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrası uyarınca hususi damgalı pasaport talebinin yerine getirilemeyeceği şeklinde cevaplandırılması üzerine İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının 15. maddesinin 3. fıkrasının iptali istemiyle bakılan davanın açıldığı anlaşılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE :
ESAS YÖNÜNDEN:
İlgili Mevzuat:
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın "V. Yerleşme ve seyahat hürriyeti" başlıklı 23. maddesinde,
"Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir.
...
Seyahat hürriyeti, suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek;
Amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir.
Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.
Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz." hükmüne;
5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun;
"Pasaportların ve vesikaların nevileri, harçları ve bunları vermeye yetkili makamlar:" başlıklı 12. maddesinde,
"Türkiye Cumhuriyeti namına verilecek pasaport ve bunların yerini tutmaya mahsus vesikalar şunlardır:
A) Pasaportlar:
I- Diplomatik pasaportlar;
II- Hususi damgalı pasaportlar;
III- Hizmet damgalı pasaportlar;
IV- Umuma mahsus pasaportlar (Münferit veya müşterek olur);
V- Yabancılara mahsus pasaportlar ..." hükmüne;
"Hususi Pasaportlar" başlıklı 14. maddesinde,
"A) Hususî damgalı pasaportlar;
(…) birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T . C . Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle Sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri , vakıf yükseköğretim kurumlarında görev yapanlardan en az 15 yıl mesleki kıdemi olan öğretim üyeleri ile birinci derece kadro ile emekliliğe hak kazanmış olan belediye başkanlarına; diplomatik pasaport verilmesini gerektiren vazifelerden başka herhangi bir resmi vazife ile veya kendi hesaplarına yabancı ülkelere gittikleri zaman verilir. ...
Bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verilir. ...
Hususî damgalı pasaport alabilecek durumda bulunanların eşlerine de aynı nevi pasaport verilir. Hususî damgalı pasaport almaya hakkı bulunduğu sırada vefat edenlerin dul eşlerine başkası ile evlenmemiş ise aynı neviden pasaport verilmesi mümkündür.
Hususi damgalı pasaport alabilecek durumda bulunanların ergin olmayan veya ergin olsalar dahi yanlarında yaşayıp evli bulunmayan ve iş sahibi olmayan öğrenimi devam eden çocuklarına 25 yaşının ikmaline kadar, yine ergin olsalar dahi yanlarında yaşayıp evli bulunmayan ve iş sahibi olmayan, aynı zamanda bedensel, zihinsel veya ruhsal engellerinden en az biri nedeniyle sürekli bakıma muhtaç durumda olduğu resmi sağlık kurumlarının düzenlediği sağlık kurulu raporu ile belgelenen çocuklarına da hususi damgalı pasaport verilir. ..." hükmüne;
Ek 2. maddesinde,
"Pasaport Kanununun uygulanması, pasaportların şekil ve muhtevalarının tespiti ile pasaport ve pasaport yerine geçerli belgelerin düzenlenmesine ait esaslar İçişleri Bakanlığının koordinatörlüğünde Dışişleri ve Maliye ve Gümrük bakanlıklarının iştiraki ile hazırlanacak bir yönetmelikle belirtilir." hükmüne yer verilmiştir.
14/08/2014 tarihli ve 29088 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Pasaport Kanunun Uygulanmasına Dair Yönetmelik'in "Hususi Pasaport" başlıklı 7. maddesinde, "(1) Hususi pasaport; Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek sürelerde, yurt içinde İçişleri Bakanlığının vereceği yetkiye göre Valilikler, yurt dışında ise İçişleri Bakanlığının muvafakatı ve Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilcilikler vermeye yetkilidir." düzenlemesi yer almıştır.
Yukarıda aktarılan mevzuat hükümlerine dayanılarak İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünce hazırlanan 11/05/2023 tarihli dava konusu İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatı'nın "Pasaport Verilmesi Yasak Olan Haller" başlıklı 15. maddesinde ise,
"(1) Yurt dışına çıkmaları; mahkemelerce yasaklananlara, memleketten ayrılmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere ve terör örgütlerine aidiyeti, iltisakı veya irtibatı belirlenen yurtdışındaki her türlü eğitim, öğretim ve sağlık kuruluşları ile vakıf, dernek veya şirketlerin kurucu ve yöneticisi olduğu veya bu yerlerde çalıştığı İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere, tutuklulara ve hükümlülere pasaport veya seyahat vesikası verilmeyecektir.
(2) Millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı, oluşum veya gruplara ya da terör örgütlerine üyeliği veya iltisakı ya da bunlarla irtibatı nedeniyle haklarında idari işlem tesis edilenler ile aynı gerekçeyle haklarında suç soruşturması veya kovuşturması yürütülenler, işlemi yapan kurum ve kuruluşlarca ilgili pasaport birimine derhal bildirilir. Bu bildirim üzerine ilgili pasaport birimlerince pasaportlar iptal edilebilir. İlgili pasaport birimine isimleri bildirilen kişilerin eşlerine ait pasaportlar da genel güvenlik açısından mahzurlu görülmesi halinde aynı tarihte iptal edilebilir.
(3) Emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanlara ve bu kişinin hakkından dolayı eş ve çocuklarına hususi damgalı pasaport düzenlenmeyecek, başkaca engel bir durumları bulunmadığı takdirde umuma mahsus pasaport tanzim edilebilecektir." kurallarına yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
5682 sayılı Kanun'un 14. maddesinin A bendinin 1. fıkrasının incelenmesinden görüleceği üzere, hususi damgalı pasaport, anılan fıkrada sayılan koşulları haiz Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri ile öğretim üyeleri, belediye başkanları, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ile Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri gibi kamusal görev ya da kamu hizmeti ifa eden kişilere, bu görev ve hizmetleri dolayısıyla, görev ve hizmetleriyle ilişkili olsun ya da olmasın yurt dışına çıkışlarında saygınlık kazandırmak, vize muafiyeti ve benzeri kolaylıklardan yararlandırmak amacıyla verilmektedir. Nitekim kanun koyucu, anılan amacı tam anlamıyla gerçekleştirmek ve aile bütünlüğünü sağlamak için bu kişilerin eş ve -belli koşullarla- çocuklarına da hususi damgalı pasaport düzenleneceğini öngörmüştür. Aynı zamanda kanun koyucu, bahse konu kişilerden emeklilik veya çekilme sebepleri ile görevlerinden ayrılmış olanlara da hususi damgalı pasaport verileceğini açıkça hükme bağlamak suretiyle ilgililerin fiilen görevde olması koşulunu aramamakla birlikte, hususi damgalı pasaportun görev ve hizmet ile bağlantılı olarak verildiğini gözeterek kamusal görev ya da kamu hizmeti ile bağdaşmayan sebeplerle görevlerinden ayrılmış olanlara hususi damgalı pasaport alma olanağı tanımamıştır. Başka bir anlatımla, Kanun, halihazırda görevde bulunmayanlar adına hususi damgalı pasaport düzenlenmesi için, emeklilik veya çekilme sebepleri dışında görevlerinden ayrılmamış olma koşulunu aramıştır.
Buna göre, 5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 14. maddesi uyarınca, görevlerinden ayrılanlardan yalnızca emeklilik veya çekilme haklarını kullananlar ile bunların eş ve çocuklarına hususi damgalı pasaport verilebileceğinden; emeklilik veya çekilme sebepleri dışında devlet memuriyetinden veya meslekten çıkarılma cezası ile cezalandırılanlara ve bu kişinin hakkından dolayı eş ve çocuklarına hususi damgalı pasaport düzenlenmeyeceğini, ancak başkaca engel durumları bulunmadığı takdirde umuma mahsus pasaport tanzim edilebileceğini öngören, dolayısıyla anılan Kanun hükmü ile aynı doğrultuda düzenleme içeren ve Anayasa'nın 23. maddesine uygun olarak Türk vatandaşının seyahat ve yurt dışına çıkma hürriyetini kanuni ya da yargısal bir sebep olmaksızın -idari işlemle- kısıtlamayan İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatının dava konusu 15. maddesinin 3. fıkrasında, üst hukuk normlarına ve hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
Öte yandan, davacı tarafından dava açma süresi geçtikten sonra verilen 13/12/2024 tarihli savcı düşüncesine cevap dilekçesi ve ek beyan dilekçesinde, başvurusunun reddine dair davalı idarenin ... tarihli ve ... sayılı işleminin iptali ile fazlaya ilişkin hakları saklı kalmak kaydıyla 200,00-TL maddi ve 1.000.000-TL manevi tazminatın yasal faiziyle birlikte ödenmesine karar verilmesi talep edilmiş ise de, dosyanın tekemmül aşaması dikkate alındığında ayrı bir davanın konusunu oluşturabilecek nitelikte olan ve davanın genişletilmesi yasağı kapsamında kalan istemlerin incelenme olanağının bulunmadığı da açıktır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. DAVANIN REDDİNE,
2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...-TL yargılama giderinin davacı üzerinde bırakılmasına, adli yardım istemi kabul edildiğinden dava açılırken yatırılmamış olan söz konusu miktarın 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 339. maddesinin 1. fıkrası uyarınca davacıdan tahsili için kararın kesinleşmesinden sonra ilgili vergi dairesine müzekkere yazılmasına,
3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine,
4. Bu kararın tebliğini izleyen günden itibaren 30 (otuz) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'na temyiz yolu açık olmak üzere, 24/09/2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.