T.C.
D A N I Ş T A Y
ONUNCU DAİRE
Esas No : 2019/8277
Karar No : 2023/2469
DAVACI : …Lojistik İth. İhr. Ltd. Şti.
DAVALI : …Bakanlığı / ANKARA
VEKİLİ : Huk. Müş. …
DAVANIN KONUSU :
04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. ve 9. maddelerinin iptali istenilmektedir.
DAVACININ İDDİALARI :
Dondurulmuş safkan Arap atı sperması ithalatı yapan davacı şirket tarafından, dava konusu 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinde yer alan "Soy ağacında geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonu soykütüğüne kayıtlı ve DNA analizi ile belli olmalı" şartı yönünden, Arap atlarında DNA analizi yapılmasına dünyada 2000 yılında, Türkiye'de ise 2006 yılında başlanması nedeniyle mümkün olmadığı iddiasıyla; dava konusu düzenlemenin 9. maddesinde yer verilen "İthalatı yapılan aygıra ait spermaların DNA doğrulaması ülkemizde ISAG'a kurumsal üye laboratuvar tarafından yapılması halinde kullanımına izin verilecektir." kuralı yönünden, dava konusu Teknik Kriterlerin 2. maddesinde üreme ürününün elde edileceği aygırın ana baba doğrulamasının WAHO tarafından kabul edilen uluslararası soy kütüğü kitabında yayınlanmış ve ISAG kurumsal üyesi laboratuvarlarda DNA analizi ile yapılmış olması şartının zaten arandığı, tayın dünyaya gelmesinin ardından tescil edilmesi için yeniden ana baba doğrulamasına ilişkin DNA analizinin de ayrıca yapıldığı, dolayısıyla ithal edilen sperma için bir kez daha DNA doğrulaması yapılmasına ilişkin söz konusu şartın getirilmesinin haksız yere şartların ağırlaştırılmasına neden olduğu ve maliyetlerin artmasına yol açtığı, dava konusu düzenlemelerin safkan Arap atları üreme ürünlerinin ithal edilmesini engellemek amacıyla tesis edildiği, dolayısıyla dava konusu düzenlemelerin amaç unsuru açısından hukuka aykırı olduğu ileri sürülmektedir.
DAVALININ SAVUNMASI :
Davalı idare tarafından, davanın ilk inceleme hususları yönünden re'sen incelenerek Kanun'a aykırılığın tespiti halinde öncelikle usulden reddine karar verilmesi gerektiği; esasa yönelik olarak, dava konusu düzenlemelerin genetik bilimindeki gelişmeler nedeniyle Safkan Arap atlarının ırklarının korunması amacıyla tesis edildiği, dondurulmuş spermanın üretiminin yapıldığı damızlık aygırın %100 safkan olabilmesi için geriye doğru 4 jenerasyon aynı ırktan olmasının gerektiği, ithalat sonrası yapılan DNA analizi ile sektörde faaliyet gösteren özel kişilerin korunmasının amaçlandığı, aksi durumda tayın dünyaya gelmesine kadar yapılan harcamaların ve emeğin boşa gideceği belirtilerek, dava konusu düzenlemelerin hukuka uygun olduğu savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Dava konusu düzenlemelerin iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI : …
DÜŞÜNCESİ : Dava; 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. ve 9. maddelerinin iptaline karar verilmesi istemiyle açılmıştır.
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Tanımlar" başlıklı 3. maddesinin 34 nolu sırasında "sperma" hayvansal yan ürünler arasında sayılmış; "insanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünler" başlıklı 6. maddesinde, "insanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünlerin toplanması, taşınması, depolanması, muamele edilmesi, işlenmesi, imha edilmesi, piyasaya arz edilmesi, ithal veya ihraç edilmesi, transit taşınması ve kullanılması aşamalarında insan ve hayvan sağlığına yönelik tehdit ve çevresel zararların önlenmesine ilişkin tedbirlerin Bakanlıkça ve mevzuatı gereği bu hususta yetki ve sorumlulukları bulunan Sağlık Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığınca alınacağı"; "zootekni" başlıklı 10. maddesinin 3. fıkrasında, "hayvan üremesinde kullanılan sperma, ovum, embriyo, damızlık yumurta, ipek böceği tohumu, larva ve oğul gibi ürünleri üretenlerin, depolayanların ve dağıtanların Bakanlıktan izin almak zorunda olduğu, üreme ürünlerinin uygulanmasına ilişkin esasların Bakanlıkça belirleneceği"; aynı maddenin 4. fıkrasında da, Bakanlığın damızlık hayvanların ve üreme ürünlerinin genetik özelliklerinin değerlendirilmesi, performanslarının izlenmesi ve sağlık şartları ile ilgili usul ve esasları belirleyeceği düzenlemelerine yer verilmiştir.
5996 sayılı Kanun ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanuna dayanılarak hazırlanmış olan ve 08/12/2011 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Suni Tohumlama, Tabi Tohumlama ve Embriyo Transferi Hakkında Yönetmeliğin" Tanımlar başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasının (k) bendinde, "Sperma: Sağlıklı ve damızlık niteliği taşıyan erkek hayvanlardan belirli yöntemlerle alınan, ejekülatların spermatolojik muayeneleri yapıldıktan sonra, taze ya da dondurulmuş sperma porsiyonları" şeklinde tanımlanmış; "sperma ve embriyo ithalatı" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar, sperma ve embriyo depolama, dağıtım ve pazarlama için altyapıya sahip ve en az bir veteriner hekim istihdam etmek koşulu ile Bakanlıktan izin almak zorundadır. İthalatta teknik ve sağlıkla ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir." düzenlemesi; 2. fıkrasında da, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar; Bakanlıkça çıkarılan mevzuata uymak zorundadır. Mevzuata uymayanların ithalat için yaptıkları başvuru değerlendirmeye alınmayarak kontrol belgesi verilmez, faaliyetleri durdurulur ve diğer müracaatları kabul edilmez." düzenlemesi hüküm altına alınmıştır.
6132 sayılı At Yarışları Hakkında Kanun'da ve 5996 sayılı Kanun'nda verilen yetkiye dayanılarak, safkan Arap ve İngiliz atlarının soy kütüğü kayıtlarının tutulması, pedigri ve damızlık belgelerinin verilmesi, tescili, tohumlama izni ve ilgili işlemleri, Uluslararası Soy Kütüğü Kitabının hazırlanması ve yayını, soy kütüğüne kaydedilip pedigrisi verilen atların gerektiğinde yeniden muayeneleri, sahip değişiklikleri ile ilgili esasların belirlenmesi, bunların yetiştirme yönünden sağlık kontrolleri, yetiştirme kayıtları, cetvelleri ve denetimlerine ait hükümler ile ithal edilecek safkan Arap ve İngiliz atlarına ilişkin usul ve esasları düzenlemek amacıyla hazırlanan ve 19/04/2011 tarih ve 27910 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Safkan Arap ve İngiliz Atlarının Soy Kütüğü Kayıtları İthali ve İhracatı Hakkında Yönetmeliğin ithal edilecek safkan Arap atlarda aranan niteliklerin düzenlendiği 14. maddesinde, "(1) İthal edilecek safkan Arap atlara ait genel hükümler aşağıda belirtilmiştir:
a) İthal edilecek atlar, safkan Arap atı ırk vasıflarını gösterecektir.
b) (Değişik:RG-23/6/2018-30457) İthal edilecek atın; kendisi veya ana ve babasının WAHO tarafından kabul edilen Uluslararası Soy Kütüğü Kitabında yayınlanmış ve DNA analizi ile dört jenerasyon ana baba doğrulaması yapılmış olması ve 2011 yılı itibarıyla en az dört jenerasyonunun belli olması gerekir.
c) İthal edilecek atın kalıtsal kusurları bulunmayacaktır.
...." hükümlerine yer verilmiştir.
Yukarıda anılan düzenlemeler çerçevesinde, Bakanlıktan alınacak izin ile yine Bakanlığın belirleyeceği usul ve esaslar dahilinde ve davalı Bakanlık ile ilgili Bakanlıkların alacağı tedbirler doğrultusunda sperma ithalatının yapılabilmesi hukuken mümkün hale getirilmiştir.
Bu doğrultuda Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri Talimatı düzenlenmiş, Talimatın 'Teknik Kriterler' başlığı altında, düzenlenen dava konusu 3. maddesinde; "Soy ağacında geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonu soy kütüğüne kayıtlı ve DNA analizi ile belli olmalı, dört jenerasyonun soy kütüğü kaydı ve DNA profili yetkili otorite tarafından belgelendirilmelidir.", dava konusu 9. maddesinde de, "İthalatı yapılan aygıra ait spermaların DNA doğrulaması ülkemizde ISAG'a bağlı kurumsal üye laboratuvar tarafından yapılması halinde kullanımına izin verilecektir." kurallarına yer verilmiştir.
Safkan Arap ve İngiliz Atlarının Soy Kütüğü Kayıtları İthali ve İhracatı Hakkında Yönetmeliğin 14. maddesi ile Safkan Arap atı sperması ithalatında uyulması gereken esaslar karşılaştırıldığında, Safkan Arap atı sperması ithalinde aranılan şartların, canlı olarak ithal edilen Safkan Arap atlarında aranılan nitelikleri kapsadığı gibi, bu niteliklere kıyasla daha ayrıntılı ve kapsamlı şartlar olduğu, atın safkanlığını ortaya koyan daha fazla kriter içerdiği görülmektedir.
Danıştay 10. Dairesince verilen Ara Kararına, Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü tarafından verilen yanıtta; ISAG üyesi laboratuvarın hepsinde DNA analizlerinin yapıldığı, yurt dışı laboratuvarlarda 2002 yılından itibaren başlandığı, bu nedenle geriye dönük en az dört jenerasyon izlenmesinin mümkün olduğu, ancak, Enstitü'de yapılan DNA incelenmesinde üreme ürünü ithal edecek bir aygırın geriye doğru dört jenerasyon doğrulamasının yapılmadığı belirtimiştir.
Dosyanın incelenmesinden; davalı idarece, hem ticari hem de ekonomik değer arz eden ve sağlıklı nesillerin de elde edilmesi ve devamı için zorunlu test olan DNA doğrulamasının, bu konuda otorite olan ISAG onaylı laboratuvarlarda yapılmasının hukuka uygun olduğu ileri sürülmekte ise de; DNA doğrulamasında ülkemizde ISAG onaylı tek laboratuvar olduğu anlaşılan Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü'nde yapılan DNA incelenmesinde üreme ürünü ithal edecek bir aygırın geriye doğru dört jenerasyon doğrulamasının yapılmadığının anlaşılması karşısında, Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddenin henüz uygulanabilirliğinin bulunmadığı görülmektedir.
Bu nedenle; 3. maddede hukuka uyarlık görülmemiştir.
Diğer yandan; ithalat aşamasında beyan edilen DNA haritasının, ithalatı istenen aygırdan elde edilen dondurulmuş sperma ile aynı olup olmadığının, ülkemizde ISAG'a bağlı kurumsal üye laboratuvar tarafından kontrolünün yapılması halinde kullanımına izin verleceği yönünde düzenlenen 9. maddede ise, idareye yukarıda belirtilen mevzuatla verilen denetim görevinin bir sonucu olduğu anlaşıldığından, hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Açıklanan nedenlerle; Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinin iptaline, 9. maddenin iptali istemi yönünden davanın reddine karar verilmemesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince duruşma için taraflara önceden bildirilen 09/05/2023 tarihinde, davacı şirket müdürü ...'ın ve davalı idare vekili Hukuk Müşaviri Sıddık Alperen'in geldiği, Danıştay Savcısının hazır olduğu görülmekle, açık duruşmaya başlandı. Taraflara usulüne uygun olarak söz verilerek dinlendikten ve Danıştay Savcısının düşüncesi alındıktan sonra taraflara son kez söz verilip, duruşma tamamlandı. Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler ile 12/05/2020 tarihli ara kararı cevabı incelendikten sonra gereği görüşüldü:
MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ :
Davacı şirket tarafından, dondurulmuş safkan Arap atı sperması ithalatı için davalı idareye yapılan başvurunun ...tarih ve ...sayılı işlemle reddedilmesi üzerine, söz konusu işlemin iptali istemiyle açılan dava sonucunda ...İdare Mahkemesi'nin ...tarih ve E:..., K:...sayılı kararı ile dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş, bu karara karşı davalı idare tarafından yapılan istinaf başvurusu ...Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesi'nin ...tarih ve E:..., K:...sayılı kararıyla kesin olarak reddedilmiştir.
Bu arada Dünya Arap Atı Organizasyonu (WAHO) tarafından, davalı Bakanlığa gönderilen 19/02/2019 tarihli bilgi notunda, genetik modifikasyon (embriyo evresinde yapılan ve genetik şifreyi kalıcı olarak değiştiren gen düzenleme) ve gen dopingi (atın yaşamının herhangi bir evresinde performans iyileştirmek amacıyla yapılan gen katma/değiştirme/ düzenleme) konularında yapılan Genel Kurul sonucunda, genetiği değiştirilmiş Arap atlarının ve döllerinin hiçbir şekilde kaydedilmemesinin zorunlu bir WAHO kuralı olarak oy birliği ile kabul edildiğinin, bu yeni kuralın derhal yürürlüğe girmiş olması nedeniyle üye ülke kurallarına dahil edilmesi gerektiğinin bildirilmesi üzerine, Yüksek Komiserler Kurulu'nun 01/04/2019 tarihli yazısı ile dondurulmuş spermaların WAHO'nun yazısında belirtilen genetik mutasyonlara açık olması nedeniyle Arap atının safiyetinin korunması ve genetik iyileştirmenin sağlanması amacıyla Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri Teknik Kriterlerinde gerekli değişikliklerin yapılması hususunda Tarım ve Orman Bakanlığına öneri ve tavsiyelerde bulunulmuştur.
Anılan yazı da dikkate alınarak 04/04/2019 tarihinde davalı idare tarafından Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler yayımlanmış, davalı idarenin aynı konuda daha önce ilan ettiği Safkan Arap atı sperması ithalatında uyulması gereken usul ve esaslarda değişiklik yapılmıştır.
Bunun üzerine, bakılan dava, davacı şirket tarafından, dava konusu düzenlemenin 3. ve 9. maddelerinde yer verilen ve önceki usul ve esaslarda yer verilmeyen düzenlemelerin, davalı idarece şirketlerinin Mahkeme kararı üzerine gerçekleştirilecek dondurulmuş safkan Arap atı sperması ithalatından elde edeceği menfaatin yok edilmesi ve yetiştiricilerin şirketlerinden safkan arap atı sperması satın almalarının engellenmesi amacına yönelik olduğu iddiasıyla iptalleri istemiyle açılmıştır.
İNCELEME VE GEREKÇE:
USUL YÖNÜNDEN:
Davalı idarenin usule ilişkin itirazları yerinde görülmemiştir.
ESAS YÖNÜNDEN:
İlgili Mevzuat:
6132 sayılı At Yarışları Hakkında Kanun'un 1. maddesinde, "Türkiye sınırları içerisinde at yarışları düzenlemeye, yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen yarışlar üzerine yurt içinden ve yurt dışından müşterek bahis kabul etmeye Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yetkilidir."; 8. maddesinde, "Yarışların şartlarına, tertip, icra ve inzibatına, hipodrom ve yarış yerlerinin tanzim ve idaresine, yarış programları, ikramiyeler veya müşterek bahislere dair teknik, idart, mali ve inzibati hususlara, Yüksek Komiserler Kurulunun teşekkül sureti, görev ve yetkilerine, görevlendirilecek 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tâbi personel ile 399 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamındaki personel ve diğer personele yarış gelirlerinden karşılanmak şartıyla, 16 yaşından büyükler için tespit edilen aylık brüt asgart ücretin dört katını geçmemek üzere yapılacak aylık net ödemeler ile harcırahlara, Jokey Kaza ve Yardım Sandığı kurulması ile yardım sandığına üye olabilecekler, yardım sandığına at binme ücretinin % 10'unu geçmemek üzere kesinti yapılması, sandığın diğer gelirlerinin tespiti, sandık gelirlerinin harcanması ile bu gelirlerin, 5 inci madde uyarınca yetkilendirilen ilgili kurum veya kuruluşa borç olarak verilmesine veya ek 1 inci madde hükmü uyarınca oluşturulan hesaba aktarılmasına, disiplin cezalarının hangi hâllerde hangi merciler tarafından verileceğine, yarışların ve yetki verilmiş dernek, belediye ve il özel idarelerinin murakabe ve teftiş tarzı ile doping muayenelerine ait usuller, bu Kanun ve uluslararası yarış esasları ile memleket ihtiyaçları ve işin icaplarına göre Tarım ve Köyişleri (Orman) Bakanlığınca çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü yer almaktadır.
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Zootekni" başlıklı 10. maddesinin 1. fıkrasında, "Bakanlık, hayvan ıslahı, hayvan gen kaynaklarının korunması, geliştirilmesi, damızlık amaçlı hayvanların yetiştirilmesi, kayıt altına alınması, ön soy kütüğü ve soy kütüklerinin oluşturulması ve belgelendirilmesi gibi zootekni konularında düzenleme yapmaya, hayvan yarışları düzenlemeye, yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen hayvan yarışları üzerine yurt içinden ve yurt dışından müşterek bahis kabul etmeye yetkilidir." hükmüne yer verilmiş; son fıkrasında da, bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esasların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği öngörülmüştür.
Öte yandan; 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Tanımlar" başlıklı 3. maddesinin 1. fıkrasının 34. bendinde, "sperma" hayvansal yan ürünler arasında sayılmış; "İnsanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünler" başlıklı 6. maddesinde, "(1) İnsanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünlerin toplanması, taşınması, depolanması, muamele edilmesi, işlenmesi, imha edilmesi, piyasaya arz edilmesi, ithal veya ihraç edilmesi, transit taşınması ve kullanılması aşamalarında, insan ve hayvan sağlığına yönelik tehdit ve çevresel zararların önlenmesine ilişkin tedbirler Bakanlıkça ve mevzuatı gereği bu hususta yetki ve sorumlulukları bulunan Sağlık Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığınca alınır." hükmü; "Zootekni" başlıklı 10. maddesinin 3. fıkrasında, "Hayvanların üremesinde kullanılan sperma, ovum, embriyo, damızlık yumurta, ipek böceği tohumu, larva ve oğul gibi ürünleri üretenler, depolayanlar ve dağıtanlar Bakanlıktan izin almak zorundadır. Üreme ürünlerinin uygulanmasına ilişkin esaslar Bakanlıkça belirlenir."; aynı maddenin 4. fıkrasında, "Bakanlık, damızlık hayvanların ve üreme ürünlerinin genetik özelliklerinin değerlendirilmesi, performanslarının izlenmesi ve sağlık şartları ile ilgili usul ve esasları belirler." hükmüne yer verilmiştir.
08/12/2011 tarihli, 28136 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Suni Tohumlama, Tabi Tohumlama ve Embriyo Transferi Hakkında Yönetmelik'in "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasının (k) bendinde, "Sperma: Sağlıklı ve damızlık niteliği taşıyan erkek hayvanlardan belirli yöntemlerle alınan, ejekülatların spermatolojik muayeneleri yapıldıktan sonra, taze ya da dondurulmuş sperma porsiyonları" şeklinde tanımlanmış; "Sperma ve embriyo ithalatı" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar, sperma ve embriyo depolama, dağıtım ve pazarlama için altyapıya sahip ve en az bir veteriner hekim istihdam etmek koşulu ile Bakanlıktan izin almak zorundadır. İthalatta teknik ve sağlıkla ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir."; 2. fıkrasında, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar; Bakanlıkça çıkarılan mevzuata uymak zorundadır. Mevzuata uymayanların ithalat için yaptıkları başvuru değerlendirmeye alınmayarak kontrol belgesi verilmez, faaliyetleri durdurulur ve diğer müracaatları kabul edilmez." düzenlemelerine yer verilmiştir.
Davalı idare tarafından yayımlanan Üreme Ürünleri (Sperma, Ovum, Embriyo) İthalat Talimatının "Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler" başlıklı kısmı;
"1- Üreme ürününün elde edildiği aygır ile ana ve babası WAHO ya kayıtlı olmalıdır. tarafından kabul edilen Uluslararası Soy Kütüğü Kitabında yayınlanmış kan grubu ve DNA analizi ile
2-Ana ve baba doğrulaması, WAHO tarafından kabul edilen uluslararası soy kütüğü kitabında yayınlanmış ve ISAG kurumsal laboratuvarlarda DNA analizi ile yapılmış olmalıdır.
3- Soy ağacından geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonu soy kütüğüne kayıtlı ve DNA analizi ile belli olmalı, dört jenerasyonun soy kütüğü kayıdı ve DNA profili yetkili otorite tarafından belgelendirilmelidir.
4-Ülkenin yetkili otoritesi tarafından, aygırın en az dört jenerasyonunun belli olduğu onaylı pasaport ve pedigri belgesi, (1 adet aslı veya yetkili otorite tarafından onaylanmış onaylı sureti, 1 adet fotokopisi) sunulmalıdır.
5-Payetlerde, aygırın kayıtlı olduğu ülke kodu, kayıt numarası (UELN, Universal Eguine life number), adı, ırkı, üretildiği yerin kodu ve üretim tarihi belirtilmelidir.
6-Aygırın kendisi veya en az iki yavrusu, uluslararası kabul gören yarışlarda ilk üç dereceye girmiş olmalıdır. Bu husus belgelenmelidir.
7-Aygır üreme ürünlerinin üretildiği merkezin, ihracatçı ülke yetkili otoritesi tarafından onaylı olduğuna dair belge sunulmalıdır(1 adet aslı,| adet fotokopisi).
8-Üreme ürünlerinin elde edildiği aygıra ait yetkili otorite tarafından düzenlenmiş ve onaylanmış pedigri (1 adet aslı,1 adet faotokopisi) sunulmalıdır.
9-Fenotipik ve Genotipik kusurları olmadığı, ek olarak aygır üreme ürünleri ithal edilmeden önce orijin ülke ISAG üyesi laboratuvarlarında arap atlarında görülen genetik hastalıklar (Cerebellar Abiotrophy Screening Test (CA), Lavender Foal Syndrome (LFS), Severe Combined Immunodeficiency (SCID) ve Occipitoatlantcaxial Malformation (OAAM)) yönünden analiz edilmiş ve belirtilen kusurları taşımadığına dair analiz raporu sunulmalıdır.
9-İthâlatı yapılan aygıra ait spermaların DNA doğrulaması ülkemizde ISAG'a kurumsal üye laboratuvar tarafından yapılması halinde kullanımına izin verilecektir." şeklinde düzenlenmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
1- 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in dava konusu 3. maddesinin incelenmesi:
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, iptal davaları, idarî işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlâl edilenler tarafından açılan idari davalar olarak tanımlanmıştır.
Danıştay içtihatlarında ve doktrinde kabul edildiği üzere, bir idari işlemin konu unsuru, o işlemin hukuk aleminde yaptığı etki ve doğurduğu hukuki sonuç veya hüküm olarak ifade edilmektedir. İşlemin konusu, onun içeriğidir. İşlemin konusunun hukuka ve genel ahlaka aykırı olmaması, ayrıca imkansız bulunmaması gerekir.
Öte yandan, Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen ve Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik içtihadı haline gelmiş hukuk devleti tanımına göre, hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
İdare, türevsel yetkisini kullanarak tesis ettiği düzenleyici işlemlerde -tıpkı kanun koyucu gibi- hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise “elverişlilik”, “gereklilik” ve “orantılılık” olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. “Elverişlilik”, başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, “gereklilik” başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, “orantılılık” ise başvurulan önlem ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir. Bu bakımdan, kuralla ulaşılmak istenilen amaç ile bu amaca ulaşılırken kullanılan araç arasında makul bir dengenin bulunması zorunlu olup, kamu yararının gerekleri ile bireyin hakları arasında kurulmaya çalışılan adil dengeyi bozacak şekilde birey aleyhine katlanılması güç veya imkansız külfetler yüklenmemesi gerekmektedir.
Davalı idarece daha önce ilan edilen Sperma, Ovum ve Embriyo İthalatında Uyulması Gereken Usul ve Esaslar Hakkında Talimatın "Teknik kriterler" başlıklı bölümünün 4. kısmında, Safkan Arap atı sperması ithalatında uyulması gereken usul ve esasların 1. maddesinde, sperması ithal edilecek aygırın kendisi veya ana ve babasının WAHO'ya kayıtlı olması, ana ve baba doğrulamasının WAHO tarafından kabul edilen Uluslararası Soy Kütüğü Kitabında yayınlanmış kan grubu ve DNA analizi ile yapılmış olması ve ithalat başvurusunun yapıldığı yıl itibarıyla soy ağacında en az dört jenerasyonunun belli olması gerektiği; 2. maddesinde, ithalattan önce sperması ithal edilecek aygırın DNA profilinin Bakanlığa sunulup, ithalattan sonra Bakanlığa bağlı Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde yaptırılacak DNA testi ile doğrulamasının sağlanacağı düzenlenmiş iken; dava konusu 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinde, üreme ürünü ithal edecek bir aygırın soy ağacında geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonunun soy kütüğüne kayıtlı olması, bu hususun DNA analizi ile belli olması, dört jenerasyonun soy kütüğü kaydının ve DNA profilinin yetkili otorite tarafından belgelendirilmesi gerektiği düzenlenmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuatın değerlendirilmesinden, davalı idarenin hayvansal yan ürünler arasında sayılan spermanın ithalatına ilişkin usul ve esasları, bu konuda aranacak kriterleri belirleme konusunda yetkili olduğu açıktır.
Bununla birlikte, davalı idarece belirlenen kriterlerin yerine getirilmesinin mümkün olması da hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir.
Dairemizce 12/05/2020 tarihli ara kararı ile Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünden, dünyada DNA analizinin atlarda 2001 yılında, ülkemizde ise 2006 yılında başladığı gözetildiğinde, ithal edilecek üreme ürününün elde edileceği bir Safkan Arap atının, Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri için Teknik Kriterler'in 3. maddesinde yer alan "Soy ağacında geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonu soy kütüğüne kayıtlı ve DNA analizi ile belli olmalı" şartını sağlamasının mümkün olup olmadığı ile Enstitüde yapılan DNA incelemelerinde, üreme ürünü ithal edilecek bir aygırın geriye doğru dört jenerasyon doğrulamasının yapılıp yapılmadığı sorulmuş, Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsünün ...tarih ve ...sayılı cevabında, DNA analizlerini yapan laboratuvarların, bu konuda uluslararası yetkili otorite olan ISAG (Uluslararası Hayvan Genetiği Derneği) isimli kuruluşun üyesi olduğu, bu kuruluşun üyesi olan laboratuvarların hepsinin aynı analizleri yaptığı, yurt dışı laboratuvarların 2022 yılında DNA analizlerine başladığı, dolayısıyla geriye dönük en az dört jenerasyon soy kütüğüne kayıtlı ve DNA analizi yapılmış at ve at üreme ürünü bulmanın mümkün olduğu, ürünün ithal edileceği ülkelerin atlarda soy kütüğü kayıt işlemlerini DNA-STR analizi ile yaptığı, DNA analiz sonucu resmi otorite tarafından kayıt altına alındığı ve ISAG üyesi ise soy ağacından geriye dönük aygır dahil dört jenerasyon izlenmesi mümkün olduğu; ithal edilen üreme ürününün doğruluğunun sağlamasının yapılması amacıyla üreme ürünü ile birlikte ithal edildiği ülke tarafından yapılan DNA analizi sonuçlarının Enstitütüye gönderildiği, Enstitüde bu ürünün DNA analizleri yapıldıktan sonra bu ürüne ait yurtdışı DNA analiz sonuçları ile birlikte değerlendirildiği, Enstitüde yapılan DNA analizlerinde üreme ürünü ithal edilecek bir aygırın geriye doğru dört jenerasyon doğrulamasının yapılmadığı, zira ISAG ve IFHA kuralları gereği üye ülkelerin birbirlerinin raporlarını ve soy kütüğü kayıtlarını kabul etmek zorunda oldukları, bu nedenle Enstitüde sadece ithal edilen at veya üreme ürününün DNA analizi ile doğrulamasının yapıldığı yönünde cevap verildiği görülmektedir.
Öte yandan, davacı tarafından dosyaya sunulan çeşitli kurumlardan (Dünya Hayvan Genetik Birliği, Amerika Florida Üniversitesi, Fransa At ve Binicilik Enstitüsü, Dünya Arap Atları Organizasyonu ve Haras De Thouars) alınan konuya ilişkin görüşlerde, safkan arap atlarında DNA testine 2000 yılından sonra başlandığı, dolayısıyla hiçbir Arap atının geriye dönük 3 nesil DNA kartının bulunmadığı belirtilmiştir.
Keza, Yüksek Komiserler Kurulunun 28/06/2021 tarihli yazısında da, TİGEM bünyesindeki haralarda damızlık olarak kullanılan Arap aygırlarından anne-babasının veya kendisinden önceki 2 nesil DNA analizi ile ispat edilebilen Arap aygırlarının mevcut olduğu, 3 nesil DNA analizi ile ispat edilebilen Arap aygırının mevcut olmadığı ifade edilmiştir.
Bu durumda, davalı idare tarafından yapılan değişikliklerin genetik bilimindeki gelişmeler (genetik modifikasyon vb.) dikkate alınarak ve safkan Arap atlarının ırklarının korunması amacıyla getirildiği anlaşılmakta ise de, üreme ürünü ithal edilecek bir aygırın geriye doğru dört jenerasyon doğrulamasına ilişkin olarak DNA analizinin ülkemizde DNA doğrulaması konusunda otorite olan ISAG onaylı tek laboratuvar olduğu anlaşılan Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü'nde yapılamadığı gibi safkan Arap atlarına yönelik embriyo transferi, DNA doğrulaması gibi faaliyetlerde bulunan yabancı ve uluslararası kuruluşlar nezdinde de ilk 3 neslin DNA bilgilerinin bulunmadığı ve bu doğrulanamadığı, dolayısıyla davalı idarenin Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinde aradığı şartı sağlayan bir üreme ürününün bulunmasının mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
Buna göre, yerine getirilmesi fiilen imkansız olan bir şartın düzenlenmesine yönelik bulunan ve bu haliyle safkan Arap atı sperması ithal eden kurum ve kuruluşlara aşırı külfet yükleyen dava konusu kuralda hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
2- 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in dava konusu 9. maddesinin incelenmesi:
04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 9. maddesinde (maddelerin teselsülüne göre 10. maddesinde), ithalatı yapılan aygıra ait spermaların DNA doğrulamasının, ülkemizde ISAG'a kurumsal üye laboratuvar tarafından yapılması halinde kullanımına izin verileceği düzenlenmiştir.
Davacı tarafından, dava konusu Teknik Kriterlerin 2. maddesinde, üreme ürününün elde edileceği aygırın ana baba doğrulamasının WAHO tarafından kabul edilen uluslararası soy kütüğü kitabında yayınlanmış ve ISAG kurumsal üyesi laboratuvarlarda DNA analizi ile yapılmış olması şartının zaten arandığı, tayın dünyaya gelmesinin ardından tescil edilmesi için yeniden ana baba doğrulamasına ilişkin DNA analizinin de ayrıca yapıldığı, dolayısıyla ithal edilen sperma için bir kez daha DNA doğrulaması yapılmasına ilişkin söz konusu şartın getirilmesinin haksız yere şartların ağırlaştırılmasına neden olduğu ileri sürülmektedir.
Davalı idare tarafından anılan düzenlemenin doğacak tayın safkan özelliğinin doğumdan önce tespit edilerek, tayın dünyaya gelmesine kadar yapılan harcamaların ve emeğin boşa gitmesinin önlenmesi, kaynakların verimli şekilde kullanılmasının sağlanması suretiyle, sektörde faaliyet gösteren özel kişilerin korunması amacıyla getirildiği anlaşıldığından, dava konusu düzenlemede hukuka, kamu yararına ve hizmet gereklerine aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1. 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinin İPTALİNE oy çokluğuyla,
2. 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 9. maddesinin iptali istemi yönünden DAVANIN REDDİNE oy birliğiyle,
3. Sonucu itibarıyla dava kısmen iptal, kısmen ret ile sonuçlandığından, davacı tarafından yapılan ve ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ...TL yargılama giderinin davadaki haklılık oranına göre yarısı olan ...TL'nin davacı üzerinde bırakılmasına, diğer yarısı olan ...TL'nin davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
4. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine,
5. Posta gideri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra taraflara iadesine,
6. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen 30 (otuz) gün içerisinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olmak üzere, 09/05/2023 tarihinde karar verildi.
(X) - KARŞI OY :
Dava, 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. ve 9. maddelerinin iptali istemiyle açılmıştır.
6132 sayılı At Yarışları Hakkında Kanun'un 1. maddesinde, "Türkiye sınırları içerisinde at yarışları düzenlemeye, yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen yarışlar üzerine yurt içinden ve yurt dışından müşterek bahis kabul etmeye Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yetkilidir."; 8. maddesinde, "Yarışların şartlarına, tertip, icra ve inzibatına, hipodrom ve yarış yerlerinin tanzim ve idaresine, yarış programları, ikramiyeler veya müşterek bahislere dair teknik, idart, mali ve inzibati hususlara, Yüksek Komiserler Kurulunun teşekkül sureti, görev ve yetkilerine, görevlendirilecek 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tâbi personel ile 399 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamındaki personel ve diğer personele yarış gelirlerinden karşılanmak şartıyla, 16 yaşından büyükler için tespit edilen aylık brüt asgart ücretin dört katını geçmemek üzere yapılacak aylık net ödemeler ile harcırahlara, Jokey Kaza ve Yardım Sandığı kurulması ile yardım sandığına üye olabilecekler, yardım sandığına at binme ücretinin % 10'unu geçmemek üzere kesinti yapılması, sandığın diğer gelirlerinin tespiti, sandık gelirlerinin harcanması ile bu gelirlerin, 5 inci madde uyarınca yetkilendirilen ilgili kurum veya kuruluşa borç olarak verilmesine veya ek 1 inci madde hükmü uyarınca oluşturulan hesaba aktarılmasına, disiplin cezalarının hangi hâllerde hangi merciler tarafından verileceğine, yarışların ve yetki verilmiş dernek, belediye ve il özel idarelerinin murakabe ve teftiş tarzı ile doping muayenelerine ait usuller, bu Kanun ve uluslararası yarış esasları ile memleket ihtiyaçları ve işin icaplarına göre Tarım ve Köyişleri (Orman) Bakanlığınca çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü yer almaktadır.
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Zootekni" başlıklı 10. maddesinin 1. fıkrasında, "Bakanlık, hayvan ıslahı, hayvan gen kaynaklarının korunması, geliştirilmesi, damızlık amaçlı hayvanların yetiştirilmesi, kayıt altına alınması, ön soy kütüğü ve soy kütüklerinin oluşturulması ve belgelendirilmesi gibi zootekni konularında düzenleme yapmaya, hayvan yarışları düzenlemeye, yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen hayvan yarışları üzerine yurt içinden ve yurt dışından müşterek bahis kabul etmeye yetkilidir." hükmüne yer verilmiş; son fıkrasında da, bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esasların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği öngörülmüştür.
Öte yandan; 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Tanımlar" başlıklı 3. maddesinin 1. fıkrasının 34. bendinde, "sperma" hayvansal yan ürünler arasında sayılmış; "İnsanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünler" başlıklı 6. maddesinde, "(1) İnsanlar tarafından tüketilmesi amaçlanmayan hayvansal yan ürünlerin toplanması, taşınması, depolanması, muamele edilmesi, işlenmesi, imha edilmesi, piyasaya arz edilmesi, ithal veya ihraç edilmesi, transit taşınması ve kullanılması aşamalarında, insan ve hayvan sağlığına yönelik tehdit ve çevresel zararların önlenmesine ilişkin tedbirler Bakanlıkça ve mevzuatı gereği bu hususta yetki ve sorumlulukları bulunan Sağlık Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığınca alınır." hükmü; "Zootekni" başlıklı 10. maddesinin 3. fıkrasında, "Hayvanların üremesinde kullanılan sperma, ovum, embriyo, damızlık yumurta, ipek böceği tohumu, larva ve oğul gibi ürünleri üretenler, depolayanlar ve dağıtanlar Bakanlıktan izin almak zorundadır. Üreme ürünlerinin uygulanmasına ilişkin esaslar Bakanlıkça belirlenir."; aynı maddenin 4. fıkrasında, "Bakanlık, damızlık hayvanların ve üreme ürünlerinin genetik özelliklerinin değerlendirilmesi, performanslarının izlenmesi ve sağlık şartları ile ilgili usul ve esasları belirler." hükmüne yer verilmiştir.
08/12/2011 tarihli, 28136 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Suni Tohumlama, Tabi Tohumlama ve Embriyo Transferi Hakkında Yönetmelik'in "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasının (k) bendinde, "Sperma: Sağlıklı ve damızlık niteliği taşıyan erkek hayvanlardan belirli yöntemlerle alınan, ejekülatların spermatolojik muayeneleri yapıldıktan sonra, taze ya da dondurulmuş sperma porsiyonları" şeklinde tanımlanmış; "Sperma ve embriyo ithalatı" başlıklı 11. maddesinin 1. fıkrasında, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar, sperma ve embriyo depolama, dağıtım ve pazarlama için altyapıya sahip ve en az bir veteriner hekim istihdam etmek koşulu ile Bakanlıktan izin almak zorundadır. İthalatta teknik ve sağlıkla ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir."; 2. fıkrasında, "Sperma ve embriyo ithalatı yapacak gerçek ve tüzel kişi ve kuruluşlar; Bakanlıkça çıkarılan mevzuata uymak zorundadır. Mevzuata uymayanların ithalat için yaptıkları başvuru değerlendirmeye alınmayarak kontrol belgesi verilmez, faaliyetleri durdurulur ve diğer müracaatları kabul edilmez." düzenlemelerine yer verilmiştir.
Dava konusu 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in 3. maddesinde, üreme ürünü ithal edecek bir aygırın soy ağacında geriye doğru aygır dahil en az dört jenerasyonunun soy kütüğüne kayıtlı olması, bu hususun DNA analizi ile belli olması, dört jenerasyonun soy kütüğü kaydının ve DNA profilinin yetkili otorite tarafından belgelendirilmesi gerektiği düzenlenmiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuatın değerlendirilmesinden, davalı idarenin hayvansal yan ürünler arasında sayılan spermanın ithalatına ilişkin usul ve esasları, bu konuda aranacak kriterleri belirleme konusunda yetkili olduğu açıktır.
Bununla birlikte, dava konusu düzenlemede istenilen şartın, davalı idarece genetik biliminde yaşanan gelişmeler nedeniyle safkan Arap atlarının ırkının korunması amacıyla getirildiği, önceki Teknik Usul ve Esaslarda bu nedenle değişikliğe gidildiği, Dairemizin 12/05/2020 tarihli ara kararına Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsünden verilen cevapta da geriye dönük en az dört jenerasyon soy kütüğüne kayıtlı ve DNA analizi yapılmış at ve at üreme ürünü bulmanın mümkün olduğunun belirtildiği görüldüğünden, dava konusu düzenlemede hukuka ve kamu yararına aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Açıklanan nedenlerle, 04/04/2019 tarihinde yayımlanan Safkan Arap Atı Üreme Ürünleri İçin Teknik Kriterler'in dava konusu 3. maddesi yönünden de davanın reddine karar verilmesi gerektiği oyuyla, Daire kararının aksi yönde oluşan bu kısmına katılmıyoruz.