T.C.
D A N I Ş T A Y
İDARİ DAVA DAİRELERİ KURULU
Esas No : 2024/2198
Karar No : 2025/1878
TEMYİZ EDENLER: 1- (DAVACI):...
VEKİLİ : Av. ...
2- (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) :...Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. ...
DAVALI: ... Bakanlığı
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri ...
İSTEMİN KONUSU:... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı ısrar kararının, davacı tarafından esas yönünden, davalı yanında müdahil tarafından gerekçe yönünden temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.
YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Çocuk eğitimi ve sağlığı konusunda çalışmalar yürüten davacı tarafından, ... İçecek AŞ tarafından üretilen ..., ..., ... ... ve muadili gazlı içeceklerin toplum sağlığı üzerinde riskler oluşturduğunun tespiti ile bu nitelikte ürünler üzerinde insan sağlığına zararlı olabileceği ve tavsiye edilen tüketim oranının belirtilmesi, ürünlerde gösterilmeyen veya eksik gösterilen bütün bileşenlerin açık ve ayrıntılı bir şekilde, miktarları da gösterilmek suretiyle listelenmesi, bileşiminde kimyasal, kanserojen ve sağlığa zararlı maddeler bulunan ürünlerin tespit edilerek içeriklerinin ürünlerde kullanılmamasının sağlanması, bu ürünlere ilişkin çocukları etkileme potansiyeli bulunan her türlü reklam ve satış/pazarlama yönteminin yasaklanması istemiyle yapılan başvurunun davalı idarece reddine ilişkin ... tarih ve ... sayılı işlemin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti:... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:... K:... sayılı kararıyla; dava dilekçesinde sağlığa zararlı etkilerinden bahsedilen maddelerin Türk Gıda Kodeksi (TGK) mevzuatında yeri olan ve risk/güvenilirlik değerlendirmeleri sonucunda kullanım koşulları belirlenmiş maddeler olduğu, dava konusu edilen içeceğin TGK Alkolsüz İçecekler Tebliği kapsamında bulunduğu, 5996 sayılı Kanun gereğince güvenilir olmayan gıdanın piyasaya arz edilmesinin mümkün olmadığı, güvenilir olduğu mevzuat hükümleri ile tespit edilerek piyasaya sürülen ürün için "sağlığa zararlıdır" ibaresinin konulamayacağı, TGK Aroma Vericiler ve Aroma Verme Özelliği Taşıyan Gıda Bileşenleri Yönetmeliği'nde tanımlanan "aroma vericiler"in risk değerlendirmesinin yapıldığı ve gıdalarda kullanımına izin verilmiş maddeler olduğu, çocukları etkileme potansiyeli bulunan her türlü reklam/pazarlama yönteminin denetlenmesi ile ilgili olarak davalı idarenin yetkisi bulunmadığından dava konusu işlemde hukuka aykırılık görülmediği gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.
Daire kararının özeti: Danıştay Onuncu Dairesinin 22/06/2021 tarih ve E:2016/1993, K:2021/3532 sayılı kararıyla; 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 21. maddesinin birinci fıkrası, 23., 24. ve 26. maddelerinde yer alan muhtelif hükümler ile 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin atıfta bulunduğu 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 266. maddesindeki düzenleme aktarılarak,
Açıklanan mevzuat hükümlerinden, güvenilir olmayan gıda, gıda ile temas eden madde ve malzemenin piyasaya arz edilemeyeceğinin, insan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan gıdanın, güvenilir olmayan gıda kabul edileceğinin, bununla birlikte davalı idarenin gıda maddelerinin insan sağlığına zararlı olup olmadığının belirlenmesinde tüketicinin sağlığı üzerindeki ani veya uzun vadede oluşturabileceği muhtemel etkilerin ve yine gelecek nesiller üzerindeki etkisinin tespit edilmesi ve elde edilecek veriler ışığında gerekli önlemlerin alınması konusunda görevli ve yetkili olduğunun anlaşıldığı,
Uyuşmazlığın, ... İçecek AŞ tarafından üretilen gazlı içeceklerin içerisinde bulunan şeker, fosforik asit, karamel/4-metilimidizol, kafein, aspartam, bisfenolA gibi katkı maddelerinin insan sağlığı açısından zararlı olup olmadığının belirlenmesinden kaynaklandığı, İdare Mahkemesince bu hususa ilişkin herhangi bir araştırma ve inceleme yapılmadan davanın reddine karar verildiğinin görüldüğü,
Bu hususun çözüme kavuşturulması özel ve teknik bilgi gerektirdiğinden bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiği,
Bu nedenle, bilirkişi incelemesi yaptırılmak suretiyle ... İçecek AŞ tarafından üretilen gazlı içeceklerin içerisinde sözü edilen katkı maddelerinin bulunup bulunmadığı, anılan maddelerin tespiti halinde mevzuatta kullanımına izin verilip verilmediği ile kullanım miktarlarının Türk Gıda Kodeksi mevzuatına uygun olup olmadığı ortaya konularak dava konusu işlemin hukuka uygunluk denetiminin yapılması gerekirken, eksik inceleme ve değerlendirme sonucunda verilen davanın reddi yönündeki Mahkeme kararında hukuki isabet bulunmadığı,
Öte yandan, yapılacak yargılamanın, ... İçecek AŞ'nin menfaatini etkileyeceği dikkate alınarak, İdare Mahkemesince, davanın anılan şirkete ihbar edilmesi gerektiği sonucuna varılarak ....İdare Mahkemesi'nin... tarih ve E:..., K... sayılı kararının bozulmasına karar verilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi ısrar kararının özeti: ... İdare Mahkemesinin... tarih ve E:..., K... sayılı kararıyla; davanın reddi yolundaki ilk kararda ısrar edilmiştir.
TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI :
Davacı tarafından, uyuşmazlığın çözümünün teknik ve özel bilgi gerektirmesine rağmen dava dosyasına dayanak olarak sunulan uzman raporları ve değerlendirmelerin temyize konu kararda dikkate alınmadan ve bilirkişi incelemesi yaptırılmadan karar verildiği, ... firmasının varlığını bizzat kabul ettiği ve ticari sır gerekçesi ile açıklamadığı içeriğine dair davalı idarece bir açıklamada bulunulmadığı, firmanın dünya çapında güçlü mali ve etki gücüne sahip olduğu ve bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü ve EFSA gibi kurumların dahi bu alandaki faaliyetlerinin güvenilirliği üzerinde önemli soru işaretleri bulunduğu ileri sürülmektedir.
Davalı yanında müdahil tarafından, dava konusu idari işlemin icrai nitelikte olmadığı ve davacının bir hak veya menfaatini ihlal etmediği, zımni ret işlemine karşı dava açılmadığı ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMALAR :Davacı tarafından, savunma verilmemiştir.
Davalı idare tarafından, İdare Mahkemesince verilen kararın usul ve hukuka uygun bulunduğu ve temyiz dilekçesinde öne sürülen nedenlerin, kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte olmadığı belirtilerek temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmaktadır.
Davalı yanında müdahil tarafından, süresinde savunma verilmemiştir.
DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'NIN DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin reddi ile .... İdare Mahkemesince verilen ısrar kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunca, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
Çocuk eğitimi ve sağlığı konularında çalışmalar yapan davacı tarafından, ... İçecek AŞ tarafından üretilen ..., ... ..., ... ve muadili gazlı içeceklerin toplum sağlığı üzerinde riskler oluşturduğunun tespiti ile bu nitelikte ürünlerin insan sağlığına zararlı olabileceğinin ürünler üzerinde belirtilmesi, ürünlerde gösterilmeyen veya eksik gösterilen bütün bileşenlerin açık ve ayrıntılı bir şekilde miktarları da gösterilmek suretiyle listelenmesi, bileşiminde kimyasal, kanserojen ve sağlığa zararlı maddeler bulunan ürünlerin tespit edilerek içeriklerinin ürünlerde kullanılmamasının sağlanması, bu ürünlere ilişkin çocukları etkileme potansiyeli bulunan her türlü reklam ve satış/pazarlama yönteminin yasaklanması istemiyle yapılan 21/02/2014 tarihli başvuru, davalı idarenin ... tarih ve ... sayılı işlemiyle reddedilmiştir. Bunun üzerine temyizen incelenen dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT :
Anayasa'nın "A. Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması" başlıklı 56. maddesinde "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler.(...)"; "A. Tüketicilerin korunması" başlıklı 172. maddesinde "Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik eder." hükümlerine yer verilmiştir.
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun "Amaç" başlıklı 1. maddesinde "(1) Bu Kanunun amacı, gıda ve yem güvenilirliğini, halk sağlığı, bitki ve hayvan sağlığı ile hayvan ıslahı ve refahını, tüketici menfaatleri ile çevrenin korunması da dikkate alınarak korumak ve sağlamaktır."; "Kapsam" başlıklı 2. maddesinin birinci fıkrasında "(1) Bu Kanun, gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme ile yemlerin üretim, işleme ve dağıtımının tüm aşamalarını, bitki koruma ürünü ve veteriner tıbbî ürün kalıntıları ile diğer kalıntılar ve bulaşanların kontrollerini, salgın veya bulaşıcı hayvan hastalıkları, bitki ve bitkisel ürünlerdeki zararlı organizmalar ile mücadeleyi, çiftlik ve deney hayvanları ile ev ve süs hayvanlarının refahını, zootekni konularını, veteriner sağlık ve bitki koruma ürünlerini, veteriner ve bitki sağlığı hizmetlerini, canlı hayvan ve ürünlerin ülkeye giriş ve çıkış işlemlerini ve bu konulara ilişkin resmî kontrolleri ve yaptırımları kapsar."; "Tanımlar" başlıklı 3. maddesinin birinci fıkrasında "(...) 24) Gıda: Doğrudan insan tüketimine sunulmayan canlı hayvanlar, yem, hasat edilmemiş bitkiler, tedavi amaçlı kullanılan tıbbî ürünler, kozmetikler, tütün ve tütün mamulleri, narkotik veya psikotropik maddeler ile kalıntı ve bulaşanlar hariç, insanlar tarafından yenilen, içilen veya yenilmesi, içilmesi beklenen işlenmiş, kısmen işlenmiş veya işlenmemiş her türlü madde veya ürün, içki, sakız ile gıdanın üretimi, hazırlanması veya muameleye tâbi tutulması sırasında kullanılan su veya herhangi bir maddeyi, 25) Gıda ile temas eden madde ve malzeme: Gıda maddeleri ile temasta bulunan veya bulunmak üzere üretilen her türlü madde ve malzemeyi, 26) Gıda işletmecisi: Kâr amaçlı olsun veya olmasın kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek veya tüzel kişiler tarafından gıdanın üretimi, işlenmesi ve dağıtımının herhangi bir aşamasında kontrolü altında yürütülen faaliyetlerin, mevzuat hükümlerine uygunluğundan sorumlu olan gerçek veya tüzel kişiyi, 27) Gıda kodeksi: Türk Gıda Kodeksini, (...) 38) İzleme: Bu Kanun kapsamındaki faaliyetlerin, bu Kanunla belirlenen esaslara uygunluk durumu hakkında genel bir görüş edinmeye yönelik, planlanmış bir dizi gözlem ve ölçümlerin yürütülmesini, 39) İzlenebilirlik: Üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca bitkisel ürünlerin, gıda ve yemin, gıdanın elde edildiği hayvanın veya bitkinin gıda ve yemde bulunması amaçlanan veya beklenen bir maddenin izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesini, (...) 46) Numune alma: Ürünün, ortamdan alınanlar da dâhil üretim, işleme ve dağıtım aşamalarına ve hayvan ve bitki sağlığına ilişkin her tür maddenin mevzuata uygunluğunun doğrulanması amacıyla alınmasını, 47) Onay: Bu Kanun kapsamında onayı zorunlu olan faaliyetler ve ürünler için Bakanlıkça verilen izin veya ruhsatı, (..) 52) Resmî kontrol: Bu Kanun kapsamındaki faaliyetlerin bu Kanun hükümlerine uygunluğunun doğrulanması için, kontrol görevlilerinin, verilen yetki çerçevesinde gerçekleştirdikleri izleme, gözetim, denetim, muayene, karantina, numune alma, analiz ve benzeri kontrolleri, (...) 54) Risk: Sağlık üzerinde olumsuz etki yaratma ihtimali bulunan tehlike ile şiddeti arasındaki fonksiyonel ilişkiyi, 55) Risk analizi: Risk değerlendirmesi, risk yönetimi ve risk iletişimi olarak birbirleriyle bağlantılı üç bileşenden oluşan süreci, 56) Risk değerlendirmesi: Bilimsel olarak tehlikenin tanımlanması, tehlikenin niteliklerinin belirlenmesi, tehlikeye maruz kalmanın değerlendirilmesi ve risk unsurlarının belirlenmesini kapsayan süreci, 57) Risk iletişimi: Risk analizi sürecinde risk değerlendiricileri, risk yöneticileri ve diğer ilgili tarafların, tehlike, risk, riskle ilgili faktörler ve riskin algılanmasına ilişkin bilgi ve görüşler ile risk değerlendirmesi bulguları ve risk yönetimi kararlarının açıklamalarını da kapsayan bilgi ve düşüncelerin paylaşımını, 58) Risk yönetimi: Risk değerlendirmesi ve yasal faktörler göz önünde tutularak ilgili taraflarla istişare ile uygun olabilecek kontrol önlemlerine ilişkin alternatiflerin değerlendirilmesi, tercih edilmesi ve uygulanması sürecini, (...) ifade eder"; "Gıda ve yem güvenilirliği şartları" başlıklı 21. maddesinde "1) Gıda güvenilirliği şartları aşağıda belirtilmiştir: a) Güvenilir olmayan gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme piyasaya arz edilemez. İnsan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan gıda, güvenilir olmayan gıda kabul edilir. b) Gıdanın güvenilir olup olmadığının belirlenmesinde, üretim, işleme ve dağıtım aşamaları, etiket bilgileri ve sağlıkla ilgili uyarı niteliğindeki bilgiler ile insanlar tarafından günlük normal kullanım koşulları dikkate alınır. c) Gıdanın insan sağlığına zararlı olup olmadığının belirlenmesinde; tüketenin sağlığı üzerinde ani, kısa veya uzun vadede oluşturabileceği muhtemel etkileri yanında, gelecek nesiller üzerindeki etkileri, birikerek artan muhtemel toksik etkileri ve belirli tüketici gruplarının özel sağlık hassasiyetleri de dikkate alınır. ç) Herhangi bir gıdanın insan tüketimi için uygun olmadığının belirlenmesinde, gıdanın yabancı madde karışması da dâhil olmak üzere her tür bulaşıklığı veya çürüme, bozulma veya kokuşma nedeniyle kullanım amacına uygun olmaması dikkate alınır. d) Bir seri, parti veya sevkiyattaki aynı sınıf veya çeşit gıdanın bir bölümünün güvenilir olmadığının tespiti durumunda, geri kalanı ile ilgili daha kapsamlı yapılan değerlendirme sonucunda güvenilir olduğu ispat edilemez ise, o seri, parti veya sevkiyattaki aynı sınıf veya çeşidin tamamının güvenilir olmadığı kabul edilir. e) Gıda, Bakanlıkça belirlenen şartlara uygun olsa bile, gıdanın güvenilir olmadığına dair yeterli şüphe veya sebebin oluşması durumunda, Bakanlık söz konusu gıdanın piyasaya arzını kısıtlayabilir veya piyasaya arz edilen gıdayı toplatabilir. (...) (5) Gıda kodeksine aykırı gıda ve gıda ile temas eden madde ve malzeme üretilemez, işleme tâbi tutulamaz ve piyasaya arz edilemez. (6) Bakanlık, insan sağlığını göz önünde bulundurarak bazı madde ve ürünlerin, gıda olarak veya gıda üretiminde kullanılmalarını kısıtlayabilir, yasaklayabilir ya da kullanımını belirli esaslara bağlayabilir. (7) Gıda ve yem mevzuatındaki gıda ve yem güvenilirliğine ilişkin hükümlerine uygun olan ürün, bu mevzuat hükümlerinin kapsadığı ölçüde güvenilir kabul edilir."; "Sorumluluklar" başlıklı 22. maddesinde "(1) Gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme ve yem ile ilgili faaliyet gösteren işletmeciler, kendi faaliyet alanının her aşamasında bu Kanunda belirtilen şartları sağlamak ve bunu doğrulamakla yükümlüdür. (2) Gıda ve yem işletmecisi ürettiği, işlediği, ithal ettiği, satışını veya dağıtımını yaptığı bir ürününün, gıda ve yem güvenilirliği şartlarına uymadığını değerlendirmesi veya buna ilişkin makul gerekçelerinin olması durumunda, söz konusu ürünü kendi kontrolünden çıktığı aşamadan başlamak üzere, toplanması için gerekli işlemleri derhal başlatmak ve konu ile ilgili Bakanlığı bilgilendirmek zorundadır. Gıda ve yem işletmecisi, ürünün toplanması gerektiğinde, toplanma nedeni hakkında tüketiciyi veya kullanıcıyı doğru ve etkin olarak bilgilendirmek ve gerekli hâllerde, insan sağlığını korumaya yönelik alınacak tedbirlerin yeterli olmaması durumunda, tüketiciye veya kullanıcıya ürünün iadesi için çağrıda bulunmak zorundadır. (3) Gıda ve yem işletmecisi, faaliyeti ile ilgili istenen kayıtları güncel tutmak, istendiğinde Bakanlığa sunmak zorundadır. (4) Piyasaya arz edilecek gıda ve yemlerden onay alınması zorunlu olanlar Bakanlıkça belirlenir. Ürün sahibi, onay için Bakanlıkça talep edilen bilgi ve belgeleri sunmak zorundadır. Bu ürünlerin, onay alınmadan üretimi, ithalatı ve piyasaya arzı yasaktır. (5) Bakanlık, bu Kanun hükümlerinin uygulanmasını sağlamak için, gıda ve yem işletmecilerinin üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarında resmî kontrolleri yapar, gıda ve yem işletmeleri ile ilgili kayıtları tutar. (6) Gıda ve yem işletmecisi, ürünle ilgili riskin önlenmesi, azaltılması veya ortadan kaldırılmasından sorumlu olup, bu gibi tedbirlerin alınmasında Bakanlıkla işbirliği yapar. İlgililer, Bakanlıkça alınan önlemlerin uygulanması sırasında hiçbir şekilde engelleme yapamaz. (7) Ek-1’de belirlenen gıda ve yem işletmeleri, işin nevine göre, konu ile ilgili lisans eğitimi almış en az bir personel çalıştırmak zorundadır. Bilimsel gelişmeler ve günün koşullarına göre, Ek-1’de Bakanlıkça değişiklik yapılabilir. Bu değişiklikler Bakanlıkça çıkarılacak bir tebliğ ile ilan edilir. (8) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir."; "Gıda kodeksi" başlıklı 23. maddesinde "(1) Bakanlık, gıda ve gıda ile temas eden madde ve malzemelerle ilgili asgarî teknik ve hijyen kriterleri, bitki koruma ürünü ve veteriner ilaç kalıntıları, katkı maddeleri, bulaşanları, numune alma, ambalajlama, etiketleme, nakliye, depolama esasları ve analiz metotlarını belirleyen gıda kodeksini hazırlar ve yayımlar. Bakanlık, kodeksin hazırlanmasında ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapabilir ve bu amaçla komisyonlar kurabilir. Bakanlık, uluslararası Kodeks Alimentarius Komisyonunun temas noktasıdır ve konu ile ilgili çalışmaları yürütür. Bakanlık gıda kodeksini hazırlamak üzere Ulusal Gıda Kodeks Komisyonu oluşturur. Komisyonun üye seçimi, görev süresi, alt komisyon oluşturulması, Ulusal Gıda Kodeks Komisyonu ve alt komisyonların çalışma usul ve esaslarını belirlemeye Bakanlık yetkilidir. Komisyonun sekretarya hizmetleri Bakanlıkça yürütülür. (2) (Ek:15/11/2018-7151/31 md.) Gıda ve takviye edici gıdaların etiketinde, tanıtımında veya reklamında sağlık beyanı kullanılabilmesine Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunca izin verilir. (3) Bakanlık, tarım ve gıda ile ilgili coğrafi işaret veya geleneksel ürün adlarının kullanımının tescilde belirtilen özelliklere uygunluğunu denetler. (4) Bakanlık, gıda güvenilirliği ile ilgili her türlü araştırma ve projeleri yapar veya hizmet satın alma yoluyla yaptırabilir. (5) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir."; "Gıda ve yemde izlenebilirlik ve etiketleme, sunum ve reklâm ile tüketici haklarının korunması" başlıklı 24. maddesinde "(1) Gıda veya yem işletmecileri izlenebilirliği sağlamak amacıyla, üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarında, sorumluluğundaki gıda veya yemin, gıda veya yeme ilave edilecek her türlü maddenin ve gıdanın elde edildiği hayvanın takibinin yapılabilmesi için, bir sistem oluşturmak ve talep hâlinde bu bilgileri Bakanlığa sunmak zorundadır. (2) Piyasaya arz edilecek gıda ve yem, izlenebilirliği sağlamak amacıyla, uygun şekilde etiketlenmek veya Bakanlıkça belirlenecek bilgi ve belgelerle uygun şekilde tanımlanmak zorundadır. (3) Gıda ile ilgili özel mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla, gıdanın ve yemin şekli, görünümü, ambalajı, kullanılan ambalaj malzemesi, tasarlanma ve sergilenme şekli, her tür yazılı veya görsel basın aracılığı ile sunulan bilgi dâhil, etiketlenmesi, tanıtımı, reklâmı ve sunumu tüketiciyi yanıltıcı şekilde yapılamaz. (...) (5) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir."; "Risk analizi, kamuoyunun bilgilendirilmesi ve ihtiyati tedbirler" başlıklı 26. maddesinde "(1)Gıda, yem ve bitki sağlığı ile ilgili işlemlerde, insan sağlığı ve yaşamının azamî düzeyde korunmasının sağlanabilmesi için, risk analizine dayanılması zorunludur. Risk analizi yapılmasına uygun olmayan ya da tedbirin niteliğine göre risk analizi uygulanamayan durumlarda bu hüküm uygulanmaz. (2) Bağımsız, tarafsız, şeffaf ve bilimsel esaslara göre risk değerlendirmesi yapmak üzere; araştırma kurumları, araştırma enstitüleri, üniversitelerin konu ile ilgili fakültelerinin temsilcileri ile gerektiğinde diğer uzman kişilerin katılabileceği, konularına göre risk değerlendirme komisyonları oluşturulur. Komisyonların yapacağı risk değerlendirme sonuçları tavsiye niteliğindedir. Bu komisyonların sekretaryasını yürütmek üzere Bakanlıkça risk değerlendirme birimi kurulur. Risk değerlendirme birimi ulusal ve uluslararası benzeri kuruluşlarla işbirliği yapabilir. (3) Risk yönetimi ve risk iletişimi, risk değerlendirme sonuçları ve bilimsel veriler, tartışılan konu ile ilgili diğer faktörler ve ihtiyatlılık ilkesi dikkate alınarak Bakanlık tarafından yapılır. (4) Bakanlık, belgelere erişim konusundaki hükümler saklı kalmak kaydıyla, bir gıda ve yemin insan ve hayvan sağlığı açısından risk oluşturabileceğinden şüphe duyulması üzerine, riskin mahiyeti, ciddiyeti ve büyüklüğüne göre, riski önlemek, azaltmak veya yok etmek için alınan ya da alınması öngörülen önlemleri belirler; riskin mahiyeti ve alınan tedbirler hakkında kamuoyunu bilgilendirir. (5) Elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi sonucunda, herhangi bir gıda veya yemin insan ve hayvan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisinin olması ihtimali belirmesine rağmen, bilimsel belirsizliklerin devam etmesi durumunda, kapsamlı bir risk değerlendirmesine imkân sağlayacak daha fazla bilimsel veri elde edilinceye kadar, Bakanlık geçici olarak üretimin durdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplatma ve benzeri ihtiyati tedbirlere başvurabilir. İlgililerin, Bakanlığın belirlediği ihtiyati tedbirlere uyması zorunludur. (6) Bakanlık, bitki, bitkisel ürün, gıda, yem ve canlı hayvanlarda pestisit, farmakolojik etkili maddeler, ağır metaller, mikotoksinler ve mikroorganizmalar gibi istenmeyen maddelerin kontrolü amacıyla, numune almak, gözlem, ölçüm ve değerlendirme yapmak suretiyle izleme yapar. Elde edilen veriler risk değerlendirmesi ve risk iletişiminde kullanılır. (7) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir." hükümlerine yer verilmiştir.
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Davacının temyiz istemi yönünden;
Anayasanın 56. maddesinde; herkesin, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu ve Devletin, herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamakla görevli bulunduğu hükmüne yer verilmiş, Anayasa’nın 172. maddesinde ise, Devlete, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirlerin alınması yönünde bir sorumluluk yüklenmiştir.
Anayasa'da yer verilen bu hakları gıda güvenliği alanında temin etmek üzere çıkarılan 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun yukarıda yer verilen hükümleriyle, Tarım ve Orman Bakanlığına, insan sağlığını göz önünde bulundurarak bazı madde ve ürünlerin gıda üretiminde kullanılmalarını kısıtlama, kullanımını belirli esaslara bağlama, tüketiciyi ve halk sağlığını korumak amacıyla, bazı ürünlerle ilgili olarak, tüketenin sağlığı üzerinde ani, kısa veya uzun vadede oluşturabileceği muhtemel etkileri ile ilgili olarak, hem ülkemiz hem de diğer ülkelerde konu ile ilgili olarak yapılan çalışmalar, hukuki düzenlemeler ve bilimsel araştırmalar göz önünde bulundurularak, gıdaların zararlı olup olmadığı konusunda kamuoyunda ortaya çıkan endişeler de dikkate alınmak suretiyle, belirli tüketici gruplarının özel sağlık hassasiyetleri ile çocuk ve gençlerin bu tip ürünlere yönelik ilgileri de dikkate alınarak, ürünlerin tüketicilerin sağlığı üzerinde olumsuz bir etkisi olup olmadığının kesin olarak ve tarafsız araştırmalarla ortaya konulmasına kadar, belli yerlerde belli kişilere satışı konusunda bazı kısıtlamalar getirme hususunda görev ve yetkiler verilmiştir.
Ayrıca 5996 sayılı Kanun'da risk kavramı, sağlık üzerinde olumsuz etki yaratma ihtimali bulunan tehlike ve şiddeti arasındaki fonksiyonel ilişki şeklinde tanımlandığına göre, bu noktada sağlık üzerinde olumsuz etkiye neden olabilecek bir ihtimalin varlığı bile o konuda risk analizi yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Zira risk analizi ile amaçlanan insan sağlığı ve yaşamının azami düzeyde korunmasını sağlamak olduğundan yapılacak risk analizinin hedefi de teknolojik ve bilimsel çalışmaların geldiği son aşamada elde edilen en son veriler üzerinden bu analizi gerçekleştirmektir. Bu nedenle davalı idarenin gıdalar ile ilgili tüm işlemlerde teknolojik ve bilimsel çalışmaları sürekli takip etmesi, gıda güvenilirliği ile ilgili her türlü araştırmayı devamlı yapması, bu konuda gerektiğinde ulusal ve uluslararası uzman kuruluşlarla işbirliği içinde bulunarak bu araştırmaları sürdürmesi, bağımsız, tarafsız, şeffaf ve bilimsel esaslara göre yapılacak risk değerlendirmesinin sonuçlarına göre de bu konuda gerekli tedbirleri alması gerekmektedir.
Bu çerçevede, bir gıdanın insan sağlığı açısından risk oluşturabileceğinden şüphe duyulması, risk analizi yapılması için gerekli bir şarttır. Riskin mahiyeti, ciddiyeti ve büyüklüğüne göre riski önlemek, azaltmak veya yok etmek için tüm önlemleri almak davalı idarenin temel görevidir. Kaldı ki, herhangi bir gıdanın insan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisinin olması ihtimali belirmesine rağmen, bilimsel belirsizlikler devam ediyorsa, davalı idarenin kapsamlı bir risk değerlendirmesine imkan sağlayacak daha fazla bilimsel veri elde edinceye kadar bir takım geçici tedbirler almaya yetkisi de bulunmaktadır.
Dosyanın incelenmesinden, davacı tarafından ... tarihli dilekçesiyle; ... İçecek AŞ tarafından piyasaya arz edilen ..., ... ve ... Zero gazlı içeceklerinin içeriğinin ticari sır olduğu gerekçesiyle açıklanmadığı ve içeriğindeki bileşenlerin neler olduğunun bilinmediğinden, bu bileşenlerin tek tek veya birlikte insan sağlığı üzerindeki etkilerinin denetlenemediği, oysa, anılan ürünlerin içeriğinde bulunduğu bilinen; renklendirici (karamel) olarak belirtilen maddede yer alan "4-methylimidazole" isimli maddenin Amerika Birleşik Devletleri tarafından hazırlanan zararlı maddeler listesinde yer alan kanserojen bir madde olduğu, şeker ve kalorinin obezite ve tip 2 şeker hastalığına neden olduğu, fosforik asitin böbrek taşı ve kemik zayıflığına neden olduğu, kafein bileşeninin dişlere zarar verdiği, felç riskinde artışa, yüksek kolestrol ve kalp rahatsızlıklarına neden olduğu yönünde değerlendirmelerin bulunduğu, aspartamın kanser ve obeziteye neden olduğu; paketlemede kullanılan (pet şişe ve kutularda bulunan) BPA (bisfenol-A) maddesinin göğüs kanseri, akciğer zedelenmesi, kısırlık gibi hastalıklara yol açtığı; Türkiye'de üretilen ve piyasaya arz edilen ürünlerle yurt dışında üretilen ürünler arasında içerik bakımından farklılıklar olduğu ve bu farklılıkların açıklanmasının ve bir sorun varsa giderilmesinin gerektiği belirtilerek; anılan gazlı içeceklerin toplum sağlığı üzerinde risk oluşturduğunun tespiti, ürünün etiketi üzerine insan sağlığına zararlı olabileceği ve tavsiye edilen maksimum tüketim oranına ilişkin uyarı konulması, tüm bileşenlerinin açık ve ayrıntılı şekilde miktarları belirtilmek suretiyle listelenmesi, bileşimindeki sağlığa zararlı ürünlerin tespit edilerek kullanımının engellenmesinin, çocuklara yönelik reklam ve satış/pazarlama yönteminin yasaklanmasınının istenildiği anlaşılmaktadır.
Davalı idare tarafından tesis edilen 16/04/2014 tarih ve 19703 sayılı dava konusu işlemle, Türk Gıda Kodeksi'nin, taraf olunan anlaşmalara, Avrupa Birliği müktesabatına, Codex Alimenterius başta olmak üzere uluslararası düzenlemelere ve ulusal gereklilikler esas alınarak hazırlandığı, sağlığa zararlı gıdaların piyasaya sürülemeyeceği, kronik hastalıkların risk faktörlerinden birinin beslenme olduğu dikkate alındığında, gıdayı oluşturan bileşenlerin ticari sır gerekçesiyle gösterilmeme veya eksik gösterilme gibi bir durumun söz konusu olmadığı, ancak yönetmelik hükümlerinde belirlenen grup adlarının verilmesi gibi kolaylıklardan faydalanıldığı, başvuruda sayılan kimyasal bileşenlerle ilgili olarak Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), WHO/FAO Katkı Maddeleri Komitesi (JECFA) ve Amerikan Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) tarafından değerlendirmeler yapılarak raporlar hazırlandığı, raporların ulusal mevzuatta değişikliğe neden olacak sonuçlar ortaya çıkarmadığı, reklamlara yönelik düzenlemelerin kendi yetki alanında olmadığı, ancak obezite ile mücadele kapsamındaki çalışmalara destek verildiği belirtilerek başvurunun reddine karar verilmesi üzerine bakılan dava açılmıştır.
Uyuşmazlık konusu ..., ... ve ... ürünlerine ilişkin olarak gerek davacı gerekse davalı idare tarafından dava dosyasına sunulan bilgi ve belgeler ile yapılan bilimsel çalışmalar ve görüşler değerlendirildiğinde, anılan ürünlerde kullanılan bileşenler ile ambalajında kullanılan kimyasal BPA maddesinin, sağlığa orta ve uzun vadede olumsuz etkilerinin olabileceği değerlendirilmiştir.
Bununla birlikte, davacının başvurusunun reddine ilişkin dava konusu işlemde; adı geçen ürünlerin içeriğinin üretilen ülke bazında herhangi bir değişiklik olmaksızın her ülkede aynı içerikte üretilip üretilmediği, bu anlamda Türkiye'de üretilen ürünlerin içeriğindeki kafein, fosforik asit, şeker gibi bileşenlerin kapsamının ne olduğu ve bunların miktarlarının ve ayrıca ürünlerin kalorilerinin diğer ülkelerde satışa sunulanlarla aynı olup olmadığı, farklılık varsa farklılığın neden kaynaklandığı; bu bağlamda "karbonatlı su" olarak belirtilen içeriğin Türkiye'de arz edilen ürünlerde "su, karbondioksit" olarak ifade edilmesinin nedeni ve bu ikisinin aynı olup olmadığı ile sağlığa etkileri bakımından farklı yönlerinin bulunup bulunmadığı; Türkiye'de piyasaya sunulan ürünlerin içeriğinde renklendirici (karamel) olarak belirtilen maddenin "4-metilimidazol" olup olmadığı, eğer "4-metilimidazol" ise ürünlerdeki kullanım oranı ve miktarının ne kadar olduğu, "4-metilimidazol" maddesinin kullanım oran/miktarına ilişkin olarak Avrupa Birliği Komisyon Tüzüğü ile getirilen bir üst sınır belirlenip belirlenmediği, Amerika Birleşik Devletlerinin California Eyaletinde 2012 yılında yürürlüğe giren düzenleme gereğince karamel içeren ürünlerin muhteviyatındaki "4-metilimidazol" maddesinin oranının azaltılıp azaltılmadığı, Dünya Sağlık Örgütü Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı tarafından aspartamın insanlar için kansorejen madde olduğunun belirtilip belirtilmediği, davalı idarece sunulan savunma dilekçesinde aspartama maruziyet tahminleri düzeyinde günlük kabul edilebilir alım miktarının 40 mg/kg-va/gün olarak kabul edildiğinin ifade edildiği dikkate alındığında, yabancı ülkelerde ve ülkemizde piyasaya sunulan ... ürününde kullanılan aspartam miktarının ne kadar olduğu, Avrupa Birliği Komisyon Tüzüğü ile gıda ile temas eden malzemelerde Bisfenol-A (BPA) kullanımının yasaklanıp yasaklanmadığı gibi davacı tarafından somutlaştırılan hususlar kapsamında aydınlatıcı bilgiye ve 5996 sayılı Kanun kapsamındaki yetkilerini kullanmak suretiyle yapılacak karşılaştırmalı risk analizlerine ilişkin somut ve güncel bilimsel verilere ve risk değerlendirmelerine yer verilmeksizin, dava konusu işlemin tesis edildiği anlaşılmıştır.
Bu itibarla, en son bilimsel veriler üzerinden gerekli risk analizleri yapılmadan, bu bilimsel esaslara göre yapılacak risk değerlendirmesinin sonuçları ortaya konulmadan, tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uygunluk, aksi yönde verilen temyize konu İdare Mahkemesi ısrar kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
Davalı yanında müdahilin temyiz istemi yönünden;
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 46. maddesinin 4001 sayılı Kanun ile değişik 2. fıkrasında, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde, Danıştay dava daireleri ile idare ve vergi mahkemelerinin nihai kararlarına karşı tebliğ tarihini izleyen otuz gün içinde Danıştayda temyiz yoluna başvurulabileceği; 48. maddesinin 3. fıkrasında ise, temyiz dilekçelerinin, ilgisine göre kararı veren mahkemeye, Danıştaya veya 4 üncü maddede belirtilen mercilere verileceği ve kararı veren mahkeme veya Danıştayca karşı tarafa tebliğ edileceği, karşı taraf tebliğ tarihini izleyen otuz gün içinde cevap verebileceği, cevap verenin, kararı süresinde temyiz etmemiş olsa bile düzenleyeceği dilekçesinde, temyiz isteminde bulunabileceği, bu takdirde bu dilekçelerin temyiz dilekçesi yerine geçeceği hükme bağlanmıştır.
Dosyanın incelenmesinden, davacının temyiz dilekçesinin davalı yanında müdahilin vekilinin elektronik tebligat adresine 20/08/2024 tarihinde iletildiği ve 25/08/2024 tarihinde tebliğ edilmiş sayıldığı, müdahilin 01/10/2010 havale tarihli dilekçesiyle temyize cevaplarını dosyaya sunduğu, ancak müdahil tarafından bu dilekçede yer verilen istemler incelendiğinde sunulan dilekçenin temyiz dilekçesi olup olmadığı hususunda tereddüt oluştuğundan, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 09/04/2025 tarih ve 2024/2198 sayılı ara kararıyla dilekçedeki çelişkinin giderilmesi için müdahil vekiline 15 (onbeş) gün süre verilmesine karar verildiği, müdahil vekili tarafından 09/07/2025 tarihinde ara kararına verilen cevapla bahse konu dilekçenin temyiz dilekçesi olduğunun bildirildiği ve aynı tarihte temyiz harçlarının yatırıldığı anlaşılmıştır.
Bu durumda, davacının temyiz dilekçesinin 25/08/2024 tarihinde müdahile tebliğ edilmesi üzerine, müdahil tarafından en geç 24/09/2024 tarihinde temyiz isteminde bulunulabilecek iken, bu tarihten sonra 01/10/2024 tarihinde kayda giren dilekçe ile temyiz isteminde bulunulduğu anlaşıldığından, süresinde olmayan temyiz isteminin esasının incelenmesine hukuken olanak bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1. Davalı yanında müdahilin temyiz isteminin süre aşımı nedeniyle reddine,
2. Davacının temyiz isteminin kabulüne;
3. Davanın yukarıda özetlenen gerekçeyle reddine ilişkin .... İdare Mahkemesinin temyize konu ... tarih ve E:..., K:...sayılı ısrar kararının BOZULMASINA,
4. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın ... İdare Mahkemesine gönderilmesine,
5. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen günden itibaren 15 (onbeş) gün içinde karar düzeltme yolu açık olmak üzere, 09/10/2025 tarihinde, davacının temyiz istemi yönünden oyçokluğu, davalı yanında müdahilin temyiz istemi yönünden oybirliği ile karar verildi.
KARŞI OY
X- ... İdare Mahkemesinin...tarih ve E:..., K:... sayılı ısrar kararının usul ve hukuka uygun olduğu, dilekçelerde ileri sürülen temyiz nedenlerinin kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte olmadığı anlaşıldığından, temyiz istemlerinin reddi ile ısrar kararının onanması gerektiği oyuyla, karara katılmıyoruz.