T.C.
D A N I Ş T A Y
SEKİZİNCİ DAİRE
Esas No : 2020/6173
Karar No : 2024/7622
TEMYİZ İSTEMİNDE BULUNAN (DAVALI) : ... Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. ...
KARŞI TARAF (DAVACI) : ... San. ve Tic. A.Ş.
VEKİLİ : Av. ...
İSTEMİN KONUSU : ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... gün ve E:..., K:... sayılı kararının, temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: İstanbul İli, Çatalca İlçesi'nde bulunan S:... sayılı IV. grup (Bentonit) işletme ruhsatlı sahada 21-22/07/2018 tarihinde yapılan mahallinde tetkik neticesinde Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğünce tesis edilen ... tarih ve E... sayılı faaliyet durdurma ve toplam 2.331.414,00-TL idari para cezası verilmesine ilişkin işlemin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ... İdare Mahkemesi'nce verilen ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararda; davalı idarece 21-22/07/2018 tarihleri arasında dava konusu ruhsat sahasında mahallinde yapılan inceleme sonucunda, ruhsat sahibi tarafından kuvars kum üretimi yapıldığından bahisle idari cezalarının hesabı yapıldığı, ancak davacıya 26/07/2012 tarihinden başlamak üzere, 26/07/2022 yılına kadar geçerli olacak şekilde 10 yıllık İşletme Ruhsatı ile Betonit İşletme izninin verildiği, bu denetimde tanzim edilen tutanakta numune alınmadığı ve faaliyetine devam eden ocakta bendonit ve kum üretim faaliyetinde bulunulduğu belirtildiği, kuvars kumu üretimine ilişkin tespit bulunulmadığı; ruhsat sahası dışında üretim yapıldığına ilişkin bir tespitin bulunmadığı, söz konusu denetim 2018 yılında yapıldığı halde idari para cezalarının 2019 yılı güncel tutarları esas alınmak suretiyle işlem tesis edildiği, buna göre kuvars kumu üretimi yapıldığı ve 2019 yılı güncel tutarları esas alınarak tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: İstinaf başvurusuna konu kararın hukuka ve usule uygun olduğu ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davalı idare tarafından, ruhsat sahibinin, sahada 2. maden olarak kuvars kumu için işletme izin talebinde bulunduğu, bu talep üzerine mahallinde tetkik gerçekleştirildiği, ruhsat sahasından kuvars kumu için numuneler alındığı ve analiz sonuçlarına göre kuvars kumu madeni rezervinin bulunduğu, ruhsat sahası için 2. maden kuvars kumu işletme izninin henüz düzenlenmediğinin tespit edildiği, idari para cezası verilirken işlem tarihi itibariyle bedel ve oranların hesabının yapılmasının mevzuat gereği olduğu, sahada GPS cihazıyla yapılan ölçümlerin bilgisayar ortamına aktarılmasıyla, ruhsat sahası sınırının dışına çıkıldığının anlaşıldığı, verilen idarî para cezalarında hukuka aykırılık bulunmadığı ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Davacı tarafından, savunma verilmemiştir.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'NIN DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü ile Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Sekizinci Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
İstanbul İli, Çatalca İlçesi'nde davacı Şirketin uhdesinde bulunan ... ruhsat sayılı Bendonit kum madeni ruhsat sahasında 3213 sayılı Maden Kanunun ilgili maddeleri kapsamında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı görevlilerinden oluşan heyet tarafından 20-24/07/2018 tarihinde yapılan denetimde tanzim edilen tutanakta özetle, faaliyete devam eden ocakta bendonit ve kum üretim faaliyetinde bulunulduğu, ocak sahasında kum eleme ve yıkama tesisi bulunduğu, stok bulunmadığı, elektronik ölçüm cihazı ile ölçüm yapıldığı, numune alınmadığı, 2017 yılı ve sonra ilişkin sevk fişi ve faturaların ibraz edildiği, mevcut ocağın kuzeyinde ruhsat ve izin sınırına gelindiği, kuzey ve batı kesiminde şevlerin yüksek olduğu, batı kesiminde basamaklandırma, kuzey kesiminde ise tel örgü çekilerek işletme güvenliği açısından gerekli tedbirlerin alınması gerektiği, belirtilmiş olup, bunun üzerine davalı idarenin ... tarihli ve E... sayılı dava konusu işlemi ile; 14-17/10/2016 tarihlerinde yapılan ölçümden sonra 21-22/07/2018 tarihinde yapılan ölçüm ile iki denetim arasında davalı idareye bildirilmeyen 235.448,87 ton "kuvars" üretimi ve 2019 yılı satış fiyatı esas alınmak suretiyle; 3213 sayılı Kanunun 10. maddesinin sekizinci fıkrasının (e) alt bendi ile aynı maddenin yedinci fıkrasına göre üretilerek sevk edilmesine rağmen davalı idareye beyan edilmeyen 235.448,87 ton "kuvars"kumu madeni için 77.632 TL, Kanunun 12. maddesinin dördüncü fıkrasına göre, sevk fişi kullanılmadan sevk edilen 235.448,87 ton "kuvars"kumu için 145.695, 76 TL (Devlet Hakkı) + 43,708,73 TL (Ek Devlet Hakkı) X 5 (Toplam Devlet Hakkının) olmak üzere 947.022,45 TL, Kanunun 12. maddesinin beşinci fıkrasına göre, ruhsat sahası dışından 19.36124 ton kuvars kumu üretimi yapıldığından bahisle 1.198.073,53 TL, Kanunun 12. maddesinin yedinci fıkrasına göre, üretim ve işletme izni olmadan ruhsat sahası dışında üretim faaliyetin bulunduğundan bahisle 31.054 TL, Kanunun 29. maddesinin birinci fıkrasına göre, 27/12/2017 tarihinde bildirilen eksikliklerin altı ay içerisinde giderilmediğinden bahisle şirketin faaliyeti durdurularak 77.632 TL ile birlikte toplam 2.331.414,00 TL idari para cezası verilmesi üzerine bakılan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanununun 31. maddesinin 1. fıkrasında; "Bu Kanunda hüküm bulunmayan hususlarda; hakimin davaya bakmaktan memnuiyeti ve reddi, ehliyet, üçüncü şahısların davaya katılması, davanın ihbarı, tarafların vekilleri, dosyanın taraflar ve ilgililerce incelenmesi, feragat ve kabul, teminat, mukabil dava, bilirkişi, keşif, delillerin tespiti, yargılama giderleri, adli yardım hallerinde ve duruşma sırasında tarafların mahkemenin sukünunu ve inzibatını bozacak hareketlerine karşı yapılacak işlemler, elektronik işlemler ile ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla duruşma icrasında Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygunlanır. (Ek cümle: 5/4/1990-3622/11 md.; Değişik:10/6/1994-4001/14 md.) Ancak, davanın ihbarı Danıştay, mahkeme veya hakim tarafından re’sen yapılır. (Ek cümle: 3/11/2016-6754/22 md.) Bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçilir ve bilirkişiler hakkında Bilirkişilik Kanunu ve 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun ilgili hükümleri uygulanır." hükmü yer almaktadır.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun "Bilirkişiye başvurulmasını gerektiren hâller" başlıklı 266. maddesinde; "Mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir." hükmüne, "Bilirkişi raporuna itiraz" başlıklı 281. maddesinde (1) Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler. (Ek cümle:22/7/2020-7251/24 md.) Bilirkişi raporuna karşı talebin bu süre içinde hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olması ya da özel yahut teknik bir çalışmayı gerektirmesi hâlinde yine bu süre içinde mahkemeye başvuran tarafa, sürenin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. (2) Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden, yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada, sözlü olarak açıklamalarda bulunmasını da kendiliğinden isteyebilir. (3) Mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse, yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla, tekrar inceleme de yaptırabilir." hükmüne, "Keşif kararı" başlıklı 288. maddesinde; "(1) Hâkim, uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organları yardımıyla bulunduğu yerde veya mahkemede inceleme yaparak bilgi sahibi olmak amacıyla keşif yapılmasına karar verebilir. Hâkim gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur. (2) Keşif kararı, mahkemece, sözlü yargılamaya kadar taraflardan birinin talebi üzerine veya resen alınır." hükmüne, "Keşfin yapılması" başlıklı 290. maddesinde "(1) Keşfin yeri, kapsamı ve zamanı mahkeme tarafından tespit edilir. Keşif, taraflar hazır iseler huzurlarında, aksi takdirde yokluklarında yapılır. (2) Mahkeme keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinleyebilir. Keşif sırasında, yapılan tüm işlemler ve beyanları içeren bir tutanak düzenlenir. (Ek cümle:22/7/2020-7251/25 md.) Tutanağa, hâkimin keşif konusu ve mahalliyle ilgili gözlemleri de yazılır. Plan, çizim, fotoğraf gibi belgeler de tutanağa eklenir. (3) Mahkeme, bir olayın nasıl geçmiş olabileceğini tespit için temsili uygulama da yaptırabilir." hükmüne yer verilmiştir.
3213 sayılı Maden Kanunu'nun 10. maddesinin yedinci fıkrasında, "Gerçek dışı veya yanıltıcı beyanda bulunmak suretiyle Kanun hükümlerinin uygulanmasını engelleyen ve haksız surette hak iktisap eden ruhsat sahiplerine 50.000 TL idari para cezası verilir." kuralına yer verilmiş; aynı maddenin sekizinci fıkrasının (e) alt bendinde, "Ruhsat sahasında yapılan üretim veya satışların beyan edilmemesi"nin haksız yere hak iktisabı sayılacağı, haksız yere hak iktisabına imkan veren bu hususlarla ilgili yapılmış beyanların da gerçek dışı ve yanıltıcı beyanlar olarak kabul edileceği, belirtilmiştir.
3213 sayılı Kanun'un 12. maddesinin dördüncü fıkrasında, "Denetim ve inceleme sonucunda, yaptığı üretim ve sevkiyatı bildirmediği tespit edilen ruhsat sahiplerine, ödenmesi gereken Devlet hakkına ilaveten bildirilmeyen miktar için hesaplanacak Devlet hakkının beş katı tutarında idarî para cezası verilir." kuralına; beşinci fıkrasında, "Ruhsatı olmadan veya başkasına ait ruhsat alanı içerisinde üretim yapıldığının tespiti halinde faaliyetler durdurularak üretilen madene mülki idare tarafından el konulur. Bu fiili işleyenlere, bu fıkra kapsamında üretilmiş olup el konulan ve el konulma imkanı ortadan kalkmış olan tüm madenin ocak başı satış bedelinin iki katı tutarında idari para cezası uygulanır (...)" kuralına; yedinci fıkrasında, "Ruhsatlı, ancak üretim veya işletme izni olmadan aynı grupta üretim yapıldığının tespiti halinde, üretim faaliyetleri durdurularak 20.000 TL idari para cezası uygulanır." kuralına yer verilmiştir.
Aynı Kanunun 29. maddesinin birinci fıkrasında, "İşletme faaliyeti, projesine ve bu Kanunun ilgili hükümlerine göre yürütülür. İşletme projesine aykırı faaliyette bulunulduğunun tespit edilmesi hâlinde, projeye uygun faaliyette bulunulması için ruhsat sahibine altı aya kadar süre verilir. Bu süre sonunda projeye uygun faaliyette bulunulmaması hâlinde 50.000 TL idari para cezası verilerek üretim faaliyeti durdurulur. Ancak, projeye aykırı faaliyetlerin işletme açısından tehlikeli olduğunun tespit edilmesi hâlinde tehlikeli durum giderilinceye kadar üretim faaliyetleri doğrudan durdurulur." kuralı bulunmaktadır.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Dosya kapsamındaki bilgi belgeler ile Dairemizin E:2020/7840 ve E:2024/2617 sayılı dosyalarının birlikte incelenmesinden, davacı uhdesindeki IV. grup (Bentonit) işletme ruhsatlı sahada, davacı tarafından üretimin zarurî neticesi olarak çıktığı ileri sürülen malzemenin kum mu yoksa ruhsatla aynı grupta bir başka maden olan kuvars kumu mu olduğu noktasında tereddüt bulunduğu, üretilen malzemenin vasfının, hem işletme prosedürü yönünden farklılık yarattığı, hem ocakbaşı satış fiyatını etkilediği, bu hususun da oluşan Devlet hakkı miktarını değiştirdiği gibi, dava konusu nispî idarî para cezalarının miktarını da etkilediği anlaşılmaktadır.
Davalı idare tarafından, ruhsat sahasına ilişkin olarak mevcut bentonit işletme izin alanına Maden Kanununun 16. maddesi kapsamında zaruri olarak kum-çakıl üretim izni verilmediği, ayrıca ruhsat sahibi tarafından davalı idareye ... tarih ve ... sayılı dilekçe ve ekinde işletme projesiyle müracaatta bulunularak, mevcut bentonit işletme izni yanında kuvars kumu işletme izninin de verilmesi talebinde bulunulduğu, talebe istinaden ruhsat sahasının Genel Müdürlüğümüz teknik personelleri tarafından 20-21/10/2012 tarihleri arasında mahallinde tetkik edildiği, tetkik neticesinde, 2012 yılında yapılan denetimde ruhsat sahasında kuvars kumu varlığını ortaya koymak amacıyla ruhsat sahası dâhilindeki üretim yapılan ocak içi ve etrafındaki bölge içerisinden olmak üzere ilgili koordinatlarından beş adet numunenin alındığı, yapılan analiz sonuçlarına göre bu numunelerin maden cinsi kuvars kumu olarak belirlenmesi üzerine ruhsat sahasında kuvars kumu madeni rezervi olduğu anlaşıldığından, talebin kabul edilerek davalı idarenin ... tarih ve ... sayılı oluru ile ruhsat sahasının 16,94 hektarlık kısmına Maden Kanununun 7 nci maddesi gereğince mülkiyet, ÇED ve GSM kapsamında işyeri açma ve çalışma ruhsatı izinlerinin alınarak idareye verilmesini müteakip ikinci maden olarak kuvars kumu işletme izni düzenlenmesinin uygun bulunduğu ve bu durumun ruhsat sahibine ... tarih ve E... sayılı yazı ile bildirildiği, ancak ruhsat sahibi tarafından gerekli izinler alınarak davalı idareye verilmediğinden kuvars kumu işletme izninin henüz düzenlenmediği, işletme izni düzenlenmesi için ilgili kurumlardan gerekli izinleri (3213 sayılı Maden Kanunu'nun 7 nci madde izinleri) almayan ruhsat sahibinin kendi davranışı sebebiyle kuvars kumuna yönelik işletme izni düzenlenememesine rağmen, davacının kuvars kumu madenini üretmiş olduğu ve dava konusu idari para cezasının düzenlenmesine sebep olan ihlal hareketlerini işlediği ileri sürülmektedir.
Ancak, davalı idarece dosyaya sunulan, dava konusu sahaya ilişkin olarak,... tarih ve Kayıt No: ... sayılı Ankara Üniversitesi Yerbilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezince düzenlenen, sahadan alınan 4 adet numuneye ait analiz raporu ile, yine davalı idarenin ... tarih ve ... sayılı oluru ile ikinci maden olarak kuvars kumu işletme izni düzenlenmesinin uygun bulunmasına ilişkin işleminde belirtilen kuvars kumuna ilişkin değerlerin birbiriyle uyumsuz olduğu, sahadan üretilen malzemenin vasfında tereddüt bulunduğu görülmektedir.
Uyuşmazlığın çözümü için, ruhsat sahasından çıkarılan söz konusu madenin incelenmesi ve gerektiğinde sahadan numune alınmak suretiyle vasfının herhangi bir şüpheye yer verilmeyecek şekilde ortaya konulması gerekmekte olup, davalı idarelerce sahadan çıkartılan malzemenin "kuvars kumu" olarak kabul edildiğine ilişkin dayanakların tutarsız olduğu ve davacı tarafça bu durumun aksini gösterir her türlü bilgi ve belgeyi gerekçeleriyle birlikte dosyaya sunmaları gerekmesine rağmen herhangi bir bilgi belge sunulmadığı ortadadır.
Öte yandan, davacının ruhsat sahası dışından yaptığı öne sürülen üretim yönünden de itirazının söz konusu olduğu, 21 - 22/07/2018 tarihli mahallinde tetkik raporunda ruhsat veya işletme izin alanı dışında üretimden bahsedilmediği, yalnız mevcut ocağın kuzeyinde izin sınırına gelindiği hususunun yer aldığı, bu halin verilen idari para cezasının dayanaktan yoksun olduğunu gösterdiğine ilişkin açıklamaları değerlendirildiğinde, bu hususun da tereddüte yer vermeyecek şekilde açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Yukarıda aktarılan mevzuat uyarınca, uyuşmazlığın çözümünün hukuk dışında özel ve teknik bilgiyi gerektiriyor olması durumunda, bilirkişi incelemesi yaptırılarak karar verilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede, davacılar tarafından ileri sürülen iddiaların ve konuyla ilgili yasal düzenlemelerin bir bütün içinde değerlendirilmesi ve ileri sürülen hukuka aykırılık iddialarının bilirkişi incelemesi yaptırılması suretiyle karşılanarak hüküm kurulması gerektiği açıktır.
Davacının ürettiği madenin vasfı ile ruhsat sahası dışından üretim yapıldığına ilişkin hususların teknik bilgi gerektirdiği ve ancak konunun uzmanı -maden mühendisi ve harita mühendisi- bilirkişilerden oluşan bilirkişi heyetine yaptırılacak keşif ve bilirkişi incelemesi suretiyle anlaşılabileceği sonucuna varılmaktadır.
Ayrıca, projeye aykırı faaliyette bulunma fiili nedeniyle verilen idari para cezası yönünden, davacının iddiaları değerlendirilmeksizin, salt işleme dayanak denetimin 2018 yılında yapıldığı ancak 2019 yılı güncel tutarında idari para cezası verildiği gerekçesiyle işlemin bu kısmının iptali gerektiği gerekçesine yer verilmişse de; söz konusu fiilin sübuta erip ermediği yönünde bir değerlendirme yapılmadığı anlaşılmaktadır.
Bu durumda, yukarıda yapılan değerlendirmeler de dikkate alınmak suretiyle, keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılarak sonucuna göre bir karar verilmesi, kararın davacının tüm iddiaları ve davalı idarenin savunmalarını karşılaması yönünden gerekçelendirilmesi gerekirken, eksik inceleme ve araştırma sonucunda dava konusu işlemin iptali yolunda verilen İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf isteminin reddine ilişkin temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1. 2577 sayılı Kanun'un 49. maddesine uygun bulunan temyiz isteminin kabulüne,
2. ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... gün ve E:..., K:... sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın yukarıda belirtilen Bölge İdare Mahkemesi İdari Dava Dairesine gönderilmesine,
4. Kesin olarak 25/12/2024 tarihinde oybirliği ile karar verildi.