T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2024/1155
Karar No : 2025/2064
TEMYİZ EDEN TARAFLAR : 1) (DAVALI) ... Belediye Başkanlığı
VEKİLİ: Av. ...
2)MÜDAHİL (DAVALI YANINDA): ... Tarım Ürünleri Sanayi Ticaret Limited Şirketi
VEKİLİ: Av....
KARŞI TARAF (DAVACI) : ...
VEKİLİ : Av. ...
İSTEMİN KONUSU : ... Bölge İdare Mahkemesi ...İdare Dava Dairesinin ...tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Davacı tarafından, Aydın ili, Söke ilçesi, ... mahallesi, ... ada, ...parsel sayılı tarla vasıflı taşınmaz üzerinde kurulan, ... Tarım Ürünleri Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi adına düzenlenen... tarihli ve ... sayılı çırçır fabrikası faaliyet konulu iş yeri açma ve çalışma ruhsatının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti:...İdare Mahkemesince verilen... tarih ve E:..., K:...sayılı kararda; çırçır fabrikasının yer aldığı taşınmazın 5403 sayılı Yasa kapsamında tarla vasfında olduğu, Aydın Ovası Büyük Ova Koruma Alanı kapsamında yer aldığı, fabrikanın 5403 sayılı Kanun çerçevesinde tarımsal maksatlı yapı olarak değerlendirilmesine olanak bulunmadığı, bu çerçevede öncelikle anılan taşınmazın 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 13. maddesi çerçevesinde tarımsal maksat dışında kullanımı hususunda izin alındıktan sonra İşyeri Açma ve Çalıştırma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik hükümleri çerçevesinde öngörülen diğer koşulların da sağlanması halinde işyeri açma ve çalışma ruhsatı düzenlenmesi gerekirken, dava konusu işlem tarihi itibarıyla 5403 sayılı Kanuna uygun biçimde tarım dışı amaca tahsis edilmiş bulunmayan taşınmazda mevcut tarımsal maksatlı yapıların çırçır fabrikası olarak işletilmesine ilişkin dava konusu işyeri açma ve çalışma ruhsatında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Belirtilen gerekçelerle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: Bölge İdare Mahkemesince; istinaf başvurusuna konu İdare Mahkemesi kararının usul ve hukuka uygun olduğu, davalı ve davalı yanında müdahil tarafından ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI: Davalı idare tarafından, iptali istenilen işyeri açma ve çalışma ruhsatının veriliş tarihi itibariyle davacının durumdan haberdar olmasına rağmen çok sonra dava açıldığı, tarım dışı kullanıma ilişkin izin verildiği ve sürenin 2023 yılında iki yıl daha uzatıldığı ileri sürülmektedir.
Davalı yanında müdahil tarafından, arazinin mutlak tarım arazisi niteliğinde olmadığı, bu konuda keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması gerektiği, kazanılmış hakkı olduğu ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Cevap verilmemiştir.
TETKİK HÂKİMİ :...
DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
3572 sayılı İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne Dair Kanun'un, 4. maddesinde; "3 üncü maddede belirtilen merciler, iznin verilmesi için yapılacak beyan ve incelemelerde aşağıda öngörülen genel kriterlere göre düzenlenecek yönetmeliği esas alırlar. a) İnsan sağlığına zarar vermemek, b) Çevre kirliliğine yol açmamak, c) Yangın, patlama, genel güvenlik, iş güvenliği, işçi sağlığı, trafik ve karayolları, imar, kat mülkiyeti ve doğanın korunması ile ilgili düzenlemelere aykırı davranmamak."; 5. maddesinde; "İşyeri veya işletme açmak isteyen; işin özelliğine göre 4 üncü maddede belirtilen yönetmelikte öngörülen kriterlere uygun olarak işyerini düzenledikten sonra başvuru formunu doldurarak 3 üncü maddede belirtilen mercie ibraz ederler. Bu başvurunun yönetmelikte öngörülen kriterlere uygun olarak doldurulduğunun tespiti halinde, başkaca bir işleme gerek kalmaksızın işyeri açma ve çalışma ruhsatı düzenlenerek ilgiliye verilir. İlgili, bu belgeye dayanarak işyeri açabilir. Beyana göre tanzim edilen ruhsat müktesep hak doğurmaz. (...)" düzenlemelerine yer verilmiştir.
10/08/2005 tarih ve 25902 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin, "İkinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhî müesseseler" başlıklı 23. maddesinde; "İkinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhî müessese açmak isteyen gerçek ve tüzel kişiler; işin özelliğine göre bu maddenin ikinci fıkrasında belirtilen kriterlere uygun olarak işyerini düzenledikten sonra bu Yönetmeliğin eki Örnek 2’de yer alan başvuru formunu doldurarak yetkili idareye ibraz eder. Yetkili idareler, ikinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhî müesseseler için yapılacak beyan ve incelemelerde; insan sağlığına zarar verilmemesi, çevre kirliliğine yol açılmaması, yangın, patlama, genel güvenlik, iş güvenliği, işçi sağlığı, trafik ve karayolları, imar, kat mülkiyeti ve doğanın korunması ile ilgili düzenlemeleri esas alır. Başvurunun öngörülen kriterlere uygun olarak doldurulduğunun tespiti halinde, başkaca bir işleme gerek kalmaksızın işyeri açma ve çalışma ruhsatı beş gün içinde düzenlenerek ilgiliye verilir. İlgili, bu belgeye dayanarak işyeri açabilir.(...)" hükmü yer almıştır.
5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 1. maddesinde bu Kanun'un amacı; "Toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usûl ve esasları belirlemek" şeklinde belirtildikten sonra tanımlar başlıklı 3. maddesinin (d), (e), (f) ve (i) bentlerinde sırasıyla Tarım Arazisi: "Toprak, topografya ve iklimsel özellikleri tarımsal üretim için uygun olup, hâlihazırda tarımsal üretim yapılan veya yapılmaya uygun olan veya imar, ihya, ıslah edilerek tarımsal üretim yapılmaya uygun hale dönüştürülebilen araziler", Mutlak Tarım Arazisi: "Bitkisel üretimde; toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin kombinasyonu yöre ortalamasında ürün alınabilmesi için sınırlayıcı olmayan, topografik sınırlamaları yok veya çok az olan; ülkesel, bölgesel veya yerel önemi bulunan, hâlihazır tarımsal üretimde kullanılan veya bu amaçla kullanıma elverişli olan araziler", 3/(ğ) maddesine göre, Marjinal tarım arazisi: Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri ve dikili tarım arazileri dışında kalan, toprak ve topografik sınırlamalar nedeniyle üzerinde sadece geleneksel toprak işlemeli tarımın yapıldığı araziler" olarak tanımlanmıştır. Aynı Kanun'un 12. maddesinde; "Toprağın bulunduğu yerde, doğal fonksiyonlarını sürdürebilmesinin sağlanması amacıyla korunması esastır." denilerek genel bir kural oluşturulduktan sonra, bu kuralın istisnası olan "Tarım Arazilerinin Amaç Dışı Kullanımı" başlıklı 13. maddesinde; "Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak, alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla;
a) Savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar,
b) Doğal afet sonrası ortaya çıkan geçici yerleşim yeri ihtiyacı,
c) Petrol ve doğal gaz arama ve işletme faaliyetleri,
ç) İlgili bakanlık tarafından kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri,
d) Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar,
e) Kamu yararı gözetilerek yol altyapı ve üstyapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar,
f) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine 20/2/2001 tarihli ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımı ile ilgili yatırımları,
g) Jeotermal kaynaklı teknolojik sera yatırımları,
İçin bu arazilerin amaç dışı kullanım taleplerine, toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık tarafından izin verilebilir. Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.
Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazileri; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir(...) hükmü yer almıştır.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Dosyanın incelenmesinden, davacının Aydın ili Söke ilçesinde tarımsal üretim ve ticareti ile iştigal ettiği, kendisine ait ruhsatlı çırçır işletmesinin bulunduğu, aynı bölgede müdahil tarafından işletilen çırçır fabrikasının işletme izni ve iş yeri açma ve çalışma ruhsatı olmaksızın faaliyet gösterdiği gerekçesiyle ilgili kurumlara şikayetlerde bulunduğu, bu kapsamda Söke Belediyesine yaptığı başvurunun, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu uyarınca işletme iznini ile iş yeri açma ve çalışma ruhsatının verildiği belirtilerek reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle bakılan davanın açıldığı anlaşılmıştır.
Uyuşmazlıkta, aynı taşınmazla ilgili olarak davacı tarafından, imar planı yapılması ve tarım dışı kullanım izni verilmesine ilişkin Aydın Toprak Koruma Kurulunun... tarih ve... sayılı kararı ile bu karara istinaden Tarım ve Orman Bakanlığının... tarih ve ... sayılı makam Oluru ve Aydın Valiliği İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün ... tarih ve... sayılı kararlarının iptali istemiyle açılan davada ... İdare Mahkemesinin ...tarihli E...,K:... sayılı kararında; yapılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucu düzenlenen bilirkişi raporunda, arazinin tarımsal değerinin düşük olduğu ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun taşınmazın marjinal tarım arazisi niteliğinde olduğu, bu tür arazilerin toprak kalitesinin düşük olması, sık sık kuraklık veya aşırı yağış gibi zorlu iklim koşullarına sahip olması, yetersiz drenaj ya da erozyon gibi çevresel faktörler nedeniyle tarımsal faaliyetler için ideal olmayan koşulları barındırdığı gibi değerlendirmelere yer verildiği, dava konusu taşınmazın bulunduğu Söke Ovasında dava konusu çırçır tesisini kurmak için alternatif alan bulunmadığı, davalı idarece dava konusu tarım arazisinin amaç dışı kullanımının sosyal ve ekonomik açıdan daha fazla kamusal yarar sağlayacağı, yapılacak tesis ile insan, toplum ve çevre ilişkilerinde dengenin bozulmayacağı, ekonomik, ekolojik ve toplumsal kayıplar bakımından toplum aleyhine sonuçlar doğmayacağı, aksine yapılacak tesisin tarımsal faaliyeti destekleyeceği hususlarının sebepleriyle birlikte ortaya konulduğu, kamu yararı şartını taşıdığı anlaşılan dava konusu işlemlerde hukuka ve mevzuata aykırılık bulunmadığı gerekçesiyle açılan davanın reddine karar verildiği görülmüştür.
Bu durumda dava konusu taşınmaz için imar planı yapılması ve tarım dışı kullanım izni verilmesine ilişkin Aydın Toprak Koruma Kurulunun... tarih ve... sayılı kararı ile bu karara istinaden Tarım ve Orman Bakanlığının ...arih ve... sayılı makam Oluru'nun iptali için açılan davanın reddedildiği, İdare Dava Dairesince istinaf başvurusunun da reddine karar verildiği, tarım dışı kullanım süresinin sona ermesi üzerine Aydın Valiliği İl Tarım Müdürlüğünce 12/05/2023 tarihinden itibaren sürenin iki yıl daha uzatıldığı, davacının iddiaları dışında müdahile ait iş yeri açma ve çalışma ruhsatının iptalini gerektiren herhangi bir hukuki bir nedenin de ortaya konulmadığı hususları dikkate alındığında, dava konusu işlemde hukuka aykırılık görülmediğinden, dava konusu işlemin iptali yönündeki ... İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf isteminin reddine ilişkin temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Temyiz isteminin kabulüne,
2. Temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdare Dava Dairesinin ... tarih ve E:..., K:...sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın İdare Dava Dairesine gönderilmesine, 27/03/2025 tarihinde oyçokluğuyla kesin olarak karar verildi.
(X) KARŞI OY :
Temyiz isteminin reddi ile usul ve yasaya uygun olan temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdare Dava Dairesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının onanması gerektiği oyuyla Dairemizin bozma kararına katılmıyoruz.