T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/11980
Karar No : 2023/6681
TEMYİZ EDENLER : 1- (DAVALI) … Valiliği
VEKİLİ : Av. …
2- MÜDAHİL (DAVALI YANINDA) … Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. …
KARŞI TARAF (DAVACI) : …
VEKİLİ : Av. …
İSTEMİN KONUSU : … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Giresun İli, Doğankent İlçesi, ... Köyü, ... Mevkiinde, ... Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi" projesi ile ilgili olarak, Giresun Valiliği tarafından verilen … tarihli, … sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; dava dosyasındaki bilgi ve belgeler ile mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporunun birlikte değerlendirilmesinden, faaliyet öncesinde proje sahasına ulaşım
için kullanılan mevcut yoldaki ağır taşıt yüzdesinin belirlenmediği ve işletme aşamasında oluşacak ağır
taşıt yüzdesinin hesaplanmadığı, yollara zarar verilmesi durumunda zararın proje sahibi tarafından karşılanıp karşılanmayacağının belirsiz olduğu, proje tanıtım dosyasında nakliye için yeni yol yapılmasına gerek olmadığının belirtildiği, diğer taraftan alanda var olmayan yeni bir yolun nakliye güzergâhı olarak belirlendiğ, üretilen cevherin nakliyesi sırasında kamyonların proje alanı yakınında yer alan köylerin içerisinden geçmeyeceğinin belirtildiği, nakliye güzergâhı olarak planlanan yeni yolun herhangi bir köy yerleşim/yaşam alanından geçmediği, proje tanıtım dosyası içerisinde nakliye yolu ile ilgili verilen taahhütlerin çeliştiği, yeni bir yol yapılmadan köy yerleşim alanlarından geçilmeksizin proje alanına ulaşılamayacağı, proje alanına gidişte ve dönüşte tek alternatif olarak kullanılan yolun Derindere Köyü yerleşkesinden geçtiğinin tespit edildiği, mevcutta kullanılan yolun genişliği ve kenar kısımlarında yer alan evler dikkate alındığında projenin bu yolu kullanılarak işletilmesinin trafik güvenliği açısından risk oluşturacağı, nakliye güzergâhı olarak planlanan alternatif güzergâhın yapılması ve kullanılması durumunda köy yerleşim alanlarından geçilmeyeceği, proje tanıtım dosyasında bu hususta netlik bulunmadığı, alternatif yol yapılmaması halinde trafik güvenliği açısından
risk oluşacağı gerekçeleriyle dava konusu çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : 1-Davalı idare tarafından, dava açma ehliyetine ilişkin itirazlarının Mahkemece dikkate alınmadığı, projeyi gerçekleştirecek olan firma tarafından halihazırda mevcut köy içinden geçen yola alternatif bir yol açılmış olduğu, ağır taşıt yüzdesine ilişkin ÇED Yönetmeliği kapsamında hazırlanması gereken raporlar kapsamında bulunmadığı, gerek kök bilirkişi raporunda gerek ek bilirkişi raporunda dava konusu işlemin teknik olarak yeterli ve uygun olduğu yolunda görüş bildirildiği, bilirkişi raporuna itibar edilmeksizin verilen Mahkeme kararının hukuka aykırı olduğu, dava konusu işlemin tesis edildiği süreçte ilgili kuruluşlardan gerekli görüşlerin alındığı, dava konusu işlemin hukuka uygun olduğu ileri sürülmektedir.
2-Müdahil (davalı yanında) tarafından, davanın süresinde açılmadığı, Mahkeme kararında gerekçeye yer verilmemiş olduğu, bilirkişi raporunda dava konusu işlemin teknik olarak yeterli ve uygun olduğu yolunda görüş bildirildiği, Mahkemece çözümü özel ve teknik bilgiyi gerektiren bir konuda bilirkişi raporunun aksine karar verilmesinin hukuka aykırı olduğu, Mahkemece nakliye yolu hususunda ek rapor alınarak karar verilmesi gerektiği halde bunun yapılmadığı, söz konusu yol güzergahının bilirkişi heyetince gözleme dayalı olarak incelenmediği, nakliye güzergahı olarak köy yolu dışında ayrı ve bağımsız bir yolun da mevcut olduğu, köy yolunun proje alanına ulaşım ve nakliye amacıyla kullanılmadığı, gerekli orman izinleri alınmak ve projesi İl Özel İdaresince onaylanmak suretiyle köy yolu haricinde farklı bir güzergahtan sadece proje alanı için kullanılmak üzere alternatif bir yolun halihazırda açılmış olduğu, Mahkeme kararı nedeniyle iş ve çalışma hürriyetinin kısıtlandığı ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Davacı tarafından, yargılama safhasında kök bilirkişi raporu ile ek bilirkişi raporuna yapmış oldukları itirazların Mahkemece dikkate alınmadığı, söz konusu itirazlara Mahkeme kararında yer verilmediği bu durumun hukuken eksik bir kararın verilmesine yol açtığı, kök bilirkişi raporu ile ek bilirkişi raporunun kendi içlerinde çelişkiler barındırdığı, ziraat mühendisi bilirkişinin flora, fauna ve biyoçeşitlilik hususlarında değerlendirme yapma yeterliliğinin bulunmadığı, proje tanıtım dosyasında projenin çevresel etkilerinin yeterince değerlendirilmediği, faaliyetin asit maden drenajına yol açıp açmayacağının proje tanıtım dosyasında yeterince inlenmemiş olduğu, çevresel etkilerin projenin tamamı esas alınmak suretiyle değerlendirilmesi gerektiği, bilirkişilerce proje sahasında meydana gelmiş olan heyelana ilişkin olarak hazırlanan rapordaki taahhütlerin yeterli görüldüğü ancak söz konusu raporun proje tanıtım dosyası kapsamında mevcut olmayan sonradan hazırlanan bir rapor olduğu, proje tanıtım dosyasında cevher zenginleştirmeden kaynaklanabilecek çevresel sorunların değerlendirilmemiş olduğu, herhangi bir yağış değerlendirmesi yapılmadığı, kesilecek ağaç sayısının belirtilmediği, rehabilitasyon projesine yer verilmediği, yeraltı sularıyla ilgili herhangi bir bilimsel ve teknik çalışma içermediği, faaliyet nedeniyle Harşit çayının ve kaynaklarının kirlenmekte olduğu, proje tanıtım dosyasında yer alan flora ve fauna envanterinin proje sahasında gözleme dayalı olarak hazırlanmadığı yalnızca literatürden yararlanılarak hazırlanmış olduğu, yetersiz olduğu, proje sahasında gözleme dayalı Maden Petrol İşleri Genel Müdürlüğünce hazırlanan raporda faaliyetin projeye uygun yürütülmediğinin ortaya konulduğu, Mahkeme kararının gerekçe açısından yetersiz olduğu düzeltilerek onanması gerektiği gerektiği anılan savunulmuştur.
TETKİK HÂKİMİ : ..
DÜŞÜNCESİ : Dairemizin 21/09/2023 tarih ve E:2023/11980 sayılı ara kararına davalı idarece verilen 06/11/2023 tarihli cevap dilekçesinden, dava konusu ''ÇED Gerekli Değildir" kararının ilişkin olduğu "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi" projesiyle ilgili olarak davalı idare tarafından … tarih ve … sayılı yeni bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının verilmiş olduğu anlaşılmakta ise de anılan karar tesis edilirken işbu dava konusu … tarihli, … sayılı ''ÇED Gerekli Değildir" kararının davalı idare tarafından geri alınmamış olması karşısında dava konusu işlemin hukuken geçerliliğini koruduğu sonucuna varıldığından uyuşmazlığın esasının incelenmesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
MADDİ OLAY:
Giresun İli, Doğankent İlçesi, ... Köyü, ... Mevkiinde, ... Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi" projesi ile ilgili olarak, Giresun Valiliği tarafından … tarihli, … sayılı '''ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
Bunun üzerine bakılan dava açılmış, Mahkemece dava konusu işlemin iptali yolunda verilen karar üzerine, henüz yargılama devam ederken, dava konusu projeye ilişkin olarak hazırlanan yeni proje tanıtım dosyası hazırlanarak davalı idareye sunulmuş ve proje ile ilgili olarak, Giresun Valiliği tarafından …. tarih ve … sayılı yeni bir '''ÇED Gerekli Değildir" verilmiştir.
İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanununun 2. maddesinde; "Çevresel Etki Değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları; Proje Tanıtım Dosyası: Gerçekleşmesi plânlanan projenin yerini, özelliklerini, olası olumsuz etkilerini ve öngörülen önlemleri içeren, projeyi genel boyutları ile tanıtan bilgi ve belgeleri içeren dosyayı ifade eder.'' hükmüne, 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir" hükmüne yer verilmiştir.
25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinde; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı: Seçme Eleme Kriterlerine Tabi Projeler hakkında yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır.
Aynı Yönetmelik'in 6. maddesinde, "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum ve kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdiklere taahhütlere uymakla yükümlüdürler... (3) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelere hiçbir teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez...' kuralına yer verilmiş olup; 7. maddesinde, Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeler sayılmış, buna göre anılan Yönetmeliğin EK-1 listesinde yer alan projeler ile Seçme Eleme Kriterlerine tabi olup "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gereklidir" kararı verilen projeler için Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hazırlanmasının zorunlu olduğu; 15. maddesinde, bu Yönetmeliğin EK-2 listesinde yer alan projeler ile kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi EK-2 listesinde belirtilen projelerin seçme, eleme kriterlerine tabi olduğu, hükme bağlanmış, 17. maddesinde ise; "Bakanlık, Proje Tanıtım Dosyalarını ek-4’te yer alan kriterler çerçevesinde inceler ve değerlendirir. Bakanlık, bu aşamada gerekli görülmesi halinde Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan proje ile ilgili geniş kapsamlı bilgi vermesini, araç gereç sağlamasını, yeterliği kabul edilebilir kuruluşlarca analiz, deney ve ölçümler yapmasını veya yaptırmasını isteyebilir... (2) Bakanlık on beş (15) iş günü içinde inceleme ve değerlendirmelerini tamamlar. Proje hakkında "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını beş (5) iş günü içinde verir, kararı Valiliğe, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirir. Valilik, bu kararı askıda ilan ve internet aracılığıyla halka duyurur." düzenlemesine yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Dosyanın incelenmesinden; Dairemizin 21/09/2023 tarih ve E:2023/11980 sayılı ara kararına davalı idarece verilen 06/11/2023 tarihli cevap dilekçesinde, dava konusu Giresun İli, Doğankent İlçesi, ... Köyü, ... Mevkiinde, ... Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi" projesi ile ilgili olarak, Giresun Valiliği tarafından verilen … tarihli, … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali yolundaki … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının ardından anılan iptal kararının gerekçesi dikkate alınarak hazırlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi Revize" projesine ilişkin proje tanıtım dosyasının 31/05/2023 tarihinde e-ÇED sistemi üzerinden davalı idareye sunulduğunun, davalı idarece söz konusu proje tanıtım dosyasının incelenip değerlendirilmesi neticesinde … tarih ve … sayılı yeni bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının tesis edildiğinin ve bu yeni ''ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle Giresun İdare Mahkemesinde açılan davanın derdest olduğunun beyan edildiği anlaşılmakta olup, davalı idare tarafından söz konusu projeyle ilgili revize proje tanıtım dosyası hakkında ikinci bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının verilmesi ile ilk "ÇED Gerekli Değildir" kararının zımni olarak geri alındığının ve dolayısıyla hukuken uygulanamayacağının kabulü gerekmektedir. Nitekim, söz konusu projeyle ilgili ilk '''ÇED Gerekli Değildir" kararının hukuken geçerli olduğunun kabul edilmesi halinde, revize edilen proje tanıtım dosyasına istinaden verilen ikinci ''ÇED Gerekli Değildir" kararının da hukuken geçerli olduğu dikkate alındığında, aynı projeyle ilgili iki farklı ''ÇED Gerekli Değildir" kararının birlikte uygulanmasına olanak bulunmamaktadır.
Uyuşmazlıkta; her ne kadar İdare Mahkemesince dava dosyasındaki bilgi ve belgeler ile mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporu birlikte değerlendirilmek suretiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de, söz konusu projeyle ilgili … tarih ve … sayılı yeni bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının verilmesiyle, aynı projeyle ilgili iki farklı ÇED Gerekli Değildir" kararının birlikte uygulanma olanağının bulunmadığı dikkate alındığında, davalı idarece, dava konusu 'ÇED Gerekli Değildir" kararının zımni olarak geri alındığının kabulü gerekmekte olup, bakılmakta olan davanın konusunun kalmadığı sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, konusu kalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerekirken, dava konusu işlemin iptali yolunda veilen temyize konu İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. 2577 sayılı Kanunun 49. maddesine uygun bulunan davalı ve davalı yanında müdahilin temyiz istemlerinin kabulüne,
2. Dava konusu işlemin yukarıda özetlenen gerekçeyle iptaline ilişkin temyize konu … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA, 2577 sayılı Kanunun 20/A-2(i) maddesi uyarınca KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,
3. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam …-TL yargılama gideri ile hüküm tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen …-TL vekalet ücretinin davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
4. Ayrıntısı aşağıda gösterilen yargılama giderinin davalı idare üzerinde, davalı idare yanında müdahil tarafından yapılan yargılama giderinin müdahil üzerinde bırakılmasına,
5. Dosyanın anılan Mahkemeye gönderilmesine,
6. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, oyçokluğuyla kesin olarak, 30/11/2023 tarihinde karar verildi.
(X) KARŞI OY :
İdari işlemlerin hukuka aykırı oldukları iddiasıyla açılan iptal davalarında, dava konusu işlemin, tesis edildiği tarih itibarıyla ve tesis edildiği dönemde yürürlükte bulunan mevzuat hükümleri çerçevesinde hukuka uygunluk denetimi yapılarak hukuka aykırı idari işlemin hukuksal geçerliliğine son verilmesi, hukuk düzeninde hukuka aykırı işlemlerin bulunmamasının sağlanarak hukuk devletinin korunması amaçlanmaktadır. İdare hukuku ilkelerine göre, iptal kararları, iptali istenilen işlemi, tesis edildiği tarih itibarıyla ortadan kaldırarak, işlemin tesisinden önceki hukuki durumun geri gelmesini sağlar.
Dosyanın incelenmesinden; dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali yolundaki temyize konu İdare Mahkemesi kararının ardından anılan iptal kararının gerekçesi dikkate alınarak hazırlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi Revize" projesine ilişkin proje tanıtım dosyasının davalı idareye sunulması üzerine, 20/06/2023 tarih ve 2023109 sayılı yeni bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının tesis edildiği anlaşılmıştır.
Bu durumda, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının Mahkemece iptali nedeniyle ve yargı kararının yerine getirilmesi amacıyla revize edilen proje tanıtım dosyası değerlendirilmek suretiyle idarece yeni bir "ÇED Gerekli Değildir" kararının tesis edilmiş olduğu anlaşıldığından, Mahkemece hukuka aykırılığı tespit edilen dava konusu işlemin tesis edildiği tarih itibarıyla hukuka uygun olup olmadığı incelenmek suretiyle Mahkeme kararında hukuki isabet bulunup bulunmadığı hakkında bir karar verilmesi gerektiği oyu ile dava konusu işlemin iptaline ilişkin temyize konu İdare Mahkemesi kararının bozularak, karar verilmesine yer olmadığı yolunda verilen çoğunluk kararına katılmıyorum.