Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-4-162 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 05-70/964-264
Karar Tarihi : 20.10.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, 10
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER : Kerem TOMUR, Evren SESLİ
C. ŞİKAYET EDEN : - Mustafa GÖRDÜK
- Niyazi KAVAR
- Yunus PAMUK
(Şikayetler elektronik posta mesajı ile yapıldığından
adres bulunmamaktadır.)
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : Diyarbakır ili otobüs ile şehirlerarası yolcu taşıma
pazarında faaliyet gösteren firmalar. 20
E. DOSYA KONUSU : Diyarbakır ilinde faaliyet gösteren şehirlerarası
otobüs firmalarının ortak bir fiyat tarifesi belirlemek suretiyle 4054 sayılı
“Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”u ihlal ettikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ : Kurum kayıtlarına intikal eden üç başvuruda özetle,
şehirlerarası otobüs bilet fiyatlarının firmaların aralarında anlaşma yapmaları
sebebiyle yükseldiği ve bu fiyatlar üzerinden herhangi bir indirim yapılmadığı
ifade edilerek konunun incelenmesi talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 31.12.2004 tarih, 7424 sayı, 2.6.2005
tarih, 3760 sayı ve 17.6.2005 tarih, 4173 sayı ile giren başvurular üzerine
hazırlanan 22.7.2005 tarih, 2005-4-162/İİ-05-SY sayılı İlk İnceleme Raporu, 30
28.7.2005 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve Diyarbakır ili otobüs ile
şehirlerarası yolcu taşıma hizmetleri pazarında rekabetin ihlal edilip edilmediğinin
ve dolayısıyla 4054 sayılı Kanun kapsamında soruşturma açılmasına gerek olup
olmadığının tespiti amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi gereğince önaraştırma
açılmasına 05-49/705-M sayı ile karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 14.10.2005 tarih 2005-4-162/ÖA-05-KT sayılı
Önaraştırma Raporu, 14.10.2005 tarih ve REK.0.08.00.00-110/306 sayılı
Başkanlık Önergesi ile 05-70 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 40
05-70/964-264
2
Diyarbakır merkezli faaliyet gösteren otobüs firmalarının aralarındaki rekabeti
sınırlar mahiyette bir anlaşma yaptıkları veya bu yönde bir uyumlu eylemin
içerisinde oldukları iddiasını kanıtlamaya yeterli delil olmaması sebebiyle şikayet
konusu ile ilgili bir soruşturma açılmasına gerek olmadığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarı, haklarında önaraştırma yürütülen tarafların faaliyetleri dikkate
alınarak “otobüs ile şehirlerarası yolcu taşıma hizmetleri pazarı” olarak
belirlenmiştir. 50
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Önaraştırmaya konu şehirlerarası yolcu taşıma şirketlerinin faaliyetlerini
Diyarbakır ilinde gerçekleştirdikleri göz önüne alınarak coğrafi pazar “Diyarbakır
ili” olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
Önaraştırma sürecinde raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde elde edinilen
bilgi ve belgelere aşağıda yer verilmiştir:
I.2.1. 26.9.2005 tarihinde Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Şehirlerarası Otobüs
Terminali Müdürü Aziz ONAT’la yapılan görüşmede aşağıdaki görüşler ifade
edilmiştir: 60
“Otogarımızda faaliyet gösteren otobüs firmaları tarafından fiyatların genellikle
Ulaştırma Bakanlığı tarafından belirlenen ve bize bildirilen fiyat listesinin %20
altında gerçekleştiği görülmektedir. Tarafımdan Kurumunuza gönderilen fiyat
listesi de Ulaştırma Bakanlığı tarafından bildirilen fiyatları göstermektedir.
Fiyatların belirlenen düzeylerin altına inmesi halinde ise biz duruma müdahale
ediyoruz. Bilinçli tüketiciler otobüslere genellikle otogarımızdan bindikleri için bu
denetimleri yapmamız daha kolay oluyor fakat bazı durumlarda Bismil gibi
ilçelerden veya yolda yolcu alınması halinde zorunlu alt limitin altında fiyatlar
uygulanabiliyor. Halihazırda Diyarbakır-İstanbul ve Diyarbakır-İzmir fiyatı 60
YTL’dir ve bu fiyat Ulaştırma Bakanlığı tarafından belirlenen tarifenin %20 70
altındadır. Batman firmaları ile yaşanan rekabet, Diyarbakır firmalarını zaman
zaman yasal limitin altına da inmeye zorlamaktadır.
Bilgim dahilinde otogarda faaliyet gösteren otobüs firmaları arasında herhangi bir
anlaşma yoktur. Terminalde bütün otobüs firmaları, sizin de gördüğünüz gibi, yan
yana hatta birbirlerinin yazıhanelerinde bilet satmaktadır. Dolayısıyla, birbirlerinin
bilet fiyatlarından haberdar olabilmektedir.”
I.2.2. 26.9.2005 tarihinde Has Diyarbakır Seyahat Ltd. Şti. Müdürü Yılmaz
ÖZPAÇAR’la yapılan görüşmede anılan şahıs,
“Halihazırda otobüs firmaları başta Onur Air olmak üzere havayolu şirketlerinin
rekabet baskısı altındadır. Düşünün ki İstanbul-Diyarbakır Onur Air ile 89 YTL’dir. 80
Bu durumda otobüs bilet ücretleri zaten yüksek olamaz. Sadece Diyarbakır
05-70/964-264
3
merkezli 6 firma var, bunun dışında bütün Batman firmaları da Diyarbakır
Otogarı’ndan yolcu alır. Yani bizim bilet fiyatlarını yüksek belirleme şansımız yok.
Diyarbakır’daki yolcular 1,5 YTL yol parası verip Batman’a giderek İstanbul ya da
Ankara’ya Batman’dan gitmeyi tercih edebilmektedir. Firmamız Ulaştırma Bölge
Müdürlüğü’nün onayladığı tarifenin %20 altında fiyat belirlemiştir. Bunun
aşağısına inmemiz zaten yasaktır. Ama müşteri sayısının çok az, firma sayısının
da çok fazla olması sebebiyle bu fiyatın bile aşağısına indiğimiz zamanlar
olmuştur.
Hiçbir şekilde diğer firmalarla aramızda bir anlaşma yoktur. Ama otogardaki 90
herkes birbirini tanır ve bilet fiyatını bilir. Zaten tüm firmaların bilet fiyatları halen
olabilecek alt limittedir.” şeklinde görüş belirtmiştir.
I.2.3. 27.9.2005 tarihinde Özlem Diyarbakır Seyahat Şirket Müdürü Mehmet Emin
ZENGİN ve Nihat ADSAY’la yapılan görüşmede aşağıdaki bilgiler edinilmiştir:
“Firmamız yaklaşık 20 tanesi öz mal otobüs olmak üzere 27 otobüs ile faaliyet
göstermektedir. Bizim amacımız belirli bir seviyenin üstündeki yolculardır. Bu
yüzden fiyatlarımızı herhangi bir anlaşma ile değil kendi maliyetlerimizi ve müşteri
hedefimizi dikkate alarak belirliyoruz.
İstanbul’a günde üç sefer yapıyoruz. Ölü sezon olarak tabir edebileceğimiz 15
Eylül’den itibaren başlayan dönemde bu güzergahta otobüs başına yolcu sayımız 100
ortalama 20 kişidir. Bir otobüsün sefere çıkması ise bize 2.500 YTL’ ye mal
olmaktadır. Bu yüzden firma olarak biz, gelecek dönemde servis sayımızı
azaltmayı planlıyoruz.
Halen firmamız Diyarbakır-İstanbul için 60 YTL, Diyarbakır-Ankara için ise 50
YTL fiyat uygulanmaktadır. Bu fiyatlar bir anlaşma ile değil, maliyetlerimiz ve
Ulaştırma Bakanlığı’nın tarifesi doğrultusunda belirlenmektedir.
Bazı durumlarda Belediye, Valilik tarafından gönderilen ihtiyaç sahibi kişilere bu
fiyatların altında fiyatlar uyguluyoruz.”
I.2.4. 6.5.2005 tarihinden itibaren geçerli ibaresi bulunan, Diyarbakır Büyükşehir
Belediyesi Sağlık ve Sosyal Hizmetler Daire Başkanı Zülfi ATLI imzalı ve kaşeli 110
bazı güzergahlara ait şehirlerarası otobüs bilet fiyatları ve uzaklıkları şu
şekildedir:
İL
KM
ÜCRET(YTL)
İL
KM
ÜCRET(YTL)
Adana 523 35,00 İstanbul 1365 75,00
Adıyaman 205 25,00 İzmir 1419 75,00
Afyon 1096 65,00 Kars 527 60,00
Ağrı 443 40,00 Kastamonu 955 60,00
Amasya 702 40,00 Kayseri 593 48,00
Ankara 912 60,00 Kırklareli 1574 85,00
Antalya 1082 63,00 Kırşehir 727 50,00
Artvin 527 55,00 Kocaeli 1254 73,00
Aydın 1416 70,00 Konya 879 55,00
Adapazarı 1217 68,00 Kütahya 1192 70,00
05-70/964-264
4
Aksaray 772 55,00 Kırıkkale 839 58,00
Ardahan 566 60,00 Karaman 813 43,00
Balıkesir 1419 78,00 Karabük 1067 48,00
Bilecik 1215 75,00 Kilis 377 37,00
Bingöl 144 15,00 Kahramanmaraş 369 35,00
Bitlis 209 22,00 Malatya 252 19,00
Bolu 1103 70,00 Manisa 1401 75,00
Burdur 1194 62,00 Mardin 95 10,00
Bursa 1284 75,00 Muğla 1394 85,00
Bayburt 448 40,00 Muş 258 30,00
Batman 99 10,00 Nevşehir 697 50,00
Bartın 1137 60,00 Niğde 721 50,00
Çanakkale 1555 85,00 Ordu 729 53,00
Çankırı 922 60,00 Osmaniye 437 30,00
Çorum 766 50,00 Rize 678 67,00
Denizli 1290 63,00 Samsun 820 50,00
Düzce 1148 72,00 Siirt 186 20,00
Edirne 1593 85,00 Sinop 967 75,00
Elazığ 151 14,00 Sivas 480 40,00
Erzincan 406 48,00 Tekirdağ 1497 85,00
Erzurum 324 50,00 Tokat 588 53,00
Eskişehir 1135 68,00 Trabzon 626 63,00
Gaziantep 317 25,00 Tunceli 276 30,00
Giresun 688 58,00 Şanlıurfa 180 14,00
Gümüşhane 526 50,00 Şırnak 283 35,00
Hakkâri 474 60,00 Uşak 1208 68,00
Hatay 513 35,00 Van 377 40,00
Isparta 1143 60,00 Yalova 1319 75,00
Iğdır 546 52,00 Yozgat 704 70,00
İçel 592 40,00 Zonguldak 1180 75,00
I.2.5. Yerinde incelemeler sırasında Diyarbakır Şehirlerarası Otobüs
Terminali’nde faaliyet gösteren bazı firmalardan alınan bilet koçanlarında,
Diyarbakır-İstanbul otobüs bilet fiyatlarının 60 YTL, Diyarbakır-Ankara otobüs
bilet fiyatlarının ise 50 YTL olduğu tespit edilmiştir.
J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK
Diyarbakır Şehirlerarası Otobüs Terminali’nde yazıhanesi ve/veya acentesi
bulunan seyahat firmalarında raportörlerce yapılan yerinde inceleme esnasında 120
bilet fiyatlarının belirlenmesine yönelik herhangi bir anlaşmaya ilişkin delil
bulunmamıştır. Ayrıca, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Şehirlerarası Otobüs
Terminali Müdürü Aziz ONAT ve Diyarbakır Ulaştırma Bölge Müdürü Süleyman
MUGAN’ın ifadeleri haklarında inceleme yapılan teşebbüslerin aralarında
anlaşma yapmadıkları yönündedir. Belirtilmesi gereken diğer bir husus da
başvuru sahibi bireysel tüketicilerin şikayet yazıları ekinde şikayet konusuna
ilişkin herhangi bir belge bulunmamasıdır.
I.2.4. sıra sayılı tespitte yer verilen tarife Diyarbakır Şehirlerarası Otobüs
Terminali Müdürü Aziz ONAT’tan temin edilmiştir. Bu listede Diyarbakır kalkışlı
güzergahlara ilişkin bilet fiyatları yer almaktadır. Söz konusu tarifede herhangi bir 130
otobüs firması yetkilisinin imzası ve/veya şirket kaşesi bulunmamaktadır
(Tarifenin altında Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin onayı yer almaktadır).
05-70/964-264
5
Dolayısıyla, tarifenin haklarında önaraştırma yapılan teşebbüslerin aralarında var
olan bir fiyat anlaşması olarak kabul edilmesi mümkün görülmemektedir. Ayrıca
I.2.5 sıra sayılı tespitte yer verilen muhtelif otobüs bileti örnekleri ile “Tarife”de yer
alan fiyatların uyuşmadığı görülmektedir. Örneğin; Diyarbakır-Ankara hattında
firmaların ekseriyetinin 50 YTL bilet ücreti belirledikleri, “Tarife”de ise bu hat için
belirlenen fiyatın 60 YTL olduğu görülmektedir. İnceleme konusu tarife Diyarbakır
Büyükşehir Belediyesi Şehirlerarası Otobüs Terminali Müdürlüğü’nce ilan
edilmektedir. Gerçekte Belediye birimlerinin bilet ücretlerine müdahil olma yetkisi 140
de bulunmamaktadır. Bilet örneklerinden anlaşıldığı üzere seyahat firmaları söz
konusu tarifedeki miktarların altında fiyat uygulamaktadır.
K. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Diyarbakır ili merkezli otobüs ile şehirlerarasında yolcu taşımacılığı pazarında
faaliyet gösteren teşebbüslerin 4054 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun”un 4. maddesini ihlal ettikleri iddiasını destekler nitelikte yeterli kanıt
bulunamadığından, bu teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek
olmadığına OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
05-70/964-264
6
KARŞI OY GEREKÇESİ
(20.10.2005 tarihli ve 05–70/964–264 sayılı Kurul Kararı)
Kararda, ilgili teşebbüslerin şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarında
4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri iddiasını destekler nitelikte
yeterli kanıt bulunmadığından soruşturma açılmasına gerek olmadığı çoğunluk
oylarıyla kabul edilmiş bulunmaktadır.
Kanun’un 4 üncü maddesi, rakip teşebbüslerin kendi aralarında anlaşarak
fiyat belirlemelerini veya fiyat tespit etmelerini açıkça yasaklamakta ve bu türden
anlaşmaları ihlal saymaktadır. Şimdiye kadar Kurulun önüne gelen birçok coğrafi
pazara ilişkin örnekte benzer ihlaller görülmüş ve birçoğunda teşebbüsler
hakkında soruşturma açılmıştır (Konya, Kastamonu, Nevşehir gibi). Bahsi geçen
kararlarda veya soruşturma açılmadığı durumlarda yazılmış olan karşı oy
gerekçelerinde de belirtildiği üzere, eğer pazarda bir fiyat anlaşması veya tespiti
yapılmışsa, bunun 4 üncü madde kapsamında ihlal oluşturması için ayrıca birebir
uygulanmasına veya etkin uygulanmasına gerek yoktur.
14.10.2005 tarihli ön araştırma raporunun 10. sayfasında yer verilen fiyat
listesi ve tarife, her yerde asılı, görülebilen ve inkâr edilmeyen bir listedir. Bu
listede Diyarbakır kalkışlı tüm güzergâhlara ilişkin bilet fiyatları yer almaktadır.
Tarifenin altında bu konuda yetkisi olmayan Büyükşehir Belediyesi Sağlık ve
Sosyal Hizmetler Daire Başkanının imzasının ve kaşesinin bulunması, ortada bir
fiyat tarifesi bulunduğu (anlaşma bulunduğu) gerçeğini değiştirmez. Raporun 12.
sayfasındaki; “Söz konusu tarife, haklarında ön araştırma yapılan teşebbüslerin
aralarında var olan bir fiyat anlaşması olarak kabul edilmemelidir. Öncelikli olarak
bu listede herhangi bir otobüs firması yetkilisinin imzası ve/veya şirket kaşesi
bulunmamaktadır.” yorumunu veya görüşünü, rekabet hukuku bağlamında hukuki
gerekçeye dayalı olarak kabul etmek güçtür. Kendi içinde birden çok çelişkiyi
içeren rapor, ayrıca olası bir uyumlu eylem karinesini de bizzat ihlal iddiasında
bulunan makam olarak çürütmeye çalışmaktadır.
Sonuç itibariyle, diğer coğrafi bölgelerde tespit edilen, otobüs fiyatlarının
belirlenmesine yönelik ihlal nitelendirilmeleri de yapıldığı gibi, burada da
soruşturma açılması gerektiği görüşüyle çoğunluğa katılmıyorum.
05-70/964-264
7
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy