Danıştay 4. Daire Başkanlığı 2025/3316 E. , 2025/5251 K.
"İçtihat Metni"
T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2025/3316
Karar No : 2025/5251
TEMYİZ EDEN (DAVALI) : ... Valiliği
VEKİLİ : Av. ...
KARŞI TARAF (DAVACILAR) :
1- ... Derneği
2- ...
3- ...
4- ...
5-...
6- ...
7- ...
8- ...
9- ...
10- ...
11- ...
12-...
13- ...
14- ...
15- ...
16-...
17-...
18- ...
19- ...
20- ...
21- ...
22- ...
23-...
24- ...
25- ...
26- ...
27- ...
VEKİLLERİ : Av. ...
İSTEMİN KONUSU : ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Muğla İli, Milas İlçesi, ... Mahallesi, ... Mevkiinde, ... Tarım Sanayi Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "Dip Tarama" projesi ile ilgili olarak, Muğla Valiliği tarafından verilen ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; dava konusu işlemin iptali yolundaki ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının Danıştay Dördüncü Dairesinin 26/10/2023 tarih ve E:2023/12865, K:2023/5775 sayılı kararıyla bozulması üzerine, bozma kararına uyularak, aynı mevkiide yapılması planlanan "..." projesi ile ilgili olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından verilen ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu'' kararının iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada belirlenen aynı bilirkişi heyetiyle mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen kök ve ek bilirkişi raporları ile dosyasındaki bilgi ve belgelerin birlikte değerlendirilmesinden, dava konusu "dip tarama projesi" ile “... projesinin" birbirinden bağımsız ayrı projeler olarak değerlendirilmesinin ÇED sürecinden beklenen sonuçları değiştirdiği, projeler için ayrı olarak süreç işletilmiş olsa da herhangi bir bölgede gerçekleştirilecek faaliyetlerin kümülatif olarak değerlendirilerek çevresel etkiler ve bu etkilere yönelik önlemlerin ÇED yönetmeliği kapsamında bir bütün olarak dikkate alınması gerektiği, projenin yapım ve devamın sürecindeki etkileri ve alınacak önlemlerin belirlenmesi yönünden PTD’nin yetersiz olduğu, faaliyete ilişkin PTD'de projenin önemli olası etkilerinin ayrıntılı olarak irdelenmediğinin anlaşıldığı, projenin olumsuz çevresel etkilerinin olabileceği, çevre bütünlüğüne de zarar verebileceği, bu durumda davaya konu proje alanına yönelik olarak çevresel etkilerin kümülatif olarak değerlendirilerek çevresel etki değerlendirmesine tabi tutulmasının uygun olacağı, öte yandan işbu davaya konu proje alanında yapılması planlanan ... Projesi ile ilgili olarak verilen "ÇED Olumlu" kararının ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararı ile iptal edildiği, dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararında hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davalı idare tarafından, dava konusu dip tarama projesi ile çekek yeri projesinin farklı projeler oldukları, dolayısıyla ayrı ayrı ÇED sürecine tabi tutulmalarında Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği açısından sakınca bulunmadığı, devam eden davalara ilişkin bilgilerin proje tanıtım dosyasında yer almasına dair Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde herhangi bir hükmün bulunmadığı, proje tanıtım dosyasında Ekolog, Hidrobiyolog ve Hidrojeolog tarafından hazırlanmış Ekosistem Değerlendirme Raporunun yer aldığı, Ekosistem Değerlendirme Raporunda, projenin, Güllük Sazlığı ekosistem dinamiklerine etki etmeyecek bir noktada bulunduğu, deltanın onaylanmamış taslak tampon bölgesinde kalan proje faaliyetleri ile denizel ve karasal ekosistemlere oldukça sınırlı müdahalelerde bulunulacak olmasından dolayı ekolojik yönden hassas olan Güllük Deltasına yönelik önemli ve kalıcı bir tehdit oluşturmayacağı sonucuna varılmış olduğu, dip tarama faaliyetine ilişkin bilgilere ve taahhütlere proje tanıtım dosyasında yer verilmiş olduğu, faaliyet kapsamında oluşacak gürültü düzeyinin 04/06/2010 tarih ve 27601 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün DeğerIendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinde belirlenen sınır değerleri aşmadığı, proje tanıtım dosyasında bulunan meteorolojik verilerin Muğla Meteoroloji İstasyonundan alındığı, söz konusu verilerin tutarsız ve hatalı oldukları iddiasının gerçeği yansıtmadığı, dava konusu işlemin hukuka uygun olduğu ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Cevap verilmemiştir.
TETKİK HÂKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Temyize konu Mahkeme kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
MADDİ OLAY :
Muğla İli, Milas İlçesi, ... Mahallesi, ... Mevkiinde, ... Sanayi Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "Dip Tarama" projesi ile ilgili olarak, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından, ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararı verilmiştir.
Bunun üzerine bakılan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanununun 2. maddesinde; "Çevresel Etki Değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları; Proje Tanıtım Dosyası: Gerçekleşmesi plânlanan projenin yerini, özelliklerini, olası olumsuz etkilerini ve öngörülen önlemleri içeren, projeyi genel boyutları ile tanıtan bilgi ve belgeleri içeren dosyayı ifade eder.'' hükmüne, 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir" hükmüne yer verilmiştir.
25/11/2014 günlü, 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinde; "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı: Seçme Eleme Kriterlerine Tabi Projeler hakkında yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır.
Aynı Yönetmelik'in 6. maddesinde, "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum ve kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdiklere taahhütlere uymakla yükümlüdürler... (3) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelere hiçbir teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez...' kuralına yer verilmiş olup; 7. maddesinde, Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeler sayılmış, buna göre anılan Yönetmeliğin EK-1 listesinde yer alan projeler ile Seçme Eleme Kriterlerine tabi olup "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gereklidir" kararı verilen projeler için Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hazırlanmasının zorunlu olduğu; 15. maddesinde, bu Yönetmeliğin EK-2 listesinde yer alan projeler ile kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi EK-2 listesinde belirtilen projelerin seçme, eleme kriterlerine tabi olduğu, hükme bağlanmış, 17. maddesinde ise; "Bakanlık, Proje Tanıtım Dosyalarını ek-4’te yer alan kriterler çerçevesinde inceler ve değerlendirir. Bakanlık, bu aşamada gerekli görülmesi halinde Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlardan proje ile ilgili geniş kapsamlı bilgi vermesini, araç gereç sağlamasını, yeterliği kabul edilebilir kuruluşlarca analiz, deney ve ölçümler yapmasını veya yaptırmasını isteyebilir... (2) Bakanlık on beş (15) iş günü içinde inceleme ve değerlendirmelerini tamamlar. Proje hakkında "ÇED Gereklidir" veya "ÇED Gerekli Değildir" kararını beş (5) iş günü içinde verir, kararı Valiliğe, proje sahibine ve Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara bildirir. Valilik, bu kararı askıda ilan ve internet aracılığıyla halka duyurur." düzenlemesine yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Dosyanın incelenmesinden; Muğla İli, Milas İlçesi, ... Mahallesi, ... mevkiinde gerçekleştirilmesi planlanan ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu'' kararı verilen "..." projesi kapsamında hizmet sunulması öngörülen yatların yanaşma kapasitesine uygun draft derinliğinin sağlanabilmesi amacıyla -3 metre kotuna kadar, 24.469,781 m2 alanda 100.000 m3 miktarında dip tarama faaliyetin gerçekleştirilmesin planlandığı, planlanan faaliyete ilişkin olarak hazırlanan proje tanıtım dosyasının idareye sunulduğu, davalı idarece yapılan değerlendirme sonucunda Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 17. maddesi uyarınca ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararının verilmesi üzerine anılan kararın iptali istemiyle açılan davada, dava konusu işlemin iptali yolunda verilen ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının Danıştay Dördüncü Dairesinin 26/10/2023 tarih ve E:2023/12865, K:2023/5775 sayılı kararıyla, iptali istenilen ÇED gerekli değildir kararının ilişkin olduğu dip tarama projesinin "..." projesi kapsamında yapılması planlanan liman havzasının derinliğini artırmak böylece limandan yararlanacak yatların yanaşma kapasitesine uygun draft derinliğini sağlamak amacıyla gerçekleştirilmek istendiği, "..." projesi için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından verilen ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu'' kararının iptali yolunda verilen Mahkeme kararlarının Dairemizin E:2023/11994 ve E:2023/12010 sayılı dosyalarında yapılan temyiz incelemesi neticesinde yeniden yaptırılacak keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenecek rapor dikkate alınmak suretiyle işin esası hakkında yeniden karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle bozulduğu göz önünde bulundurulduğunda, bakılan işbu dosya ile Dairemizin E:2023/11994 ve E:2023/12010 sayılı dosyalarına konu davalarda verilecek Mahkeme kararları arasında çelişkiye mahal verilmemesini teminen İdare Mahkemesince yeni bir bilirkişi heyetiyle (Dairemizin E:2023/11994 ve E:2023/12010 sayılı dosyalarına konu davalarda belirlenecek aynı bilirkişi heyetiyle) proje alanında keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması ve bunun sonucunda düzenlenecek raporun incelenmesi suretiyle uyuşmazlığın esası hakkında yeniden karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle bozulduğu, Mahkemece bozma kararına uyularak Jeoloji Mühendisi, İnşaat Mühendisi, Deniz İşletme Ulaştırma Mühendisi, Biyolog, Hidrobiyolog, Su Ürünleri Mühendisi, Çevre Mühendisi, Meteoroloji Mühendisi ve Ziraat Mühendisinden oluşan bilirkişi heyetiyle mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen 18/10/2024 havale tarihli bilirkişi raporunda; dava konusu “Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) Olumlu” kararının raporda bilirkişi uzmanlık alanlarına ilişkin başlıklar altında belirtilen tespit ve gerekçelerle bilimsel ve teknik olarak uygun olmadığı yolunda oyçokluğuyla (Jeoloji Mühendisi ve İnşaat Mühendisi bilirkişiler tarafından uygun olduğu yönünde görüş bildirilmiştir) görüş bildirildiği, Mahkemece 29/11/2024 tarihli ara kararla; 18/10/2024 havale tarihli bilirkişi raporunda, proje tanıtım dosyasında yer alan önlemlerin yeterli olup olmadığı, söz konusu bilgilerin keşif mahallinde yapılan fiili tespitlerle örtüşüp örtüşmediği, bazı tespitlerin bilimsel verilere uygun olup olmadığı hususlarında yeterli açıklama yapılmadığı belirtilerek, ara kararda ayrıntısı belirtilen hususların, Biyolog, Hidrobiyolog, Meteoroloji Mühendisi, Çevre Mühendisi ve Deniz İşletme Mühendisi tarafından bilimsel veriler dikkate alınmak suretiyle ortaya konulması amacıyla ek bilirkişi raporu alınmasına karar verildiği, bu ara kararı üzerine 15/01/2025 havale tarihli ek bilirkişi raporunun hazırlandığı, Mahkemece kök ve ek bilirkişi raporları esas alınarak dava konusu işlemin iptaline karar verildiği anlaşılmaktadır.
A) BİLİRKİŞİ RAPORUNUN İNCELENMESİ
Jeoloji Mühendisi tarafından; dava konusu projeyle ilgili hazırlanan proje tanıtım dosyasında kapsamlı jeolojik ve hidrojeolojik değerlendirmelerin yer aldığı, proje alanında yer alan jeolojik birimlerin, genel jeolojik ve alanın depremselliği, yeraltı suyu, yüzey suyu, doğal afet durumları vb. konular değerlendirilerek söz konusu etkinliğin jeolojik ve hidrojeolojik açıdan çevreye etkilerinin irdelendiği, jeolojik-hidrojeolojik değerlendirmelerin yeterli düzeyde bilimsel ve saha gerçekleriyle uyumlu olduğu, faaliyetin olası çevresel etkilerinin incelendiği, gerekli önlemler ile taahhütlerin belirtildiği, dava konusu işlemin jeoloji mühendisliği yönünden uygun olduğu yolunda kanaat bildirildiği; İnşaat Mühendisi tarafından, dip tarama işleminin nasıl yapılacağının ve çıkacak olan malzemenin nasıl bertaraf edileceğinin proje tanıtım dosyasında belirtildiği, dava konusu işlemin İnşaat Mühendisliği yönünden uygun olduğu yolunda kanaat bildirildiği, Deniz İşletme Ulaştırma Mühendisi tarafından, bilirkişi kök raporunda; inşa süreci hakkında detaylı bilgi sunulmuş olmasına rağmen, işletme süreci ile ilgili önemli bilgilerin eksik olduğu, örneğin, proje kapsamında hedeflenen en büyük yatın boyunun ve draftının net olarak belirtilmediği, buna bağlı olarak, liman derinliğine ve dip tarama faaliyetlerine dair çelişkili bilgiler bulunduğu, dip taramanın çevresel etkilerinin yeterince ele alınmadığı ve gerekli planlamaların yapılmadığı, detaylı incelemelerle raporun genişletilmesi, tarama faaliyetleri sonrası oluşacak yeni deniz derinliklerine göre bir seyir haritası çizilmesi gerektiği, ilgili kurumlar tarafından yalnızca çevresel etkilerin değil, aynı zamanda yaklaşım rotaları ve bölgenin seyir emniyeti gibi unsurların da incelenmesi gerektiği, dava konusu işlemin belirtilen nedenlerle uygun olmadığı yolunda tespit ve kanaate yer verildiği, bilirkişi ek raporunda; "..." projesine ilişkin ÇED raporunda herhangi bir dip tarama faaliyetinin planlanmadığının ifade edilmesinin tutarsızlık olduğu, konunun çevre açısından değerlendirilmesinin deniz işletme ulaştırma mühendisi bilirkişinin uzmanlık alanının dışında olduğu, hizmet verilmesi planlanan yatların su çekimlerinin (draftları) projede yer almadığı, çekek yeri ve bağlama yeri planlamasının sadece yatların büyüklüklerine göre yapıldıkları için ihtiyaç duyabilecekleri su çekiminin belirsiz ve eksik kaldığı, hedeflenen yatların büyüklükleri ve su çekimleri detaylı bir şekilde incelendiği takdirde tarama planının da revize edilmesinin mümkün olabileceği, bu kapsamda yapılacak detaylı bir planlamanın, yalnızca projenin teknik uygunluğunu artırmakla kalmayacağı, aynı zamanda uzun vadede işletmenin iktisadi başarısını olumlu yönde etkileyebileceği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, Biyolog tarafından, bilirkişi kök raporunda; dip taramasının sulak alana olan etkisinin daha net olarak ortaya konulması gerektiği, proje tanıtım dosyasının flora ve fauna bakımından önemli veriler içermekle birlikte eksiklikler barındırdığı, bitkilerin üreme döngülerinde önemli yer alan kelebek ve arı gibi polinatör böceklerin (tozlayıcılar) proje tanıtım dosyasında yer almadığı, proje tanıtım dosyasının alanın biyolojik çeşitliliğini yeterince ortaya koymadığı, bundan dolayı dosyada verilen koruma yöntemlerinin de eksik kalacağı veya yeterince etkili olamayacağı, yat limani ve çekek yeri projesi ile dip tarama projesinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği, Güllük Deltası Tabiat Parkı’nda doğal yapının bozulmasına yol açabilecek dava konusu işlemin biyoloji disiplini yönünden uygun olmadığı yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, bilirkişi ek raporunda; proje tanıtım dosyasında yer verilen tür listesinde omurgasız hayvanlara yer verilmediği hususuna önceki bilirkişi raporlarında da yer verildiği, Güllük Deltasına yapılacak ekosistem dışı bir etkinin buradaki dinamik yapının ve doğal dengenin bozulmasına neden olacağı, dava konusu proje ile birlikte kıyıda bir yapılaşmanın kaçınılmaz göründüğü, bunun yanı sıra mevcut sulak alanın bir kısmının taranarak çekek yerine dönüştürülecek olmasının canlıların yaşadığı habitatların daralmasına, bozulmasına ve nihayetinde yok olmasına neden olacağı, bu durumun, sulak alanda yaşayan kuşları bilhassa alana özgü önemli kuş türlerinden biri olan flamingoları etkileyeceği, flamingoların, habitatlarının daralması veya bozulması sonucunda uygun beslenme, barınma ve üreme alanı bulamayacakları ve alandan uzaklaşacakları, dip tarama ve dolgu işlemleri gibi faaliyetlerin hem yaşam alanlarının derinleştirilmesine hem de flamingoların beslendiği omurgasız hayvanların yok olmasına neden olacağı yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, Hidrobiyolog ve Su Ürünleri Mühendisi tarafından (aynı başlık altında değerlendirmede bulunmuşlardır), bilirkişi kök raporunda; proje tanıtım dosyasının içinde yer alan ekolojik değerlendirme raporu kapsamında bölgedeki biyolojik incelemeler için seçilen 2 istasyonun yat limanın yapılacağı bölgeden seçildiği, çekek bölgesinden inceleme istasyonu belirlenmediği, 2 inceleme alanında yapılan değerlendirmelerin tüm proje sahası için yeterli olmadığı, burada yapılacak taramanın sulak alana olan etkisinin daha net olarak ortaya konulması gerektiği, ÇED raporu kapsamındaki Ekolojik Değerlendirme Raporunda, Posidonia Oceanica türünün varlığına ilişkin farklı ifadeler kullanıldığı, dolayısıyla anılan raporun türün bölgedeki varlığını net olarak ortaya koyamadığı, taramanın yapılacağı bölge sınırları içinde varlığı net olarak belirtilmeyen bu koruma altındaki canlının, tarama sırasında oluşacak olumsuzluklardan nasıl etkileneceğinin ve ne gibi önlemler alınacağının bu tür özelinde ayrıntılı olarak değerlendirilmediği, yat limanı projesi kapsamında yapılacak olan dip tarama projesinin Hidrobiyoloji açısında detaylı bir şekilde değerlendirildiği bir ÇED raporunun hazırlanması gerektiği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, bilirkişi ek raporunda; dip tarama çalışmalarının Cymodoccea nodosa ve Posidonia oceanica türleri üzerindeki etkileri ve yasaklanma gerekliliği başlığı altında bir takım genel değerlendirmelere yer verilerek bu türlerin bulunduğu yerlerde dip tarama faaliyetinin yasaklanması gerekliliğinden bahsedildiği, Çevre Mühendisi tarafından; bilirkişi kök raporunda proje tanıtım dosyasında teknolojik açıdan birden fazla tarama yönteminden (kapmalı, kovalı ekskavatör) söz edildiği, ancak bu alternatiflerin çevresel etkiler açısından karşılaştırılmadığı ve hangisinin çevreye daha az zarar vereceğinin detaylandırılmadığı, proje tanıtım dosyasında su kalitesinin kontrolü için uygulanacak yöntemlerin açıkça belirtilmediği ve bir sürekli izleme planından bahsedilmediği, Yat Limanı ve Çekek Yeri projesinin bir parçası olan dip tarama projesinin de ÇED raporu kapsamına dahil edilmesi gerektiği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, bilirkişi ek raporunda; proje tanıtım dosyasında önerilen önlemler, genel hatlarıyla etkilerin azaltılmasına yönelik makul yaklaşımlar içerse de önlemlerin uygulanabilirliği ve yeterliliği konusunda detaylı bir eylem planının eksik olduğu, izleme süreçlerinin ve bölgeye özgü ekosistem koruma tedbirlerinin daha kapsamlı şekilde ele alınması gerektiği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, Meteoroloji Mühendisi tarafından; bilirkişi kök raporunda, en yakında bulunan Bodrum-Milas Havaalanı Meteoroloji İstasyonu verileri yerine Muğla Meteoroloji İstasyonu verilerinin, proje yeri rakımına taşınmadan kullanılmasının ciddi riskleri de beraberinde getireceği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, bilirkişi ek raporunda; mekânsal temsiliyet ve güvenilirlik açısından; söz konusu projeye en yakın meteoroloji istasyon verilerinin kullanılmasının veya yoksa bu kriterleri sağlayan istasyonun verilerinin proje koduna indirgenmesinin esas olduğu, Ziraat Mühendisi tarafından; tamamı ile deniz alanı içinde yürütülen projenin kara bölümündeki tarım alanlarına bir etkisinin olmayacağı, davaya konu olan dip tarama projesinin yat limanı projesi için yapıldığı düşünüldüğünde yat limanı ve çekek yeri projesi ile dip tarama projesinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği, dava konusu işlemin ziraat mühendisliği yönünden uygun olmadığı kanaatine yer verildiği; İdare Mahkemesince, dava konusu işlemin uygun olmadığı yolunda bildirilen kanaatlerin dava dosyasındaki bilgi ve belgeler ile birlikte değerlendirilmek dava konusu işlemin iptaline karar verildiği görülmektedir.
B) BİLİRKİŞİ TESPİTLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Bilirkişi raporunun, dava konusu işlemin hukuka uygun olmadığı yönünde kanaat içeren kısımları dosya kapsamıyla bir arada değerlendirildiğinde;
Deniz İşletme Ulaştırma Mühendisliği disiplini yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişi tarafından, inşa süreci hakkında detaylı bilgi sunulmuş olduğu, çekek yeri ve bağlama yeri planlamasının sadece yatların büyüklüklerine göre yapıldığı, yatların büyüklükleri ve su çekimleri detaylı bir şekilde incelendiği takdirde tarama planının da revize edilmesinin mümkün olabileceği, bu kapsamda yapılacak detaylı bir planlamanın, yalnızca projenin teknik uygunluğunu artırmakla kalmayacağı, aynı zamanda uzun vadede işletmenin iktisadi başarısını olumlu yönde etkileyebileceği kanaati bildirilmiş ise de, dip tarama projesinin ilişkin olduğu yat limanı ve çekek yeri projesine ilişkin ÇED olumlu kararının iptali istemiyle açılan ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada Mahkemece yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporunda deniz işletme ulaştırma mühendisi bilirkişi tarafından, proje kapsamında alınan seyir emniyeti ve deniz güvenliği tedbirlerinin genel anlamda uygun bulunduğu belirtilerek esasen kendi uzmanlık alanına ilişkin olarak projenin tasarımı, öngörülen önlemler ve verilen taahhütlerin yeterli olduğu yönünde kanaat bildirildiği, yat limanı ve çekek yeri projesine ilişkin ÇED raporunda gerçekleştirilmesi planlanan tesiste, ortalama boyu 15 metre olan 410 yat ile ortalama boyu 35 metre olan 90 yata hizmet verilmesinin planlandığının belirtildiği, projenin gerçekleştirilmesi planlanan denizel alana ilişkin batimetri haritasının sunulduğu görülmektedir.
Bilirkişi tarafından, alana ilişkin batimetri haritası, hizmet verilecek yatların büyüklükleri dikkate alınarak dip taraması projesinin yat limanı kapsamında gerçekleştirilmesi planlanan hizmetin sunulmasına uygun deniz dibi derinliğini sağlamaktan uzak olduğu yolunda teknik bir hesaplamaya dayalı değerlendirmenin yapılmadığı, tavsiye niteliğinde değerlendirmelerde bulunulduğu anlaşılmış olup bilirkişinin söz konusu kanaatinin bu haliyle proje tanıtım dosyasını kusurlandırmayacağı sonucuna varılmıştır.
Biyoloji disiplini yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişi tarafından özellikle dip tarama projesinin sulak alana olumsuz etkilerinin etkisinin olabileceği yönünde değerlendirmelerde bulunulmuş ise de proje tanıtım dosyasının incelenmesinden, ... projesi kapsamında limanda hizmet sunulması planlanan yatların yanaşma kapasitesine bağlı olarak, limana yanaşacak yatların draft derinliğinin sağlanabilmesi amacıyla rıhtım önlerinde deniz dibinde dip tarama işlemi gerçekleştirilmesinin planlandığı görülmekte olup dip tarama işleminin gerçekleştirilmesi planlanan kısmın projenin yat limanı tarafındaki rıhtım alanları olduğu anlaşılmaktadır.
Yat limanı ve çekek yeri projesinin sulak alana komşu kısmında da dip tarama işlemi gerçekleştirileceğine dair bir tespit barındırmayan bilirkişi kanaatine itibar edilmemiştir.
Hidrobiyoloji ve Su Ürünleri Mühendisliği disiplinleri yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişiler tarafından, ekolojik değerlendirme raporu kapsamında bölgedeki biyolojik incelemeler için seçilen 2 istasyonun yat limanın yapılacağı bölgeden seçildiği, çekek bölgesinden inceleme istasyonu belirlenmediği, 2 inceleme alanında yapılan değerlendirmelerin tüm proje sahası için yeterli olmadığı, Posidonia Oceanica türünün taramanın yapılacağı bölge sınırları içinde varlığının net olarak ortaya konulamadığı, anılan türün tarama sırasında oluşacak olumsuzluklardan nasıl etkileneceğinin ve ne gibi önlemler alınacağının bu tür özelinde ayrıntılı olarak değerlendirilmediği belirtilmiştir.
Dava konusu dip tarama projesinin, ... projesi kapsamında yat limanı yapılması planlanan rıhtım önlerinde deniz dibinde dip tarama işlemi gerçekleştirilmesine ilişkin olduğu, bilirkişinin değerlendirmesinin esasen ... projesinin ÇED raporuna ilişkin olduğu, öte yandan bakılan dava konusu projeye ilişkin proje tanıtım dosyasında Posidonia oceanica türünün Yakamoz Yat Limanı ÇED sahası sınırlarında ya da yakın çevresinde hiç gözlenmediğinin belirtildiği, bilirkişi tarafından bu kısmın dip yapısında deniz çayırı (Posidonia oceanica) popülasyonunun bulunduğuna dair bir tespitin de sunulmadığı görülmekte olup bilirkişi kanaatine itibar edilmemiştir.
Çevre Mühendisliği disiplini yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişi tarafından, proje tanıtım dosyasında önerilen önlemlerin, genel hatlarıyla etkilerin azaltılmasına yönelik makul yaklaşımlar içerdiği belirtilmekle birlikte tarama yöntemine ilişkin alternatiflerin çevresel etkiler açısından karşılaştırılmadığı, su kalitesinin kontrolü için uygulanacak yöntemlerin açıkça belirtilmediği ve bir sürekli izleme planından bahsedilmediği, Yat Limanı ve Çekek Yeri projesinin bir parçası olan dip tarama projesinin de ÇED raporu kapsamına dahil edilmesi gerektiği yönünde tespit ve kanaate yer verildiği görülmektedir.
Proje tanıtım dosyasında, dökü izni alınabilmesi için tarama sonucunda çıkacak olan malzemenin gerekli analizleri ve değerlendirilme yöntemleri belirlendikten sonra hazırlanacak olan Dip Tarama Çevresel Yönetim Planı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına başvurularak Uygunluk Yazısı alındıktan sonra tarama projesi hazırlanacağı, hazırlanan tarama projesi ile birlikte Ulaştırma ve Altyapı III. Bölge Müdürlüğüne başvuru yapılacağı, Bölge Müdürlüğünden alınacak olan tarama ön izni ile birlikte bağlı bulunulan liman başkanlığına başvuru yapılacağı, tarama izninin alınmasının akabinde tarama faaliyetine başlanılmasının planlandığı, proje sahibi tarafından belirlenen tarama alanı için kullanılacak makine ekipmanlar tespit edilerek ekipmanların temini ve işin yürütümü konusunda tarama yetki belgesi bulunan kurum/kuruluş ile anlaşılacağı, tarama faaliyetinde, alandaki malzemenin kovalı, kapmalı veya ekskavatör tipi tarama dubaları ile yapılacağı ve dökü gemisine (barge) boşaltılarak döküm alanına taşınacağı ve dökü gemisinin kapaklı olan su altındaki bölümünün kapaklarının açılması ile malzemenin, Dip Taraması ve Boşaltım Faaliyetleri Uygulama ve Yetki Devri Genelgesi (2020/4) ile belirlenen alanlardan olan Güllük Dökü alanına nakledilerek, dubanın su altındaki kapaklı bölümünün açılması sonucu boşaltacağı, işin takibi için belirli aralıklarla batimetrik ölçüm yapan cihazlar ile kontrollerin yapılacağı, bu cihazlar ile tarama alanının doğruluğunun ve tarama derinliklerinin izleneceği, tarama alanında planlanan derinlikler sağlandığında, tarama faaliyetinin sonlandıracağı hususlarına yer verildiği görülmüş olup, bilirkişi kanaatinin proje tanıtım dosyasını kusurlandırmayacağı sonucuna varılmıştır.
Meteoroloji Mühendisliği disiplini yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişi tarafından, en yakında bulunan Bodrum-Milas Havaalanı Meteoroloji İstasyonu verileri yerine Muğla Meteoroloji İstasyonu verilerinin, hiçbir indirgeme dahi yapılmadan, proje yeri rakımına taşınmadan kullanılması ciddi riskleri de beraberinde getireceği belirtilmiş ise de, dava konusu projenin, yat limanı ve çekek yeri projesi kapsamında hizmet verilecek yatların yat limanına yaklaşmalarına uygun deniz dibi derinliğinin sağlanması amacıyla deniz dibinde dip taraması gerçekleştirilmesinden ibaret olduğu, Muğla Meteoroloji İstasyonu verilerinin kullanılmış olmasının dip tarama faaliyeti üzerinde yaratması muhtemel ciddi risklerin neler olduğunun bilirkişi tarafından ortaya konulmamış olduğu, bilirkişi kanaatinin somut herhangi bir dayanağının ortaya konulmadığı anlaşılmakta olup bilirkişi kanaatine itibar edilmemiştir.
Ziraat Mühendisliği disiplini yönünden yapılan tespitlere ilişkin olarak; bilirkişi tarafından, tamamı ile deniz alanı içinde yürütülen projenin kara bölümündeki tarım alanlarına bir etkisinin olmayacağı belirtildikten sonra davaya konu olan dip tarama projesinin yat limanı projesi için yapıldığı düşünüldüğünde yat limanı ve çekek yeri projesi ile dip tarama projesinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği yönünde kanaat bildirilmiş ise de bilirkişinin, dip tarama projesinin ilişkin olduğu yat limanı ve çekek yeri projesine ilişkin ÇED olumlu kararının iptali istemiyle açılan ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada Mahkemece yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporunda ziraat mühendisi tarafından proje alanının sığ toprak yapısında ve kayalık taşlık alanlardan oluştuğunun, toprağın işlemeli tarıma uygun olmadığının, proje alanının küçük bir koy yapısında ve yerleşim alanlarına uzak bir konumda olduğunun bildirildiği görülmekte olup bilirkişi kanaatinin proje tanıtım dosyasını kusurlandırmayacağı sonucuna varılmıştır.
Sonuç olarak; bilirkişi raporunda olumsuz yönde kanaat bildiren bilirkişilerin görüşleri, yukarıda belirtilen nedenlerle kabul edilmemiştir.
Bu itibarla, dava konusu işlemde hukuka aykırılık, işlemin iptaline ilişkin temyize konu İdare Mahkemesi kararında ise hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. 2577 sayılı Kanunun 49. maddesine uygun bulunan davalı idarenin temyiz isteminin kabulüne,
2. Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının Üye ... ile Üye ...'ın karşı oyları ve oyçokluğuyla BOZULMASINA, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20/A-2(i) maddesi uyarınca DAVANIN REDDİNE,
3. Davacılar tarafından yapılan ...-TL yargılama giderinin davacılar üzerinde bırakılmasına,
4. Hazineden karşılanan ...-TL keşif harcı, keşif yol ücreti ile bilirkişi ücretinin davacılardan tahsili için Mahkeme tarafından ilgili tahsil dairesine müzekkere yazılmasına,
5. Davalı idare tarafından yapılan ...-TL yargılama giderinin ve hüküm tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı yargılama için belirlenen ...-TL vekalet ücretinin davacılardan alınarak davalı idareye verilmesine;
6. Varsa posta gideri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra taraflara iadesine,
7. Dosyanın anılan Mahkemeye gönderilmesine,
8. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 14/10/2025 tarihinde karar verildi.
(X) KARŞI OY :
Temyiz dilekçesinde öne sürülen hususlar, temyize konu mahkeme kararının bozulmasını sağlayacak nitelikte bulunmadığından temyiz isteminin reddi gerektiği görüşüyle Dairemiz kararına katılmıyoruz.
karar