T.C.
D A N I Ş T A Y
İDARİ DAVA DAİRELERİ KURULU
Esas No : 2024/378
Karar No : 2024/854
TEMYİZ EDEN (DAVALILAR) : 1-…
2-… Başkanlığı
VEKİLİ : Av. …
KARŞI TARAF (DAVACILAR) : 1-…, 9-…10-…
VEKİLİ : Av. …
11- …
İSTEMİN KONUSU : Danıştay Altıncı Dairesinin 05/04/2023 tarih ve E:2021/11105, K:2023/3506 sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Kastamonu ve Sinop illeri sınırları içerisinde bulunan ve ekli haritalar ile listelerde sınır ve koordinatları gösterilen sahalarda yer alan özel mülkiyete konu taşınmazların, bu bölgelerde meydana gelen sel ve heyelan afeti nedeniyle ihtiyaç duyulan yapılaşmanın ivedilikle gerçekleştirilmesi amacıyla Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından acele kamulaştırılmasına ilişkin 25/08/2021 tarih ve 31579 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, 24/08/2021 tarih ve 4415 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı'nın, Kastamonu ili, Bozkurt ilçesi, … Mahallesi … ada … parsel sayılı taşınmaza ilişkin kısmının iptali istenilmiştir.
Daire kararının özeti: Danıştay Altıncı Dairesinin 05/04/2023 tarih ve E:2021/11105, K:2023/3506 sayılı kararıyla;
Anayasa'nın 35. maddesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin Ek 1 Nolu Protokolü'nün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesi ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 1., 6. ve 27. maddesine ise yer verilerek,
Anayasa’nın 35. maddesinin 2. fıkrasında mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereğinin ifade edildiği; acele kamulaştırma usulünün idareye kamulaştırma işlemlerinin neticelenmesini beklemeden kamulaştırılan taşınmaza el koyma imkânı tanıyan olağanüstü bir kamulaştırma yöntemi olduğu; acele kamulaştırmada, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile Mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın kanunda belirtilen usule göre bilirkişilerce tespit edilecek değerinin idare tarafından mal sahibi adına bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabileceği; acele kamulaştırma usulünün, olağan kamulaştırmada malik lehine getirilen usule ilişkin güvenceleri bertaraf etmediği, yalnızca bu usullerin işletilmesinden önce idareye, kamulaştırılacak taşınmaza el koyma imkânı tanıdığı, taşınmaza el konulduktan sonra idare tarafından öncelikle satın alma yolunun işletilmesi, bunun mümkün olamaması durumunda ise Asliye Hukuk Mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açılmasının gerektiği; kamulaştırılmasına karar verilen taşınmaza acele olarak ihtiyaç duyulması halinde, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca kamulaştırmanın acele usulle yapıldığı,
2942 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılabileceği; kamulaştırma yapılabilmesi için ya ilgili idare tarafından kamu yararı kararının alınması, ya da onaylı imar planı veya ilgili Bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak bir hizmet olması gerektiği,
Dosyanın incelenmesinden, davalı idareler tarafından, 2021 yılı yaz aylarında ülkemizin kuzey bölgelerinde meydana gelen sel ve heyelan afeti sonucu zarar gören bölgelerde ihtiyaç duyulan yapılaşmanın bir an önce sağlanması için proje sahası olarak belirlenen bölgede yer alan uyuşmazlığa konu taşınmazın acele kamulaştırılmasında kamu yararı görülmesi üzerine dava konusu işlemin tesis edildiğinin belirtildiği,
Dairelerinin 20/01/2022 ve 10/03/2022 tarihli ara kararlarıyla, davalı idarelerden "dava konusu acele kamulaştırma işleminin dayanağı olan onaylı projesinin veya kamu yararı kararının ... imar planlarının bulunması halinde taşınmazın plandaki fonksiyonunun açıklanmasının..." istenildiği, davalı idarelerden Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca cevaben; uyuşmazlığa konu taşınmazın imar planında ayrık nizam 5 kat konut alanı, yol ve park alanında kaldığının bildirildiği,
Dairelerinin 13/12/2022 tarihli ara kararıyla ise, davalı idarelerden "dava konusu acele kamulaştırma işleminin dayanağı olan onaylı projesinin (ihale eki mimari projenin CD olarak gönderilmesi halinde pdf uzantılı olarak), kamu yararı kararının (işlemin tarih ve sayısı yazılarak), kamulaştırma işleminin (işlemin tarih ve sayısı yazılarak)", davalı idarelerden ve (dava dışı) Bozkurt Belediye Başkanlığından "uyuşmazlığa konu taşınmazın plandaki fonksiyonu da açıklanarak 1/1000 ölçekli uygulama imar planının ("aslı gibidir" onaylı paftasının ve dava konusu acele kamulaştırma kararı öncesindeki ve sonrasındaki durumunu ayrı ayrı gösterir şekilde) gönderilmesinin" istenilmesine rağmen davalı idarelerden Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca cevaben; 23/08/2021 tarih ve 105099 sayılı, 24/09/2021 tarih ve 120253 sayılı kamu yararı kararları alındığının bildirildiği, fakat anılan kararların, bölgede ihtiyaç duyulan projelerin gerçekleşmesi amacıyla yapılaşmalara bir an önce başlanabilmesi için taşınmazların acele kamulaştırılmasında kamu kararı görüldüğüne, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı Kararının alınmasının sağlanmasına yönelik Bakan imzalı bir karar olduğu, anılan kararın kamu yararı kararı olarak nitelendirilemeyeceği, başkaca istenilen bilgi ve belgelerin gönderilmediğinin anlaşıldığı,
Bu durumda; yaşanılan sel ve heyelan afeti sonucu yaraların acilen sarılması adına acil yapılaşmaya gidilmesi gerektiği hususu şüphe götürmemekle birlikte, 2942 sayılı Kanun hükümleri uyarınca acele kamulaştırma yapılabilmesi için ya ilgili idare tarafından kamu yararı kararının alınması ya da onaylı imar planı veya ilgili Bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak bir hizmet olması gerektiğinden, gerek davalı idareler gerekse belirtilen idareler tarafından Dairelerinin ara kararlarına verilen cevapların incelenmesinden, afetzedelerin barınma ihtiyacının karşılanması amacıyla yapılacak projeye ilişkin alınmış bir kamu yararı kararının veya onaylı imar planının ve ilgili Bakanlıkça onaylı özel plan ve projesinin bulunmadığı, dolayısıyla davaya konu acele kamulaştırma kararının dayanağının bulunmadığı gerekçesiyle,
dava konusu acele kamulaştırma kararının uyuşmazlık konusu taşınmaz yönünden iptaline karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI : Davalı idareler tarafından, 2021 yılı yaz aylarında bölgede meydana gelen sel ve heyelan afeti sonrasında bölge halkının hem konutlarını hem de geçim kaynaklarını yitirdiği, bölgede ihtiyaç duyulan yapılaşmanın ivedilikle sağlanması için proje sahasında yer alan özel mülkiyete konu taşınmazların acele kamulaştırılmasında kamu yararının görüldüğü, olayda acelelik halinin bulunduğu; dava konusu acele kamulaştırma kararının 23/08/2021 tarih ve 105099 sayılı kamu yararı kararına dayanılarak alındığı açık olup, dayanaksız olduğunun kabulüne olanak bulunmadığı ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : ... dışındaki davacılar tarafından, istemlerin reddi gerektiği savunulmuş, ... tarafından ise savunma verilmemiştir.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ …'UN DÜŞÜNCESİ : Temyiz istemlerinin reddi ile Daire kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunca, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, dosya tekemmül ettiğinden davalı idarelerin yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesi uyarınca gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
Kastamonu, Sinop ve Bartın illerinde 2021 yılı yaz aylarında meydana gelen sel ve heyelan nedeniyle konutların zarar gördüğü ve bölgede acil konut ihtiyacının ortaya çıktığı, afete maruz kalan bölgelerde ihtiyaç duyulan yapılaşmaların gerçekleştirileceği sahaların kamulaştırılması işlemlerinin bir an önce sonuçlandırılarak projelere ait yapılaşmaların ivedilikle sağlanması amacıyla, proje sahası olarak belirlenen alanlardaki özel mülkiyete konu taşınmazların acele kamulaştırılmasında kamu yararı bulunduğuna yönelik Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 23/08/2021 tarih ve 105099 sayılı kamu yararı kararının Cumhurbaşkanlığına iletilmesi üzerine, dava konusu 25/08/2021 tarih ve 31579 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, 24/08/2021 tarih ve 4415 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile uyuşmazlık konusu Kastamonu ili, Bozkurt ilçesi, … Mahallesi, … ada … parsel sayılı taşınmazın yer aldığı bazı taşınmazların acele kamulaştırılmasına karar verilmiştir.
Uyuşmazlığa konu taşınmaza acele el koyma talebiyle yapılan başvuru üzerine … Asliye Hukuk Mahkemesinin … tarih ve E:… D.İş, K:… sayılı kararı ile mahkemece belirlenen bedelin davalı idare tarafından bankaya yatırılması sonrasında mahkemece taşınmazlara el koyma kararının verilmesi üzerine acele kamulaştırma kararından haberdar olan davacılar tarafından temyizen incelenen dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT :
Anayasa'nın 35. maddesinde, "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmü yer almaktadır.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 3. maddesinin 1. fıkrasında, idarelerin kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını, bedellerini ödemek suretiyle kamulaştırabileceği düzenlenmiş; 5. maddesi ile kamulaştırma yapılabilmesi kamu yararı kararı alınması şartına bağlanmış; 5. maddede düzenlenen mercilerce verilen kamu yararı kararlarının onay mercilerinin düzenlendiği 6. maddesinin son fıkrasında da, onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için kamu yararı kararı alınmasına gerek olmaksızın, yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir kararın alınması yeterli görülmüştür.
Aynı Kanun'un 27. maddesinde ise, "3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir." hükmüne yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
2942 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz mallar, Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılabilecek olup, kamulaştırma yapılabilmesi için ya ilgili idare tarafından kamu yararı kararının alınması, ya da onaylı imar planı veya ilgili Bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak bir hizmet olması gerekmektedir.
Dairece, her ne kadar, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 23/08/2021 tarih ve 105099 sayılı kararının, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı Kararının alınmasının sağlanmasına yönelik Bakan imzalı bir karar olduğu ve kamu yararı kararı olarak nitelendirilemeyeceğinden bahisle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de; "Kastamonu, Sinop ve Bartın illerinde meydana gelen sel ve heyelan nedeniyle, afete maruz kalan bölgelerde ihtiyaç duyulan yapılaşmaların gerçekleştirileceği sahaların kamulaştırılması işlemlerinin bir an önce sonuçlandırılarak projelere ait yapılaşmaların ivedilikle sağlanması amacıyla, proje sahası olarak belirlenen alanlardaki özel mülkiyete konu taşınmazların acele kamulaştırılmasında kamu yararı bulunduğuna yönelik" Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 23/08/2021 tarih ve 105099 sayılı kararının, kamu yararı kararı niteliğinde olduğu ve anılan karar üzerine Cumhurbaşkanınca davaya konu acele kamulaştırma kararının alındığı anlaşılmaktadır.
Bu durumda, dava konusu işlemin tesis edilme usulünün konuya ilişkin kanunlarda öngörülen sistematiğe uygun olduğu ve bu itibarla Dairece yer verilen gerekçede hukuki isabet bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Ancak, dava konusu acele kamulaştırmaya ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın, "kamu yararı" ve "acelelik hali" yönünden ayrıca incelenmesi gerekmektedir.
Anayasa’nın 35. maddesinin 2. fıkrasında mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereği ifade edilmiştir.
Özel mülkiyet hakkı korunması gereken temel insan hakları arasında sayılmış, Anayasa ve uluslararası sözleşmelerde mülkiyet hakkını korumaya yönelik düzenlemelerde mülkiyet hakkına müdahaleler olabileceği öngörülmüş ancak bu müdahalelerde kamu yararı gerekçesi, kanuni düzenleme gereği ve ölçülülük ya da orantılılık gibi uluslararası hukukun genel ilkelerinin varlığının dikkate alınması gerektiği, aksi durumda müdahalenin mülkiyet hakkı ihlaline neden olacağı kabul edilmiştir. Nitekim Anayasa Mahkemesi kararları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarıyla da bu hususların açık bir şekilde ortaya konulduğu görülmektedir.
Anayasa ve 2942 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, idarelerin, kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, yetkili mercilerce alınacak kamu yararı kararı çerçevesinde ya da onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine dayanılarak, bedellerini ödemek suretiyle kamulaştırmaları; hatta 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesinde öngörülen şartların varlığı halinde, anılan Kanun'da ayrı bir usul olarak öngörülen acele kamulaştırma yöntemine de başvurabilmeleri mümkündür.
Acele kamulaştırma usulü idareye kamulaştırma işlemlerinin neticelenmesini beklemeden kamulaştırılan taşınmaza el koyma imkânı tanıyan olağanüstü bir kamulaştırma usulüdür. Acele kamulaştırmada, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile Mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın kanunda belirtilen usule göre bilirkişilerce tespit edilecek değeri idare tarafından mal sahibi adına bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir.
Acele kamulaştırma usulü, olağan kamulaştırmada malik lehine getirilen usule ilişkin güvenceleri bertaraf etmemekte; yalnızca bu usullerin işletilmesinden önce idareye, kamulaştırılacak taşınmaza el koyma imkânı tanımaktadır. Taşınmaza el konulduktan sonra idare tarafından öncelikle satın alma yolunun işletilmesi, bunun mümkün olamaması durumunda ise Asliye Hukuk Mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açılması gerekmektedir. Kamulaştırılmasına karar verilen taşınmaza acele olarak ihtiyaç duyulması halinde, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca kamulaştırma acele usulle yapılmaktadır.
Bu çerçevede, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi incelendiğinde, kamulaştırma işlemlerinde öngörülen yöntemlerin bir kısmının uygulanmayarak taşınmaza acele el konulabilmesi yolu istisnai olarak başvurulabilecek bir yöntem olarak düzenlendiğinden, madde hükmü ile acele kamulaştırmada olağan kamulaştırmaya oranla özel koşulların varlığı aranmış ve üç durumda acele kamulaştırma yolu ile taşınmaza el konulmasına olanak tanınmıştır. Anılan hüküm uyarınca taşınmazların bir an önce kullanılmasına ihtiyaç duyulan, kamu düzenine ilişkin olarak acelilik halinin bulunduğu durumlarda Cumhurbaşkanınca, taşınmazların acele kamulaştırılmasına karar verilebilmektedir.
Uyuşmazlık konusu olayda; acele kamulaştırma kararının, Kastamonu ili, Bozkurt ilçesinde 2021 yılı yaz aylarında meydana gelen sel ve heyelan nedeniyle konutların zarar görmesi, bölgede acil konut ihtiyacının ortaya çıkması nedeniyle, konut ihtiyacının karşılanması için hazırlanan projenin gerçekleştirilebilmesi ve yapılaşmaya başlanabilmesi amacıyla alındığı anlaşılmaktadır.
Bu durumda, afetzedelerin konut ihtiyacının karşılanmasında ve bu amaçla gerekli taşınmazların kamulaştırılmasında kamu yararı bulunduğu açık olup, olağanüstü bir durum olan doğal afet nedeniyle, afete maruz kalan bölgelerde ihtiyaç duyulan sahaların kamulaştırılması işlemlerinin bir an önce sonuçlandırılarak projelere ait yapılaşmaların tamamlanarak, afetzedelerin barınma ihtiyaçlarının giderilmesinde acelelik halinin de bulunduğu sonucuna varıldığından, dava konusu işlemin Kastamonu ili, Bozkurt ilçesi, Merkez Mahallesi, 522 ada 52 parsel sayılı taşınmaza ilişkin kısmında hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1.Davalı idarelerin temyiz istemlerinin kabulüne;
2.Dava konusu işlemin uyuşmazlık konusu taşınmaz yönünden iptaline ilişkin Danıştay Altıncı Dairesinin temyize konu 05/04/2023 tarih ve E:2021/11105, K:2023/3506 sayılı kararının BOZULMASINA,
3. DAVANIN REDDİNE,
4.Kurulumuzca yeniden bir karar verildiğinden, aşağıda dökümü yapılan dava aşamasına ilişkin …-TL yargılama giderinin davacı üzerinde bırakılmasına, temyiz aşamasına ilişkin …-TL yargılama giderinin davacılardan alınarak Toplu Konut İdaresi Başkanlığına, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca takdir edilen …-TL avukatlık ücretinin davacılardan alınarak davalı idarelere verilmesine,
5.Posta gideri avansından artan tutarın istemi hâlinde taraflara, kullanılmayan …-TL yürütmeyi durdurma harcının Toplu Konut İdaresi Başkanlığına iadesine,
6.Dosyanın Danıştay Altıncı Dairesine gönderilmesine,
7.22/04/2024 tarihinde kesin olarak oybirliği ile karar verildi.