T.C.
D A N I Ş T A Y
ONÜÇÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2021/3620
Karar No : 2024/2131
DAVACI : ... Sanayi ve Ticaret A.Ş.
VEKİLLERİ : Av. ...
DAVALILAR : 1.... Bakanlığı
VEKİLLERİ : Hukuk Müşaviri ...
2. ... Endüstrisi A.Ş.
VEKİLLERİ : Av. ...
DAVANIN KONUSU : Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) Genel Müdürlüğü Hurda İşletmesi Müdürlüğü 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nin ve MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün ... tarih ve E-... sayılı işleminin iptali istenilmektedir.
DAVACININ İDDİALARI :
3284 sayılı Bazı Maden Hurdalarının Dışarı Çıkarılmasının Yasak Edilmesi ve Satın Alınması Hakkında Kanun'da yer alan "piyasa fiyatları üzerinden tesbit ve ilan olunacak fiyatlara göre" ibaresi ile 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesindeki "piyasa etütlerine dayanılarak yapacağı tespit ve teklif" ibaresi birlikte değerlendirildiğinde, MKEK'in ancak piyasa fiyatları üzerinden hurda malzemeleri devralabileceği, tarifedeki fiyatlar ile serbest piyasadaki fiyatlar karşılaştırıldığında MKEK'in piyasa fiyatının altındaki fiyatlarla hurda malzeme almak istediği, bu durum mevzuata aykırı olduğu gibi, mülkiyet hakkının da ihlâli niteliğinde olduğu, tarifenin herhangi bir yargısal denetime tâbi olmaksızın belirlenmesinin kanunilik ilkesini ihlâl ettiği, kamu yararı amacıyla hurda malzemelerin MKEK'ye satışı zorunlu olsa bile söz konusu malzemelerin gerçek karşılığının ödenmesi gerektiği, ülkemizin askeri açıdan güçlenmesi ve hammadde temininde sorun yaşanmaması için tanınan hurda malzemeleri MKEK'ye devretme zorunluluğunun, MKEK tarafından hurda malzemelerin piyasa fiyatlarından satılarak gelir elde etmek amacıyla kullanıldığı ileri sürülmektedir.
DAVALILARIN SAVUNMALARI :Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından, usûl yönünden, davanın süresinde açılmadığının tespiti hâlinde süre aşımı yönünden reddi gerektiği, Bakanlıklarının hasım mevkiinden çıkarılması gerektiği; esas yönünden, MKEK tarafından 6 ayda bir piyasa etütlerine dayanılarak yapılan hurda malzeme fiyatlarına yönelik tespit ve teklifin onaylanması üzerine ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının bahse konu hurdaları MKEK'ye devretmeleri gerektiği, ilgili mevzuat çerçevesinde dava konusu tarifenin MKEK tarafından belirlenerek onay için sunulduğu, sektördeki fiyat artışları ve hurda piyasası fiyatlarının incelenmesi sonucunda tarifenin onaylandığı, tarifenin onayı öncesinde ve sonrasında tesis edilen işlemlerin MKEK'in yetki ve sorumluluğunda olduğu, hurda alım sürecinin tamamen MKEK tarafından yürütüldüğü savunulmaktadır.
Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. tarafından, usûl yönünden, dava süresinde açılmadığından davanın süre aşımı yönünden reddi gerektiği, dava konusu tarife Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından her yıl yayımlandığından taraf sıfatının yokluğu nedeniyle davanın reddi gerektiği; esas yönünden, dava konusu tarifenin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından belirlendiği, 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi gereğince hurda malzemelerin satış suretiyle kendilerine devredilmesi gerektiği, davacı şirketin sermayesinin yarısından fazlasının belediyeye ait olması ve kendilerinin de kamu şirketi statüsünde bulunması nedeniyle aktarılan kamu kaynağının mülkiyet hakkının ihlâli niteliğinde olmadığı savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'İN DÜŞÜNCESİ : Dava konusu işlemlerin iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI ... DÜŞÜNCESİ : Dava; Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) Genel Müdürlüğü Hurda İşletmesi Müdürlüğü 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nin ve MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün ... tarih ve E-... sayılı işleminin iptali istemiyle açılmıştır.
Dava dosyasının incelenmesinden; davalı MKEK tarafından, 25/09/2020 tarihinde davacı şirketin depo ve çalışma alanlarındaki toplam 336.000 kg muhtelif hurda malzemelerinin satışına ilişkin 02/10/2020 tarihinde gerçekleştirilecek olan ihalenin iptal edilerek söz konusu hurda malzemelerin satış suretiyle kendisine devredilmesi istenildiği, söz konusu başvuruya cevap verilmemesi üzerine zımnen redde ilişkin işlem ile 02/10/2020 tarihli ihalenin iptali istemiyle açılan davada, 18/01/2021 tarihinde verilen yürütmenin durdurulması isteminin kabulüne ilişkin karara istinaden 17/02/2021 tarihinde hurda malzemelerin satış bedelinin yatırılmasının davacı şirketten talep edildiği, ancak hukukî bir dayanağı olmadığından bahisle bu talebin 08/03/2021 tarihinde reddedildiği, bu arada,.... İdare Mahkemesi'nin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararıyla, 25/09/2020 tarihli başvurunun zımnen reddine ilişkin işlem ile 02/10/2020 tarihli ihalenin iptaline karar verilmesi üzerine, MKEK'nin 03/06/2021 tarihli işlemiyle, 336.000 kg muhtelif hurda malzeme teslim edilmediyse kendisine satışının yapılması, eğer teslim edilmişse ihale satış bedeli, hurda cinsi ve miktarının (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'ndeki fiyatlar üzerinden hesaplanarak davacı şirket tarafından ödenmek üzere) kendisine bildirilmesi ve ihale satış bedelinin 30 gün içinde kendisine ait banka hesabına yatırılması gerektiğinin davacı şirkete bildirilmesi sonucunda, MKEK Genel Müdürlüğü Hurda İşletmesi Müdürlüğü 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nin ve MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün ... tarih ve E-... sayılı işleminin iptali istemiyle bakılan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.
Davalı idarelerin usûle yönelik itirazları yerinde görülmemiştir.
3284 sayılı Bazı Maden Hurdalarının Dışarı Çıkarılmasının Yasak Edilmesi ve Satın Alınması Hakkında Kanun'un 1. maddesinde, demir, bakır, kurşun, kalay, tutya, alüminyum, antimuvan ve nikel hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılamayacak bir hâle gelmiş bilumum muharrik veya müteharrik vasıtaların memleket dışına çıkarılmasını yasak etmeye Cumhurbaşkanı'nın yetkili bulunduğu, bu maddelerin memleket içinde satılmasının serbest olduğu; 2. maddesinde, resmî daire ve müesseselerde birinci maddede yazılı mevaddan kendi ihtiyaçlarından fazla olanların, 2490 sayılı Kanun'un 66. maddesine göre askeri fabrikalara devredileceği; 5. maddesinde, birinci maddede yazılı mevaddan askeri fabrikalara arzedilenler hakkında 2490 sayılı Kanun mucibince teşkil olunacak satın alma komisyonlarınca bu madenlerin ecnebi memleketler hurda piyasaları hakkında her üç ayda bir İktisad Vekaletinden alınacak malumat göz önünde bulundurulmak ve işbu piyasa fiyatlarından çıkarılması lazım gelen nakil vesair masrafları çıkarılmak suretiyle elde edilecek harici piyasa fiyatları ile arzolunan hurda ve halitanın vaziyetine ve dahili piyasa fiyatları üzerinden tesbit ve ilan olunacak fiyatlara göre muamele yapılacağı kurala bağlanmıştır.
03/07/2021 tarih ve 31530 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 7330 sayılı Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi Hakkında Kanun'un 4. maddesinin 4. fıkrasında, "Şirket ikili veya çok taraflı anlaşmalar gereği yabancı ülkeler tarafından Türkiye’de bırakılanlar ile kamu idareleri, kamu iktisadi teşebbüsleri ve sermayesinin en az yüzde ellisi kamuya ait olan bağlı ortaklıklarca ihtiyaç fazlası ve kullanım dışı bırakılan veya niteliğini kaybetmiş olan her türlü hava, deniz ve kara taşıtları, makine ve teçhizat ile tehlikeli veya tehlikesiz metal/metal bileşim atıkları, ekonomik değer taşıyan metal dışı (evsel nitelikte olmayan) mal ve malzemeleri; birinci fıkrada belirtilen faaliyetleri gerçekleştirmek için gerekli olan malzemelerin üretilmesinde ham madde olarak kullanmak ve gerektiğinde piyasada değerlendirmek üzere Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca belirlenen birim fiyatlarından satın alabilir veya devralabilir. Bu fıkrayla ilgili hususlar hakkında 17/12/1937 tarihli ve 3284 sayılı Bazı Maden Hurdalarının Dışarı Çıkarılmasının Yasak Edilmesi ve Satın Alınması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır." kuralına yer verilmiştir.
20/03/1971 tarih ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi'nde, resmî daire ve idareler ve iktisadi devlet teşekkülleri ile bunlara ait müessese ve iştiraklerinin malik oldukları her çeşit maden hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılmayacak bir hâle gelmiş bulunan muharrik ve müteharrik araçlarının kendi ihtiyaçlarından fazlalarının, Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu tarafından 6 ayda bir piyasa etütlerine dayanılarak yapacağı tespit ve teklif ile Sanayi ve Ticaret Bakanlıklarınca kabul edilecek fiyatlarla adı geçen Kuruma satış suretiyle devredileceği belirtilmiştir.
Öte yandan, 19/03/2001 tarih ve 2001/15 sayılı Genelge'de, 20/03/1971 tarih ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi hükümleri çerçevesinde her türlü hurda malzemenin, kamu kurum ve kuruluşlarınca Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu Hurda Sanayi İşletmeleri A.Ş.'ye (... A.Ş.) satış suretiyle devri öngörülmüştür.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden, demir, bakır, kurşun, kalay, tutya, alüminyum, antimuvan ve nikel hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılamayacak bir hâle gelmiş muharrik veya müteharrik vasıtaların memleket dışına çıkarılmasının yasaklanabileceği, bu maddelerin memleket içinde satılmasının serbest olduğu, resmî daire ve müesseselerin bu madde ve malzemelerden kendi ihtiyaçlarından fazla olanları askerî fabrikalara devredeceği, askerî fabrikalar teşkilatına arz ve teklif olunan hurda malzemeyle ilgili olarak ihale kanunu uyarınca teşkil olunacak satın alma komisyonlarınca yabancı memleketler hurda piyasaları hakkında alınacak mâlûmat göz önünde bulundurularak dahilî piyasa fiyatları üzerinden tespit ve ilan olunacak fiyatlara göre işlem yapılacağı, bunların Kanun'da belirlenen fiyat ve şartlara göre Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumunca satın alınmasının zorunlu olduğu sonucuna varılmaktadır.
Dairenin 16/06/2022 tarihli ara kararıyla, Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş.'den, 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nde yer alan hurda malzeme fiyatlarının nasıl tespit edildiğinin, fiyat tespiti yapılırken piyasa fiyatlarının araştırılıp araştırılmadığının, piyasa fiyatları dışında başka fiyatlar esas alınmışsa bu fiyatların nasıl belirlendiği sorularak, fiyat tespiti ve hesaplamaya ilişkin tüm bilgi ve belgelerin gönderilmesi istenilmiştir.
Ara kararına verilen bila tarihli cevapta, 2021 yılı I. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatlarının, 7 kalem hurda malzeme cinsi (demir çelik hurdası, pik hurdası, alüminyum hurdası, bakır hurdası, pirinç hurdası, çinko hurdası, kurşun (akü) hurdası) üzerinden; nakliye bedeli, yükleme-boşaltma bedeli, kesim-söküm bedeli, fire tutarı, işletme giderleri ve piyasa satış fiyatları dikkate alınarak belirlendiği ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın onayına sunulduğu belirtilmiştir.
Ara kararı cevabı ekinde sunulan fiyat tespitine ilişkin belgeler incelendiğinde, Şirket bünyesinde yer alan Mali İşler Müdürlüğü'nden, 2021 yılı işletme bütçesi satış planı verilerine göre hesaplanan işletme giderleri; Üretim ve Mühendislik Hizmetleri Müdürlüğü'nden, kesim-söküm ve yükleme-boşaltma hizmet alımı yaklaşık ortalama birim faaliyet bedelleri ile fire ortalama yüzde oranları; Pazarlama ve Satış Müdürlüğü'nden, hurda malzemelere ait ortalama satış fiyatları esas alınarak dava konusu tarifenin belirlendiği görülmüştür.
MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün dava konusu tarifeyi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın onayına sunduğu... tarih ve E-... sayılı yazıda, resmî daire ve kuruluşlardan, hurda malzemelerin kendilerince satın alınmasına esas fiyat değerlerini içeren 2020 yılı II. Altı Aylık Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatlarının; yurt içi ve yurt dışı piyasa kıymetleri, yurt içinde yayımlanmakta olan ticaret gazetesindeki fiyatlar ve Kurum edinme maliyetleri de dikkate alınarak yapılan değerlendirmede 2021 yılı I. Altı Aylık Dönem için %10 oranında artırılmasının öngörüldüğü ifade edilmiştir.
Bu kez Dairenin 07/11/2022 tarihli ara kararıyla, davalı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'ndan, 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nde yer alan hurda malzeme fiyatları onaylanmadan önce herhangi bir piyasa fiyat araştırması yapılıp yapılmadığı, onay sürecinde piyasa fiyatları dışında başka fiyatlar esas alınmışsa bu fiyatların nasıl belirlendiği sorularak, fiyat tespitine ilişkin tüm bilgi ve belgelerin gönderilmesi istenilmiş, ara kararına verilen yanıtta, ilgili mevzuat çerçevesinde dava konusu tarifenin MKEK tarafından belirlenerek onay için sunulduğu, sektördeki fiyat artışları ve hurda piyasası fiyatlarının incelenmesi sonucunda tarifenin onaylandığı, tarifenin onayı öncesinde ve sonrasında tesis edilen işlemlerin MKEK'nin yetki ve sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir.
Dosyada bulunan belgelerin incelenmesinden, MKEK'nin kendi birimlerinden aldığı çeşitli maliyet giderleri hesabı ile ortalama satış fiyatlarını göz önünde bulundurarak tarifeyi tespit etmek suretiyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na onaylanmak üzere sunduğu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın da söz konusu tarifeyi herhangi bir değişiklik yapmadan aynen onayladığı anlaşılmaktadır.
Oysa, 3284 sayılı Kanunda yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyatlarının esas alınması suretiyle tarifenin belirlenmesini öngörülmüştür. Nitekim, 3284 sayılı Kanun'un gerekçesinde, iç pazarlarda toplanacak bu hurdaları beynelmilel (milletlerarası) piyasalara uygun bir fiyatla askerî fabrikalara satma imkânının temin edildiği belirtilmiştir. Dolayısıyla hem 3284 sayılı Kanun'un hem de 20/03/1971 tarih ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi'nin hurda malzeme fiyat tarifesine ilişkin olarak iç ve dış piyasada oluşan fiyatları yansıtacak nitelikte tarife hazırlanmasını sağlamaya yönelik bir idarî usûlü benimsediği görülmektedir.
Buna göre, hurda malzeme fiyat tarifesinin öncelikle MKEK tarafından yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyatları nazara alınarak tespit edilmesi, yapılan inceleme neticesinde tespit edilen fiyatların onaylanması için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na sunulması ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın da gerekli kontrolü yaparak uygun bulunması hâlinde fiyat tarifesini onaylaması gerekmektedir.
Dava konusu tarife hazırlanırken MKEK tarafından iç ve dış piyasa fiyatları araştırılmadığı gibi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından da onay için sunulan tarifenin piyasa fiyatlarına uygunluğu açısından herhangi bir araştırma yapılmadığı, böylelikle fiyat tarifesi tespit edilirken ve onaylanırken mevzuatta öngörülen idarî usûlün uygulanmadığı anlaşılmaktadır.
Bu itibarla, davalı idareler tarafından, hurda malzeme fiyat tarifesinin 3284 sayılı Kanun'un 5. maddesi ile 20/03/1971 tarih ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi kapsamında yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyat araştırması yapıldıktan sonra belirlenerek onaylanması gerekirken, mevzuatta öngörülen idarî usûle uyulmaksızın MKEK'in kendi alt birimlerinin bildirdiği fiyat tespitine ilişkin veriler dikkate alınarak onaylanmasında hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Öte yandan, hukuka aykırı bulunan dava konusu tarifeye dayalı uygulama işleminin de hukukî dayanağı bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu işlemlerin iptali gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onüçüncü ve Onuncu Daireleri'nce, 2575 sayılı Danıştay Kanunu'nun Ek 1. maddesi uyarınca birlikte yapılan toplantıda, duruşma için taraflara önceden bildirilen ... tarihinde, davacı vekili Av. ...'ın, davalı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın vekili Av. ...'in ve davalı Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. vekili Av. ...'ın geldiği, Danıştay Savcısının hazır olduğu görülmekle, açık duruşmaya başlandı. Taraflara usulüne uygun olarak söz verilerek dinlendikten ve Danıştay Savcısının düşüncesi alındıktan sonra taraflara son kez söz verilip, duruşma tamamlandı. Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ :
MKEK tarafından, 25/09/2020 tarihinde davacı şirketin depo ve çalışma alanlarındaki toplam 336.000 kilogram muhtelif hurda malzemelerinin satışına ilişkin 02/10/2020 tarihinde gerçekleştirilecek olan ihalenin iptal edilerek söz konusu hurda malzemelerin satış suretiyle kendisine devredilmesi istenilmiştir.
Söz konusu başvuruya cevap verilmemesi üzerine zımnen redde ilişkin işlem ile 02/10/2020 tarihli ihalenin iptali istemiyle açılan davada, 18/01/2021 tarihinde yürütmenin durdurulması kararı verilmiştir. Anılan karara istinaden 17/02/2021 tarihinde hurda malzemelerin satış bedelinin yatırılması davacı şirketten talep edilmiştir. Ancak bu talep hukukî bir dayanağı olmadığından bahisle 08/03/2021 tarihinde reddedilmiştir.
... İdare Mahkemesi'nin... tarih ve E..., K:... sayılı kararıyla, 25/09/2020 tarihli başvurunun zımnen reddine ilişkin işlem ile 02/10/2020 tarihli ihale iptal edilmiştir.
Bunun üzerine, MKEK'in 03/06/2021 tarihli işlemiyle, 336.000 kilogram muhtelif hurda malzeme teslim edilmediyse kendisine satışının yapılması, eğer teslim edilmişse ihale satış bedeli, hurda cinsi ve miktarının (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'ndeki fiyatlar üzerinden hesaplanarak davacı şirket tarafından ödenmek üzere) kendisine bildirilmesi ve ihale satış bedelinin 30 gün içinde kendisine ait banka hesabına yatırılması gerektiği davacı şirkete bildirilmiştir.
Bu çerçevede, MKEK Genel Müdürlüğü Hurda İşletmesi Müdürlüğü 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nin ve MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün ... tarih ve E-... sayılı işleminin iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE:
USUL YÖNÜNDEN:
Davalı idarelerin usûle yönelik itirazları geçerli görülmeyerek esasın incelenmesine geçildi.
ESAS YÖNÜNDEN:
İLGİLİ MEVZUAT:
3284 sayılı Bazı Maden Hurdalarının Dışarı Çıkarılmasının Yasak Edilmesi ve Satın Alınması Hakkında Kanun'un 1. maddesinde, demir, bakır, kurşun, kalay, tutya, alüminyum, antimuvan ve nikel hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılamayacak bir hâle gelmiş bilumum muharrik veya müteharrik vasıtaların memleket dışına çıkarılmasını yasak etmeye Cumhurbaşkanı'nın yetkili bulunduğu, bu maddelerin memleket içinde satılmasının serbest olduğu; 2. maddesinde, resmî daire ve müesseselerde birinci maddede yazılı mevaddan kendi ihtiyaçlarından fazla olanların, 2490 sayılı Kanun'un 66. maddesine göre askeri fabrikalara devredileceği; 5. maddesinde, birinci maddede yazılı mevaddan askeri fabrikalara arzedilenler hakkında 2490 sayılı Kanun mucibince teşkil olunacak satın alma komisyonlarınca bu madenlerin ecnebi memleketler hurda piyasaları hakkında her üç ayda bir İktisad Vekaletinden alınacak malumat göz önünde bulundurulmak ve işbu piyasa fiyatlarından çıkarılması lazım gelen nakil vesair masrafları çıkarılmak suretiyle elde edilecek harici piyasa fiyatları ile arzolunan hurda ve halitanın vaziyetine ve dahili piyasa fiyatları üzerinden tesbit ve ilan olunacak fiyatlara göre muamele yapılacağı kurala bağlanmıştır.
03/07/2021 tarih ve 31530 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 7330 sayılı Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi Hakkında Kanun'un 4. maddesinin 4. fıkrasında, "Şirket ikili veya çok taraflı anlaşmalar gereği yabancı ülkeler tarafından Türkiye’de bırakılanlar ile kamu idareleri, kamu iktisadi teşebbüsleri ve sermayesinin en az yüzde ellisi kamuya ait olan bağlı ortaklıklarca ihtiyaç fazlası ve kullanım dışı bırakılan veya niteliğini kaybetmiş olan her türlü hava, deniz ve kara taşıtları, makine ve teçhizat ile tehlikeli veya tehlikesiz metal/metal bileşim atıkları, ekonomik değer taşıyan metal dışı (evsel nitelikte olmayan) mal ve malzemeleri; birinci fıkrada belirtilen faaliyetleri gerçekleştirmek için gerekli olan malzemelerin üretilmesinde ham madde olarak kullanmak ve gerektiğinde piyasada değerlendirmek üzere Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca belirlenen birim fiyatlarından satın alabilir veya devralabilir. Bu fıkrayla ilgili hususlar hakkında 17/12/1937 tarihli ve 3284 sayılı Bazı Maden Hurdalarının Dışarı Çıkarılmasının Yasak Edilmesi ve Satın Alınması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır." kuralına yer verilmiştir.
20/03/1971 tarih ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnames'inde, resmî daire ve idareler ve iktisadi devlet teşekkülleri ile bunlara ait müessese ve iştiraklerinin malik oldukları her çeşit maden hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılmayacak bir hâle gelmiş bulunan muharrik ve müteharrik araçlarının kendi ihtiyaçlarından fazlalarının, Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu tarafından 6 ayda bir piyasa etütlerine dayanılarak yapacağı tespit ve teklif ile Sanayi ve Ticaret Bakanlıklarınca kabul edilecek fiyatlarla adı geçen Kuruma satış suretiyle devredileceği belirtilmiştir.
Öte yandan, 19/03/2001 tarih ve 2001/15 sayılı Genelge'de, 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi hükümleri çerçevesinde her türlü hurda malzemenin, kamu kurum ve kuruluşlarınca Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Hurda Sanayi İşletmeleri A.Ş.'ye (Hurdasan A.Ş.) satış suretiyle devri öngörülmüştür.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Aktarılan mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden, demir, bakır, kurşun, kalay, tutya, alüminyum, antimuvan ve nikel hurdaları ile bunların hurda hâlindeki halitalarının ve kullanılamayacak bir hâle gelmiş muharrik veya müteharrik vasıtaların memleket dışına çıkarılmasının yasaklanabileceği, bu maddelerin memleket içinde satılmasının serbest olduğu, resmî daire ve müesseselerin bu madde ve malzemelerden kendi ihtiyaçlarından fazla olanları askerî fabrikalara devredeceği, askerî fabrikalar teşkilatına arz ve teklif olunan hurda malzemeyle ilgili olarak ihale kanunu uyarınca teşkil olunacak satın alma komisyonlarınca yabancı memleketler hurda piyasaları hakkında alınacak mâlûmat göz önünde bulundurularak dahilî piyasa fiyatları üzerinden tespit ve ilan olunacak fiyatlara göre işlem yapılacağı, bunların Kanun'da belirlenen fiyat ve şartlara göre Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu'nca satın alınmasının zorunlu olduğu anlaşılmaktadır.
16/06/2022 tarihli ara kararıyla, Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş.'den, 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nde yer alan hurda malzeme fiyatlarının nasıl tespit edildiğinin, fiyat tespiti yapılırken piyasa fiyatlarının araştırılıp araştırılmadığının, piyasa fiyatları dışında başka fiyatlar esas alınmışsa bu fiyatların nasıl belirlendiği sorularak, fiyat tespiti ve hesaplamaya ilişkin tüm bilgi ve belgelerin gönderilmesi istenilmiştir.
Ara kararına cevaben alınan bila tarihli yazıda, 2021 yılı I. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatlarının, 7 kalem hurda malzeme cinsi (demir çelik hurdası, pik hurdası, alüminyum hurdası, bakır hurdası, pirinç hurdası, çinko hurdası, kurşun (akü) hurdası) üzerinden; nakliye bedeli, yükleme-boşaltma bedeli, kesim-söküm bedeli, fire tutarı, işletme giderleri ve piyasa satış fiyatları dikkate alınarak belirlendiği ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın onayına sunulduğu belirtilmiştir.
Ara kararı cevabı ekinde sunulan fiyat tespitine ilişkin belgeler incelendiğinde, Şirket bünyesinde yer alan Mali İşler Müdürlüğü'nden, 2021 yılı işletme bütçesi satış planı verilerine göre hesaplanan işletme giderleri; Üretim ve Mühendislik Hizmetleri Müdürlüğü'nden, kesim-söküm ve yükleme-boşaltma hizmet alımı yaklaşık ortalama birim faaliyet bedelleri ile fire ortalama yüzde oranları; Pazarlama ve Satış Müdürlüğü'nden, hurda malzemelere ait ortalama satış fiyatları esas alınarak dava konusu tarifenin belirlendiği görülmüştür.
MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün dava konusu tarifeyi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın onayına sunduğu ... tarih ve E-... sayılı yazıda, resmî daire ve kuruluşlardan, hurda malzemelerin kendilerince satın alınmasına esas fiyat değerlerini içeren 2020 yılı II. Altı Aylık Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatlarının; yurt içi ve yurt dışı piyasa kıymetleri, yurt içinde yayımlanmakta olan ticaret gazetesindeki fiyatlar ve Kurum edinme maliyetleri de dikkate alınarak yapılan değerlendirmede 2021 yılı I. Altı Aylık Dönem için %10 oranında artırılmasının öngörüldüğü ifade edilmiştir.
Ara kararı cevabı üzerine, 07/11/2022 tarihli ara kararıyla, davalı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'ndan, 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nde yer alan hurda malzeme fiyatları onaylanmadan önce herhangi bir piyasa fiyat araştırması yapılıp yapılmadığı, onay sürecinde piyasa fiyatları dışında başka fiyatlar esas alınmışsa bu fiyatların nasıl belirlendiği sorularak, fiyat tespitine ilişkin tüm bilgi ve belgelerin gönderilmesi istenilmiş olup, ara kararına cevaben, ilgili mevzuat çerçevesinde dava konusu tarifenin MKEK tarafından belirlenerek onay için sunulduğu, sektördeki fiyat artışları ve hurda piyasası fiyatlarının incelenmesi sonucunda tarifenin onaylandığı, tarifenin onayı öncesinde ve sonrasında tesis edilen işlemlerin MKEK'in yetki ve sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir.
Dosyada bulunan belgelerin incelenmesinden, MKEK'in kendi birimlerinden aldığı çeşitli maliyet giderleri hesabı ile ortalama satış fiyatlarını göz önünde bulundurarak tarifeyi tespit etmek suretiyle Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na onaylanmak üzere sunduğu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın da söz konusu tarifeyi herhangi bir değişiklik yapmadan aynen onayladığı anlaşılmaktadır.
Oysa, 3284 sayılı Kanun yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyatlarının esas alınması suretiyle tarifenin belirlenmesini öngörmüştür. Nitekim, 3284 sayılı Kanun'un gerekçesinde, iç pazarlarda toplanacak bu hurdaları beynelmilel (milletlerarası) piyasalara uygun bir fiyatla askerî fabrikalara satma imkânının temin edildiği belirtilmiştir. Dolayısıyla hem 3284 sayılı Kanun'un hem de 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi'nin hurda malzeme fiyat tarifesine ilişkin olarak iç ve dış piyasada oluşan fiyatları yansıtacak nitelikte tarife hazırlanmasını sağlamaya yönelik bir idarî usûlü benimsediği görülmektedir.
Buna göre, hurda malzeme fiyat tarifesinin öncelikle MKEK tarafından yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyatları nazara alınarak tespit edilmesi, yapılan inceleme neticesinde tespit edilen fiyatların onaylanması için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na sunulması ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın da gerekli kontrolü yaparak uygun bulunması hâlinde fiyat tarifesini onaylaması gerekmektedir.
Dava konusu tarife hazırlanırken MKEK tarafından iç ve dış piyasa fiyatları araştırılmadığı gibi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından da onay için sunulan tarifenin piyasa fiyatlarına uygunluğu açısından herhangi bir araştırma yapılmadığı, böylelikle fiyat tarifesi tespit edilirken ve onaylanırken mevzuatta öngörülen idarî usûlün uygulanmadığı anlaşılmaktadır.
Bu itibarla, davalı idareler tarafından, hurda malzeme fiyat tarifesinin 3284 sayılı Kanun'un 5. maddesi ve 7/2156 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi kapsamında yurt içi ve yurt dışı piyasa fiyat araştırması yapıldıktan sonra belirlenerek onaylanması gerekirken, mevzuatta öngörülen idarî usûle uyulmaksızın MKEK'in kendi alt birimlerinin bildirdiği fiyat tespitine ilişkin veriler dikkate alınarak tesis edilen 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Öte yandan, hukuka aykırı bulunan dava konusu tarifeye dayanılarak tesis edilen MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün ... tarih ve E-... sayılı işleminde de hukuka uygunluk bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) Genel Müdürlüğü Hurda İşletmesi Müdürlüğü 2021 yılı l. Altı Aylık Dönem Hurda Malzeme ve Madeni Talaş Alım Fiyatları Listesi'nin ve MKEK Hurda İşletmesi Müdürlüğü'nün... tarih ve E-... sayılı işleminin İPTALİNE,
2. Davacı tarafından sarf olunan ve ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...-TL yargılama giderinin davalı idarelerden alınarak davacıya verilmesine,
3. Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı işler için belirlenen...-TL vekâlet ücretinin davalı idarelerden alınarak davacıya verilmesine,
4. Ayrıntısı aşağıda gösterilen ...-TL yargılama giderinin davalı Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş. üzerinde, ...-TL yargılama giderinin ise davalı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı üzerinde bırakılmasına,
5. Posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra ilgili tarafa iadesine,
6. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen 30 (otuz) gün içerisinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'na temyiz yolu açık olmak üzere, 14/05/2024 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.