T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2024/4097
Karar No : 2025/2828
TEMYİZ EDEN (DAVACI) : ...
VEKİLİ : Av. ...
KARŞI TARAF (DAVALI) : ... Valiliği
VEKİLİ : Av. ...
MÜDAHİL (DAVALI YANINDA) : ... Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi
VEKİLLERİ : Av. ...
İSTEMİN KONUSU : ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Giresun İli, Doğankent İlçesi, ... Köyü, ... Mevkii, ... ada, ... parsel ve ... ada, ... parsel sayılı taşınmazlarda gerçekleştirilmesi planlanan “... ve ... Ruhsat Numaralı IV.Grup Kurşun-Çinko- Bakır Ocağı Patlatma Dizaynı Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma Eleme Tesisi Revize” projesine ilişkin olarak Giresun Valiliği tarafından verilen ... tarih ve ... sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; Mahkemece yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporu ile dosyada yer alan bilgi ve belgelerin birlikte değerlendirilmesinden, proje sahasının aktif heyelan alanları içerisinde yer almadığı, heyelan alanının iyileştirilmesine yönelik gerekli olan çalışmaların ve alınacak önlemlerin bilimsel ve teknik açıdan yeterli olduğu, proje tanıtım dosyasında ağır taşıt trafiği yüzdesi hesaplamalarında kullanılan Karayolları Trafik Hacim haritasının uygun olarak seçildiği, hesaplamaların doğru olduğu, projeden kaynaklanacak trafik artışının tüm araçların aynı anda trafikte olma ihtimalinin düşük olduğu düşünüldüğünde kabul edilebilir seviyede olduğu, proje sahasına ulaşım için belirtilen güzergâhın köy yerleşim yeri içerisinden geçmemesinin uygun olduğu, güzergahın bir bölümünün ... ve ... köylerine giden ortak yol ile çakıştığı ancak bu yol güzergahı üzerindeki konut sayısı ve yoğunluğun az olması, proje kapsamında kullanılacak araç sayısının aynı anda trafikte olmasının mümkün olmadığı dikkate alındığında yol güzergahındaki çakışmanın proje tanıtım dosyasında verilen karayolu trafik güvenliği taahhütlerine uyulması halinde trafik güvenliği bakımından risk oluşturmayacağı, Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvancılık Kayıt Sisteminde yapılan incelemede ... Köyünde 53 adet büyükbaş ve 17 arılı kovan ve ... Köyünde 163 adet büyükbaş, 342 adet küçükbaş hayvan ve 349 adet arılı kovan bulunduğu, anılan tozlanma önlemlerinin uygulanması durumunda, proje sahasının çevresinde yer ... ve ... Köylerinde, arıcılık başta olmak üzere tarımsal (fındık-tarla-çayır tarımı) ve hayvansal faaliyetlerin sürdürülebilirliği yönünden, çevresel açıdan olumsuz etkilerinin kabul edilebilir sınırlarda olacağı, herhangi bir türün kaybına veya popülasyonunun ortadan kalkmasına neden olmasının beklenmediği, toz oluşumunu önlemek amacıyla kontrol tedbirlerinin uygulanması durumunda toz emisyonunun azalmasının sağlanarak yerleşim birimleri ve tarımsal alanlarda meydana gelebilecek olumsuz etkilerin kabul edilebilir sınır değerleri içerisinde kalacağı, ocakta meydana gelecek gürültüden dolayı; çalışanların sağlığını koruyabilmek, faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçlerin kullanılmasının sağlanması ile dava konusu faaliyetin çevresel etkilerinin çalışanlar ve yakın yerleşim yerlerinde yaşayanlar (o mesafelere kadar sönümleneceğinden) için kabul edilebilir sınırlarda olacağı, proje kapsamında olası aşırı yağışlarda oluşabilecek çevre yüzey ve taşkın sularına karşı tüm tedbirlerin faaliyet sahibi tarafından alınacağı, yer altı ocaklarının işletilmesi esnasında yeraltı sularına rastlanılabildiği, bu nedenle drenaj ve çökeltim havuzları inşa edildiği, dava konusu proje kapsamında da yeraltı suyu tahliyesi için ocak içinde tavan ve taban yolunu birleştiren kısımda drenaj havuzu oluşturulacağı, galeri içinde açılan drenaj kanalı ile oluşan eğimle toplanan suyun buradan kademeli pompa ile galeri dışına yapılan dinlendirme havuzlarına nakledileceği, çöktürme havuzunda birikecek ve dinlendirilecek drenaj sularının sonrasında tozumanın önlenmesi için nakliye yollarında kullanılacağı, proje kapsamında pasa depolama alanları, cevher stok alanı ve bitkisel toprak depolama alanları çevresinde drenaj kanalları (kuşaklama kanalları) oluşturularak yağış sularının bu alanlara girmesinin önleneceği, proje alanında bulunan ağaçların ilgili idareden izinsiz kesilmeyeceğinin taahhüt edildiği, üretim çalışmalarının tamamlanmasının ardından rehabilitasyon/restorasyon çalışmalarının gerçekleştirileceği, ormancılık açısından taahhütte bulunulan önlemlerin alınması, uygulanması ve kontrolü durumunda oluşabilecek olumsuzlukların geçici ve kabul edilebilir sınırlarda olacağı ve tesis çevresinde ekosistemin kendini yenileyeceğinin öngörüldüğü, taahhütlere uyulması halinde faaliyetin ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerine olumsuz etki/etkilerinin olmayacağı, proje tanıtım dosyasında bir rehabilitasyon projesi hazırlanacağının taahhüt edildiği, faaliyetin tarım arazileri, su kaynakları, orman alanları, yerleşim yerleri, duyarlı yöreler, çevredeki bitki örtüsü ve doğal yaşam açısından çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin ve yer tespitinin ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğu, dava konusu işlemin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Belirtilen gerekçelerle davanın reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Bilirkişilerin daha önce ... İdare Mahkemesinin E... sayılı dosyasında aynı projeyle ilgili verilmiş olan 2022 tarihli ÇED Gerekli Değildir Kararının iptali istemiyle açılan davada da görev yaptıkları ve görüşlerinin zaten belli olduğu, anılan dosyadaki bilirkişi raporunun bakılan dosyaya aynen sunulduğu, Mahkemece bu hususta yaptıkları itirazların dikkate alınmadığı, bu durumun adil yargılanma hakkının ihlali niteliğinde olduğu, 4 bilirkişinin ... Üniversitesinde akademisyen olduğu, anılan Üniversite le yatırımcı şirket arasında imzalanan protokolle, "madencilik alanında ihtisaslaştığı" ileri sürülen üniversitenin "akademik kadrosunun" da şirketin sağlayacağı finans ve lojistik destekle sürecin başarıyla yürütülmesi için görevli olduğunun vurgulandığı, bu nedenle bilirkişilerin bağımsız ve tarafsız bilirkişilik yapmalarının beklenemeyeceği, tarafsızlıgı konusunda davanın taraflarında hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak kişilerin bilirkişi olarak belirlenmesi gerektiği, nakliye yolu çevresinde tarım alanlarının bulunmadığı şeklindeki bilirkişi tespitinin gerçeği yansıtmadığı, nakliye yolunun etrafının tarım alanlarıyla çevrili olduğu, fındıkçılığın projeden etkilenen alanların ana geçim kaynağı olduğu, arı kovanı sayılarına ilişkin bilirkişi tespitinin de hatalı olduğu, arı kovanlarının proje sahasına olan mesafelerinin ve yerlerinin bilirkişi tarafından tespit edilmediği, Ziraat Mühendisinin tarafından proje sahasında orman bulunmadığı şeklindeki beyanının gerçeği yansıtmadığı, Ziraat Mühendisi bilirkişi ile Çevre Mühendisi bilirkişinin bilirkişiliklerinin Danıştay tarafından tarafsızlık ilkesine aykırı bulunduğu, keşif ve bilirkişi incelemesinin gece karanlıkta yapıldığı, bilirkişi raporunun proje tanıtım dosyasının aktarılmasından ibaret olduğu, proje tanıtım dosyasında verilen taahhütlerin muhtemel olumsuz çevresel etkilerin önlenmesi ya da en aza indirilmesi için yeterli olum olmadığının bilimsel verilere dayanılarak değerlendirilmediği, proje tanıtım dosyasında verilen taahhütlere rağmen uygulamada olumsuz çevresel etkilerin ortaya çıkmış durumda olduğu, ...Parkının faaliyetten olumsuz etkilenmiş olduğunun MAPEG raporuyla ortaya konulmuş olmasına rağmen bilirkişilerce anılan çayın faaliyetten etkilenmeyeceği yolunda görüş bildirildiği, gerçekleştirilmek istenilen projenin bir kapasite artışı projesi olduğu ancak salt olarak artış yapılan kısmın değil, artış yapılan kısım dahil tesisinin tamamının çevresel etkilerinin değerlendirilmesinin gerektiği, asit kaya drenajı hakkında bilirkişi raporunda yeterli bir değerlendirmenin yapılmadığı, kurşun, çinko ve bakır içeren cevherin taşınması sırasında oluşan tozda da bu ağır metaller bulunduğu, bilirkişi raporunda tozun içindeki ağır metallerin çevreye olumsuz etkisinin irdelenmediği, ... tarih ve ... sayılı çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) gerekli degildir kararının idare mahkemesi'nin e:... ve k:... sayılı kararıyla iptaline karar verilmesinin ardından çed raporu hazırlanması gerekirken tekrar proje tanıtım dosyası hazırlanarak ÇED Gerekli Değildir kararı verilmesinin hukuka aykırı olduğu, 2009/7 sayılı genelgenin sadece ÇED Olumlu kararı almış projeler için uygulanabileceği, ÇED Gerekli Değildir kararı alan projeler yönünden uygulanamayacağı, dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararı alınmadan önce ilgili kurumlardan yeniden görüş alınması gerekirken bunun yapılmadığı, proje sahasının tamamının orman alanında yer almasına rağmen proje tanıtım dosyasını hazırlayan çalışma grubu içinde Orman Mühendisinin yer almadığı, proje tanıtım dosyasında, proje sahasında kesilmesi öngörülen ağaç sayısının belirtilmediği, rehabilitasyon projesinin de yer almadığı, doğaya yeniden kazandırma planının olmadığı, sunulan ulaşım planı ve hesaplamaların kurum incelemesine dahi tabi tutulmadığı, sunulan trafik yönetim planının kim tarafından hazırlandığının belli olmadığı, atık barajının dolduğu, projenin floraya ve faunaya etkisinin somut gözlemlere ve saha çalışmalarına dayandırılmadığı, proje tanıtım dosyasının flora ve faunaya ilişkin kısımlarının yalnızca literatüre dayanılarak hazırlanmış olduğu, alanda bilimsel nitelikte ve kapsamlı bir flora ve fauna çalışmasının ve bu çalışmaya dayalı bir yaban hayatı etki analizinin yapılması gerektiği, herhangi bir yağış değerlendirmesi yapılmadan taahhütlerin verildiği, projenin su kaynakları üzerindeki etkilerinin bilirkişi raporunda değerlendirilmediği, bilirkişi raporunun çevre mühendisliği açısından değerlendirmeler kısmının roje tanıtım dosyasının aktarılmasından ibaret olduğu ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : 1-Davalı idare tarafından, cevap verilmemiştir.
2-Davalı Yanında Müdahil tarafından, temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmuştur.
TETKİK HÂKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Uyuşmazlığın çözümü amacıyla, dava dilekçesindeki iddialar ve proje alanının özellikleri dikkate alınmak suretiyle oluşturulacak yeni bir bilirkişi heyetiyle mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması ve bunun sonucunda düzenlenecek raporun incelenmesi suretiyle uyuşmazlığın esası hakkında yeniden karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle temyiz isteminin kabulü ile Mahkeme kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
İdare ve vergi mahkemelerinin nihai kararlarının temyizen bozulması, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.
Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.
KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1.Temyiz isteminin reddine,
2.Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının üyeler ... ve ...'ın karşı oyları ve oyçokluğuyla ONANMASINA,
3.Temyiz giderlerinin istemde bulunan üzerinde bırakılmasına,
4.Dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,
5.2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 05/05/2025 tarihinde karar verildi.
(X) KARŞI OY :
Dosyanın Dairemizin E:2023/11980 sayılı dosyası ile birlikte incelenmesinden, Giresun İli, Doğankent İlçesi, ... Köyü, ... Mevkiinde, ... Maden Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi" projesi ile ilgili olarak, Giresun Valiliği tarafından verilen ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle açılan davada, dava konusu işlemin iptali yolunda verilen ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyiz incelemesinin yapıldığı Dairemizin E.2023/11980 sayılı dosyasında, anılan Mahkeme kararının gerekçesi dikkate alınarak hazırlanan "IV.Grup Kurşun-Çinko-Bakır Ocağı Patlatma Revizyonu, Üretim Kapasite Artışı ve Kırma-Eleme Tesisi Revize" projesine ilişkin ... tarih ve ... sayılı yeni bir ''ÇED Gerekli Değildir" kararının (bakılmakta olan dosyada dava konusu işlem) tesis edildiğinin beyan edilmesi üzerine Dairemizin 30/11/2023 tarih ve E.2023/11980, K:2023/6681 sayılı kararıyla, aynı projeyle ilgili iki farklı ÇED Gerekli Değildir" kararının birlikte uygulanma olanağının bulunmadığı, davalı idarece, ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının zımni olarak geri alındığının kabulü gerektiği gerekçesiyle Mahkeme kararının bozulmasına ve karar verilmesine yer olmadığına karar verildiği, bakılan davanın revize projeye ilişkin ... tarih ve ... sayılı yeni ''ÇED Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle açıldığı anlaşılmaktadır.
Mahkemece hükme esas alınan bilirkişi raporu, proje tanıtım dosyası ve dava konusu işlemden önceki ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali yolunda verilen ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının birlikte değerlendirilmesinden,
... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında iki inşaat mühendisi, jeoloji mühendisi, orman mühendisi, maden mühendisi çevre mühendisi ve ziraat mühendisinden oluşan 7 kişilik bilirkişi heyeti tarafından hazırlanan kök ve ek bilirkişi raporlarında, projenin tarım arazileri, su kaynakları, orman alanları, yerleşim yerleri, duyarlı yöreler, çevredeki bitki örtüsü ve doğal yaşam üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin kabul edilebilir düzeyde olacağı ... tarihli, ... sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının teknik olarak yeterli ve uygun olduğu yönünde görüş bildirildiği, ancak anılan Mahkeme kararıyla proje tanıtım dosyası içerisinde nakliye yolu ile ilgili verilen taahhütlerin çeliştiği, proje tanıtım dosyasında bu hususta netlik bulunmadığı, alternatif yol yapılmaması halinde trafik güvenliği açısından risk oluşacağı gerekçeleriyle dava konusu işlemin iptaline karar verildiği, söz konusu iptal kararının gerekçesi dikkate alınmak suretiyle revize edilen proje tanıtım dosyasına dayanılarak iş bu dava konusu ... tarih ve ... sayılı yeni ''ÇED Gerekli Değildir" kararının tesis edildiği, Mahkemece, E:... sayılı dosyadaki bilirkişi heyetiyle aynı uzmanlık alanlarına sahip 7 kişilik bilirkişi heyetiyle keşif ve bilirkişi incelemesi yapıldığı, bilirkişi heyetinde bulunan 2 inşaat mühendisi, maden mühendisi, ziraat mühendisi ve çevre mühendisi olmak üzere 5 bilirkişinin Mahkemenin E:... sayılı dosyasındakilerle aynı bilirkişiler olduğu, bilirkişi kök ve ek raporlarında projenin tarım arazileri, su kaynakları, orman alanları, yerleşim yerleri, duyarlı yöreler, çevredeki bitki örtüsü ve doğal yaşam üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin kabul edilebilir düzeyde olacağı, ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararında belirtilen eksikliklerin ulaşım yolları ve rehabilitasyon projeleri ile giderildiği yönünde görüş bildirildiği, Mahkemece söz konusu bilirkişi raporları esas alınmak suretiyle temyize konu kararla davanın reddine karar verildiği görülmektedir.
Dava konusu işleme ilişkin proje tanıtım dosyasında; planlanan proje kapsamında; mevcut durumda üretim çalışmaları devam eden maden ocağının 45.000 ton/yıl olan kapasitesinin 912.000 ton/yıla çıkartılmasının, patlatma revizyonunun yapılmasının planlandığı, İR. ... ruhsat numaralı saha üzerinde firmaya ait Bakır-Kurşun-Çinko Madeni Zenginleştirme Tesisinin ve Mobil hazır beton tesisinin bulunduğu, planlanan artış ile mevcut durumda işletme izni olan ... ve ... ruhsat numaralı sahaların işletme izni alanında herhangi bir değişiklik yapılmayacağı, üretim kapasite artışının alanda eklenecek galeri ve patlatma dizaynında yapılan değişikliklerden kaynaklanacağı, yeraltı ocak alanlarından çıkacak olan cevherin kırılması için alana kırma eleme tesisinin kurulmasının planlandığı, “Tapu Kadastro ve Genel Müdürlüğü, Parsel Sorgulama Uygulaması” kaydına göre ÇED alanlarının, orman vasfında kaldığı belirtilmekte olup, proje sahasında mevcut Maden Zenginleştirme Tesisinin ve Mobil hazır beton tesisinin proje kapsamında değerlendirilmesi gerekirken bunun yapılmadığı, maden ocağının kapasitesinin yaklaşık 20 kat artmasını sağlayacak olan patlatma revizyonuna ilişkin yeterli değerlendirmenin proje tanıtım dosyasında yer almadığı ve bilirkişi raporunda da patlatma revizyonunun muhtemel çevresel etkilerinin değerlendirilmediği, gerçekleştirilmesi planlanan sahanın orman vasfında olduğu belirtilen projeye ilişkin proje tanıtım dosyasını hazırlayan çalışma grubu içinde orman mühendisinin bulunmadığı görülmektedir.
Diğer taraftan, hükme esas alınan bilirkişi raporunu hazırlayan bilirkişilerden 2 inşaat mühendisi, maden mühendisi ve jeoloji mühendisinin... Üniversitesinde akademisyeni oldukları ... Üniversitesi ile davalı yanında müdahil yatırımcı firma arasında hukuki ve ekonomik ilişkinin mevcut olması; çevre mühendisi ile ziraat mühendisinin ise kamu görevlisi olmaları nedeniyle anılan bilirkişilerin tarafsız olamayacaklarının davacı tarafından ileri sürüldüğü görülmekte olup, bilirkişilerin tarafsızlığı konusunda davanın taraflarında kuşkuya mahal vermeyecek şekilde üniversite öğretim elemanları arasından seçilecek yeni bir bilirkişi heyetiyle yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması ve hazırlanacak bilirkişi raporu değerlendirilmek suretiyle bir karar verilmesi gerekmektedir.
Öte yandan, Mahkemece hükme esas alınan bilirkişi raporunda, Jeoloji mühendisi tarafından projenin yer altı sularına etkisinin bilimsel veriler dikkate alınarak değerlendirilmediği, projenin jeolojik yapısına ilişkin genel bilgilere yer verilmekle yetinildiği, ziraat mühendisi tarafından proje sahasının tamamının orman arazisi olduğu, proje alanının çevresindeki köylerde tarla, çayır ve fındık tarımı yapıldığı, proje alanı ve çevresinde keşif günü yapılan gözlemlerde faal arılı kovan gözlendiği belirtilmesine rağmen projenin bunlar üzerindeki muhtemel etkilerinin bilimsel hesap ve değerlendirmelerle ortaya konulmadığı, proje tanıtım dosyasında tozun tarım alanlarına zarar vermemesi için sulama yapılacağının ve tarım alanlarına zarar verilmeyeceğinin taahhüt edilmiş olduğunun belirtilmesiyle yetinildiği, proje tanıtım dosyası kapsamında flora ve fauna çalışmasının hangi tarihlerde ve kaç gün yapıldığının belirtilmediği varsa bu çalışmanın yeterli olup olmadığının değerlendirilmediği, maden mühendisi tarafından üretim kapasitesini yaklaşık 20 kat artıracak patlatma dizaynı revizyonunun olası çevresel etkilerine ilişkin kapsamlı değerlendirmenin yapılmadığı, çevre mühendisi tarafından proje tanıtım dosyasındaki bilgi ve taahhütlerin aynen aktarılmasıyla yetinildiği bu taahhütlerin projenin olası olumsuz çevresel etkilerini gidermeye yeterli olup olmayacağının bilimsel veriler ışığında değerlendirilmediği anlaşılmaktadır.
Belirtilen nedenlerle temyize konu kararın üniversite öğretim üyeleri arasından seçilecek yeni bir bilirkişi heyetiyle yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yapılarak hazırlanacak bilirkişi raporu değerlendirilerek Mahkemesince yeniden bir karar verilmek üzere bozulması gerektiği düşüncesiyle aksi yöndeki dairemiz kararına katılmıyoruz.