T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/13697
Karar No : 2024/2241
DAVACILAR : 1- … Araştırma Derneği
VEKİLİ : Av. …
2- …
VEKİLİ : Av. …
3- … Derneği
VEKİLİ : Av. …
DAVALI : … Bakanlığı (E-Tebligat)
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri …
DAVANIN KONUSU : 20/07/2022 tarihli, 31898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren, 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararının iptali istenilmektedir.
DAVACILARIN İDDİALARI : Davacılar tarafından, 24/10/2020 tarihli ve 31284 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren, 10/09/2020 tarihli, 110 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararının iptali istemiyle açılan davada; Danıştay Altıncı Dairesinin 05/10/2021 tarihli, E:2021/919 sayılı yürütmenin durdurulması isteminin reddine ilişkin karara yapılan itiraz sonucunda Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 09/03/2022 tarihli, YD İtiraz No: 2022/44 sayılı kararıyla yürütmenin durdurulması isteminin kabulüne karar verildiği, davanın derdest olduğu, bu dosyada verilen yürütmenin durdurulması kararının gerekçesinin idare tarafından dikkate alınmadan dava konusu işlemin tesis edildiği, 110 sayılı İlke Kararıyla dava konusu 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı İlke Kararının neredeyse aynı olduğu, ilke kararında yer verilen düzenlemelerin tabiat varlıklarının korunmasına ilişkin genel ilkelere ve hukuka aykırı olduğu ileri sürmektedir.
DAVALININ SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, davacıların huzurda görülen davayı açmakta menfaatlerinin olmadığı, davanın süresinde açılmadığı, Korunan alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesinin 2. fıkrasında anıt ağaçların Türk Standartları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 13137 Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardına göre tespit edileceği düzenlemesine yer verildiği, ancak söz konusu standardın Bakanlıkları tarafından değil, Türk Standartları Enstitüsü tarafından kaldırıldığı, TS 13137 standardının anıt ağaçların ayırt edici özelliklerini belirlemede verimli olduğu görüldüğünden, 16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile anıt ağaçların tespitinin ilke kararı ile yapılması hükmünün yürürlüğe girdiği, 110 sayılı ilke kararının TS 13137 sayılı standart esas alınarak hazırlandığı, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 7. maddesiyle asıl Yönetmeliğin 11. maddesinin değiştirildiği, anılan değişikliğe karşı açılan davada Danıştay Altıncı Dairesinin E:2020/5181 sayılı dosyasında, 01/10/2020 tarihinde, 11. maddenin 1. fıkrasının yürütmesinin durdurulmasına karar verildiği, 110 sayılı ve 117 sayılı ilke Kararlarının anılan Yönetmeliğin 11. maddesinin 2. fıkrası uyarınca hazırlandığı ve yürürlüğe girdiği, 05/03/2022 tarihli, 31769 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 5. maddesiyle, asıl Yönetmeliğin 11 inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde yer alan “form” ibaresinin “siluet özelliği” olarak değiştirildiği, dava konusu ilke kararının söz konusu değişiklik doğrultusunda hazırlandığı, Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardında belirtilen kurallar çerçevesinde tescil işlemleri yapılan anıt ağaç türlerinin genişletilerek ilke kararında güncelleme yapıldığı, bu listelere eklenen ağaç türlerinin süreç içerisinde Bakanlığa iletilen talepler üzerinden tespit edildiği, tabiat varlıklarının belirlenmesi ve bunlarla ilgili süreçlerin yürütülmesine ilişkin ilke kararı çıkarmanın, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının, 2863 sayılı Kültür ve tabiat Varlıklarını Koruma Kanunundan gelen bir yetkisi olduğu, bu kapsamda yürürlüğe kazandırılan İlke Kararının, anıt ağaç tespit ve tescil işlemlerinin daha önce TS 13137 standardına bağlı olarak standart ve etkin olarak yürütülen sürecin aynı şekilde devam etmesini sağladığı, dava konusu ilke kararının iptalini gerektirecek herhangi bir sebep bulunmadığı ve ilke kararında usul ve hukuka aykırılık bulunmadığı savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Dava konusu işlemin iptali gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI : …
DÜŞÜNCESİ : Dava; 20/07/2022 tarihli, 31898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararının iptali istemiyle açılmıştır.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 6. maddesinde, "özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri", korunması gerekli taşınmaz tabiat varlıkları örnekleri arasında sayılmıştır.
648 sayılı KHK ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na eklenen Ek 4. madde ile, taşınır tabiat varlıkları hariç tabiat varlıkları ile ilgili 2863 sayılı Kanun'dan kaynaklanan yetki ve görevler, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile bu Bakanlığın bünyesinde kurulan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu'na devredilmiş ve aynı KHK ile 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye eklenen 13/A maddesi ile, Bakanlık bünyesinde Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü kurulmuş, ayrıca 644 sayılı KHK'ya eklenen geçici 6. madde ile de, tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunlara ilişkin koruma alanları ile ilgili iş, işlem ve kararlara ilişkin usul ve esaslar ile bu konularda görev yapacak komisyonların teşkili ve çalışma usul ve esaslarının Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca hazırlanacak yönetmelikle düzenleceği hükme bağlanmıştır.
Anılan hükümler uyarınca çıkarılan ve 19/07/2012 tarih ve 28358 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte anıt ağaç, "Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan ve/veya yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan ve/veya geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek doğal ve uzun ömre sahip olan ağaçlar" olarak tanımlanmıştır.
Anılan Yönetmelik'in "Anıt ağaçlarının ayırt edici özellikleri" başlıklı 11. maddesinin ilk halinde;
"(1) Anıt ağaçların ayırt edici özellikleri aşağıda yer almakta olup; bunlardan bir veya birkaçını taşıyan ağaçlar anıt ağaçlardır.
a) Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan kuşaklar arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip.
b) Yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip.
c) Yöresel veya ulusal tarihte kimi olaylar ile özdeş hale gelen ve onlara tanıklık eden.
ç) Görsel açıdan estetik görünüme sahip olan veya doğal görünümden esaslı şekilde sapma gösteren çatal, şamdan, kıvrık, yatay gibi dikkat çekici biçimde fiziksel özelliklere sahip.
d) Aynı gövde ve kök üzerinde iki veya daha fazla türün bir arada yaşaması gibi garip kaynaşma ve birlikte yaşama örnekleri sergileyen, doğal yaşam tarzı bakımından benzerlerinden farklı gelişme niteliklerine sahip.
e) Kent dokusunu tamamlayan, kent imajına etkisi olan grup, dizi veya tek ağaçlar." kuralına yer verilmiş, maddenin ikinci fıkrasında da; Anıt ağaçların Türk Standardları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 13137 Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardına göre tespit edileceği kurala bağlanmış; 27/10/2017 tarih ve 30223 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik ile de anılan 11. maddenin 1. fıkrasının (ç) bendi değiştirilerek "tabiat tarihi ve biyolojik özellikleri itibariyle türün yayılışı bakımından en kuzey ve en güney veya ekstrem muhitlerde yaşayan fertler" şeklinde yeni bir kriter belirlenmiş; (d) ve (e) bentleri yürürlükten kaldırılmış ve maddenin (a) bendine "form" ifadesi eklenmiştir.
Ayrıca, 16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik ile de maddenin ikinci fıkrası değiştirilerek ikinci fıkrada yer alan, anıt ağaçların TS 13137 standardına göre tespit edileceği yönündeki kural yürürlükten kaldırılmış, anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususların ilke kararı ile belirleneceği kurala bağlanmış ve davalı idarece, ilk olarak, 24/10/2020 tarihli, 31284 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren, 10/09/2020 tarih ve 110 sayılı "Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararı" düzenlenmiştir. Söz konusu ilke kararının, yürütmesinin durdurulması isteminin reddine ilişkin Danıştay Altıncı Dairesinin 05/10/2021 tarihli, E:2021/919 sayılı kararına yapılan itiraz, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 09/03/2022 tarihli, YD İtiraz No:2022/44 sayılı kararıyla kabul edilerek ilke kararının yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir.
Bunun üzerine, davalı idarece, 20/07/2022 tarihli, 31898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin dava konusu İlke Kararı yayımlanmıştır.
Dava konusu ilke kararının ilk paragrafında: "2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile 19.07.2012 tarih ve 28358 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Konunan Alanların Tespit Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik çerçevesince anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususlar aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:" ifadesine yer verildiği görülmektedir.
Gerek yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri, gerekse dava konusu İlke Kararı'nın ilk paragrafından, bu ilke kararının Konunan Alanların Tespit Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik esas alınarak hazırlandığı sonucuna ulaşılmaktadır.
Ancak, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 05/04/2018 tarih ve E:2017/4412 sayılı kararı ile; Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin, 27/10/2017 tarih ve 30223 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 1. maddesi ile değiştirilen 11. maddesinin 1. fıkrasının yürütülmesi durdurulmuş, bu karara yapılan itiraz Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 24/09/2018 tarih ve YD İtiraz No:2018/526 sayılı kararı ile; "Yönetmeliğin değişmeden önceki düzenlemelerinin Kanuni düzenlemeye uygun olduğu, değişiklikten önceki bu düzenlemelerin Yönetmelikte yer alan anıt ağaç tanımı ile de uyumlu olduğu, dava konusu değişiklikle birlikte Yönetmeliğin anıt ağaç tanımının kapsamına girecek ağaç türlerinin daraltıldığı ve tanım maddesi ile dava konusu düzenleme arasında çelişki yaratıldığı anlaşılmakla davalı idarenin söz konusu düzenlemelerin subjektif ve belirsiz olduğu yönündeki savunmasına itibar edilmediği" gerekçesi eklenerek reddedilmiştir.
Daha sonra ise yürütmeyi durdurma safhası yukarıda özetlenen dava dosyasında Danıştay Altıncı Dairesinin 13/06/2019 tarih ve E:2019/12700, K:2019/5572 sayılı kararı ile; "normlar hiyerarşisi gereği, anıt ağaçların tespitinde uygulanacak esas normun; Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik yerine, TS 13137 Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardı olarak kabul edilmesi mümkün olmadığından, davalı idarenin bu hususa ilişkin savunmalarına itibar edilemeyeceği" gerekçesine de yer verilerek Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 1. maddesiyle değiştirilen 11. maddesinin 1. fıkrasının iptaline karar verilmiş ve anılan karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 14/10/2020 tarih ve E:2019/2032, K:2020/1839 sayılı kararı ile kesin olarak onanmıştır.
Devam eden süreçte; 16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 7. maddesiyle asıl Yönetmeliğin 11. maddesi değiştirilmiş, anılan değişiklik Danıştay Altıncı Dairesinin 16/03/2022 tarih ve E:2020/5181, K: 2022/3155 sayılı kararı ile iptal edilmiş ve anılan karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 20/09/2023 tarih ve E:2022/3589, K:2023/1693 sayılı kararı ile kesin olarak onanmıştır.
Söz konusu süreçte ayrıca, 05/03/2022 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 5. maddesiyle, asıl Yönetmeliğin 11 inci maddesinin yukarıda izah edildiği üzere, önce yürütmesi durdurulan, daha sonra da iptaline karar verilen birinci fıkrasının (a) bendinde yer alan “form” ibaresi “siluet özelliği” olarak değiştirilmiş ancak fıkranın geri kalan bölümlerine ilişkin olarak, yürütmenin durdurulması ve iptal kararlarının gereklerini yerine getirir şekilde herhangi bir düzenleme yapılmamıştır.
Bu durumda, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesinin anıt ağaçların ayırt edici özelliklerinin belirlendiği ve dava konusu ilke kararına esas teşkil eden 1. fıkrasına ilişkin yukarıda özetlenen yargısal süreçler sonucunda verilen kararların icapları davalı idare tarafından yerine getirilmeden ilke kararı çıkarılması mümkün olmadığından, dava konusu ilke kararında hukuka uyarlık görülmemiştir.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu işlemin iptaline karar verilmesi gerektiği, düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
MADDİ OLAY
Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte anıt ağaç, "Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan ve/veya yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan ve/veya geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek doğal ve uzun ömre sahip olan ağaçlar" olarak tanımlanmıştır.
Anılan Yönetmelik'in "Anıt ağaçlarının ayırt edici özellikleri" başlıklı 11. maddesinin ilk halinde;
"(1) Anıt ağaçların ayırt edici özellikleri aşağıda yer almakta olup; bunlardan bir veya birkaçını taşıyan ağaçlar anıt ağaçlardır.
a) Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan kuşaklar arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip.
b) Yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip.
c) Yöresel veya ulusal tarihte kimi olaylar ile özdeş hale gelen ve onlara tanıklık eden.
ç) Görsel açıdan estetik görünüme sahip olan veya doğal görünümden esaslı şekilde sapma gösteren çatal, şamdan, kıvrık, yatay gibi dikkat çekici biçimde fiziksel özelliklere sahip.
d) Aynı gövde ve kök üzerinde iki veya daha fazla türün bir arada yaşaması gibi garip kaynaşma ve birlikte yaşama örnekleri sergileyen, doğal yaşam tarzı bakımından benzerlerinden farklı gelişme niteliklerine sahip.
e) Kent dokusunu tamamlayan, kent imajına etkisi olan grup, dizi veya tek ağaçlar." kuralına yer verilmiş, maddenin ikinci fıkrasında da; Anıt ağaçların Türk Standardları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 13137 Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardına göre tespit edileceği kurala bağlanmıştır.
Daha sonra, 27/10/2017 tarih ve 30223 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik ile anılan 11. maddenin 1. fıkrasının (ç) bendi değiştirilerek "tabiat tarihi ve biyolojik özellikleri itibariyle türün yayılışı bakımından en kuzey ve en güney veya ekstrem muhitlerde yaşayan fertler" şeklinde yeni bir kriter belirlenmiş; (d) ve (e) bentleri yürürlükten kaldırılmış ve maddenin (a) bendine "form" ifadesi eklenmiştir.
16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklik ile de madde ikinci fıkrası değiştirilmiş; ikinci fıkrada yer alan, anıt ağaçların TS 13137 standardına göre tespit edileceği yönündeki kural yürürlükten kaldırılarak, anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususların ilke kararı ile belirleneceği kurala bağlanmıştır.
Devam eden süreçte, 10/09/2020 tarih ve 110 sayılı "Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararı" 24/10/2020 tarihli, 31284 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş, söz konusu ilke kararının, yürütmesinin durdurulması isteminin reddine ilişkin Danıştay Altıncı Dairesinin 05/10/2021 tarihli, E:2021/919 sayılı kararına yapılan itiraz, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 09/03/2022 tarihli, YD İtiraz No:2022/44 sayılı kararıyla kabul edilerek İlke Kararının yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir. (Danıştay Altıncı Dairesinin 02/03/2023 tarihli, E:2021/919, K:2023/2171 sayılı Kararı ile 110 sayılı İlke Kararının iptaline karar verilmiştir.)
Bunun üzerine, davalı idarece, 20/07/2022 tarihli, 31898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararı yayımlanmıştır.
Bakılan dava, söz konusu ilke kararının iptali istemiyle açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT ve HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 3. maddesinde, "Tabiat varlıkları; jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerlerdir." tanımına yer verilmiş, 6. maddesinde, özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerlerinin korunması gerekli taşınmaz tabiat varlığı örneklerinden olduğu, 7. maddesinde, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespitinin, Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılacağı ve tespit ve tescil ile ilgili usul ve esasların yönetmelikle düzenleneceği, hükme bağlanmış, Ek 4. maddesinde; taşınır tabiat varlıkları hariç tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunlara ilişkin koruma alanları ile ilgili olarak bu Kanunda öngörülen iş, işlem ve kararlar bakımından görevli ve yetkili bakanlığın Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı olduğu, tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunlara ilişkin koruma alanları ile ilgili hususlarda karar almak ve Kanunda öngörülen diğer iş ve işlemlerde Çevre ve Şehircilik Bakanlığına yardımcı olmak üzere; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı merkez teşkilatı bünyesinde Bakan Yardımcısının başkanlığında, söz konusu varlıkların ve alanların özelliklerine göre konusunda uzmanlaşmış mimar veya şehir plancısı, orman veya çevre mühendisi ve hukukçular ile Bakanlıkça uygun görülecek uzmanlardan Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve taşrada aynı meslek alanlarından yeterli sayıda uzmanın katılması suretiyle yeteri kadar Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu teşkil edilleceği, bu komisyonların iş, işlem ve kararları konusunda, Kanunun Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurulları ile ilgili hükümlerinin, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca alınan ilke kararları çerçevesinde kıyasen uygulanacağı hükmüne yer verilmiştir.
19/07/2012 tarih ve 28358 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte anıt ağaç, "Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan ve/veya yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan ve/veya geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek doğal ve uzun ömre sahip olan ağaçlar" olarak tanımlanmış, "Anıt ağaçlarının ayırt edici özellikleri" başlıklı 11. maddesinin ilk halinde; "(1) Anıt ağaçların ayırt edici özellikleri aşağıda yer almakta olup; bunlardan bir veya birkaçını taşıyan ağaçlar anıt ağaçlardır.
a) Yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan kuşaklar arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip.
b) Yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip.
c) Yöresel veya ulusal tarihte kimi olaylar ile özdeş hale gelen ve onlara tanıklık eden.
ç) Görsel açıdan estetik görünüme sahip olan veya doğal görünümden esaslı şekilde sapma gösteren çatal, şamdan, kıvrık, yatay gibi dikkat çekici biçimde fiziksel özelliklere sahip.
d) Aynı gövde ve kök üzerinde iki veya daha fazla türün bir arada yaşaması gibi garip kaynaşma ve birlikte yaşama örnekleri sergileyen, doğal yaşam tarzı bakımından benzerlerinden farklı gelişme niteliklerine sahip.
e) Kent dokusunu tamamlayan, kent imajına etkisi olan grup, dizi veya tek ağaçlar." kuralına yer verilmiş, maddenin ikinci fıkrasında da; Anıt ağaçların Türk Standardları Enstitüsü tarafından hazırlanan TS 13137 Anıt Ağaçlar Envanter Seçim Kuralları ve İşaretleme Standardına göre tespit edileceği hükmüne yer verilmiştir.
27/10/2017 tarih ve 30223 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklik ile 11. maddenin 1. fıkrasının (ç) bendi değiştirilerek "tabiat tarihi ve biyolojik özellikleri itibariyle türün yayılışı bakımından en kuzey ve en güney veya ekstrem muhitlerde yaşayan fertler" şeklinde yeni bir kriter belirlenmiş; (d) ve (e) bentleri yürürlükten kaldırılmış ve maddenin (a) bendine "form" ifadesi eklenmiştir.
Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin, 27/10/2017 tarih ve 30223 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliğin 1. maddesi ile değiştirilen 11. maddesinin 1. fıkrasının iptali istemiyle açılan dava neticesinde Danıştay Altıncı Dairesinin 13/06/2019 tarihli, E:2019/12700, K:2019/5572 kararıyla (devir öncesi Danıştay Ondördüncü Dairesinin E:2017/4412 sayılı dosyası) Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrasının iptaline karar verilmiş, anılan karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 14/10/2020 tarih ve E:2019/2032, K:2020/1839 sayılı kararı ile onanmıştır.
16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklik Yönetmeliğinin 7. maddesi ile Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesi değiştirilmiş, 7. maddeyle, Yönetmeliğin 11. maddesi, "(1) Anıt ağaçların ayırt edici özelliklerini aşağıdakiler tanımlamaktadır: (a) Yaş, çap, boy ve form itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan kuşaklar arasında bağ kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olması. (b) Yöre kültüründe olumlu veya olumsuz, gerçek veya hayal ürünü, mistik veya folklorik bir öyküye sahip olması. (c) Yöresel veya ulusal tarihte kimi olaylar ile özdeş hale gelmesi ve onlara tanıklık etmesi. (2) Anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususlar ilke kararı ile belirlenir.” şeklinde yeniden düzenlenmiş; ikinci fıkrada yer alan; anıt ağaçların TS 13137 standardına göre tespit edileceği yönündeki kural yürürlükten kaldırılarak, anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususların ilke kararı ile belirleneceği hükmüne yer verilmiştir.
Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin, 16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklik Yönetmeliğinin 3, 5., 6. ve 7. maddelerinin iptali istemiyle açılan davada; Danıştay Altıncı Dairesinin 01/10/2020 tarih ve E:2020/5181, K:2022/3155 sayılı kararıyla, 7. maddenin Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrasının değiştirilmesine ilişkin kısmının; iptali istenen düzenlemenin, 27/10/2017 günlü, 30223 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklikle, hemen hemen aynı olduğu, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları" başlıklı 6. maddesinin 4. fıkrasında: "Tarihi mağaralar, kaya sığınakları; özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir." hükmüne yer verildiği, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde ise anıt ağaçların, "yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan ve/veya yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan ve/veya geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek doğal ve uzun ömre sahip olan ağaçlar" olarak tanımlandığı, dava konusu düzenlemenin Yönetmelikte yer alan anıt ağaç tanımı ile uyumlu olmadığı, söz konusu değişikliğin, tanım maddesiyle çelişkili olduğu ve bu düzenlemeyle, eski düzenleme uyarınca anıt ağaç tanımının kapsamına girecek ağaç türlerinin daraltıldığı gerekçesiyle, 7. maddenin, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik'in 11. maddesinin 1. fıkrasının değiştirilmesine ilişkin kısmının iptaline karar verilmiş, bu hüküm Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 20/09/2023 tarihli, E:2022/3589, K:2023/1963 sayılı Kararı ile onanmıştır. (Yine 11. maddenin 1. fıkrasının iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinin E:2020/4236 sayılı dosyasında açılan davada da; 16/03/2022 tarihli, E:2020/4236, K:2022/3156 sayılı Karar ile Yönetmeliğin 11. maddenin 1. fıkrasının iptaline karar verilmiş, söz konusu karar İdari Dava Daireleri Kurulunun 20/09/2023 tarihli, E:2022/2778, K:2023/1695 sayılı kararıyla onanmıştır.)
16/03/2020 tarih ve 31070 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklik Yönetmeliğinin 7. Maddesi ile Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesinin 2. fıkrası ile anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususların ilke kararı ile belirleneceği düzenlemesinin iptali istemi hakkında ise korunması gerekli tabiat varlıklarının korunmasıyla ilgili işlerde uygulanacak ilkeleri belirleme görev ve yetkisinin Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonuna, bu ilkeler doğrultusunda, uygulamaya yönelik karar alma görev ve yetkisinin ise Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonlarına ait olduğu, kamu kurum ve kuruluşları ve belediyeler ile gerçek ve tüzel kişilerin bu Komisyonların kararlarına uymak zorunda oldukları, anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususların, Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonunca alınacak ilke kararıyla belirlenmesine ilişkin düzenlemede hukuka aykırılık olmadığı gerekçesiyle ana Yönetmeliğin 11. maddesinin 2. fıkrasının iptali isteminin reddine karar verilmiştir.
İptali istenilen 117 sayılı İlke Kararında, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile 19/07/2012 tarih ve 28358 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Korunan Alanların Tespit Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik çerçevesince anıt ağaçların tespit edilmesine yönelik hususlar belirlenmiş, dava konusu İlke Kararı, Korunan Alanların Tespit Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin anıt ağaca ilişkin hükümleri esas alınarak düzenlenmiştir.
Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 4. maddesinde yer alan anıt ağaç tanımı hukuki varlığını korumakla birlikte; anıt ağaçların ayırt edici özelliklerinin belirlendiği, dava konusu İlke Kararının dayanağı Yönetmeliğin 11. maddesinin 1. fıkrası, yukarıda yer verilen hukuki süreç neticesinde iptal edildiğinden, İlke Kararının sebep unsuru olan Yönetmelik hükmü, iptal kararı neticesinde yeniden düzenlenmeden, Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmeliğin 11. maddesi ve diğer hükümleri uyarınca, dava konusu İlke Kararının tesis edilmesi, işlemi sebep unsuru yönünden sakatladığından, dava konusu İlke Kararında hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. 20/07/2022 tarihli, 31898 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 01/07/2022 tarihli, 117 sayılı Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararının İPTALİNE,
2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam …- TL yargılama giderinin davalı idareden alınarak davacılara verilmesine,
4. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen … TL vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacılara verilmesine,
5. Posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacılara iadesine,
6. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 28/03/2024 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.