Danıştay 13. Daire Başkanlığı 2022/1604 E. , 2022/1500 K.
"İçtihat Metni"
T.C.
D A N I Ş T A Y
ONÜÇÜNCÜ DAİRE
Esas No:2022/1604
Karar No:2022/1500
TEMYİZ EDEN (DAVALI) :… Fonu
VEKİLİ : Av. …
KARŞI TARAF (DAVACI) : …
VEKİLİ : Av. …
İSTEMİN KONUSU : … İdare Mahkemesi'nin … tarih ve E:…, K:…. sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: … hissedarı olan davacının, maddi zararının yasal faiziyle birlikte tazmini istemiyle açtığı davanın süre aşımı yönünden reddine ilişkin … İdare Mahkemesi'nin kesinleşmiş kararının, mülkiyet ve mahkemeye erişim haklarını ihlâl ettiğinin AİHM kararıyla tespit edildiğinden bahisle, yargılamanın yenilenmesi yoluyla kaldırılarak; maddî tazminat isteminin AİHM kararıyla karşılanmış olması dolayısıyla davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi, yargılama giderlerinin ve nispî vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacıya ödenmesine hükmedilmesi istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: …. İdare Mahkemesi'nce verilen kararda; davacının …nin hisselerini borsadan satın alan küçük bir hissedar olduğu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu tarafından ...nin faaliyet izninin iptal edilerek Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredildiği, sonrasınDa Fon'a devir işlemlerinin iptali istemiyle idari yargı mercilerinde açılan davalarda Mahkeme kararıyla söz konusu işlemlerin iptaline karar verildiği, davacının iptal kararları üzerine davalı idareye başvurarak Fon'a devir işlemleri nedeniyle sahibi olduğu ... hisselerinin değer kaybından kaynaklanan 151.179,68-TL zararın tazminini talep ettiği, talebinin davalı idarece reddedilmesi üzerine açılan davada, Mahkemelerinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararı ile davanın süreaşımı nedeniyle reddine karar verildiği, kararın derecâttan da geçerek kesinleştiği, akabinde davacı tarafından iç hukuk yollarının tüketilmesi neticesinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulduğu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 10/10/2017 tarihli kararı ile, yerel mahkemenin süre sınırını katı bir şekilde uyguladığı, davanın esasının incelenmesini imkansız hale getirdiği, mahkemeye erişim hakkının engellendiği gerekçeleri ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Ek 1 Protokol'ün 6. maddesinin ihlal edildiğine hükmettiği, kararın kesin olduğu, davanın konusu kalmadığından esas hakkında karar verilmesine yer olmadığına, davacı tarafından yapılan yargılama giderlerinin tazmini, davacı lehine vekalet ücreti ödenmesi, davalı idare lehine hükmedilen vekalet ücretinin kaldırılması, 2577 sayılı Kanun'un 53/1-ı bendi uyarınca Mahkemelerinin bahsi geçen kararına konu yargılamanın yenilenmesi istemiyle bakılan davanın açıldığı, AİHM tarafından verilen tazmin kararı, esasen davacının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiği belirlenen yargı kararıyla süre aşımı nedeniyle reddedilmiş bu davanın hukuki sonucu olduğundan davacı lehine AİHM tarafından hükmedilen tazminat tutarının davacının gerçek maddi zararını ifade ettiği ve davanın hükmedilen bu tazminat kadar kısmının konusuz kaldığı, yargılamanın yenilenmesinin sebebini oluşturan AİHM kararıyla davacı lehine hükmedilen maddi tazminat tutarının, yargılaması yenilenen bu davada davacının haklı çıktığı kısım olarak kabul edilerek AİHM tarafından hükme bağlanan 18.849,24-Avro tazminatın, bu kararın verildiği 10/10/2017 tarihi itibarıyla TC Merkez Bankasınca belirlenen efektif alış kuru (4,3375 TL) karşılığı olan 81.758,57-TL'sine isabet eden kısmı yönüyle davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına, bu miktarı aşan 69.421,11-TL'nin tazmini isteminin ise reddine karar verilmesi gerektiği, karar tarihinde yürürlükte olan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre, hukuki yardımların konusu para veya para ile değerlendirilebiliyor ise avukatlık ücretinin, davanın görüldüğü mahkeme için Tarifenin ikinci kısmında belirtilen maktu ücretlerin altında kalmamak kaydıyla, hükmedilen tutara Tarifenin üçüncü kısmında belirtilen oranların uygulanması yoluyla belirlenmesi öngörüldüğünden, yargılamanın yenilenmesi yoluyla yeniden görülen davada, davanın kısmen konusuz kalması ve kısmen reddi nedeniyle maddi tazminata hükmedilmediğinden, yargılama giderinden olan avukatlık ücretinin maktu olarak belirlenmesi gerektiği; ayrıca, benzer nitelikte çok sayıda davanın bulunmasına karşın, her bir davacının maddi tazminat isteminin farklı olması, yani davaların konusunun ayrı olması, dolayısıyla davacılar arasında dava arkadaşlığının bulunmaması nedeniyle, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin "seri davalarda ücret" başlıklı 22. maddesine göre maktu avukatlık ücreti belirlenmesine olanak bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle yargılamanın yenilenmesi talebinin kabulüne, davanın 81.758,57-TL'nin tazmini istemine ait bölümü hakkında karar verilmesine yer olmadığına, davanın 69.421,11-TL maddi tazminat istemine ait kısmının ise reddine karar verilmiştir.
DAVALI İDARENİN TEMYİZ İDDİALARI : AİHM'nin âdil tazmin kararının yerine getirilmesi nedeniyle davacının yargılamanın yenilenmesini gerektirecek bir zararının olmadığı, AİHM'nin davacının maddî zararına karşılık tazminat, tüm başvuru sahipleri için yargılama gider ve masraflarına karşılık 25.000-Avro ödenmesine karar verilmesiyle yargılamanın yenilenmesi bakımından davanın konusuz kaldığı, davacı tarafından AİHM'ne yapılan başvuruda hem iç hukuk sürecine ait hem de AİHM sürecine ait yargı gideri ve vekâlet ücretine ilişkin talepte bulunulduğu, kararda iç hukuk ve AİHM süreci diye bir ayrım yapılmaksızın 25.000-Avro ödenmesine karar verildiği, sadece yargılama gideri ve vekâlet ücreti talebinin yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü bir kanun yoluna konu edilemeyeceği, yargılamanın yenilenmesine karar verilmeden önce, yargılamanın yenilenmesinin zorunlu olup olmadığı, hak ihlâlinin başka yollarla giderilip giderilemeyeceği, tazmin kararının dışında kalan ve devam eden bir hak ihlâlinin olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiği, davacı tarafın yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunmadan önce dava konusu işlemin geri alınması, iptal edilmesi veya yeni bir işlem tesis edilmesi yönünde müracaatta bulunmadığı, Fon'un 5411 sayılı Kanun'un 140. maddesi uyarınca her türlü harçtan muaf olduğu, bu nedenle Fon aleyhine harç yükletilmesinin kanuna aykırı olduğu ileri sürülmektedir.
DAVACININ SAVUNMASI : Yenilenmesi istenilen ilk davanın tazminat istemine ilişkin bir tam yargı davası olduğu ve nispi tarifeye göre bir vekalet ücretine hükmedilmesi gerektiği, ilk derece mahkemesince maktu tarifeye göre vekalet ücretine hükmedilmesinin hatalı olduğu, bu konuda Danıştay'ın ve Anayasa Mahkemesi'nin içtihatlarının dikkate alınması gerektiği, nispi vekalet ücretinin uygun görülmemesi halinde ise Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'nin 3. maddesi uyarınca maktu vekalet ücretinin 3 katı olarak belirlenmesi gerektiği, vekalet ücretinin davacı vekilinin değil davacı asilin alacağı olduğu ve davacının vekalet ücreti giderlerini karşılamak amacına yönelik olduğu, davacının davasını kazandığı ancak hak kazandığı tazminat bir yana yaptığı giderleri dahi geri alamadığı, belirterek davalı idarenin isteminin reddi gerektiği savunulmuştur.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ …'İN DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Onüçüncü Dairesi'nce, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin gereği görüşüldü:
… İdare Mahkemesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararına karşı davalı idarece yapılan istinaf başvurusunun reddine ilişkin … Bölge İdare Mahkemesi …. İdari Dava Dairesi'nin … tarih ve E:…, K:.. sayılı kararının tarafların temyizi üzerine Dairemizin 25/12/2019 tarih ve E:2019/2415, K:2019/4636 sayılı kararı ile bozulduğu, anılan bozma kararı sonrasında … Bölge İdare Mahkemesi …. İdari Dava Dairesi'nce usul ekonomisi ilkesi de gözetilerek emsal nitelikli 10 dosya seçilerek (E:…) Daire kararlarında ısrar edildiği, kalan diğer dosyalarda (43 dosya) ise bekletme kararları verildiği, anılan ısrar kararlarına karşı davalı idarece yapılan temyiz istemi sonrasında Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun K:2021/3351, K:2021/3352, K:2021/3353, K:2021/3354, K:2021/3355, K:2021/3356, K:2021/3357, K:2021/3358, K:2021/3359, K:2021/3360 sayılı kararları ile " yargılamanın yenilenmesi istemine konu olan ve kaldırılması istenen kararın, istinaf kanun yolunun uygulanmasına başlandığı 20/07/2016 tarihi öncesinde verilmesi ve bu haliyle, verildiği tarih itibarıyla yürürlükte bulunan 2577 sayılı Kanun'un kanun yollarına ilişkin hükümleri uyarınca temyize tabi bir karar olması nedeniyle, bu karara karşı yargılamanın yenilenmesi isteminde bulunulması üzerine yapılan yargılama sonucunda verilen kararın da ilk kararın verildiği tarihte yürürlükte olan kanun yollarına ilişkin hükümlere, dolayısıyla temyiz kanun yolu incelemesine tabi olması gerektiği sonucuna varıldığı, bu durumda, yargılamanın yenilenmesi isteminin kabulüne ilişkin kararın Danıştay nezdinde temyiz incelemesine tabi olduğu hususu göz önüne alındığında, uyuşmazlıkta, …. Bölge İdare Mahkemesi …. İdare Dava Dairesince görevsizlik kararı verilerek, dosyanın Danıştayın ilgili dairesine gönderilmesi gerekirken, davalı idarenin istinaf başvurusu hakkında karar verilmesinde usul kurallarına uygunluk görülmediği" gerekçesiyle bozma kararları verildiği, anılan bozma kararları sonrasında bekletme kararı verilen işbu dosyanın … Bölge İdare Mahkemesi …. İdari Dava Dairesi'nce Danıştay'a gönderilmek üzere Mahkemesine iadesine karar verildiği, …. İdare Mahkemesi'nce dosyanın temyiz incelemesi için Dairemize gönderilmesi üzerine, esasa yönelik temyiz incelemesine geçilmiştir.
İNCELEME VE GEREKÇE:
ESAS YÖNÜNDEN:
MADDİ OLAY :
Davacı tarafından, 06/12/2000 tarih ve 24252 (Mükerrer) sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 4389 sayılı Bankalar Kanunu'nun 14. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, …'nin temettü hariç ortaklık hakları ile yönetim ve denetiminin Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devrine ilişkin 06/12/2000 tarih ve 123 sayılı Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu kararının Danıştay Onuncu Dairesi'nin 05/11/2004 tarih ve E:2004/8038, K:2004/7170 sayılı kararı ile iptal edildiği, davalı Kurum tarafından yapılan satışa hazırlık işlemlerinin ve buna dayalı olarak Fon tarafından yapılan satış işleminin ise … İdare Mahkemesi'nin … tarih ve E:… K:… sayılı kararı ile iptal edildiği ve anılan kararların temyiz incelemesinden geçerek kesinleştiği belirtilerek, … hissesi karşılığı bedelin ödenmesi istemiyle yapmış olduğu başvurusunun reddi üzerine hisse karşılığının el konulma tarihi olan 06/12/2000 tarihinden itibaren 3095 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca işletilecek faiziyle birlikte tazminine karar verilmesi istemiyle dava açılmıştır.
İdare Mahkemesi'nce süre aşımı nedeniyle davanın reddine karar verilmiş, karar temyiz ve karar düzeltme aşamalarından geçerek kesinleşmiştir.
Davacı tarafından, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 nolu protokolün 1. maddesinin ve Sözleşmenin 6/1. maddesinin ihlâl edildiği iddialarıyla AİHM'ne başvuruda bulunulmuştur.
AİHM'nin, …tarih ve Başvuru no. … ve … diğer başvuru "Fellner ve Diğerleri/Türkiye" kararıyla, başvurularda Sözleşme’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlâl edildiğine; karara ekli listede yıldızla (*) işaretli başvurularda üçüncü dava bakımından Sözleşme’nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğine; davalı Devlet tarafından başvuranlara, üç ay içerisinde, ekli listede belirtilen maddî tazminat miktarlarının (tüm başvuranlar bakımından toplam 9.679.799,26-Avro) ve yargılamalarda tüm başvuranlar tarafından yapılan masraf ve giderlere karşılık olarak toplam 25.000-Avro ödenmesine; üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren, ödeme gününe kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranda, bahsedilen meblağlara basit faiz uygulanmasına; ihlâl bulgusunun tek başına, başvuranların uğradığı manevî zarar bakımından yeterli âdil tazmin teşkil ettiğine; başvuranların âdil tazmine ilişkin taleplerinin geri kalanının reddine karar verilmiştir.
… hissedarı olan davacının, maddî zararının yasal faiziyle birlikte tazmini istemiyle açtığı davanın süre aşımı yönünden reddine ilişkin …. İdare Mahkemesi'nin kesinleşmiş kararının, mülkiyet ve mahkemeye erişim haklarını ihlal ettiğinin AİHM kararıyla tespit edildiğinden bahisle, yargılamanın yenilenmesi yoluyla kaldırılarak; maddî tazminat isteminin AİHM kararıyla karşılanmış olması dolayısıyla davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi, yargılama giderlerinin ve nispî vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacıya ödenmesine hükmedilmesi istemiyle bakılan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) "Adil Tazmin" başlıklı 41. maddesinde, "Eğer Mahkeme bu Sözleşme ve Protokollerin ihlâl edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci Taraf’ın iç hukuku bu ihlâlin sonuçlarını ancak kısmen ortadan kaldırabiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, zarar gören taraf lehine âdil bir tazmin verilmesine hükmeder"; 46/1. maddesinde, "Yüksek Sözleşmeci Taraflar, taraf oldukları davalarda Mahkeme’nin verdiği kesinleşmiş kararlara uymayı taahhüt ederler." kuralı yer almıştır.
AİHM İçtüzüğü'nün "Âdil tazminata ilişkin karar" başlıklı 75. maddesinde, "Daire ya da Komite'nin bir davada Sözleşme ya da Protokollerin ihlâlini tespit etmesi hâlinde, İçtüzüğün 60. maddesine uygun olarak belirli bir talepte bulunulmuşsa ve dava karara hazırsa, Sözleşme'nin 41. maddesinin uygulanması hakkındaki hüküm de aynı son kararda verilir; dava karara hazır değilse, Daire ya da Komite bu sorunu tamamen veya kısmen saklı tutar ve diğer usûl işlemlerine geçer.
" kuralına yer verilmiştir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun "Yargılamanın yenilenmesi" başlıklı 53. maddesinin 1. fıkrasında, "Danıştay ile bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinden verilen kararlar hakkında, aşağıda yazılı sebepler dolayısıyla yargılamanın yenilenmesi istenebilir.
...
ı) Hükmün, İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşmenin veya eki protokollerin ihlâli suretiyle verildiğinin, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması veya hüküm aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi." kuralına yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
2577 sayılı Kanun'un 53. maddesi uyarınca, yargılamanın yenilenmesi, Danıştay ile bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinden verilen kararlar hakkında, maddede dokuz bent hâlinde sayılan durumların gerçekleşmesi hâlinde esas kararı vermiş olan mahkemeden talep edilebilmekte olup, hükmün, İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme'nin veya eki protokollerin ihlâli suretiyle verildiğinin, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması da yargılamanın yenilenmesi sebepleri arasında sayılmıştır.
Davacı tarafından, AİHM'nin Fellner ve Diğerleri/Türkiye kararı sonrasında yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunulduğundan, AİHM kararlarının niteliği ve somut davaya ilişkin olarak verilen Fellner ve Diğerleri/Türkiye kararının incelenmesi gerekmektedir.
AİHM, temyiz mahkemesi olmadığı için hukuk kurallarının maddî olay bağlamındaki yorumuyla kural olarak ilgilenmemektedir. Buna karşılık AİHM, iç hukukta idarî işlem ya da eylem veya mahkeme kararı olarak somutlaşan kamu gücü tasarruflarının Sözleşme veya eki protokollere uygunluğunu denetlemektedir. AİHM, kendisine yapılan başvuruları öncelikle kabul edilebilirlik açısından değerlendirdikten sonra, kabul edilebilir bulduğu başvurularda, tarafları dostane çözüm konusunda uzlaştırmaya çalışır. Böyle bir sonucun gerçekleşmesi durumunda başvuru sonuçlanmış olur. Ancak dostane çözüme ulaşılamadığı takdirde uyuşmazlığın esası hakkında Sözleşme'yle tanınan hak veya hakların ihlâl edilip edilmediğine karar verir.
Sözleşmenin 46. maddesine göre, sözleşmeci devletler, taraf oldukları davalarda AİHM’nin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt ederler. AİHM’nin kararları, ancak sorumlu devlet tarafından uygulandığında sonuç doğurabilmekte olup sorumlu devlet, AİHM kararının gereğini yerine getirmek zorundadır.
AİHM'nin ihlâlin varlığının tespitine ilişkin kararı, taraf devleti ihlâli ortadan kaldırma ve sonuçlarını giderme yükümlülüğü altına koymaktadır.
Diğer taraftan, Sözleşme'nin 41. maddesi, ihlâller nedeni ile zarar gören taraf için âdil tazmin yolunu düzenlemektedir. AİHM'nin bu kapsamda maddî ve manevî tazminata hükmedebilmesi için, başvuranın tazminat talebinde bulunması gerekir. AİHM, sözleşmenin ihlâl edildiğine karar verdiğinde, aynı kararda, başvurucuya 41. madde uyarınca âdil tazminat verilip verilmemesi gerektiğini de incelemektedir. Bu konu bütünüyle Mahkemenin takdirindedir.
AİHM, âdil tazmine ilişkin olarak yargılama masrafları, maddî tazminat ve manevî tazminat başlıkları altında hüküm kurmaktadır. AİHM tarafından, mâkûl, gerekli olan ve gerçekten yapılmış olan masrafların ödenmesine karar verilmektedir. Başvurucular tarafından ulusal mahkemeler önündeki yargılamalarda yapılan masraflar da talep edilebilmektedir. AİHM, bu tür yargılama masraflarının yalnızca Sözleşme'nin ihlâlini engellemeye ya da tazmin etmeye yönelik usûllerle ilgili olarak karşılanmasına hükmeder.
Maddî zararın karşılanması için tazminata hükmedilmesi ise, başvurucunun Mahkeme'yi ihlâl ile mâlî kayıp arasında illiyet bağı olduğuna ikna edebilmesine bağlıdır. AİHM, tazminat miktarını belirlerken öncelikle eski hâle getirmenin mümkün olup olmadığını değerlendirir. Eğer bu mümkün değilse veya ulusal hukuk eski hâle çevirme öngörüyorsa AİHM, tazminata hükmeder. AİHM, mülkiyet davalarında tarafların malın değeri konusunda anlaşıp anlaşamadıklarını ve eğer anlaşabiliyorlarsa dostane çözümün mümkün olup olmadığını da değerlendirmektedir. Taraflar bu konuda anlaşamıyorsa AİHM, değer biçme işlemini bir uzmana bırakabilir ve uzmanın raporuna göre, adalet temeline dayanarak maddî tazminata hükmeder.
AİHM, bazı durumlarda, tazminata ihlâl kararıyla birlikte karar vermeyerek, tarafların tazminat tutarında anlaşmalarına imkân vermek için tazminat kararını ileri bir tarihe bırakabilmektedir. Bazı durumlarda ise, verdiği ihlâl kararını yeterli görmekte ve tazminata hükmetmemektedir. Ancak, AİHM, Sözleşme ve eki protokollerin ihlâl edildiğine karar verir ve ihlâli taraf devletin iç hukukunun tam olarak gideremeyeceği kanaatine varırsa, maddî ve manevî tazminata ve ayrıca dava masrafları ile avukatlık ücretlerinin ödenmesine karar verebilmektedir.
Yargılama masrafları bakımından ise, AİHM içtihatlarına göre başvurucuya makûl, gerekli olan ve gerçekten yapılmış olan masraflar ödenmektedir. Başvurucular, ulusal mahkemeler önünde yapılan yargılamalar için yapılan masrafları da talep edebilirler. Ancak AİHM, bu tür yargılama masraflarının yalnızca sözleşmenin ihlâlini engellemeye ya da tazmin etmeye yönelik usullerle ilgili olarak karşılanmasına hükmeder. (King v. Birleşik Krallık, 2004, p.52)
AİHM’in verdiği ihlâl kararlarının icrası, en genel anlamda başvuranın durumunun ihlâl öncesi hâline dönüştürülmesi, bu mümkün olmadığında ise uygun bir tazminat ödenmesine karar vererek ihlâlin sonuçlarını gidererek tazmin etmektir. Bununla birlikte AİHM, Sözleşmenin 41. maddesi uyarınca tazminata hükmetmiş olsa bile bazen ihlâlin sonuçlarının ancak iç hukukta yargılamanın yenilenmesi yoluyla giderilebileceğini de kararlarında belirtmektedir.
AİHM kararlarının icrası, iki ana öğeden oluşmakta olup, bunlar bireysel tedbirler ve genel tedbirlerdir. Bireysel tedbirler, başvuranın hakkının ihlâline yol açan sebepleri ortadan kaldırmayı sağlayan tüm tedbirler veya ödenecek tazminattır. Yargılamanın yenilenmesi müessesesi de bireysel tedbirlerdendir.
AİHM’nin, Sözleşmenin veya eki protokollerin ihlâl edildiğine ilişkin tespiti, iç hukukta yargılamanın yenilenmesi yoluyla giderilmesi mümkün ise devletin bireysel tedbir alma yükümlülüğü ilgililerin başvurusu üzerine işletilecek ve ihlâlin sonuçlarını ortadan kaldıracak yeni bir yargılama ile yerine getirilebilir. Buna karşılık, yargılamanın yenilenmesi yoluyla ihlâlin etki ve sonuçlarını gidermek her zaman mümkün olamamaktadır. Örneğin, makûl sürede yargılama hakkının ihlâl edilmesinde durum böyledir ve ihlâlin, yeniden yargılama yoluyla giderilmesi imkânı bulunmamaktadır.
Genel tedbirler ise, başvuruya konu ihlâlin herkes için ortadan kaldırılması ve böylece ihlâlin devamının önlenmesini sağlayacak tedbirlerden (mevzuat değişiklikleri ve benzeri) oluşur.
Kesinleşmiş mahkeme kararlarının AİHS'ne yönelik ihlâl oluşturması durumunda, ihlâlin etki ve sonuçlarını gidermek, bazı hâllerde iç hukukun kendi imkânları içinde ancak bir yere kadar mümkün olabilmektedir. Bu yüzden, 41. madde uyarınca tazminat ödenmesi veya mevcut başka imkânlarla ihlâlin ortadan kaldırılamadığı durumlarda sözleşmeci devlet tarafından yargılamanın yenilenmesi yoluna işlerlik kazandırılması diğer bir seçenek olarak gözükmektedir.
AİHM'nin "Fellner ve Diğerleri/Türkiye" kararında, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine 841 başvuru bulunduğu, başvuranların, değişik tarihlerde Alman piyasası aracılığıyla farklı miktarlarda Türk ve Alman hisse senetleri satın alan …'ın küçük hissedarları olduğu belirtilmiş, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu'nun 06/12/2000 tarihli kararıyla …'ın yönetim ve denetiminin Fon'a devri ve Fon tarafından Banka'nın satışına ilişkin süreç ile Kurul kararı ve satış ile satışa hazırlık işlemlerine karşı açılan davalar ve verilen kararlardan bahsedilmiştir.
Başvuranlar, Sözleşme'ye Ek 1 No'lu Protokolün 1. maddesine dayanarak, ...’taki hisselerinden kanuna aykırı bir şekilde yoksun bırakıldıkları ve yaşadıkları kayba ilişkin herhangi bir tazminat alamadıklarından, mülkiyetlerini barışçıl bir şekilde kullanma haklarının ihlâl edilmiş olduğundan şikâyetçi olmuşlardır. Başvuranlardan AİHM kararı ekindeki listede (*) ile işaretli olanlar ise, bahse konu şikâyetlerine ek olarak, açmış oldukları davaların İstanbul İdare Mahkemesi'nce süresi içerisinde açılmadığı gerekçesiyle reddedilmesinden dolayı mahkemeye erişim haklarından mahrum bırakıldıklarından ve böylece Sözleşme'nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğinden şikâyetçi olmuşlardır.
Başvuranlar ayrıca, maddî tazminat olarak, …'ın Devlet tarafından devralınmasından bir gün önce (yani 05/12/2000 tarihinde) hisselerinin ortalama piyasa değerine tekâbül eden bir tazminat talebinde bulunmuşlardır. Hisselerin ortalama piyasa değerinin ise, Münih Borsası'nda o tarihte işlem gördüğü fiyata göre belirlenmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Manevî tazminat olarak ise, Mahkeme'nin uygun gördüğü bir miktarın kendilerine ödenmesini talep etmişlerdir. Masraf ve giderlere ilişkin olarak ise, yerel yargılamalar ve Mahkeme önünde yapmış oldukları masraf ve giderler bakımından 1.286,25 ila 273.335,31-Avro arasında değişen farklı miktarların; Mahkeme önünde gerçekleşen yargılamalar için ise, Mahkemenin kendilerine avukatlık ücreti için uygun gördüğü bir miktarın ödenmesine karar verilmesini talep etmişlerdir.
AİHM, Sözleşme'ye Ek 1 No'lu Protokolün 1. maddesinin ihlâl edildiğine yönelik başvuruların kabul edilebilir olduğuna; esas hakkında ise, ...’ın devir ve satışını hukuka aykırı ilan eden kararların, iptal davalarına taraf olup olmadıklarına bakılmaksızın, hem hâkim hissedarlar, hem de küçük hissedarlar için sonuçları olduğu, hisselerinin sayısı ne kadar küçük olursa olsun, başvuranların maddî zarara uğradığının açık olduğu; yetkili makamların, Danıştay tarafından hukuka aykırı olduğu ilan edilen idarî işlemlerden kaynaklandığı açık olan zararı tazmin etme yükümlülüğü altında oldukları, başvuranların hisselerinin, hukuka aykırı müdahale temelinde ellerinden alınmış olmasına rağmen, başvuranların kayıpları için herhangi bir tazminat almadığı ve bireysel anlamda orantısız bir yük altına girmek zorunda bırakıldıklarını belirterek, Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlâl edildiğine karar vermiştir.
Sözleşme'nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğine yönelik şikâyetin kabul edilebilir olduğuna; esas hakkında ise, aynı şikâyetin Reisner/Türkiye kararında incelendiği ve Sözleşme’nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğinin tespit edildiği, söz konusu kararda, ...’ın HSBC’ye satışı nedeniyle, başvuranın hisselerinin iade edilmesinin imkânsız hâle geldiği, Fon ile HSBC arasında imzalanan anlaşmanın 24/02/2006 tarihli nihaî kararla iptal edildiği ve o tarihten önce başvuranın tazminat talebinde bulunmasını beklemenin makûl olmadığını göz önünde bulundurarak, yerel mahkemenin yasal süreye ilişkin katı yorumunun, davanın esasının bütünüyle incelenmesine engel olduğu ve başvuranın mahkemeye erişim hakkının özüne zarar verdiğine karar verildiği, mevcut başvuruların Reisner/Türkiye davasındaki tespitlerden ayrılmasını gerektirecek herhangi bir özel şart görülmediği belirtilerek, mahkemeye erişim hakkının ve böylelikle Sözleşme’nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğine karar verilmiştir.
Başvuranların maddî tazminat talebine ilişkin olarak, Reisner/Türkiye davasında, başvuran için en uygun âdil tazminin, kendisine maddî tazminat ödenmesi ile olacağı ve başvuranın maddî kaybının belirlenmesi için ...’ın devrinden bir gün önce (yani 05/12/2000 tarihinde), İMKB’deki bir ... hissesinin ortalama piyasa değerinin dikkate alınmasına karar verildiği, başvuranlar Reisner/Türkiye ile aynı durumda olduklarından önceki yaklaşımından ayrılmayı gerektirecek bir sebep görülmediği belirtilerek, İMKB’ye göre, 05/12/2000 tarihinde bir ... hissesinin ortalama değerinin 756 eski Türk lirası olduğu ve bir Alman senedinin 500 Türk hissesine tekâbül ettiği, daha sonra Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası enflasyon hesaplayıcısına göre güncellenip geçerli kura göre avroya dönüştürülmek üzere, her başvurana ...’ta sahip olduğu hisse sayısının 756 eski Türk lirası ile çarpımını esas alan bir âdil tazmin miktarının ödenmesinin uygun olduğu, maddî tazminat olarak her başvurana karar ekindeki tabloda belirtilen miktarın ödenmesine (tüm başvuranlara verilecek toplam miktar olarak 9.679.799,26-Avro) karar verilmiştir.
Başvuranların manevî tazminat talepleri bakımından ise, Sözleşme’nin 6/1. maddesinin ve Sözleşme’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlâl edildiği tespitinin kendi başına, başvuranlar tarafından uğranan manevî zarar için yeterli düzeyde âdil tazmin teşkil ettiğine karar verilmiştir.
Başvuranların masraf ve giderlere ilişkin taleplerine yönelik olarak, Mahkeme içtihadına göre, başvuranın masraf ve giderlerini geri alabilmesi için, söz konusu masraf ve giderlerin fiilen ve gerekli olduğu için yapılmış olduğunun belgelenmesi ve mâkûl miktarda olması gerektiği, başvuranlara yaptıkları masraf ve giderlere karşılık olarak toplam 25.000-Avro ödenmesinin uygun görüldüğü belirtilmiştir.
AİHM tarafından netice itibarıyla, 841 başvurunun birleştirilmesine karar verildikten sonra, başvuruların kabul edilebilir olduğuna ve Sözleşme’ye Ek 1 No’lu Protokol’ün
1. maddesinin ihlâl edildiğine; kararın ekindeki listede yıldızla (*) işaretli başvurular bakımından Sözleşme’nin 6/1. maddesinin ihlâl edildiğine; davalı Devlet tarafından başvuranlara, üç ay içerisinde, ekli listede belirtilen maddî tazminat miktarlarının (tüm başvuranlar bakımından toplam 9.679.799,26-Avro) ve yargılamalarda tüm başvuranlar tarafından yapılan masraf ve giderlere karşılık olarak toplam 25.000-Avro ödenmesine; bahsi geçen üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren, ödeme gününe kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranda, bahsedilen meblağlara basit faiz uygulanmasına; ihlâl bulgusunun tek başına, başvuranların uğradığı manevî zarar bakımından yeterli âdil tazmin teşkil ettiğine; başvuranların âdil tazmine ilişkin taleplerinin geri kalanının reddine karar verilmiştir.
AİHM, Fellner ve Diğerleri/Türkiye kararında, başvurucuların mülkiyet hakkının ve kararın ekindeki listede yıldızla (*) işaretli başvurucular için ayrıca âdil yargılanma hakkının ihlâl edildiğine ve ihlâlin sonuçlarının giderilmesine yönelik olarak Sözleşme’nin 41. maddesi kapsamında âdil tazmine hükmedilmiştir.
AİHM önüne taşınan uyuşmazlığın esasının, mülkiyet hakkı bağlamında, davacının ... hissesinden tazminatsız olarak yoksun bırakıldığı iddiası olduğu açıktır. AİHM yaptığı inceleme sonucunda nihaî olarak, davacının mülkiyet ve mahkemeye erişim haklarının ihlâl edildiği tespitinde bulunmuş, Sözleşme'nin 41. maddesi kapsamında da davacının yoksun kaldığı hissesinin güncel karşılığı olan maddî tazminata hükmetmiştir. Davacı ile birlikte diğer başvurucuların yapmış olduklarını ileri sürdükleri masraf ve giderler için 25.000-Avro ödenmesine ve âdil tazmine ilişkin taleplerinin geri kalanının ise reddine karar vermiştir. AİHM'in anılan kararında tespit edilen ihlâl neticesinde yargılamanın yenilenmesi gerektiğine ilişkin bir ibareye ise yer verilmemiştir.
2577 sayılı Kanun'un 53. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendinde öngörülen yargılamanın yenilenmesi uyuşmazlığın esasını oluşturan temel hak ve özgürlük açısından ihlâlin sonuçlarının tam olarak giderilemediği hâllerde uygulanabilecektir. Davacının temel şikâyeti olan hisselerinden yoksun kalması nedeniyle mülkiyet hakkı bağlamında uğradığı zararın, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından âdil tazmin yoluyla tamamen giderildiği, manevi zarar bakımından mülkiyet ve mahkemeye erişim haklarının ihlallerine ilişkin tespitin tek başına yeterli adil tazmin teşkil ettiği değerlendirmesine yer verildiği, davacı ve diğer başvurucular tarafından AİHM nezdinde ve işbu yargılamanın yenilemesi talebine konu olan yerel mahkemeler önünde yaptıkları masraflar ve vekalet ücretine hükmedilmesine ilişkin talebin de AİHM tarafından değerlendirildiği ve nihayetinde tüm başvuranlar bakımından yaptıkları masraf ve giderlere karşılık olarak toplam 25.000,00 Avro ödenmesinin uygun görüldüğü, âdil tazmine ilişkin taleplerin geri kalan kısmının ise reddine karar verildiği, böylece davacının talebine konu hususların AİHM kararında karşılanarak ihlâlin sonuçlarının yeniden yargılamayı gerektirmeyecek şekilde ortadan kaldırıldığı anlaşıldığından, yargılama giderleri ve vekalet ücreti yönünden yeniden yargılama yoluyla giderilebilecek ihlâl hükmünün varlığından ve dolayısıyla yargılamanın yenilenmesi şartlarının oluştuğundan söz edilmesi mümkün bulunmamaktadır.
Sonuç itibarıyla yargılamanın yenilenmesi isteminin kabulüne ilişkin İdare Mahkemesi kararında hukukî isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Davalının temyiz isteminin kabulüne,
2. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesi uyarınca .. İdare Mahkemesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan Mahkeme'ye gönderilmesine,
4. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen 15 (on beş) gün içerisinde kararın düzeltilmesi yolu açık olmak üzere, 07/04/2022 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.