T.C.
D A N I Ş T A Y
ONÜÇÜNCÜ DAİRE
Esas No:2024/1621
Karar No:2025/499
TEMYİZ EDENLER : 1. (DAVALI) ... Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. ...
2. (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) ... Belediyesi
VEKİLİ : Av. ...
KARŞI TARAF (DAVACI) : ... Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş.
VEKİLİ : Av. ...
İSTEMİN KONUSU : ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Erzincan ili, Üzümlü ilçesi mevcut içme suyu isale hattı üzerinde ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından kurulması planlanan hidroelektrik santrali projesine ait "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu"nun uygun bulunmasına ilişkin ... tarih ve ... sayılı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğü işleminin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ... İdare Mahkemesince verilen ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararda; Erzincan'da kurulması planlanan "Üzümlü Hidroelektrik Santrali" projesi için davacı şirkete ... tarih ve ... sayılı Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu kararıyla 49 yıl süreli ... tarih ve ... sayılı elektrik üretim lisansı verildiği, Üzümlü Belediyesi şirketi olan ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından belediyeye katkı sağlamak amacıyla ilçenin mevcut içme suyu isale hattı üzerinde elektrik enerjisi üretimine dair hazırlanan "Üzümlü İlçesi İçmesuyu HES Yapılabilirlik Raporu"nun dava konusu işlem ile mevcut içme suyu hattı üzerinde hat kapasitesinin aşılmaması kaydıyla uygun bulunmasına karar verildiği;
Davacı şirket tarafından, Erzincan ili, Üzümlü ilçesi mevcut içme suyu isale hattından ayrı, farklı bir güzergahta yeni inşa edilen ikinci isale hattından içme suyu hat kapasitesini aşan su kullanımının engellenmesi istemiyle Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğüne yapılan başvurunun zımnen reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle Mahkemelerinin ... sayılı esasına kayıtlı davanın açıldığı, Mahkemelerinin E:... sayılı dosyasının tarafları ve konusunun işbu dosya ile aynı olduğu, birbirleri arasında sebep sonuç ilişkisi bulunduğu, Mahkemelerinin E:... sayılı dosyasında, söz konusu içme suyu isale hattı ve güzergahı ile lisanssız hidroelektrik santralinde keşif ve bilirkişi incelemesi yapıldığı, söz konusu incelemeler neticesinde düzenlenen bilirkişi raporunda, işbu davaya konu ihtilaf ile ilgili hususlar da irdelendiğinden usul ekonomisi ilkesi uyarınca işbu dosya üzerinden yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmasına gerek görülmediği ve söz konusu bilirkişi raporunun taraflara tebliğ edildiği, söz konusu raporun re'sen inceleme sonucu elde edilmiş "güçlü bir delil" olarak karara esas alınabileceğinin değerlendirildiği;
Dava dosyasındaki bilgi ve belgeler ile tarafların iddiaları ve Mahkemelerinin E:... sayılı dosyasında alınan bilirkişi raporundaki tespitler birlikte değerlendirildiğinde; davacı şirkete ait su havzası olan Aksu kaptajından hem davacının hem de müdahil belediyenin su temin ettiği, dolayısıyla davacının havzasından belediyenin su aldığı ve su isale hattının bir kısmının davacı şirkete ait havza içerisinde kaldığı, belediyeye ait Aksu kaptajının su girişinin olduğu vana odasında eski ve yeni hatlara ait vanalar olduğu ve kapalı olan eski hat vanası açılarak hat kontrolü yapıldığında eski hatta su gittiğinin görüldüğü, müdahil belediyeye ait Aksu ve Aksu-2 kaptajlarından gelen eski ve yeni hatların yükleme odasında savakta birleştiği ve fazla gelen suyun savaktan eski hatta aktarıldığı, yükleme odasından itibaren eski ve yeni hattın paralel olarak mansaba kadar devam ettiği ve yeni hattın doğrudan enerji üretim amacı ile santral binasına eski hattın ise mevcut depoya bağlandığı, eski ve yeni hattın kapasitelerinin aynı olduğu, Aksu ve Aksu-2 kaptajlarından (Şikar mevki) eski ve yeni hatların geldiği ve yükleme odasında her iki hattın vanasının açık olması ve yeterli suyun bulunması halinde her iki hattan da suyun gittiğinin anlaşıldığı, suların toplandığı alana ve isale hatlarına giren suyu ölçen bir ölçüm cihazının ve her iki alana da fazla su girişini engelleyen teknik bir mekanizmanın bulunmadığı, eski hat ile yeni hattın birlikte kullanıldığı durumda davacı şirketin elektrik üretiminin azalacağı, halihazırda her iki hattın da aktif olması nedeniyle davacı şirketin elektrik üretimini olumsuz etkileneceğinin açık olduğu, ilgili mevzuat uyarınca su yapılarını denetlemekle yetkili ve görevli olan davalı idare tarafından belirtilen eksikliklerin yerinde denetiminin yapılmadığı, herhangi bir denetim yapılmadan dava konusu işlemin tesis edildiği, dolayısıyla davacı şirketin daha düşük kapasiteyle tesisinin faaliyette bulunmasına sebep olan/olacak mevcut durumun gözetilmediği anlaşıldığından, dava konusu işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesince; istinaf başvurusuna konu İdare Mahkemesi kararının usul ve hukuka uygun olduğu ve davalı ile davalı yanında müdahil tarafından ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI: Davalı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, "Üzümlü İlçesi İçmesuyu HES Yapılabilirlik Raporu"nun mevcut, inşa halinde ve mutasavver projelere etkisi ile su rejimi açısından değerlendirilerek uygun bulunduğu, davacı şirket tarafından üretim lisansı almadan önce idarelerine sunulan Kasım 2005 tarihli "Üzümlü HES Fizibilite Raporu" ve proje işletmeye geçtikten sonra sunulan Şubat 2013 tarihli "Üzümlü HES Nihai Fizibilite Raporu"nun su bütçe hesaplarının yapıldığı "iklim ve su kaynakları bölümü"nün incelenmesinden Üzümlü Regülatörünün membaından temin edilen ve Üzümlü ilçesinin içme suyu ihtiyacında kullanılan su miktarının Üzümlü HES'in su temininde dikkate alınmadığı, enerji üretim hesaplarının bu haliyle yapıldığı, bu durumun davacı şirketin sorumluluğunda olduğu, Üzümlü HES projesi inşa edilmeden önce Üzümlü Deresi'nden içme suyu ihtiyacının karşılandığı, içme suyu isale hattı üzerinde lisanssız elektrik üretimine ilişkin başvurular kapsamındaki iş ve işlemlerin idarelerinin ilgili bölge müdürlüğünce yürütüleceği, Genel Müdürlük'ten görüş alınması yönünde herhangi bir gereklilik ve şart olmadığı, "Üzümlü İçmesuyu HES" projesinin içme suyu hattı üzerinde yapıldığı ve bu proje kapsamında içme suyu iletim hattının aynı güzergahında yenilendiği, maslak yerine türbin üniteleri konulduğu;
Davalı yanında müdahil Üzümlü Belediyesi tarafından, usul yönünden, dava konusu işlem nedeniyle davacının hangi güncel, meşru ve korunmaya değer menfaatinin ihlal edildiğinin ispat edilemediği, mevzuat uyarınca su kullanım hakkında içme suyu kullanımının öncelikli olduğu, davanın ehliyet yönünden reddi gerektiği; esas yönünden, ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında verilen iptal kararının işbu dosya açısından emsal teşkil etmediği ve hükme dayanak gösterilemeyeceği, anılan kararın dava konusu işlemin dayanağı olmadığı, her iki dosyada dava konusu edilen işlemler arasında sebep sonuç ilişkisi bulunmadığı, ikinci hat iddiasının karar tarihi itibarıyla doğru olmadığı, zira ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında verilen dava konusu işlemin iptali yolundaki kararın gereklerinin temyize konu karar tarihinden çok önce yerine getirildiği, fiili durum dikkate alınmadan karar verildiği, kaldı ki anılan dosyada yapılan keşfin mahiyeti ile işbu dosyadaki talebin mahiyetinin tümüyle farklı olduğu, idarelerinin kurulduğu tarihten bu yana kadim hak kapsamında Üzümlü havzasından su kullanıldığı, içme suyu isale hattının 1991 tarihli İller Bankası onaylı projeler doğrultusunda yapıldığı ve kaptajlarda 70 l/s ve 50 l/s debi bulunduğu, idarelerinin kadimden beri 120 l/s su kullandığı, ortak su havzasındaki kullanım önceliğinin mevzuat uyarınca içme suyu kullanımında, dolayısıyla idarelerinde olduğu, isale hattının mevcut hat kapasitesi dikkate alınarak yenilendiği, yenileme çalışmaları neticesinde isale hattından geçen su miktarında değişiklik olmadığı, dava konusu işleme uygun olarak mevcut hat kapasitesi aşılmayacak şekilde işlem yapıldığı, mevcut içme suyu isale hattının yenilenmesinin davacı şirketin enerji üretimini olumsuz etkisi olmayacağı, dosyada davacı şirketin üretiminin olumsuz etkileneceği iddiasını ispata yarar bilgi ve belge bulunmadığı, bu hususa ilişkin teknik inceleme yapılmadığı, ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında alınan bilirkişi raporunda tespit edilen içme ve kullanma suyu ihtiyacının hatalı olduğu, idarelerinin su ihtiyacının İller Bankası tarafından yayımlanan İçmesuyu Tesisleri Etüt, Fizibilite ve Projelerinin Hazırlanmasına Ait Teknik Şartname ve davalı idarenin ... tarih ve ... sayılı yazısı dikkate alınarak yeniden hesaplanması gerektiği, İdare Mahkemesince eksik inceleme ve değerlendirme neticesinde karar verildiği, aynı anda iki farklı su alınmasının söz konusu olmadığı ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Davacı tarafından, şirketlerine 49 yıllığına verilen üretim lisansına ve davalı idare ile imzalanan su kullanım hakkı anlaşmasına istinaden 2011 yılından bu yana Üzümlü ilçesi mücavir alanında kurulu ... Hidroelektrik Santrali'nde elektrik üretildiği, söz konusu su kullanım hakkı anlaşması uyarınca Üzümlü Regülatörü membaı ve tesis havzasındaki su kullanım hakkının şirketlerine ait olduğu, anılan yerden içme-kullanma amaçlı su kullanımları dışında su kullanılamayacağı, dava konusu işlemin ilçenin içme-kullanma suyu ihtiyacı araştırılmadan, söz konusu ihtiyacının çok üzerinde su kullanılmasına imkan verecek şekilde tesis edildiği, nitekim davalı yanında müdahil belediyeye 112,8 lt/sn su tahsisine ilişkin işlemin yargı kararıyla iptal edildiği, ... tarih ve ... sayılı, Su Tahsis ve Kullanım İzinleri konulu Genelge uyarınca dava konusu işlem tesis edilmeden önce davalı idarenin görüşünün alınması gerektiği belirtilerek istemlerin reddi gerektiği savunulmuştur.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'IN DÜŞÜNCESİ : Temyiz istemlerinin kabulü ile Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onüçüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, Dairemizin E:2024/1157 sayılı dosyasında alınan 16/09/2024 ve 13/11/2024 tarihli ara kararları cevaplarının geldiği görülerek ve dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
USUL YÖNÜNDEN:
Davalı yanında müdahilin usule ilişkin itirazı geçerli görülmeyerek işin esasına geçildi.
ESAS YÖNÜNDEN:
MADDİ OLAY :
Erzincan ili, Üzümlü Belediyesi bünyesinde kurulan ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Üzümlü ilçesi mevcut içme suyu isale hattının eski ve insan sağlığı için tehlikeli olduğundan yenilenmesi, aynı zamanda belediyeye katkı sağlamak amacıyla söz konusu içme suyu isale hattı üzerinde elektrik üretimine ilişkin fizibilite raporu hazırlanarak, gereğinin yapılması talebiyle 13/01/2021 tarihli dilekçe ile Erzincan Valiliğine başvuruda bulunulmuştur.
... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından hazırlanan "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu", ... tarih ve ... sayılı Erzincan İl Özel İdaresi işlemiyle Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü 82. Şube Müdürlüğüne gönderilmiştir.
"Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu" Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğünce incelenmiş ve mevcut içme suyu hattı üzerinde hat kapasitesinin aşılmaması kaydıyla ... tarih ve ... sayılı dava konusu işlemle uygun bulunmuş, ... tarih ve ... sayılı yazının ekinde "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES" projesinde kullanılacak su kullanım izin belgesi taslağı Erzincan İl Özel İdaresine gönderilmiştir.
Erzincan İl Özel İdaresi ile ... Elektrik Üretim A.Ş. arasında 01/03/2021 tarihinde Su Kullanım İzin Belgesi imzalanmıştır.
Bunun üzerine dava konusu işlemin iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'nun "Lisanssız yürütülebilecek faaliyetler" başlıklı 14. maddesinin 5. fıkrasında, "Sermayesinin yarısından fazlası belediyeye ait olan tüzel kişilerce, belediyeler tarafından işletilen su isale hatları ile atık su isale hatları üzerinde teknik imkânın olması ve DSİ tarafından uygun bulunması hâlinde enerji üretim tesisi kurulabilir. Su isale hattı üzerinde birden fazla belediyenin tahsis hakkı bulunması durumunda, hidroelektrik enerji tesisi ilgili belediyeler arasında yapılacak protokole göre kurulur ve işletilir. Bu fıkra kapsamındaki tesisler için DSİ ile imzalanması gereken su kullanım hakkı anlaşmalarına ilişkin düzenlemeler ve değişiklikler, Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte üç ay içerisinde yapılır." kuralına yer verilmiştir.
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği'nin "Amaç" başlıklı 1. maddesinde, "Bu Yönetmeliğin amacı elektrik piyasasında, tüketicilerin elektrik ihtiyaçlarını tüketim noktasına en yakın kendi üretim tesisinden karşılaması, arz güvenliğinin sağlanmasında küçük ölçekli üretim tesislerinin ülke ekonomisine kazandırılması ve küçük ölçekli üretim kaynaklarının etkin kullanımının sağlanması ile elektrik şebekesinde meydana gelen kayıp miktarlarının düşürülmesi amacıyla lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğü olmaksızın, elektrik enerjisi üretebilecek, gerçek veya tüzel kişilere uygulanacak usul ve esasların belirlenmesidir."; "Lisans alma ile şirket kurma muafiyeti" başlıklı 5. maddesinde, "(1) Önlisans ve lisans alma ile şirket kurma yükümlülüğünden muaf olarak kurulabilecek üretim tesisleri şunlardır: (...) g) Sermayesinin yarısından fazlası doğrudan veya dolaylı olarak belediyeye ait olan tüzel kişilerce, belediyeler tarafından işletilen su isale hatları ile atık su isale hatları üzerinde, teknik imkanın olması ve DSİ tarafından uygun bulunması halinde hidrolik kaynağa dayalı kurulan üretim tesisleri, (...) (3) Birinci fıkranın (g) bendi kapsamında kurulacak üretim tesislerinin su kullanım hakkına ilişkin işlemler, su kullanım hakkının elde edilmesine ilişkin mevzuat çerçevesinde sonuçlandırılır. (...)" kuralları yer almıştır.
Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'in 1. maddesinde, belediyeler tarafından hidroelektrik enerji üretim tesisleri kurulabilmesine ilişkin başvurularda uygulanacak usul ve esasları düzenlemek, bu Yönetmelik'in amaçlarından biri olarak belirtilmiş; "Proje listelerinin ilanı ve başvurular" başlıklı 5. maddesinin 2. fıkrasında, "Sermayesinin yarısından fazlası belediyeye ait şirketlerin, belediyeler tarafından işletilen içme suyu isale hatları ile atık su isale hatları üzerinde teknik imkanın olması ve DSİ tarafından uygun bulunması halinde lisanssız üretim kapsamında enerji üretim tesisi kurulmak üzere yaptıkları proje başvurularının ilanı, 12/5/2019 tarihli ve 30772 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde belirtilen usuller çerçevesinde yapılır."; "Müracaat esasları" başlıklı 6. maddesinin 1. fıkrasında, "Bu Yönetmeliğin 5 inci maddesi kapsamında ilan edilen DSİ ve şirket projeleri için su kullanım hakkı anlaşması yapmak üzere süresi içinde DSİ’ye müracaat edilir. DSİ projelerine müracaat sırasında dilekçe ekinde; a) DSİ internet sayfasında ilan edilen müracaat şartlarında belirtilen ve projenin özelliğine göre istenen belgeler, b) Şirketin, şirket sözleşmesi veya esas sözleşmesi ile tadillerinin yayınlandığı ilgili Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi, c) Şirket yetkilisi tarafından imzalanmış, şirketin tebligata esas kanuni tebligat ve elektronik tebligat adreslerini bildirir dilekçe, ç) (Değişik:RG-21/4/2022-31816) Yetki belgesinin noter tasdikli örneği ve imza beyanı, d) Örneği ve tutarı DSİ tarafından belirlenip ilan edilen en az üç yıl süreli geçici teminat mektubu, e) Ek-3A formatında basılı ve CD ortamında hazırlanmış fizibilite raporu (5 kopya), f) Ek-3A formatında hazırlanan fizibilite raporu kontrol ücretinin yatırıldığına ilişkin dekont, g) Ek-5’te yer alan taahhütnameler ve protokolde belirtilen hususlar çerçevesinde yatırılması gereken hizmet bedelinin yatırıldığına ilişkin dekont, sunulur."; anılan maddenin 3. fıkrasında, "(3) Belediyeler tarafından işletilen, içme suyu isale hatları ile atık su isale hatları ve sulama şebekeleri ile belediyeler tarafından yapılacak rekreasyon projeleri üzerinde kurulacak hidroelektrik enerji üretim tesisleri için Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği kapsamında kurulmak üzere; belediyeler tarafından işletilen içme suyu isale hatları ile atık su isale hatları üzerinde kurulacak hidroelektrik enerji üretim tesislerinde sermayesinin yarısından fazlası, belediyeler tarafından işletilen sulama şebekesi ile belediyeler tarafından yapılacak rekreasyon projeleri üzerinde kurulacak hidroelektrik enerji üretim tesislerinde ise sermayesinin tamamı belediyeye ait olan şirketler tarafından il özel idarelerine yapılan başvuru dilekçesi ekinde birinci fıkranın (b), (c), (ç), (d) ve (f) bentlerinde belirtilen evraklar ile; a) Ek-3B formatında basılı ve CD ortamında hazırlanmış fizibilite raporu (5 kopya), (...) sunulur."; "Fizibilite raporlarının hazırlanması ve teslimi" başlıklı 8. maddesinde, "(...) (2) Fizibilite raporu ve/veya kesin proje raporu hazır olan projeler ile DSİ tarafından inşa edilen/edilmekte olan projeler kapsamında HES kısmı başvuruya açılan projelerde, lisanssız üretim kapsamında belediyeler tarafından; sulama şebekesi, içme-kullanma suyu, atık su isale hatları ve rekreasyon projeleri üzerinde kurulacak hidroelektrik enerji üretim tesislerinde, DSİ tarafından gerekli görülmesi durumunda fizibilite raporu istenir. (...) (4) Şirket, projenin bulunduğu havzada mevcut, inşa halinde ve mutasavver projeler ile havzadaki mevcut ve gelecekteki bütün ihtiyaçları, memba gelişimi ve mansap su haklarını göz önünde bulundurarak son yılları da kapsayan hidrolojik verilere göre çalışmalarını yapar. Şirket tarafından hazırlanan fizibilite raporu beş nüsha olarak hem yazılı hem de CD ortamında DSİ’ye teslim edilir. Hazırlanan fizibilite raporunun ilk sayfasında Ek-7’de verilen formatta Yönetici Bilgilendirme Formu yer alır. (...) (6) Şirket veya şirketler, projenin bulunduğu havzada mevcut, inşa halinde ve mutasavver projeler ile havzadaki mevcut ve gelecekteki bütün ihtiyaçlar, memba gelişimi ve mansap su hakları göz önünde bulundurularak son yılları da kapsayan hidrolojik verilere göre belirtilen format doğrultusunda, izin verilen su kaynağı/kaynakları ve kotları esas alarak fizibilite raporunu hazırlar ve beş nüsha olarak yazılı ve CD ortamında fizibilite raporu hazırlaması için yazılan yazının kendisine tebliğ tarihinden itibaren doksan günü geçmemek kaydıyla teslim eder. (...) (8) Şirket tarafından fizibilite raporu hazırlanma safhasında; havzada mevcut, inşa halinde ve mutasavver projeler ile mansap su haklarına ilişkin konular etüt edilir. Bu konularda DSİ’den bilgi talebinde bulunulması halinde, mevcut bilgiler şirket ile paylaşılır. (9) Dördüncü, altıncı ve sekizinci fıkralar kapsamında hazırlanacak fizibilite raporunda havzanın özelliğine ve olabilecek gelişmesine bağlı olarak öngörülemeyen ancak ileride oluşabilecek ihtiyaçlar için meteorolojik şartlardan kaynaklanabilecek azalmalar dikkate alınmaksızın yıllık ortalama suyun DSİ’ce belirlenecek oranı şirket tarafından dikkate alınır. (...)"; "Fizibilite raporlarının değerlendirilmesi" başlıklı 9. maddesinde, "(1) Fizibilite raporunun değerlendirilmesi safhasında genel olarak; projenin, havzadaki tahsisli sular da dikkate alınarak DSİ ve tüzel kişilerce geliştirilen mevcut, inşa halinde ve mutasavver projelere etkisi ve ilişkisi, hidrolojisi, optimizasyonu, teknik ve ekonomik yönden yapılabilirliği incelenir. (2) Şirket tarafından hazırlanan fizibilite raporu kapsamında olabilecek yetersiz etüt ve değerlendirmelerden dolayı ilerideki safhalarda hidrolojik, jeolojik, teknik, çevresel, sosyal ve ekonomik yönden oluşabilecek her türlü olumsuz sonuçtan yalnız şirket sorumludur. (3) Şirket tarafından DSİ’ye teslim edilen fizibilite raporu değerlendirilerek DSİ görüşü oluşturulur. Değerlendirme sonucunda raporun uygun görülmemesi halinde DSİ görüşü yazılı olarak gerekçeleri ile birlikte şirkete bildirilir. (...) (6) Belediyeler tarafından işletilen; a) İçme suyu isale hatları, atık su isale hatları, sulama şebekeleri ve belediyeler tarafından tesis edilmiş/edilecek olan rekreasyon projeleri dahilinde lisanssız üretim kapsamında kurulmak üzere yapılan proje başvurularında ilgili mevzuatta belirtilen süreler içerisinde DSİ tarafından gerekirse ilgili kurumların da görüşü alınır. Yapılacak değerlendirme sonucu başvurunun uygun bulunması durumunda üretim tesisinin su rejimi açısından uygun bulunduğuna dair DSİ’nin görüş yazısı ve Ek-10 Su Kullanım İzin Belgesi, başvurunun yapıldığı yerin İl Özel İdaresine gönderilir. Ek-10 Su Kullanım İzin Belgesi, İl Özel İdaresi ile şirket arasında imzalanır. (...)" kurallarına yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Aktarılan mevzuatın değerlendirilmesinden, sermayesinin yarısından fazlası belediyeye ait olan tüzel kişilerce, elektrik ihtiyaçlarını kendi üretim tesisinden karşılamak amacıyla, belediyeler tarafından işletilen su isale hatları üzerinde teknik imkanın olması ve Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunması halinde enerji üretim tesisi kurulabileceği, söz konusu hidroelektrik enerji üretim tesisleri için yapılan başvuru dilekçesinin ekinde proje fizibilite raporu sunulacağı, fizibilite raporu hazırlanırken projenin bulunduğu havzada mevcut, inşa halinde ve mutasavver projeler ile havzadaki mevcut ve gelecekteki bütün ihtiyaçların, memba gelişimi ve mansap su hakları ile son yılları da kapsayan hidrolojik verilerin dikkate alınması gerektiği, DSİ tarafından söz konusu hususlar yönünden incelenen fizibilite raporu su rejimi açısından uygun bulunur ise buna dair DSİ’nin görüş yazısı ve Su Kullanım İzin Belgesi'nin başvurunun yapıldığı yerin İl Özel İdaresine gönderileceği, Su Kullanım İzin Belgesi'nin, İl Özel İdaresi ile şirket arasında imzalanacağı anlaşılmaktadır.
Somut olayda, Üzümlü Belediyesi bünyesinde kurulan ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından ilçenin mevcut içme suyu isale hattı yenilenerek yeni hat üzerinde "Üzümlü İlçesi İçme Suyu Hidroelektrik Santrali (HES)" tesisi kurulmasının planlandığı, bu kapsamda Ocak 2021 tarihli "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu"nun hazırlandığı, anılan raporun mevcut içme suyu hattı üzerinde hat kapasitesinin aşılmaması kaydıyla dava konusu işlemle uygun gördüğü, söz konusu tesiste kullanılacak suya ilişkin anılan şirket ile il özel idaresi arasında 01/03/2021 tarihinde Su Kullanım İzin Belgesi imzalandığı, mevcut içme suyu hattı yenilenerek yenilenen hat üzerinde "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES" tesisinin kurulduğu, bunun üzerine ... tarih ve ... sayılı üretim lisansına istinaden 2011 yılından itibaren Üzümlü ilçesi mücavir alanında kurulu Üzümlü HES'te elektrik üreten davacı şirket tarafından, 14/12/2006 tarihli "Üzümlü HES Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisinin Su Kullanımı Hakkı ve İşletme Esaslarına İlişkin Anlaşma" uyarınca Üzümlü HES regülatörü membaı ve tesis havzasındaki su kullanım hakkının şirketlerine tahsis edildiği, dava konusu işlem tesis edilirken söz konusu durumun göz önünde bulundurulmadığı, ilçenin mevcut ve gelecekteki içme ve kullanma suyu ihtiyacının araştırılmadığı, dava konusu işlemin soyut ve muğlak ifadeler içerdiği, söz konusu havzadaki içme ve kullanma amaçlı su kullanımı dışındaki kullanımların hukuka aykırı olduğu iddialarıyla işbu dava açılmıştır.
Bu durumda, mevzuata göre sermayesinin yarısından fazlası belediyeye ait olan tüzel kişilerce, belediyeler tarafından işletilen içme suyu isale hatları üzerinde enerji üretim tesisi kurulabileceği açık olduğundan uyuşmazlığın söz konusu tesiste kullanılabilecek su miktarından kaynaklandığı anlaşılmıştır. Bu kapsamda söz konusu tesiste içme suyu hat kapasitesinin tamamı kadar mı su kullanılabileceği yoksa ilçenin içme suyu ihtiyacı olan su miktarı kadar mı su kullanılabileceği hususunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
İçme suyu isale hatları üzerinde kurulan enerji üretim tesislerinin su kaynağı, üzerinde kurulu oldukları söz konusu isale hatlarıdır. Dolayısıyla söz konusu tesislerde üzerinde kurulu oldukları içme suyu isale hattından geçen su miktarı kadar su kullanılabilecektir.
İçme suyu isale hattı projeleri uzun vadeli projelerdir. Bu nedenle içme suyu sisteminin büyüklüğü, kapasitesi proje hedef yılı esas alınarak gelecekteki ihtiyaçları da karşılayacak şekilde belirlenir ve hattan, hattın kurulu olduğu bölgenin/yerin içme suyu ihtiyacı kadar su geçeceği açıktır. Söz konusu içme suyu ihtiyacı hat kapasitesinden az olabileceği gibi hat kapasitesi kadar da olabilecektir.
Dosyanın incelenmesinden, Üzümlü ilçesi içme suyu ihtiyacının, dönemin Erzincan Valisi tarafından onaylanan ve kaynakların mansabında bulunan köy muhtarlıklarının da muvafakatı alınarak hazırlanan 16/07/1986 tarihli Protokol doğrultusunda Aksu namı ile anılan kaynaklardan temin edildiği, Protokol metninde ilçeye verilecek suyun miktarıyla ilgili herhangi bir bilgiye yer verilmediği;
Davacı şirkete ait olan ... tarih ve ... sayılı üretim lisansına dayanak olmak üzere ... tarih ve ... yevmiye numaralı Ankara 35. Noterliğince onaylı "Üzümlü HES Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisinin Su Kullanımı Hakkı ve İşletme Esaslarına İlişkin Anlaşma"nın imzalandığı, söz konusu anlaşmanın 2010 ve 2012 yıllarında revize edildiği, söz konusu anlaşmada davacı şirket tarafından inşa edilecek enerji üretim tesisinin bulunduğu bölgenin havza gelişimine paralel olarak DSİ tarafından yürütülmekte olan çalışmalar çerçevesinde, havzadaki mevcut, inşa halinde ve mutasavver projeler kapsamında içme-kullanma suyu temini maksadına yönelik olarak diğer kuruluşlara ve tüzel kişilere tahsis edilecek suların miktar ve zamanlamasını belirleyecek olan işletme planlarının DSİ tarafından yapılacağı ve şirkete bildirileceği, havzada olabilecek içme ve kullanma suyu maksatlı taleplerin idare tarafından uygun görülenlerinin derhal karşılanacağı, değişiklik yapılması halinde DSİ'nin söz konusu değişiklikleri şirkete bildireceği, davacı şirketin bu planlara uymak zorunda olduğunun kurala bağlandığı;
Dairemizin E:2024/1157 sayılı dosyasında yapılan 13/11/2024 tarihli ara kararı ile, davacı şirketin üretim lisansına dayanak olan su kullanım hakkına ilişkin anlaşmada davacı şirkete hangi miktarda su kullanmasına izin verildiğinin sorulduğu, cevaben, 20/12/2024 tarihinde Dairemiz kaydına giren E... sayılı DSİ Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğü yazısında, söz konusu anlaşmada miktar olarak belirtilen bir su tahsisi bulunmadığı, söz konusu üretim tesisinde havzadaki yağış miktarına göre işletme faaliyetlerinin gerçekleştirildiğinin beyan edildiği;
... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından ilçenin mevcut içme suyu isale hattı yenilenerek yeni hat üzerinde kurulması planlanan "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES" projesi için hazırlanan Ocak 2021 tarihli "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu"nda, projenin Alaca Deresi üzerinde yer aldığı, mansabında Üzümlü HES bulunduğu, mevcut içme suyu isale hattındaki kaptajın aynı yerinde, cebri borunun aynı güzergahta, aynı çapta çelik boru ile yenileneceği, projenin su kaynağının Üzümlü Deresi'nin memba kollarından biri olan Alaca Deresi'nin 2600 metre yüksekliğinde bulunan pınar olduğu, söz konusu pınarın halihazırda Üzümlü ilçesinin içme suyu ihtiyacını karşıladığı ve kaptajdan alınan su miktarı debisinin 135 l/s ve sabit olduğu, proje içme suyu ve enerji amaçlı olduğundan alınan suların türbinlendikten sonra içme suyu için şebekeye verileceği, türbinin çalışmadığı durumlarda suyun enerjisi alınarak içme suyu için depoya aktarılacağı, işletme çalışmasında kaptajdan alınacak proje debisinin de 135 l/s olarak kabul edildiğinin belirtildiği;
Dairemizin E:2024/1157 sayılı dosyasında yapılan 16/09/2024 tarihli ara kararı ile, Üzümlü ilçesi içme suyu isale hattının hangi yöntemle yenilendiği, mevcut hattın ıslahı suretiyle mi yoksa aynı veya farklı güzergahta yeni bir hat olarak mı inşa edildiğinin sorulduğu, cevaben ... tarihinde Dairemiz kaydına giren E... sayılı Üzümlü Belediye Başkanlığı Fen İşleri Müdürlüğü yazısında, içme suyu isale hattının aynı güzergahta yeni bir hat olarak eski hat kapasitesini aşmayacak şekilde ve eski hatta kullanılan boru çaplarıyla aynı ölçü borular kullanılarak inşa edildiği, hattın yenilenmesi neticesinde mevcut (eski) hattan ayrı yeni bir hat meydana geldiği, yeni hattaki eksikler tamamlanıp işletme sırasında oluşabilecek öngörülemeyen aksaklıklar giderilene kadar kullanıldığı, Kasım 2023 tarihi itibarıyla eski hattın devre dışı bırakıldığının beyan edildiği;
Dairemizin E:2024/1157 sayılı dosyasında yapılan 16/09/2024 tarihli ara kararı ile, "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu"nun uygun bulunmasına ilişkin işbu dava konusu işlem tesis edilmeden önce bölgedeki suların durumuna ilişkin bir çalışma yapılıp yapılmadığı ve bu işlemin dayanaklarının ne/neler olduğunun sorulduğu, cevaben, 03/11/2024 tarihinde Dairemiz kaydına giren E... sayılı DSİ Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğü yazısında, söz konusu işlem tesis edilmeden önce bölgedeki suların durumuyla ilgili herhangi bir çalışma yapılmadığı, söz konusu raporun mevcut, inşa halinde ve mutasavver projelere etkisi ile su rejimi açısından değerlendirildiği, söz konusu raporda belirtilen tesislerin mevcut tesislerin aynı güzergahta yenilenmesinden ibaret olduğu, yapı kesitlerinin ve güzergahının değiştirilmesinin söz konusu olmadığının anlaşıldığı, raporda yer alan projenin su kaynağını oluşturan pınardan halihazırda Üzümlü Belediyesine sağlanan içme suyu miktarının (135 l/s) esas alındığı, bu hususlar dikkate alındığında söz konusu raporun su rejimi açısından uygun olduğu sonucuna varıldığının beyan edildiği;
Davacı şirket tarafından, Erzincan ili, Üzümlü ilçesi mevcut içme suyu isale hattından ayrı, farklı bir güzergahta yeni inşa edilen ikinci isale hattından içme suyu hat kapasitesini aşan su kullanımının engellenmesi istemiyle DSİ Genel Müdürlüğü ... Bölge Müdürlüğüne yapılan başvurunun cevap verilmemek suretiyle (zımnen) reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin ... sayılı esasına kayden açılan davada, keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde düzenlenen 28/02/2023 tarihli bilirkişi raporunda, Üzümlü ilçesinin içme suyu isale hattının bir kısmının davacı şirkete ait üretim tesisinin su havzasında kaldığı ve belediyenin söz konusu havzadan su aldığı, isale hattından geçecek en fazla debinin 129-121 l/s civarlarında olduğu, ilçenin 2053 yılı su ihtiyacının yaklaşık olarak 69 l/s olduğu tespitlerine yer verildiği;
... Bankası A.Ş. tarafından hazırlanan 14/12/2018 tarihli Üzümlü İçme Suyu Kesin Proje Raporu'nda, toplam içme suyu ihtiyacının, 2018 yılı için 35 l/s, 2023 yılı için 34 l/s, 2028 yılı için 33 l/s, 2033 yılı için 35 l/s, 2038 yılı için 38 l/s, 2043 yılı için 40 l/s, 2048 yılı için 42 l/s, 2053 yılı için 45,00 l/s olarak tespit edildiği;
Üzümlü Belediyesinin talebi üzerine, bbb tarih ve ... sayılı DSİ Genel Müdürlüğü işlemiyle, Aksu kaynağından 60 l/s, Aksu-1 kaynağından 40 l/s, Aksu-2 kaynağından 12,86 l/s olmak üzere toplamda 112,86 l/s suyun Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik uyarınca içme ve kullanma amacıyla Üzümlü Belediyesine tahsis edildiği;
Üzümlü Belediyesine içme ve kullanma suyu tahsisine ilişkin söz konusu ... tarih ve ... sayılı işlemin iptali istemiyle bbb İdare Mahkemesinin ... sayılı esasına kayden açılan davada, keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde düzenlenen 31/03/2024 tarihli ek bilirkişi raporunda, ilçe merkezinin günlük su ihtiyacının, ilçenin su ihtiyacı için şebekeye giriş borusundan elde edilen debi miktarı ile şebekeden çıkan yani deşarj edilen su borularının debisi arasındaki fark dikkate alınarak yapılan hesaplamada 40,26 l/s; belediye su dağıtımının ardından kesilen fatura (tahakkuk) miktarı esas alınarak yapılan hesaplamada 57,45 l/s; belediyede bulunan içme suyu ihtiyacı olan tüm hususlar (ilçe nüfusu, büyükbaş hayvan su tüketimi, küçükbaş hayvan su tüketimi, kanatlı hayvan su tüketimi, kayıp ve kaçak) dikkate alınarak yapılan hesaplamada 43,09 l/s olarak tespit edildiği, elde edilen veriler incelendiğinde su tüketim hesabının aktif olarak kullanılan miktar olarak kabul edilmesi, bu değerin de 57,45 l/s olduğu tespitlerine yer verildiği, ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararıyla, söz konusu bilirkişi raporu ve ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında alınan 28/02/2023 tarihli bilirkişi raporu birlikte değerlendirildiğinde, içme ve kullanma suyu ihtiyacının öncelikli olduğu ve tahsis talebinin karşılanması gerektiği açık olmakla birlikte ihtiyaçtan fazla alınan suyun davacı şirkete ait Üzümlü HES'te üretilecek enerji üretimini azaltacağından ilçenin ihtiyacı olan içme ve kullanma suyu miktarını aşacak şekilde su tahsis edilmesine ilişkin dava konusu işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılarak belediyeye içme ve kullanma amacıyla 112,86 l/s su tahsis edilmesine ilişkin işlemin iptaline karara verildiği, anılan karara yönelik istinaf başvurusunun ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararıyla kesin olarak reddedildiği görülmüştür.
Davacı şirketin Üzümlü ilçesi mücavir alanında kurulu Üzümlü HES'te ... tarih ve ... sayılı üretim lisansına istinaden elektrik ürettiği, söz konusu lisansa dayanak olan 14/06/2006 tarihli su kullanım hakkı anlaşması ile Üzümlü HES regülatörü membaı ve tesis havzasındaki su kullanım hakkının davacı şirkete tahsis edildiği, söz konusu anlaşmada miktar olarak belirtilen bir su tahsisi bulunmadığı, söz konusu üretim tesisinde işletme faaliyetlerinin havzadaki yağış miktarına göre gerçekleştirildiği, davalı yanında müdahil belediye bünyesinde kurulan ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından ilçenin mevcut içme suyu isale hattı yenilenerek yeni hat üzerinde "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES" tesisinin kurulduğu, üretimin söz konusu hat üzerinde yapıldığı, söz konusu içme suyu isale hattının bir kısmının davacı şirkete ait üretim tesisinin su havzasında kaldığı ve belediyenin söz konusu havzadan su aldığı hususları birlikte değerlendirildiğinde, "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES" tesisinde kullanılacak su miktarının (içme suyu isale hattından geçecek su miktarının) davacı şirketin üretim miktarını etkileyeceği açıktır.
Dosyada Üzümlü ilçesinin içme suyu ihtiyacına ilişkin farklı tespitler vardır: ... Elektrik Üretim A.Ş. tarafından hazırlanan "Üzümlü İlçesi İçme Suyu HES Yapılabilirlik Raporu"nda ilçenin içme suyu ihtiyacı 135 l/s olarak belirtilirken İller Bankası A.Ş. tarafından hazırlanan 14/12/2018 tarihli Üzümlü İçme Suyu Kesin Proje Raporu'nda toplam içme suyu ihtiyacı, 2018 yılı için 35 l/s, 2023 yılı için 34 l/s, 2028 yılı için 33 l/s, 2033 yılı için 35 l/s, 2038 yılı için 38 l/s, 2043 yılı için 40 l/s, 2048 yılı için 42 l/s, 2053 yılı için 45,00 l/s olarak tespit edilmiş, mevcut içme suyu isale hattından ayrı, farklı bir güzergahta yeni inşa edilen ikinci isale hattından içme suyu hat kapasitesini aşan su kullanımının engellenmesi istemiyle yapılan başvurunun zımnen reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin ... sayılı esasına kayden açılan davada, keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde düzenlenen 28/02/2023 tarihli bilirkişi raporunda, ilçenin 2053 yılı su ihtiyacının yaklaşık olarak 69 l/s olduğu tespitine yer verilmiş, içme ve kullanma amacıyla Üzümlü Belediyesine 112,86 l/s su tahsis edilmesine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan ... İdare Mahkemesinin ... sayılı esasına kayden açılan davada, keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde düzenlenen 31/03/2024 tarihli ek bilirkişi raporunda, ilçe merkezinin günlük su ihtiyacının, ilçenin su ihtiyacı için şebekeye giriş borusundan elde edilen debi miktarı ile şebekeden çıkan yani deşarj edilen su borularının debisi arasındaki fark dikkate alınarak yapılan hesaplamada 40,26 l/s, belediye su dağıtımının ardından kesilen fatura (tahakkuk) miktarı esas alınarak yapılan hesaplamada 57,45 l/s, belediyede bulunan içme suyu ihtiyacı olan tüm hususlar (ilçe nüfusu, büyükbaş hayvan su tüketimi, küçükbaş hayvan su tüketimi, kanatlı hayvan su tüketimi, kayıp ve kaçak) dikkate alınarak yapılan hesaplamada 43,09 l/s olarak tespit edildiği, elde edilen veriler incelendiğinde, su tüketim hesabının aktif olarak kullanılan miktar olarak kabul edilmesi, bu değerin de 57,45 l/s olduğu tespitlerine yer verilmiş ve ilçenin ihtiyacı olan içme ve kullanma suyu miktarını aşacak şekilde su tahsis edilmesine ilişkin söz konusu işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı gerekçesiyle söz konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
Bu durumda, ilçenin içme ve kullanma suyu ihtiyacının ne kadar olduğu anlaşılamadığından, içme ve kullanma suyu ihtiyacının öncelikli olduğu, yukarıda aktarılan söz konusu tespitler ve bilirkişi raporları dikkate alınarak gerekirse yeni bir bilirkişi incelemesi de yaptırılarak ilçenin gerçek içme ve kullanma suyu ihtiyacının açıkça ortaya koyulması ve buna göre uyuşmazlığın esası hakkında bir karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, dava konusu işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf istemlerinin reddine ilişkin temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Davalının ve davalı yanında müdahilin temyiz istemlerinin kabulüne;
2. Dava konusu işlemin yukarıda özetlenen gerekçeyle iptaline ilişkin İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf başvurularının reddi yolundaki temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesi uyarınca BOZULMASINA,
3. Kullanılmayan ...-TL yürütmeyi durdurma harcının istemi halinde davalı yanında müdahile iadesine,
4. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesine gönderilmesine, 31/01/2025 tarihinde kesin olarak oybirliğiyle karar verildi.