T.C.
D A N I Ş T A Y
SEKİZİNCİ DAİRE
Esas No : 2022/5393
Karar No : 2023/6225
TEMYİZ EDEN (DAVACI) : … Amb. San ve Tic. Ltd. Şti.
VEKİLİ : Av. ...
KARŞI TARAF (DAVALI) : … Valiliği
(… Başkanlığı)
VEKİLİ : Av. ….
İSTEMİN KONUSU : … Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin … gün ve E:…, K:… sayılı kararının, temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Davacı tarafından, davalı arasında akdedilen 15/04/2005 başlangıç tarihli Özel Kaynak Su Satış Sözleşmesine istinaden tasarruf yetkisi bulunmamasına karşın talep edilen sözleşme bedellerinin tümünün sebepsiz zenginleşme hükümleri kapsamında faizi ile birlikte iade edilmesi veya yetkili idare olan İSU Genel Müdürlüğü hesaplarına aktarılması istemiyle yapılan başvurunun reddine dair … tarih ve … sayılı işlemin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ... İdare Mahkemesince … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının … Bölge İdare Mahkemesi … İdare Dava Dairesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla kaldırılması üzerine verilen … tarih ve E:…, K:… sayılı kararda; uyuşmazlığa konu yerdeki kaynak suyunun mülga Kocaeli İl Özel İdaresi tarafından 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun 51/G maddesi uyarınca pazarlık usulü ile gerçekleştirilen ihale sonucunda yıllık kira bedeli mukabilinde davacı şirkete tanzim olunan kira sözleşmesi ile kiralanmasından sonra doğal kaynak suyu ruhsatı verildiği, ancak kaynaktan çıkan suyun özellik itibariyle doğal mineralli su olduğunun saptanmasından sonra anılan ruhsatın iptal edilerek 2010 yılında doğal mineralli su işletme ruhsatının düzenlenmesi üzerine davacı şirketin başvurusuna ve kira sözleşmesinin 5. maddesine dayalı olarak 28/11/2010 tarihinde kira sözleşmesinin feshedildiği; gerek dava dilekçesinde, gerekse savunmaya cevap dilekçesinde davacının isteminin idare ile imzalanan kira sözleşmesine istinaden talep edilen sözleşme bedellerinin tümünün sebepsiz zenginleşme nedeniyle faiziyle birlikte ödenmesine yönelik olduğu, davalı idare tarafından ise, kira sözleşmesinin yürürlükte bulunduğu zaman zarfında yıllık kira bedellerinin idareye ödendiği, daha sonra kiralamaya dayalı olarak herhangi bir tahsilat yapılmadığı, ancak mevzuat uyarınca idare payı alındığının savunulduğu, davacının ise, idare payı ile ilgili iddialarının bulunmadığı, tamamen sözleşme bedellerinin talep edilmemesi gerekirken tahsil edildiği ve bunun sebepsiz zenginleşme kapsamında olduğunun iddia edildiği, bu durumda; kaynak suyu ihalesinin kesinleşmesinden sonraki aşamada davacı ile mülga Kocaeli İl Özel İdaresi arasında imzalanan sözleşmeye dayalı olarak tahsil olunduğu belirtilen bedellerin tazmini istemine yönelik uyuşmazlığın görümü ve çözümünün adli yargının görev alanı kapsamında bulunmadığı gerekçesi ile davanın görev yönünden reddine karar verilmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: İstinaf başvurusuna konu kararın hukuka ve usule uygun olduğu ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davacı tarafından, 15/04/2005 başlangıç tarihli Özel Kaynak Su Satış Sözleşmesine taraf iken 5686 sayılı Kanun ve 01/02/2004 tarihinde yürürlüğe giren Doğal Mineralli Sular Yönetmeliği'nin 8. maddesi gereğince suyun, doğal mineralli su olarak tescilini talep ettiği, gerekli araştırma ve inceleme yapıldıktan sonra İl Özel İdare Genel Sekreterliği tarafından 30/05/2010 tarihinde ve 30 yıl süreli işletme ruhsatının düzenlendiği, bu durumun Kocaeli Büyükşehir Belediyesi İSU Genel Müdürlüğü'ne üç kez bildirilmiş olmasına rağmen herhangi bir yanıt alınmadığı, … Asliye Ticaret Mahkemesi'nin … tarih ve E:… K:… sayılı kararı ile tasarruf yetkisinin İSU Genel Müdürlüğü'nde olduğuna dair hüküm kurulduğu, aynı çatı altında olan iki idari birime aynı konuya ilişkin ödeme yapmaya mecbur tutulduğu ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Davalı idare tarafından istemin reddi gerektiği savunulmuştur.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ …'İN DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü ile Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Sekizinci Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
Davacı tarafından, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi İSU Genel Müdürlüğü'ne karşı açtığı Sözleşmenin Geçersizliğinin Tespiti ve Menfi Tespit Davası'nda, şirket tarafından Gölcük İlçesi Sofular Köyü sınırlarında 750 m aynı jeolojik özellikli anfibolit kayaçlardan çıkan kaynak suyun davalı İSU dan kiralandığını, diğer kaynak için il özel idaresi genel sekreterliğinden ruhsat alındığını, ilk kaynak için 3 yıllık sözleşme imzalandığını, anılan bu sözleşmenin alıcı tarafından tesislerin kurularak abonelik işleminin yapıldığı tarihte yürürlüğe gireceğinin belirtildiğini, abonelik sözleşmesinin ise 22/01/2008 tarihinde taraflarca imzalandığını, bu arada doğal mineralli sular ile ilgili hususları düzenleyen yasanın yürürlüğe girdiğini, müvekkilinin kaynak suda tahlil yaptırdığını ve bu yasa kapsamına girdiğinin anlaşıldığını, bunun üzerine İl Özel İdare Genel Sekreterliği tarafından 30 yıl süre ile kaynak suyun işletmesinin müvekkiline verildiğini, 5686 sayılı yasa gereği alınan ruhsata rağmen davalı tarafından müvekkilinden su parası istenmesinin ve dekont gönderilmesinin yasal olmadığını, suyun niteliğinin değişmiş olmasının ve suyun İl Özel İdare bünyesinde bir su bulunması ve bu konuda ruhsat alınmış olması göz önünde bulundurulduğunda davalı tarafın dava konusu su hakkında yetkisinin olmadığını, müvekkilinin yasa gereği ilgili kurumdan ruhsatını aldığını, ihtiyati tedbir taleplerinin dayanağının daha önce suyun vasfının kaynak suyu iken yeni alınan işletme ruhsatı ile beraber suyun vasfının jeotermal doğal mineralli su olarak değiştirildiğini, dolayısı ile bu suların da 5686 sayılı yasaya tabi su kategorisine girip davalı idarenin müvekkili hakkında işlem yapması ve fatura bedellerinin ödenmesini istemesinin telafisi imkansız zararlar meydana getireceğini, müvekkili şirket açısından telafisi imkansız işlemler olması ihtimaline istinaden davalı idarenin müvekkili şirket hakkında işlem yapmasının müvekkilini mağdur edeceğinden teminatsız ya da teminatlı olarak ihtiyati tedbir kararı verilmesini, ayrıca suyun vasfının değişmiş olması, yeni ruhsat alınmış bulunması ve önceki sözleşmenin geçersiz olması göz önünde bulundurularak fatura bedelini ödemek yükümlülüğü altında bulunmadığının tespitine karar verilmesi talep edilmiştir.
… Asliye Ticaret Mahkemesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararı ile, tüm dosya kapsamı birlikte incelendiğinde, yapılan yasal düzenlemenin taraflar arasında akdedilen sözleşmeyi kendiliğinden geçersiz kılmadığı, yapılan yasal düzenlemenin idari yargı kararları ile iptali sağlanmadan tarafları da bağlayacağı, sözleşme geçersiz olmadığından, sözleşme konusu satım sebebi ile düzenlenen faturalardan davacının sorumlu olduğu, yapılan düzenlemenin karşılıklı hak ve borçların tasfiyesi sonucunu doğurmadığı gerekçeleriyle davanın reddine karar verilmiş, bu karara karşı yapılan temyiz istemi Yargıtay ... Hukuk Dairesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla onanmıştır.
Davacı tarafından, Kocaeli Valiliği'ne yapılan 06/12/2019 tarihinde yapılan başvuru ile, Yargıtay tarafından onanan … Asliye Ticaret Mahkemesi'nin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararı ile, "Kocaeli Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde kalan yer altı kaynak sularının kullanım ve tasarruf yetkisi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi'ne dolayısıyla İSU Genel Müdürlüğüne" ait olduğuna ilişkin hüküm kurulduğundan daha önce Valiliğe yapılan ödemelerin İSU tarafından talep edildiği, aynı hususa ilişkin mükerrer ödeme yapmaması adına, taraflarına yapılmış ödemelerin iade edilmesi veya yetkili idare olan İSU Genel Müdürlüğü hesaplarına aktarılması istemiyle yapılmıştır.
Kocaeli Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı'nın … tarih ve … sayılı yazısı ile, şirketin 02/06/2010 tarihinde mülga Kocaeli İl Özel İdaresi'nden doğal mineralli su ruhsatı aldığı, söz konusu ruhsatın 18/07/2016 tarihinde başka bir şirkete devredildiği, Başkanlık ile başvuran şirket arasında kaynak suyu kiralamasından doğan bir ilişki bulunmadığı belirtilmiştir.
Bunun üzerine bakılan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinde, idari dava türleri; "idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan iptal davaları, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları ve tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar hariç, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan her türlü idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davalar" olarak tanımlanmış, aynı Kanunun 15/1-a maddesinde, idari yargının görev alanına girmeyip adli veya askeri yargının görev alanına giren davaların reddedileceği hükme bağlanmıştır.
5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu'nun 'Tanımlar' başlıklı 3. maddesinde, "7) Doğal mineralli su: Yerkabuğunun farklı derinliklerinde, uygun jeolojik şartlarda doğal olarak oluşan bir veya daha fazla kaynaktan yeryüzüne kendiliğinden çıkan ya da çıkartılan, mineral içeriği ve diğer bileşenleri ile tanımlanan; tedavi, şifa amaçlarıyla da kullanılan içmece suyu, şifalı su ve benzeri adlarla anılan soğuk ve sıcak doğal suları, ...ifade eder." tanımına; 6. maddesinin 1. fıkrasında "Arama ruhsatı sahibinin, arama ruhsat süresinin son günü akşamına kadar işletme projesi ile idareye işletme ruhsatı başvurusunda bulunması halinde "işletme ruhsatı" verilir ve varsa tespit edilen bloke alanıyla birlikte MİGEM’e bildirilir." hükmüne yer verilmiştir.
11/12/2007 tarih ve 26727 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 2. maddesinde, "Bu Yönetmelik, belirlenmiş ve belirlenecek jeotermal kaynaklar ve doğal mineralli sular ile jeotermal kökenli gazların aranması ve işletilmesi için ruhsat verilmesi, ruhsatın devredilmesi, faaliyetlerin, kaynağın ve çevrenin denetlenmesi, ruhsatın sona erdirilmesi, kaynak ve kaptajın korunması, ruhsat alanının terk edilmesi ile ilgili usul, esas ve yaptırımları kapsar." düzenlemesine yer verilmiştir. Belirtilen madde 24/09/2013 tarih ve 28775 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklikle "Bu Yönetmelik, belirlenmiş ve belirlenecek jeotermal kaynaklar ve çözünmüş katı madde içeriği en az 1000 mg/lt olan doğal mineralli sular ile jeotermal kökenli gazların aranması ve işletilmesi için ruhsatların verilmesi, devredilmesi, birleştirilmesi, faaliyetlerin, kaynağın ve çevrenin denetlenmesi, ruhsatın sona erdirilmesi, kaynak ve kaptajın korunması, ruhsat alanının terk edilmesi ile ilgili usul, esas ve yaptırımları kapsar." halini almıştır.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 'Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumluluklar' başlıklı 7. maddesinde, "Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları şunlardır: ...r) Su ve kanalizasyon hizmetlerini yürütmek, bunun için gerekli baraj ve diğer tesisleri kurmak, kurdurmak ve işletmek; derelerin ıslahını yapmak; kaynak suyu veya arıtma sonunda üretilen suları pazarlamak." hükmüne yer verilmiştir.
2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun'un 2. maddesinde, "(a) İçme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının her türlü yeraltı ve yer üstü kaynaklarından sağlanması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması için; kaynaklardan abonelere ulaşıncaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini yapmak veya yaptırmak, bu projelere göre tesisleri kurmak veya kurdurmak, kurulu olanları devralıp işletmek ve bunların bakım ve onarımını yapmak, yaptırmak ve gerekli yenilemelere girişmek, ...(d) Su ve kanalizasyon hizmetleri konusunda hizmet alanı içindeki belediyelere verilen görevleri yürütmek ve bu konulardaki yetkileri kullanmak," su ve kanalizasyon idarelerinin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un 4. maddesinin üçüncü fıkrasında, “Kuyu açan kimse, bulunan suyun ancak kendi faydalı ihtiyaçlarına yetecek miktarını kullanmaya yetkilidir. (Ek cümleler: 03/07/2003 - 4916 S.K./22. md.) Bu miktarı aşan sular ile sulama, kullanma ve işlenerek veya doğal haliyle içme suyu olarak satılmak üzere çıkarılan yeraltı suları, Hazinenin özel mülkiyetinde veya Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerdeki kaynak suları (mazbut vakıflara ait sular hariç), 2886 sayılı Kanun hükümlerine uyularak il özel idarelerince kiraya verilir. Tahsil edilen kira gelirinden; yer altı veya kaynak suyunun çıktığı yer, köy sınırları içinde ise o yerdeki köy tüzel kişiliğine %15, belediye sınırları içinde ise ilgili belediyeye %25 oranında pay verilir.” hükmüne yer verilmiştir.
Kanun hükümlerinde belirtildiği üzere doğal mineralli sulara ilişkin ruhsat verme yetkisi il özel idarelerine il özel idaresi kaldırılan yerlerde ise valiliğe aittir.
167 sayılı Kanun'un yukarıya alıntılanan hükümleri incelendiğinde, Hazinenin özel mülkiyetinde veya Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerdeki kaynak sularının (mazbut vakıflara ait sular hariç) kiraya verilmesi hususundaki yetkinin il özel idarelerine verildiği görülmektedir. Diğer taraftan, 5216 sayılı Kanun ile büyükşehir belediyelerine kaynak suyu veya arıtma sonunda üretilen suları pazarlamak yetkisi verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
İdare tarafından, bir kamu hizmetinin yürütülmesi dolayısıyla kamu gücü kullanılarak tek taraflı iradeyle tesis edilen kesin ve yürütülmesi zorunlu idari işlemlere karşı açılacak davalarda idarî yargı yerleri görevli bulunmaktadır.
Kamu ihaleleri çerçevesinde ortaya çıkan uyuşmazlıklar açısından ise, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu veya sair ihale mevzuatı çerçevesinde ihale aşamasında tesis edilen işlemlerden doğabilecek uyuşmazlıkların idarî yargı yerlerince; ihale safhası tamamlanıp, taraflar arasında sözleşme imzalandıktan sonra sözleşmenin uygulanmasından kaynaklanan uyuşmazlıkların ise adlî yargı yerinde ele alınması gerekmektedir. Nitekim, Danıştay içtihadı da bu doğrultudadır ve ihale aşamasındaki işlemler idarenin kamu gücüne dayalı olarak tesis ettiği idari işlemler olarak değerlendirilmektedir.
İhaleye çıkma kararından sözleşme imzalanıncaya kadar idarece alınan karar ve yapılan işlemlerin iptali istemiyle açılan davaların idarî yargı yerinde, sözleşme yapıldıktan sonra sözleşme hükümlerinin uygulanması nedeniyle ortaya çıkan ihtilâfın ise adlî yargı yerinde görülmesi gerekmekte ise de; sözleşme yapıldıktan sonra tesis edilse bile sözleşmenin uygulanmasından kaynaklanmayan, sözleşmeden doğan bir hak veya alacağın takibi niteliğini taşımayan, idarenin kamu gücüne dayanarak ve tek yanlı olarak tesis ettiği sözleşme sürecinden ayrılabilir nitelikteki idarî işlemlerin iptali istemiyle açılan veya bu nitelikteki idarî işlemler nedeniyle doğan tazminat istemleri nedeniyle açılan davaların idarî yargı yerinde görülüp çözümlenmesi gerekmektedir.
Dava konusu olayda, davalı idare ile davacı arasında 2010 yılında düzenlenmiş doğal mineralli su ruhsatı bulunduğu, davacı tarafından davalı idarenin bedel tahsil yetkisi bulunmadığı gerekçesi ile yaptığı başvurusunun reddi işleminin idarî işlem mahiyetinde olduğunun kabulü gerekmektedir.
Bu itibarla, ihtilaf sözleşme imzalandıktan sonra ortaya çıkmış olsa bile, sözleşme hükümlerinden bağımsız olarak idarenin kamu gücüne dayanarak ve tek yanlı olarak tesis ettiği başvurunun reddine ilişkin işlemden kaynaklanan uyuşmazlığın çözümünde idarî yargı yerleri görevli olduğundan, davanın görev yönünden reddi yolunda verilen İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf başvurusunun reddine dair Bölge İdare Mahkemesi kararında hukuka uygunluk görülmemiştir.
Öte yandan, olayda, dava dosyasındaki bilgi ve belgelerden, Karamürsel İlçesi, Senaiye Köyü, Elmalık Mevkiindeki kaynak suyunun mülga Kocaeli İl Özel İdaresi tarafından 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun 51/G maddesi uyarınca pazarlık usulü ile gerçekleştirilen ihale sonucunda yıllık kira bedeli mukabilinde davacı şirkete tanzim olunan kira sözleşmesi ile 01/03/2007 tarihinde alınan Kocaeli İl Encümeni kararı ile kiralandığı, ancak kaynaktan çıkan suyun özellik itibariyle doğal mineralli su olduğunun saptanmasından sonra anılan ruhsatın iptal edilerek 2010 yılında doğal mineralli su işletme ruhsatının düzenlenmesi üzerine davacı şirketin başvurusuna ve kira sözleşmesinin 5. maddesine dayalı olarak 28/11/2010 tarihinde kira sözleşmesinin feshedildiği anlaşılmaktadır.
Ayrıca, davacı tarafından Asliye Ticaret Mahkemesi'nde açılan davadaki uyuşmazlığın İSU Genel Müdürlüğü ile davacı arasında imzalanan … Köyü, … Mevkiindeki kaynak suyu sözleşmesinden kaynaklandığı belirtilmektedir. Davacı tarafından, bu davada, İSU Genel Müdürlüğü ile imzaladığı sözleşmeye konu suyun vasfının jeotermal doğal mineralli su olarak değişmesi sebebiyle doğal mineralli su ruhsatı aldığı, 5686 sayılı Kanuna tabi su kategorisine girdiğinden İSU Genel Müdürlüğü'nün işlem yapması ve fatura bedellerinin ödenmesini istemesinin telafisi imkansız zararlar meydana getireceğini ileri sürülmüştür.
Bu kapsamda, davacı tarafından İl Özel İdaresi idaresi ile ayrı bir kaynak suyu sözleşmesi, İSU ile ayrı bir kaynak suyu sözleşmesi imzalanıp imzalanmadığı hususu araştırılarak, ilgili sözleşmelerin bir örneği ile bu sözleşmelerde belirtilen kaynak suyunun niteliğinin değişmesi sebebiyle düzenlenen Doğal Mineralli Su Ruhsatlarının istenerek uyuşmazlığın çözümlenmesi gerekmektedir. Ayrıca, dava konusu işlemde, davacı şirketin 02/06/2010 tarihinde mülga Kocaeli İl Özel İdaresi'nden doğal mineralli su ruhsatı aldığı, söz konusu ruhsatın 18/07/2016 tarihinde başka bir şirkete devredildiği belirtilmekte olup, bu hususun da Mahkemece araştırılarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1. 2577 sayılı Kanun'un 49. maddesine uygun bulunan temyiz isteminin kabulüne,
2. … Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin … gün ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın yukarıda belirtilen Bölge İdare Mahkemesi İdari Dava Dairesine gönderilmesine,
4. Kesin olarak 23/11/2023 tarihinde oyçokluğu ile karar verildi.
KARŞI OY :
(X)- Bölge idare mahkemelerinin nihai kararlarının temyizen bozulması, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.
Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, temyiz dilekçesinde ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.
Bu nedenle, temyiz isteminin reddi ile Bölge İdare Mahkemesi kararının onanması gerektiği görüşüyle aksi yöndeki çoğunluk kararına gerekçe yönünden katılmıyorum.