Doğal gaz sektöründeki fiyatlandırma uygulamaları ile 4054 sayılı Kanun'un ihlal edildiği iddiası - Karar Sayı 02-13/127-54

1 REKABET KURUMU



REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2002-1-3 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 02-13/127-54
Karar Tarihi : 8.3.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: İ. Atalay YOLCU, Harun ULU, Salim AYDEMİR
C- ŞİKAYET EDENLER: - Re'sen
- EGO Genel Müdürlüğü
Strazburg Cad. Toros Sok. No: 12 Ankara
- Prof. Dr. Arif Esin
Akaretler S. Seba Caddesi No: 67
80680 Beşiktaş-İstanbul
- Gündüz Şenkesen
Sağdıç Sok. Dost Apt. No: 37 Şişli-İstanbul
- Tüketici Hakları Derneği
Temsilcisi: Av. Saliha Kızıloğlu
Atatürk Bulvarı Emek İşhanı No: 95/1601 Kızılay-Ankara
- Tükder Tüketicileri Koruma Derneği
Yeniyol Tek Sok. Borsa Apt. Kat: 3 Bursa
- Zeki Gündoğan
Birlik Mah. 46. Sok. No: 20/7 06610 Çankaya-Ankara
- İstanbul Ticaret Odası
Reşadiye Cad. 34378 Eminönü-İstanbul
- Tükoder Tüketiciyi Koruma Derneği
Yoğurtçu Şükrü Sok. No: 53/2
81320 Kadıköy-İstanbul
- İhbar
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- Botaş Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş.
Bilkent Plaza A-2 Blok Bilkent-Ankara
- EGO Genel Müdürlüğü
Strazburg Cad. Toros Sok. No: 12 Maltepe Ankara
- İzmit Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İZGAZ)
Belsa Plaza B Blok Kat: 7 İzmit


2 REKABET KURUMU
- İstanbul Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İGDAŞ)
Kazım Karabekir Cad. No: 4 Alibeyköy İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Doğal gaz sektöründeki fiyatlandırma uygulamaları ile
4054 sayılı Kanun'un ihlal edildiği iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Botaş Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş. (Botaş)'nin
ithalat tekelini kötüye kullandığı, pahalı doğal gaz alımı yaptığı, hem Botaş'ın hem de
doğal gaz dağıtımı ile ilgili diğer kuruluşların aşırı fiyat uygulamak suretiyle hakim
durumlarını kötüye kullandıkları iddia edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Doğal gaz sektörüne yönelik olarak basında yer alan
haberler üzerine, re'sen başlatılan inceleme ve Rekabet Kurumu kayıtlarına
25.12.2001 tarih ve 5488 sayı ile intikal eden başvuru üzerine hazırlanan bilgi notu,
7.1.2002 tarih, REK 0.05.00.00/1 sayılı Başkanlık Önergesi ile 8.1.2002 tarih ve
02-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek
olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca
02-01/16-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Kuruma intikal eden aynı ve benzer konulardaki şikayetler 14.1.2002 tarih,
REK.0.05.00.00/5 sayılı Başkanlık Önergesi ile 15.1.2002 tarih ve 02-02/31-M sayılı
Kurul toplantısında görüşülmüş ve söz konusu başvurulardan doğal gaz ile ilgili
şikayetlerin başlatılmış olan önaraştırma kapsamında değerlendirilmesine karar
verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 14.2.2002 tarih, 2002-1-3/ÖA-02-İAY sayılı
Önaraştırma Raporu 14.2.2002 tarih, REK.0.05.00.00/18 sayılı Başkanlık önergesi
ile 19.2.2002 tarih, 02-09 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve ek çalışma
yapılmasına karar verilmiştir. Söz konusu karara ilişkin olarak hazırlanan, Hukuk
Müşavirliği görüşü ve 20.2.2002 tarihli Bilgi Notu anılan Önaraştırma Raporu ile
birlikte 8.3.2002 tarih ve 02-13 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; doğal gaz sektörüne yönelik olarak
yapılan incelemeler sonucunda;
- Botaş’ın ithalat ve iletim konusunda, dağıtım kuruluşlarının ise kurulu bulundukları
belediye mücavir alanı sınırları içinde kalan doğal gaz dağıtım faaliyetleri konusunda
hakim durumda bulundukları,
- 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu gereğince Botaş’ın ithalat konusunda
sahip olduğu pazar gücünün 2009 yılına kadar tedricen sona erdirilmesinin, iletim
hatları üzerindeki mülkiyet haklarından kaynaklanan pazar gücünün ise bu hatların
kullanımı konusunda Enerji Piyasası Üst Kurulu’nun ikincil mevzuatla yapacağı
düzenlemeler yoluyla azaltılmasının öngörüldüğü,
- Aynı Kanun’a göre, dağıtım kuruluşlarının belediye mücavir alan sınırları içinde
yine bir tekel olarak örgütlendirilmesinin düşünüldüğü, bununla birlikte “serbest
kullanıcılara” farklı arz kaynaklarından doğal gaz alımı yapabilme olanağı tanınarak,
dağıtım pazarının bir ölçüde rekabete açılmasının planlandığı,

3 REKABET KURUMU
- Söz konusu düzenlemelere rağmen, “…rekabetin hiç veya yeterince oluşmadığı
alanlarda”, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’na, “fiyat ve tarife teşekkülüne ilişkin
usul ve esasları düzenlemek” görevinin verildiği,
- Bu düzenlemeler birlikte ele alındığında, 4646 sayılı Kanun’la getirilen sistemin,
doğal gaz sektörünün yeniden yapılandırılmasına yönelik kapsamlı bir regülasyon
olarak değerlendirilmesi gerektiği,
- Esasen, fiyatlandırma konusunun bu Kanun öncesinde de genel itibarıyla Enerji ve
Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın düzenleme yetkisi kapsamında olduğu; dağıtım
şirketlerinin doğrudan Bakanlık tebliğlerinde yer verilen sınırlamalara göre, Botaş’ın
ise “kendi satışlarında uygulayacağı fiyatları tespit etme” konusunda 397 sayılı
KHK ile tanınan yetki çerçevesinde hareket ettiği,
- Bu çerçevede, dağıtım kuruluşları açısından aşırı fiyatlandırmanın söz konusu
olmadığı, Botaş açısından ise basında yer alan haberlerin aksine, ne ithalatta ne de
satışlarda, doğal gaz ticareti ve fiyatlandırması konusunda yakın pazarlarda geçerli
olan koşullara ve fiyatlara aykırı bir hakim durum istismarından söz edilemeyeceği;
zira ithalatta uluslararası petrol fiyatları dikkate alınarak belirlenen fiyatın AB
ülkelerine ithalatta uygulanan fiyatlarla paralellik içinde olduğu, Botaş ve dağıtım
kuruluşlarının fiyatlandırmaları ve vergiler neticesinde ortaya çıkan satış fiyatlarının,
sanayi kesimi açısından AB fiyatlarıyla uyumlu, evsel kullanım (sanayi kullanımı
dışında kalan) açısından ise AB fiyatlarının da altında olduğu, bu bağlamda söz
konusu şirketler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı
ifade edilmektedir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İLGİLİ PAZAR
I.1.1. Ürünün Özellikleri
Doğal gaz yeryüzünün alt katmanlarında, başta Metan (CH4) ve Etan (C2H6)
olmak üzere çeşitli hidrokarbonlardan oluşan yanıcı bir gaz karışımı olup, çıkarıldığı
haliyle kullanılabilen birincil enerji kaynağıdır.
Doğal gaz, konutlarda ısıtma, soğutma, sıcak su elde etme ve pişirme, sanayi
tesislerinde ise üretim amaçlı olarak kullanılmaktadır.
Doğal gazın yanabilmesi için gaz/hava oranı %5-15 arasında olmak üzere,
hava ile karışması gereklidir. En iyi yanma karışımında, %9 doğal gaz ve %91 hava
bulunmaktadır. Havadan daha hafif bir gaz olduğundan, doğal gaz sızıntısı kapalı
alanlarda yukarıda toplanır, tahliyesi de sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG)’na göre
daha kolaydır.
I.1.2. Ürün Pazarı
Doğal gaz sektöründe yürütülen faaliyetlerin birbirinden farklı niteliklerinin
bulunması nedeniyle; üretim, ithalat ve toptan satış işlemleri, “temel sağlayıcılık
faaliyetleri” başlığı altında tek bir pazar; doğal gazın bu sağlayıcılardan dağıtım
şebekesine aktarılması işlevini yerine getiren “iletim faaliyetleri" ayrı bir pazar; nihai
kullanıcılara doğal gaz arz yükümlülüğü altında bulunan dağıtım kuruluşlarının
faaliyetleri de, “dağıtım hizmetleri” başlığı altında diğer bir pazar olarak belirlenmiştir.
4 REKABET KURUMU
I.1.3. Coğrafi Pazar
Temel sağlayıcılık faaliyetleri bakımından, teşebbüslerin faaliyet alanları
üzerinde herhangi bir sınırlama bulunmadığından ilgili coğrafi pazar "Türkiye
Cumhuriyeti sınırları" olarak tespit edilmiştir.
Mevcut iletim hatlarının mülkiyeti Botaş’a ait olmakla birlikte, yeni iletim
hatlarının tesis edilmesi açısından Kanun’da herhangi bir sınırlama
bulunmamaktadır. Dolayısıyla, iletim faaliyetleri yönünden ilgili coğrafi pazar Türkiye
Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir.
Dağıtım hizmetleri pazarında esas itibarıyla dağıtım şirketlerinin, nihai
kullanıcılara arz yükümlülüğü altına girdikleri il sınırlarında dağıtım ve satış tekeline
sahip oldukları görülmektedir. Her ne kadar büyük kullanıcılar bakımından alım
serbestisi getirilmiş olsa da, bu serbestinin, dağıtım pazarını genişletmesi oldukça
uzun bir süre gerektirmektedir. Dolayısıyla, bu aşamada dağıtım hizmetleri
bakımından ilgili coğrafi pazar, hizmetin sunulduğu “il sınırları” şeklinde ele
alınmıştır.
I.1.4. Doğal Gaz Sektörünün Dünyadaki Görünümü
Dünya çapında toplam doğal gaz üretim ve tüketim miktarları incelendiğinde,
1998 yılı verilerine göre, 665 milyon ton üretim miktarıyla Kuzey Amerika’nın
sektörün öncüsü durumunda olduğu, buna karşılık, üretimin büyük kısmının
(647 milyon ton) kıta içerisinde tüketildiği, bu haliyle deniz aşırı ticarete konu olan
doğal gaz miktarının oldukça küçük olduğu görülmektedir. Ancak, kıta içerisinde
ülkeler arası ticarete bakıldığında; ABD’nin aynı yıl 489 milyon ton üretimine karşılık
552 milyon ton tüketim miktarıyla, Kanada karşısında önemli bir ithalatçı olduğu
anlaşılmaktadır.
Avrupa Kıtasında, yıllık 250 milyon ton üretim gerçekleştirilmekle birlikte,
yaklaşık 400 milyon ton doğal gaz tüketilmektedir. Bu bakımdan, Avrupa, Dünya
üzerinde en büyük ithalatçı kıta durumundadır. Buna karşılık Rusya’nın yaklaşık
100 milyon tonluk üretim fazlasıyla en büyük ihracatçı statüsünü koruduğu
görülmektedir. Rusya yıllık 475 milyon ton doğal gaz tüketimiyle, ABD’nin ardından
doğal gaz kullanımında dünya ikincisi konumundadır.
Sektörde uluslararası ticaret büyük oranda boru hattı şebekeleriyle
gerçekleştirilmekle birlikte, doğal gazın sıvılaştırma ve yeniden gazlaştırma imkanına
sahip olmasına bağlı olarak, tankerlerle de sıvılaştırılmış doğal gaz ticareti
gerçekleştirilebilmektedir.
İthalatçı ülkelerdeki bu genel görünüme, yerel üretimin yetersiz kaldığı
durumlara üretici ülkelerde de rastlanabilmektedir. Diğer bir ifadeyle, bir taraftan
ulusal üretim tesislerinde üretilen doğal gazın naklini gerçekleştirecek iletim hatları
oluşturulurken, diğer taraftan ithalatı sağlayıcı şebekeler kurulmaktadır.
Dünya Rezervlerine bağlı olarak doğal gaz pazarlarında uzun dönemli
üretim/talep projeksiyonlarının yapılması önem arz etmektedir.


5 REKABET KURUMU
I.1.5. Türkiye’de Doğal Gaz Sektörünün Yapısı
I.1.5.1. Genel Görünüm
Ülkemizde doğal gaz kullanımı 1976 yılına kadar uzanmakla birlikte,
1987 yılında Rusya Federasyonu’ndan boru hatları ile doğal gaz ithalatına
başlanması nedeniyle kullanım miktarı artarak 1999 yılında 12 milyar m3’e ulaşmıştır.
Doğal gazın yaygın olarak kullanımı, 1988 yılında Ankara’da Elektrik Havagazı ve
Otobüs İşletme Müessesi (EGO) ile başlamış, 1992 yılında İstanbul’da İstanbul Gaz
Dağıtım A.Ş. (İgdaş) ve Bursa’da Botaş ile devam etmiştir. Daha sonra Eskişehir’de
Botaş, İzmit’te İzmit Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İzgaz)’nin sektöre girmesi
ile doğal gaz kullanım miktarı artmıştır. Ancak asıl genişleme elektrik üretimi ve diğer
sanayi sektöründe doğal gaz kullanımı nedeniyle oluşmuştur.
Tüketim miktarındaki artışa rağmen üretimde aynı oranda artış
gerçekleştirilememiş ve sektördeki arz büyük oranda ithalata bağımlı hale gelmiştir.
1998 yılı verilerine göre, Botaş tarafından alınan 10.383 milyon m3'lük toplam doğal
gaz miktarı içerisinde yerli üretimin payı 564 milyon m3 ile sınırlı kalmış,
1999 yılındaki yaklaşık 12.400 milyon m3 'lük toplam tüketimin ancak 731 milyon m3’ü
yerli üretimle karşılanabilmiştir.
Sektör bugün itibarıyla ithalata bağımlı bir görünüm arz etmektedir.
2004 yılına kadar tamamlanması planlanan mevcut yatırım projeleri dikkate
alındığında, kısa dönemde ithalata bağımlı yapılanmanın daha da belirginleşeceği
görülmektedir.
I.1.5.2. Doğal Gaz Ticareti Hakkındaki 397 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname
(397 sayılı KHK) Dönemi
9.2.1990 tarih ve 20248 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Doğal Gaz
Kullanımı Hakkında 397 sayılı KHK'nın 1. maddesi uyarınca; “sıvılaştırılmış hali de
dahil olmak üzere” doğal gaz ithalatı konusunda Botaş'ın tekel hakkına sahip olması
öngörülmüştür.
1974 yılında kurulan ve 1995 yılında Kamu İktisadi Teşekkülü haline getirilen
Botaş’a, sektörün rekabete açık olmaması nedeniyle tekel hakkı ile birlikte, büyük
yatırımların gerçekleştirilmesini içeren bir kamu hizmeti yükümlülüğü de verilmiştir.
İthalata imkan veren yüksek basınçlı doğal gaz boru hatlarının inşası, bu
hatların işletilmesi ve kaynak çeşitlendirmesine yönelik yeni yatırımlara ilişkin
faaliyetler bu dönemde, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın koordinasyonunda
kamu-özel sektör işbirliğiyle yürütülmekte ise de, ithalat hizmetlerinin tamamı Botaş
vasıtasıyla gerçekleştirilmiştir.
397 sayılı KHK'da doğal gazın ülke içinde dağıtımı yetkisi de esas itibarıyla
Botaş’a ait olmakla birlikte, “şehirlerde dağıtım hizmeti vermek üzere sermaye
şirketleri kurulmasına ve bunların dağıtım faaliyetinde bulunmalarına Bakanlar Kurulu
tarafından izin verilebileceği” belirtilmiştir.
Ayrıca Botaş’a, bu şirketlere ortak olma hakkı da tanınmış ve şirketlerin
kuruluş hisse nispetlerinin Bakanlar Kurulu’nca onaylanması esası getirilmiştir.
Mevcut belediye gaz dağıtım şirketleri de bu düzenlemeler çerçevesinde faaliyete
başlamıştır.
6 REKABET KURUMU
397 sayılı KHK'ya göre, ithalat ve dağıtım yanında, ülkede doğal gazın “satışı
ve satış fiyatının tespiti” konusunda da Botaş yetkili kılınmış, dağıtım şirketlerinin
doğal gaz satışı yapmalarına ise kuruluş işlemlerine benzer şekilde Bakanlar Kurulu
tarafından ayrıca izin verilmiştir.
Fiyat tespiti konusunda 397 sayılı KHK’da Botaş’a yetki verilmiş olmasına
rağmen, Botaş bu yetkiyi yalnız kendi yaptığı satışlarda kullanmaktadır. Bir başka
deyişle Botaş, dağıtım şirketlerine ve tüketicilere kendisi tarafından yapılan
satışlarda uygulanacak fiyatları belirlemiş, ancak dağıtım şirketlerinin hangi fiyattan
satış yapacakları bu yetkinin dışında kalmıştır. Dağıtım şirketlerinin fiyatlandırma
sistemi konusunda ise, aşağıda yer verilen ayrı bir düzenleme yapılmıştır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında
Kanun’un 2. maddesinde; Bakanlığa, "yeraltı ve yerüstü enerji ve tabii kaynaklar ile
ürünlerinin üretim, iletim, dağıtım ve tüketim fiyatlandırma politikasını tayin ve
gerektiğinde fiyatlarını tespit etmek" görevi verilmiştir.
Bu görev çerçevesinde Bakanlık tarafından yayımlanan 1997/2 sayılı Doğal
Gaz Satış Fiyatı Tespit Kararı Tebliği’ne göre:
a) Konut, ticarethane ve sanayide uygulanacak tarifede alt sınır Botaş’ın dağıtım
kuruluşlarına satış fiyatı, üst sınır ise bu fiyatın %45 fazlası olarak tespit edilmiştir.
b) Kamu kurum ve kuruluşlarında uygulanacak tarifede 1997 mali yılı Bütçe
Kanunu’na atıf yapılmıştır. Söz konusu Kanun’un 51. maddesinde ise; “genel ve
katma bütçeli dairelerde, konutlar için uygulanacak tarife bedellerinin en fazla
%30 fazlası, okul ve hastanelerde ise doğrudan konutlar için belirlenen fiyatların
uygulanabileceği” belirtilmiştir.
Ancak, söz konusu düzenlemeler Bakanlık tarafından yeniden gözden
geçirilerek, fiyat sınırları tekrar tespit edilmiştir.
Diğer taraftan, 397 sayılı KHK ile Botaş’ın satışları, yalnızca dağıtım
şirketlerine yapılan satışlarla sınırlı kalmamıştır. 397 sayılı KHK’ya göre, dağıtım
şirketlerine faaliyet ve satış yetkisi verilebilirse de, yılda 1 milyon m3 üzerinde gaz
kullanan sanayi kuruluşlarına gaz satış yetkisi her zaman Botaş’a ait olmuştur.
Sanayi kuruluşlarına yapılan satışların, toplam gaz tüketiminin %80’lik bölümünü
oluşturduğu dikkate alındığında, Botaş’a tanınan fiyat tespiti yetkisinin, konutlardaki
satışlardan ziyade bu alanda önemli olduğu görülmektedir. Botaş bu şekilde, toplam
gaz tüketiminin %80’lik kısmını oluşturan sanayi satışlarında doğrudan, diğer doğal
gaz satışlarında ise dolaylı olarak fiyatlandırma yetkisini kullanmıştır.
I.1.5.3. 4646 Sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu
397 sayılı KHK, 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile yürürlükten
kaldırılmıştır.
Ancak, 4646 sayılı Kanun'un, “doğal gaz piyasa faaliyetleri”ni düzenlemesi ve
üretim konusunda yeni bir düzenleme getirmemesi nedeniyle, bu alanda, 7.3.1954
tarih ve 6326 sayılı Petrol Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.
Buna karşılık, 4646 sayılı Kanun ithalat işlemlerini “piyasa faaliyetleri”
kapsamına almış ve ithalat konusunda verilecek lisansların sahip olacağı koşulların,
7 REKABET KURUMU
Enerji Piyasası Üst Kurulu tarafından, yönetmelikle belirlenmesini öngörmüştür.
397 sayılı KHK'nın yürürlükten kaldırılması nedeniyle Botaş’a tanınan ithalat tekeli
de hukuken sona ermiştir. Ancak 4646 sayılı Kanun’un geçici hükümleriyle getirilen
düzenleme, ithalat serbestisinin fiilen uygulanmasını engellemektedir. Geçici
2. maddede; “…Ayrıca, BOTAŞ'ın mevcut sözleşmelerinin var olduğu ülkeler
dışındaki ülkelerden yapılacak ithalat için yapılacak müracaatlarda Kurul, piyasada
rekabet ortamının oluşturulması, mevcut sözleşmelerden doğan yükümlülükleri ve
ihracat bağlantılarını dikkate alarak belirleyeceği usul ve esaslar dahilinde
müracaatları değerlendirerek ithalata müsaade edebilir. Ancak, BOTAŞ'ın mevcut
sözleşmelerinin var olduğu ülkeler ile bu sözleşme süreleri sona erinceye kadar bu
ülkeler ile hiçbir ithalatçı şirket tarafından yeni gaz alım sözleşmeleri yapılamaz. Söz
konusu mevcut sözleşmelerin sona erdiği tarihten itibaren aynı miktarlar için yeni
ithalat sözleşmeleri yapılabilir. Ancak, ihraç amaçlı veya kurumca tespit edilecek yurt
içi doğal gaz arz açığının olması durumunda söz konusu ülkelerde yeni gaz alım
bağlantıları yapılabilir.” hükmü yer almaktadır.
Bu düzenleme karşısında, halihazırda gaz alım sözleşmesi yapılmış bulunan
ülkelerden, rakip ithalatçıların gaz alımına, sözleşme süresince izin verilmeyeceği,
dolayısıyla Botaş’ın ithalat fiyatlarındaki belirleyici gücünün, uzun bir süre devam
edeceği anlaşılmaktadır.
Bununla birlikte Geçici 2. maddede; “BOTAŞ, bu Kanunun yayımlandığı
tarihten sonra ithalatı ulusal tüketimin yüzde yirmisi oranına düşünceye kadar yeni
doğal gaz alım sözleşmesi yapamaz. Hazırlık döneminden sonra başlamak üzere her
yıl en geç 2009 yılına kadar toplam yıllık ithalat miktarını yıllık ulusal tüketimin yüzde
yirmisine düşürünceye kadar, mevcut doğal gaz alım veya satış sözleşmelerinin
kısmi veya bütün olarak tüm hak ve yükümlülükleri ile birlikte devredilmesi için istekli
olan diğer ithalat lisans yeterlik sahibi şirketlerin katılacağı devir için BOTAŞ
tarafından ihale yapılır. İhaleyi kazanan tüzel kişiye, söz konusu devir için BOTAŞ'ca
muvafakat verilir.” hükmü yer almaktadır. Bu şekilde, Botaş’ın da yeni ithalat
taahhüdüne giremeyeceği belirtilmiş, mevcut sözleşmelerini devretmesi öngörülerek,
ithalattaki tekelci konumunun ortadan kaldırılması planlanmıştır.
Kanun'la getirilen düzenleme bu yönde olmasına karşılık, Botaş yetkililerince,
devir işleminin yapılmasının önünde birçok fiili engel bulunduğu belirtilerek, Botaş
tarafından sağlanan Hazine garantileri ile devir işleminde uygulanacak fiyat bu
engeller arasında sayılmıştır.
Ayrıca Kanun, iletim konusunu da piyasa faaliyetleri içerisinde düzenlemiş ve
iletim hattının regülasyonunun, yönetmeliklerle yapılmasını öngörmüştür.
Dağıtım konusunda ise Rekabet Hukuku açısından iki temel konuya dikkat
edilmesi gerekmektedir:
- Dağıtım ve satış izni, lisans vb. işlemlerde teşebbüsler arasında ayrımcılığa yol
açılmaması,
- Teknolojik ilerlemelere paralel olarak, “dağıtım” ve “perakende satış” işlemlerinin
birbirinden ayrılabilmesine olanak tanıyan bir sistemin oluşturulması ve doğal tekel
niteliği arz eden “dağıtım” hizmetlerinin, ileride oluşacak perakende satış şirketleri
arasında tüketici tercihine olanak tanıyacak şekilde düzenlenmesi.
8 REKABET KURUMU
Bu hususlardan ilkinin, iletime benzer şekilde, yönetmeliklerle düzenlenmesi
öngörülmüştür. İkincisi ise, dağıtım şebekelerinin yeni bir yatırım alanı olması ve
perakende satış yetkisinin dağıtım yetkisinden ayrılması durumunda, bu yatırım
alanının özel sektör için cazibesini kaybedeceği endişesiyle bu aşamada yerine
getirilememiş; Kanun’da dağıtım kavramı, perakende satış yetkisini de kapsayacak
şekilde tanımlanmıştır.
Ancak, belirli bir düzeyin üstünde doğal gaz kullanan “büyük kullanıcılar”ın
yapacağı satın alma işlemlerinde tam bir serbesti getirilmesi konusu Kanun’a
yansıtılmıştır. Dağıtım şirketleri, satış alanları dışına doğal gaz arzı yapmak zorunda
olmamakla birlikte, büyük kullanıcılardan gelen teklifleri değerlendirerek, yerel iletim
hatları oluşturmak suretiyle doğal gaz satışı yapabileceklerdir.
I.2. YAPILAN İNCELEME
I.2.1. Pazarda Faaliyet Gösteren Teşebbüsler
I.2.1.1. BOTAŞ
Botaş 27.8.1973 tarihinde, Türkiye Cumhuriyeti ile Irak Cumhuriyeti
Hükümetleri arasında imzalanan Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması'nın amacı olan,
Irak ham petrolünün İskenderun Körfezi'ne taşınmasını gerçekleştirmek üzere,
7/7871 sayılı Kararname'ye istinaden 15.8.1974 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim
Ortaklığı (TPAO) tarafından kurulmuş, 8.2.1995 tarihinde ise 95/6526 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı ile TPAO'nun bağlı ortaklığı statüsünden çıkarılarak, kamu iktisadi
teşekkülü olarak yapılandırılmıştır.
397 sayılı KHK ile Botaş'ın "Türkiye içinde ve dışında her türlü petrol, petrol
ürünleri ve doğal gaz boru hatları inşa etmek, ettirmek ve inşa edilmiş boru hatlarını
devralmak, satın almak veya kiralamak, boru hatları ile petrol ürünleri ve doğal gaz
taşımak, anılan boru hatlarında nakledilecek ham petrol ve doğal gazı satın almak ve
satmak" şeklinde belirlenmiş olan faaliyet alanına, 1995 yılında "yurtdışında petrol
ve doğal gazın teminine yönelik arama, sondaj, üretim, taşıma, depolama ve rafinaj
gibi tüm petrol ameliyelerini yapmak" hususu da ilave edilmiştir.
Botaş'ın merkezi Ankara'da olup, Genel Müdürlüğe bağlı Ankara
Bölge Müdürlüğü, Ceyhan Bölge Müdürlüğü, Dörtyol İşletme Müdürlüğü, LNG
(sıvılaştırılmış doğal gaz) Terminal İşletme Müdürlüğü, Bursa İşletme Müdürlüğü ve
Eskişehir İşletme Müdürlüğü bulunmaktadır.
Botaş’ın sahip olduğu alt yapı tesisleri aşağıda sunulmuştur:
Mevcut Boru Hatları
- Rusya Federasyonu-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı
- Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı
- Batman-Dörtyol Ham Petrol Boru Hattı
- Ceyhan-Kırıkkale Ham Petrol Boru Hattı
- Mevcut LNG İthal Terminali (Marmara Ereğlisi)
- Planlanan LNG İthal Terminali


9 REKABET KURUMU
Yapım Aşamasındaki Boru Hatları
- Doğu Anadolu Doğal Gaz Ana İletim Hattı
- Rusya Federasyonu-Karadeniz-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı
(Mavi Akım)
- Karacabey (Bursa)-İzmir Doğal Gaz İletim Hattı
- Çan-Çanakkale Doğal Gaz İletim Hattı
Planlanan Boru Hatları
- Bakü -Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi
- Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
- Irak-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
- Mısır-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
- Gürcistan-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
- Güney Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
- Konya-İzmir Doğal Gaz Boru Hattı Projesi
1999 yılında, elektrik, gübre, konut-ticari ve sinai sektörlere toplam
12.377 milyon m³ doğal gaz satışı gerçekleştirilmiştir. 1999 yılı sonunda, sözleşme
imzalanan müşteri sayısı 248'e ulaşmış olup, gaz kullanan sanayi tesisi sayısı
220'dir.
4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile doğal gaz piyasasının yeniden
yapılandırılması planlanmış bulunmaktadır. Ancak, halihazırda Botaş’ın, sahip
olduğu altyapı tesisleri ve mevcut ithalat sözleşmeleri dikkate alındığında, doğal gaz
ithalatı ve iletimi konularında hakim durumda olduğu görülmektedir. Eskişehir ve
Bursa’da sahip olduğu dağıtım tesislerinin ise Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'na
devredilmesi öngörülmüştür.
I.2.1.2. EGO
EGO, 16.12.1942 tarihinde kabul edilen 4325 sayılı Kanun’la kurulmuş,
Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı, tüzel kişiliği haiz ve özel hukuk hükümlerine
göre işletilen, Devlet İhale Kanunu ve Sayıştay denetimine tabi olmayan bir Genel
Müdürlük'tür.
EGO 1982 yılına kadar Ankara’da elektrik ve havagazı dağıtımı yanında
otobüsle toplu taşıma hizmetlerini yürütmüştür. 11.9.1982 tarih, 17809 tarihli Resmi
Gazete’de yayımlanan 2705 sayılı Kanun gereğince, elektrik dağıtım hizmetleri
1.11.1982 tarihinden itibaren Türkiye Elektrik Kurumu’na devredilmiştir.
Şehirlerde doğal gaz dağıtımına izin verilmesine ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı
ve 21.10.1988 tarihinde Botaş ile yaptığı sözleşme gereğince, Ankara Büyükşehir
Belediyesi mücavir alanı içinde doğal gaz dağıtımına başlamış, 397 sayılı KHK’nın
Geçici 1. maddesi gereğince Ankara’daki doğal gaz satışına devam etmiştir.
4646 sayılı Kanun gereğince doğal gaz tesislerinin özelleştirilmesi ve
Belediye’nin, yeni dağıtım şirketine Kanun’da belirlenen oranlarda ortak olması
öngörülmüştür.

10 REKABET KURUMU
Öte yandan Güvercinlik ve Maltepe havagazı üretim fabrikaları 1990 yılında
kapatılmıştır. Halihazırda doğal gaz dağıtımının yanında Ankaray ve Metro’dan oluşan
raylı sistemler ve otobüsler aracılığıyla toplu taşıma hizmetlerine devam etmektedir.
Tablo 1- EGO’nun Gaz İşletmesinin
Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)
Hesap İsmi 1997 1998 1999 2000
Satışlar 24.318.106 41.590.231 72.941.437 137.465.942
Alınan
Doğalgaz
Bedeli
16.589.154 28.093.161 51.151.732 82.159.704
Brüt Kar 7.255.462 12.555.071 20.330.798 54.443.832
Finansman
Giderleri
27.726.499 17.454.013 29.610.725 39.083.115
Net Kar -18.760.542 -1.572.429 -8.647.044 17.103.791
I.2.1.3. İZGAZ
Şirket 15.10.1992 tarihinde; doğal gaz şebekesi ile ilgili altyapı ve diğer
tesisleri kurmak, doğal gaz dağıtımını sağlamak ve işletmek ve bu faaliyet ile ilgili
doğal gazı satın almak ve satmak amacıyla kurulmuş, şirkete doğal gaz faaliyetleri
konusunda gerekli olan onay Bakanlar Kurulu tarafından verilmiştir.
Şirketin kurucu ortakları ve ortaklık payları aşağıdaki gibidir:
İzmit Belediye Başkanlığı : % 95
İzkaya A.Ş. : % 2
Belde A.Ş. : % 2
Metin Alan : % 0.5
Hikmet Erenkaya : % 0.5
İzmit’te doğal gaz şebekesinin kurulması için 30.6.1994 tarihinde bir
konsorsiyum ile anlaşma yapılmış ve 30.11.1995 tarihinde şebeke döşeme
faaliyetleri başlatılmıştır. 30.10.1996 tarihinde ise İzmit’te doğal gaz kullanılmaya
başlanmıştır. Proje kapsamında bir konsorsiyum tarafından yürütülen doğal gaz
şebeke çalışmaları fiili olarak 1998 yılı ortalarında bitirilmiş, daha sonra bu
çalışmalar İzgaz tarafından yürütülmüştür.
Diğer dağıtım kuruluşlarından farklı olarak, İzmit’te konutların yanında sanayi
kuruluşlarına da önemli miktarda doğal gaz satışı yapılmaktadır. 2000 yılında
İzgaz’dan doğal gaz alan sanayi kuruluşları; Seka, Gübretaş, Mannesman ve
Turkuaz’dır. Sanayi kuruluşlarının, İzgaz’ın toplam doğal gaz satışındaki payı 2000
yılı için %32 seviyesindedir.
Tablo 2- İzgaz’ın Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)
Hesap İsmi 1997 1998 1999 2000
Net Satışlar 302.662 1.998.127 3.877.566 7.434.407
Satışların Maliyeti 67.992 1.002.996 1.970.076 5.184.253
Brüt Satış Karı 234.669 995.131 1.907.489 2.250.153
Faaliyet Giderleri 344.303 2.077.506 4.551.692 7.889.735
Dönem Net Karı/Zararı -58.086 -833.839 -2.012.877 -6.977.985
11 REKABET KURUMU
I.2.1.4. İGDAŞ
Doğal gazın İstanbul’un hava kirliliğinin azaltılmasına yapacağı olumlu katkı
düşünülerek, doğal gaz götürülen yerlerde kullanımının zorunlu hale getirilmesi için
İl Mahalli Çevre Kurulu ve İl Umumi Hıfzısıhha Meclisi’nce karar alınmasını sağlamak
üzere İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından talepte bulunulmuştur.
İthal edilen doğal gazın 84/8806 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile sanayi ve
şehir şebekelerinde kullanım iznini takiben İETT tarafından başlatılan fizibilite
çalışmaları Mayıs 1987’de Fransız SAE-Alarko Konsorsiyumu’na ihale edilmiştir.
Çalışmalar devam ederken, İstanbul’un tamamında doğal gaz dağıtım şebekesinin
kurulması ve işletilmesi faaliyetlerinin ağır yükü nedeniyle, bağımsız bir şirket
kurulma ihtiyacı duyulmuş ve İgdaş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve bazı
iştiraklerin katılımıyla, Kaynak Geliştirme ve İştirakler Dairesi’ne bağlı olarak
25.12.1986 tarihinde kurulmuştur.
Şirketin ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:
İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı : % 94,45
İETT Genel Müdürlüğü : % 5,46
Hamidiye Kaynak Suları Sanayi Ticaret A.Ş. : % 0,04
İSBAK-İstanbul Belediye Bakım Sanayi Ticaret A.Ş. : % 0,03
İstanbul İmar Ltd. Şti. : % 0,02
İgdaş’ın amacı; altyapı ve diğer tesisleri kurmak, kurdurmak veya mevcut
tesisleri devralarak her nevi gaz ve sıvı yakıtın taşınması ve dağıtımı ile buna bağlı
merkezi ısıtma sistemini planlı, programlı ve etkin bir biçimde sağlamak ve işletmek,
bu faaliyetler için gerekli olan doğal gazı ve yakıt olarak kullanılan diğer bütün
maddeleri gaz ve sıvı halinde veya başka bir halde satın almak ve satmak olarak
belirlenmiştir.
Tablo 3- İgdaş’ın Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)
Hesap İsmi 1997 1998 1999 2000
Net Satışlar 48.768.832 86.667.991 139.719.287 250.761.987
Satışların Maliyeti 36.431.608 62.701.168 99.340.038 170.495.581
Brüt Satış Karı 12.337.223 23.966.823 40.379.249 80.266.405
Faaliyet Giderleri 12.146.373 26.326.488 48.144.482 77.318.311
Dönem
Karı/Zararı
2.009.982 218.898 -6.445.500 -22.602.026
I.2.2. Fiyatlandırma
I.2.2.1. Botaş’ın Fiyatlandırma Esasları
Botaş tarafından uygulanmakta olan fiyatlar; alım fiyatı, bu fiyata eklenen
işletme maliyetleri ve kar oranından oluşmaktadır.
I.2.2.1.1. Alımlar
Doğal gaz, üretimi, boru hatları, kompresör istasyonları, ölçüm istasyonları,
sıvılaştırma tesisleri, tankerler ve gazlaştırma tesisleri gibi yoğun sermaye
yatırımlarını gerektirmektedir. Dünyada önce uzun vadeli doğal gaz alım-satım
anlaşmaları yapılmakta ve takiben sayılan yatırımların finansmanı ve inşaatı
12 REKABET KURUMU
gerçekleştirilmektedir. Büyük sermaye yatırımlarının birim başına maliyetini en aza
indirmek, başka bir ifade ile, doğal gaz ticaretinin yapılabilirliğini sağlamak amacıyla,
doğal gaz anlaşmaları 20-25 yıl gibi uzun süreleri kapsayacak şekilde yapılmaktadır.
Bu durum, alıcı açısından sözleşme fiyatlarının düşük olarak belirlenmesini
doğurduğu kadar alıcı ve satıcının uzun dönemli yükümlülükler altına girmesine de
yol açmaktadır.
Her sözleşme, projenin ve ülkenin şartlarına göre değişiklik göstermekle
birlikte, aşağıda belirtilen açılardan birbirine benzer maddeler içermektedir:
- Teslim noktası,
- Doğal gazın kalitesi,
- Doğal gaz alım miktarı,
- Teslim prosedürü,
- Mücbir sebepler,
- Alım ve teslimat yükümlülükleri,
- Fesih şartları,
- Tahkim şartları,
- Hukuki şartlar,
- Fiyat.
Alım-satım sözleşmelerindeki fiyat, büyük ölçüde sözleşmenin diğer şartları
dikkate alınarak belirlenmektedir. Bu çerçevede, alıcının taahhüt ettiği toplam alım
miktarı, bu taahhüdünün belirli bir kısmını yerine getirme yükümlülüğü, bu
yükümlülüğün yerine getirilmemesi halinde satın alınmayan gazın ücretinin alıcıya
yansıtılması, tarafların diğer alanlarda ekonomik ve siyasi işbirliği yapması gibi
unsurlar, aynı sağlayıcının çeşitli müşterilere uyguladığı doğal gaz satış fiyatları
arasında farklılıkların oluşabilmesine yol açmaktadır.
Petrol ürünlerinden fuel oil, doğal gazın alternatifi olarak kabul edilmekte ve
doğal gaz fiyatları ham petrol veya fuel oil fiyatları baz alınarak belirlenmektedir.
Son yıllarda, uzun vadeli ve fiyatları petrol ürünlerine dayalı kontratlardan,
kısa vadeli kontratlara doğru bir eğilim olmakla birlikte, gaz yatırımlarının
geliştirilmesi için sözleşmelerin uzun vadeli yapılması gerekliliği ve petrole endeksli
gaz fiyatı belirlenmesi esasından vazgeçilmesinin, kısa dönemde mümkün olmadığı
ifade edilmektedir.
Dünya genelinde doğal gaz pazarının liberalleşmesi yönünde çalışmalar ve
uygulamalar mevcuttur. Bu doğrultuda gaz alım-satım fiyatlarının yine pazardaki gaz
fiyatlarına endekslenmesine çalışılmaktadır. Ancak doğal gaz pazarını rekabete
açmamış ülkelerde, gaz fiyatlarının petrol ve petrol ürünlerine endeksli olarak
belirlenmesi uygulaması daha yoğun olarak görülmektedir.
Öte yandan doğal gaz piyasasındaki ana sağlayıcılar ile ithalatçılar
(müşteriler) arasındaki anlaşmalarda belirlenen fiyatlar, taraflar arasında gizli
tutulmaktadır. Bu durum diğer piyasaların aksine, doğal gaz piyasasında fiyat
şeffaflığının oluşmasını önlemektedir. Piyasanın şeffaf olmaması ve dolayısıyla
hangi sağlayıcının, hangi müşterisine hangi fiyat üzerinden doğal gaz satışı
yaptığının bilinmemesi, bu piyasada müşterilerin pazarlık gücünü azaltırken
sağlayıcıların önemli derecede pazar gücü elde etmelerine yol açmaktadır.
13 REKABET KURUMU
I.2.2.1.1.1. Doğal Gaz İthalat Sözleşmeleri
Botaş tarafından yapılan doğal gaz ithalat sözleşmeleri aşağıdaki şekildedir:
Rusya Federasyonu
18.9.1984 tarihinde, Türkiye Cumhuriyeti ve eski Sovyetler Birliği Hükümetleri
arasında imzalanan doğal gaz sevkiyatı anlaşması kapsamında Botaş tarafından
çalışmalara başlanılmış ve 1985 yılında yaptırılan "Türkiye Doğal Gaz Kullanım
Etüdü" ile doğal gaz tüketim potansiyeli ve muhtemel güzergahlar belirlenmiştir.
Bu paralelde, 14.2.1986 tarihinde Ankara'da Botaş ile Soyuzgazexport
arasında 25 yıl süreli "Doğal Gaz Alım Satım Anlaşması" imzalanmıştır.
Bu kapsamda, Rusya Federasyonu'ndan alınan yıllık 6 milyar m³'lük doğal gaz
miktarına ilaveten, batı hattından 8 milyar m³'lük doğal gaz alımı için 10.12.1996
tarihinde Rusya Federasyonu ile bir anlaşma imzalanmıştır. 8 milyar m³'lük ilave
doğal gaz alımı, Turusgaz şirketinden (Botaş, Gama, Gazprom ortaklığı) 18.2.1998
tarihinde imzalanan anlaşma kapsamında gerçekleştirilmektedir. Ayrıca, yine Rusya
Federasyonu'ndan 16 milyar m³ (Karadeniz Geçişli-Mavi Akım) doğal gaz ithali için
de 15.12.1997 tarihinde "Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması" imzalanmıştır.
Cezayir
Türkiye, doğal gaz ithal eden bazı ülkeler gibi doğal gaz arz kaynaklarının
çeşitlendirilmesi, arz güvenliğinin ve esnekliğinin artırılması için hem baz yük tesisi
olarak çalıştırmak, hem de ihtiyaç duyulduğunda pik düşürücü olarak devreye
sokulmak üzere, bir LNG İthal Terminali yapılmasını planlamıştır. Bu amaçla Türkiye
ile Cezayir Hükümetleri arasında yapılan görüşmelerin ardından, 14.4.1988
tarihinde, Botaş ile Sonatrach arasında LNG alım satımı ile ilgili 20 yıl süreli bir
anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre, Cezayir'den yılda 2 milyar m³ doğal gaz
eşdeğeri LNG alımı yapılacaktır. Bu rakam, 1995 yılında yıllık 4 milyar m³'e
çıkarılmıştır.
Nijerya
9.11.1995 tarihinde, Nijerya'nın NLNG firması ile imzalanan LNG Alım-Satım
Anlaşması'na göre; Nijerya'dan yılda 1.2 milyar m³ doğal gaz eşdeğeri LNG temin
edilecek olup, satın alım Kasım 1999'da başlamıştır.
İran
İran ile 8.8.1996 tarihinde, 23 yıllık Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması
imzalanmıştır. Anlaşmaya göre, 3 milyar m³/yıl ile başlayacak olan doğal gaz ithalatı,
10 milyar m³/yıl'a ulaşacaktır. Söz konusu anlaşma çerçevesinde gaz alımına
2002 Ocak ayında başlanmıştır.
I.2.2.1.1.2. Alım Fiyatlarının Bağlı Olduğu Değişkenler
Sözleşmelere göre, Botaş'ın Rusya Federasyonu'ndan doğrudan ve Turusgaz
aracılığı ile yaptığı alımlar yanında İran’dan yapılan alımlarda, doğal gaz fiyatı
aşağıdaki unsurlara bağlı olarak değişmektedir:
- %1 sülfür içeren ağır fuel oilin (FO %1 S) Avrupa toptan fiyatının aylık
ortalaması,
14 REKABET KURUMU
- %3.5 sülfür içeren hafif fuel oilin (FO %3.5 S) Avrupa toptan fiyatının aylık
ortalaması,
- 03 numaralı gazyağının (GO %0.2 S) Avrupa toptan fiyatının aylık
ortalaması.
Söz konusu ürünlerin fiyatlarındaki değişimlerin, anlaşma konusu doğal gaz
fiyatını nasıl etkileyeceğine ilişkin formüller, anlaşmaların fiyat maddelerinde
düzenlenmektedir. Sözleşmelerde belirlenen fiyatlar, yukarıda yer verilen ürünlerin
fiyatlarındaki değişimlere bağlı olarak, üç ayda bir yeniden tespit edilmektedir. Üç
ayda bir yapılan bu fiyat düzenlemelerinde, söz konusu üç ürünün son altı aylık fiyat
ortalamaları dikkate alınmaktadır.
Nijerya ve Cezayir’den alınan LNG fiyatları ise, ham petrol fiyatına bağlı
olarak değişmektedir. Bu değişiklikler üç ayda bir geçmiş 6 aylık dönemdeki ham
petrol fiyatları dikkate alınarak yapılmaktadır.
1997 yılından itibaren FO %1 S, FO %3.5 S, GO %0.2 S ve ham petrol
fiyatlarının seyrine Tablo 4'te yer verilmiştir.
Tablo 4- Ortalama Fiyatlar
İtalya Ortalama Fob Fiyatları ($/Metrikton) ULUSLARARASI
HAM PETROL
SEPETİ

Dönem GO
%0.2 S
FO
% 1S
FO
% 3.5 S
Ham Petrol
AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK
1997 1 206.25 200.7117 112.135 117.3158 102.735 100.886 23.8 22.75278
2 167 99.88 87.94 20.785
3 158.315 98.46 75.5 19.147
4 159.33 196.085 90.885 115.8042 79.49 99.625 18.262 22.85389
5 163.35 93.175 77.65 18.825
6 149.24 97.07 76.57 18.168
7 153.055 167.2475 95.455 98.60083 79.435 83.3142 18.415 19.83117
8 157.94 97.18 83.25 19.768
9 155.23 98.14 85.775 19.357
10 173.59 156.3575 110.565 95.3175 95.675 80.3617 20.165 18.79917
11 176.375 118.425 99.15 20.133
12 152.62 94.095 75.075 17.913
1998 1 130.98 161.4683 83.595 102.31 63.215 86.3933 15.712 19.29183
2 127.25 70.4 52.75 15.033
3 120.75 73.16 57.93 13.893
4 125.25 146.9275 82.1 91.70667 66.88 73.9658 14.67 17.1415
5 116.08 78.925 60.58 14.143
6 102.07 75.065 58.25 13.212
7 101.41 120.3967 71.685 77.2075 53.74 59.9342 13.003 14.44383
8 93.5 60.7 53.49 12.157
9 113.84 67.775 59.295 13.565
10 106.95 108.6917 68.785 72.70833 60.33 58.7058 13.788 13.45833
11 100.07 63.57 55.5 12.288
15 REKABET KURUMU
12 90.17 57.81 50.1 10.782
1999 1 96.355 100.99 71.88 65.05417 55.625 55.4092 11.312 12.59717
2 83.865 55.9 49.45 10.537
3 105.12 62.565 53.26 12.487
4 116.08 97.08833 70.9 63.41833 65.2 54.0442 14.898 11.86567
5 110.03 75.71 63 14.813
6 119.195 78.455 67.75 15.473
7 144.41 105.1075 94.41 69.235 83.75 59.0475 18.47667 13.25333
8 165.42 113.07 102.475 21.21
9 176.98 114.82 109.565 22.302
10 178.62 138.6858 121.95 91.2275 116.83 81.9567 22.805 17.86211
11 198.92 117.59 116.055 24.22
12 211.15 120.7 115.5 25.34
2000 1 212.665 179.25 135.625 113.7567 118.175 107.363 25.485 22.39228
2 226.81 146.45 126.12 27.16
3 224.515 148.28 140.85 29.077
4 202.29 208.78 127.67 131.7658 113.165 122.255 25.717 25.68117
5 220.085 135.835 109.335 27.418
6 228.385 162.2 132.09 30.36
7 249.475 219.125 153.595 142.6767 124.215 123.289 29 27.53617
8 273.47 138.02 118.16 29.808
9 318.055 165.52 142.31 33.472
10 312.48 248.6267 180.41 147.14 151.705 123.213 33.132 29.29583
11 303.295 166.41 132.64 32.108
12 248.9 150.525 120.58 26.668
2001 1 203.57 284.2792 134.75 159.08 95.115 131.602 24.953 30.698
2 231.15 125.6 110.75 26.803
3 200.14 125.5 106.315 25.302
4 208.565 249.9225 129.055 147.1992 98 119.518 26.837 28.161
5 212.9 126.88 106.62 28.525
6 225.59 117.81 106.835 26.317
7 210.125 213.6525 121.365 126.5992 103.91 103.939 23.823 26.45617
8 215.36 123.5 111.98 24.653
9 223.43 128.575 116.65 25.89
10 197.24 215.995 104.87 124.5308 97.675 107.333 21.355 26.0075
11 172.76 90.91 84.5 18.468
12 160.7 103.67 85.58 17.917
I.2.2.1.2. Botaş’a Ait Maliyetler-Kar Oranları ve Satış Fiyatları
Botaş yetkilileri, dağıtım kuruluşlarına yapılan satışlarda; alım fiyatları, doğal
gazın ülkeye girdiği noktadan satış noktasına kadar nakli ve sıvı doğal gazın
gazlaştırma maliyeti dikkate alınmak suretiyle, ana iletim hatları güzergahında
oluşan ortalama maliyetlerin hesaplanmasıyla fiyatın belirlendiğini ifade etmişlerdir.
Botaş’ın doğrudan satış yaptığı Eskişehir ve Bursa illerindeki fiyatlandırmada
ise iletim hattı üzerinde oluşan maliyet kalemlerinin üzerine, dağıtım maliyeti de
yansıtılmaktadır.
16 REKABET KURUMU
Maliyet ve satış fiyatları dikkate alınarak oluşturulan tablolara aşağıda yer
verilmiştir.
Tablo 5- Botaş'ın Maliyetleri, Dağıtım Kuruluşlarına Satış Fiyatı ve Kar Oranı
Dönem
B0TAŞ
Maliyetleri
(TL/cm3)*
Dağıtım
Kuruluşlarına
Satış Fiyatı
(TL/cm3)*
Kar (TL/cm3)*
Kar
Oranı
1997 Ocak 15,839 18,965 3,126 0.20
Şubat 17,670 22,218 4,548 0.26
Mart 17,509 23,092 5,583 0.32
Nisan 17,028 24,303 7,275 0.43
Mayıs 19,305 25,221 5,916 0.31
Haziran 20,603 26,476 5,873 0.29
Temmuz 20,369 24,407 4,038 0.20
Ağustos 20,659 25,423 4,764 0.23
Eylül 20,683 26,559 5,876 0.28
Ekim 19,826 26,800 6,974 0.35
Kasım 20,198 28,759 8,561 0.42
Aralık 20,241 30,445 10,204 0.50
1998 Ocak 22,335 34,159 11,824 0.53
Şubat 29,712 36,442 6,730 0.23
Mart 28,044 38,389 10,345 0.37
Nisan 27,831 36,938 9,107 0.33
Mayıs 26,344 38,056 11,712 0.44
Haziran 27,361 39,411 12,050 0.44
Temmuz 25,362 39,889 14,527 0.57
Ağustos 22,851 41,122 18,271 0.80
Eylül 24,599 41,023 16,424 0.67
Ekim 26,315 42,390 16,075 0.61
Kasım 25,798 44,787 18,989 0.74
Aralık 27,807 46,499 18,692 0.67
1999 Ocak 26,622 49,158 22,536 0.85
Şubat 26,647 52,148 25,501 0.96
Mart 28,882 54,627 25,745 0.89
Nisan 29,378 57,655 28,277 0.96
Mayıs 32,186 59,856 27,670 0.86
Haziran 32,924 62,182 29,258 0.89
Temmuz 35,023 63,333 28,310 0.81
Ağustos 38,223 65,901 27,678 0.72
Eylül 35,924 68,366 32,442 0.90
Ekim 47,663 70,974 23,311 0.49
Kasım 52,056 76,240 24,184 0.46
Aralık 55,764 80,309 24,545 0.44
2000 Ocak 75,517 84,374 8,857 0.12
Şubat 72,256 88,822 16,566 0.23
Mart 72,195 93,422 21,227 0.29
Nisan 91,723 93,422 1,699 0.02
Mayıs 87,339 95,048 7,709 0.09
Haziran 90,289 95,466 5,177 0.06
17 REKABET KURUMU
Temmuz 101,713 95,466 -6,247 -0.06
Ağustos 103,203 96,228 -6,975 -0.07
Eylül 96,392 99,791 3,399 0.04
Ekim 103,266 99,815 -3,451 -0.03
Kasım 95,506 102,225 6,719 0.07
Aralık 94,996 102,224 7,228 0.08
2001 Ocak 127,208 104,372 -22,836 -0.18
Şubat 157,982 108,025 -49,957 -0.32
Mart 192,970 130,711 -62,259 -0.32
Nisan 171,877 151,402 -20,475 -0.12
Mayıs 166,726 159,578 -7,148 -0.04
Haziran 183,977 172,983 -10,994 -0.06
Temmuz 196,296 182,374 -13,922 -0.07
Ağustos 185,991 197,639 11,648 0.06
Eylül 202,174 210,486 8,312 0.04
Ekim 270,992 235,449 -35,543 -0.13
Kasım 198,748 243,502 44,754 0.23
Aralık
* cm3, Rusya Federasyonu'ndan temin edilen gaz ile ilgili anlaşmada, üst ısıl değeri 9000
Kcal/Nm3'e eşit, 1.01325 bar basınçta ve 20 C derece sıcaklıkta bir
metreküplük hacmin kapladığı gaz miktarıdır.
Tablo 6- Botaş’ın Maliyeti, Sanayi Kesimine Satış Fiyatı ve Kar Oranı
Dönem
Botaş
Maliyeti
(TL/M3)
Satış
Fiyatı
(TL/M3)
Satış
Karı
(TL/M3)
Kar
Oranı
1997
Ocak 15,839 17,057 1,218 0.08
Şubat 17,670 19,786 2,116 0.12
Mart 17,509 20,896 3,387 0.19
Nisan 17,028 22,202 5,174 0.30
Mayıs 19,305 24,311 5,006 0.26
Haziran 20,603 24,311 3,708 0.18
Temmuz 20,369 25,631 5,262 0.26
Ağustos 20,659 27,635 6,976 0.34
Eylül 20,683 29,042 8,359 0.40
Ekim 19,826 29,774 9,948 0.50
Kasım 20,198 31,477 11,279 0.56
Aralık 20,241 34,794 14,553 0.72
1998
Ocak 22,335 34,794 12,459 0.56
Şubat 29,712 36,179 6,467 0.22
Mart 28,044 37,807 9,763 0.35
Nisan 27,831 37,807 9,976 0.36
Mayıs 26,344 39,705 13,361 0.51
Haziran 27,361 39,705 12,344 0.45
Temmuz 25,362 39,705 14,343 0.57
Ağustos 22,851 39,705 16,854 0.74
Eylül 24,599 39,705 15,106 0.61
Ekim 26,315 39,705 13,390 0.51
18 REKABET KURUMU
Kasım 25,798 41,849 16,051 0.62
Aralık 27,807 44,444 16,637 0.60
1999
Ocak 26,622 45,422 18,800 0.71
Şubat 26,647 47,011 20,364 0.76
Mart 28,882 49,870 20,988 0.73
Nisan 29,378 52,233 22,855 0.78
Mayıs 32,186 55,367 23,181 0.72
Haziran 32,924 57,687 24,763 0.75
Temmuz 35,023 59,995 24,972 0.71
Ağustos 38,223 62,161 23,938 0.63
Eylül 35,924 66,512 30,588 0.85
Ekim 47,663 69,838 22,175 0.47
Kasım 52,056 76,123 24,067 0.46
Aralık 55,764 83,735 27,971 0.50
2000
Ocak 75,517 87,541 12,024 0.16
Şubat 72,256 89,380 17,124 0.24
Mart 72,195 91,274 19,079 0.26
Nisan 91,723 93,200 1,477 0.02
Mayıs 87,339 93,200 5,861 0.07
Haziran 90,289 95,204 4,915 0.05
Temmuz 101,713 97,242 -4,471 -0.04
Ağustos 103,203 99,284 -3,919 -0.04
Eylül 96,392 101,369 4,977 0.05
Ekim 103,266 103,538 272 0.00
Kasım 95,506 105,712 10,206 0.11
Aralık 94,996 116,283 21,287 0.22
2001
Ocak 127,208 126,551 -657 -0.01
Şubat 157,982 129,082 -28,900 -0.18
Mart 192,970 156,189 -36,781 -0.19
Nisan 171,877 180,914 9,037 0.05
Mayıs 166,726 190,684 23,958 0.14
Haziran 183,977 206,701 22,724 0.12
Temmuz 196,296 213,729 17,433 0.09
Ağustos 185,991 231,682 45,691 0.25
Eylül 202,174 245,259 43,085 0.21
Ekim 270,992 271,698 706 0.00
Kasım 198,748 280,990 82,242 0.41
Aralık
Tablo 7- Botaş'ın, Eskişehir Doğal Gaz Dağıtım Maliyet-Fiyat ve Kar Oranları

Tarih
Eskişehir
Maliyetleri
(TL/M3)*1
Konutlara
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Resmi
Dairelere
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Konutlarda
Satış Karı
(TL/M3)
Resmi
Dairelerde
Satış Karı
(TL/M3)
Konutlarda
Kar Oranı
Resmi
Dairelerde
Kar Oranı
1997 Ocak 15,759 20,900 22,300 5,141 6,541 0.33 0.42
Şubat 17,650 24,100 24,100 6,450 6,450 0.37 0.37
Mart 16,389 24,100 24,100 7,711 7,711 0.47 0.47
Nisan 13,621 29,200 29,200 15,579 15,579 1.14 1.14
Mayıs 22,456 32,200 32,200 9,744 9,744 0.43 0.43
19 REKABET KURUMU
Haziran 22,999 33,500 33,500 10,501 10,501 0.46 0.46
Temmuz 73,737 34,800 38,300 -38,937 -35,437 -0.53 -0.48
Ağustos 73,737 34,800 38,300 -38,937 -35,437 -0.53 -0.48
Eylül 73,737 37,400 41,100 -36,337 -32,637 -0.49 -0.44
Ekim 54,626 37,400 41,100 -17,226 -13,526 -0.32 -0.25
Kasım 33,826 38,100 41,900 4,274 8,074 0.13 0.24
Aralık 29,640 39,700 43,700 10,060 14,060 0.34 0.47
1998
Ocak 28,040 42,100 46,300 14,060 18,260 0.50 0.65
Şubat 37,760 44,500 49,000 6,740 11,240 0.18 0.30
Mart 34,840 47,000 51,700 12,160 16,860 0.35 0.48
Nisan 44,655 47,000 51,700 2,345 7,045 0.05 0.16
Mayıs 41,716 48,400 53,200 6,684 11,484 0.16 0.28
Haziran 53,102 49,800 54,800 -3,302 1,698 -0.06 0.03
Temmuz 50,907 51,500 56,700 593 5,793 0.01 0.11
Ağustos 116,022 51,500 56,700 -64,522 -59,322 -0.56 -0.51
Eylül 223,669 52,100 59,900 -171,569 -163,769 -0.77 -0.73
Ekim 53,120 52,100 62,500 -1,020 9,380 -0.02 0.18
Kasım 29,092 54,300 65,200 25,208 36,108 0.87 1.24
Aralık 29,028 57,600 69,100 28,572 40,072 0.98 1.38
1999
Ocak 37,312 59,900 71,900 22,588 34,588 0.61 0.93
Şubat 42,646 62,500 75,000 19,854 32,354 0.47 0.76
Mart 44,391 67,200 80,600 22,809 36,209 0.51 0.82
Nisan 78,950 70,400 84,500 -8,550 5,550 -0.11 0.07
Mayıs 410,381 74,400 89,300 -335,981 -321,081 -0.82 -0.78
Haziran 1,517,566 77,500 93,000 -1,440,066 -1,424,566 -0.95 -0.94
Temmuz 1,535,477 80,600 96,700 -1,454,866 -1,460,966 -0.95 -0.95
Ağustos 1,018,720 84,200 101,000 -934,520 -917,720 -0.92 -0.90
Eylül 639,944 87,500 105,000 -552,444 -534,944 -0.86 -0.84
Ekim 60,911 91,900 110,300 30,989 49,389 0.51 0.81
Kasım 55,193 97,700 117,200 42,507 62,007 0.77 1.12
Aralık 25,789 105,600 126,700 79,811 100,911 3.09 3.91
2000
Ocak 81,331 115,400 138,500 34,069 57,169 0.42 0.70
Şubat 78,904 117,700 141,200 38,796 62,296 0.49 0.79
Mart 80,313 120,200 144,200 39,887 63,887 0.50 0.80
Nisan 111,042 126,300 151,600 15,258 40,558 0.14 0.37
Mayıs 142,039 129,000 154,800 -13,039 12,761 -0.09 0.09
Haziran 271,408 131,300 157,600 -140,108 -113,808 -0.52 -0.42
Temmuz 340,733 133,000 159,600 -207,733 -181,133 -0.61 -0.53
Ağustos 340,233 133,000 172,900 -207,233 -167,333 -0.61 -0.49
Eylül 300,852 135,800 176,500 -165,052 -124,352 -0.55 -0.41
Ekim 122,626 140,800 183,000 18,174 60,374 0.15 0.49
Kasım 107,861 144,700 188,100 36,839 80,239 0.34 0.74
Aralık 154,509 148,200 192,700 -6,309 38,191 -0.04 0.25
2001
Ocak 141,615 148,200 192,700 6,585 51,085 0.05 0.36
Şubat 172,640 151,300 196,700 -21,340 24,060 -0.12 0.14
Mart 217,485 166,400 216,300 -51,085 -1,185 -0.23 -0.01
Nisan 204,109 201,300 261,700 -2,809 57,591 -0.01 0.28
Mayıs 244,632 223,400 290,400 -21,232 45,768 -0.09 0.19
Haziran 466,890 242,200 314,900 -224,690 -151,990 -0.48 -0.33
20 REKABET KURUMU
Temmuz 617,045 255,300 331,900 -361,745 -285,145 -0.59 -0.46
Ağustos 709,736 276,700 359,700 -433,036 -350,036 -0.61 -0.49
Eylül 633,105 294,700 383,100 -338,405 -250,005 -0.53 -0.39
Ekim 346,997 329,700 428,600 -17,297 81,603 -0.05 0.24
Kasım 232,729 341,000 443,300 108,271 210,571 0.47 0.90
Aralık 232,729 324,000 421,200 91,271 188,471 0.39 0.81
*1, 2001 yılı için TL/Sm3
Tablo 8- Botaş'ın, Bursa Doğal Gaz Dağıtım Maliyet-Fiyat ve Kar Oranları

Dönem

Botaş
Maliyeti
(TL/M3)
Konutlara
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Resmi
Dairelere
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Konutlarda
Kar (TL/M3)
Resmi
Dairelerde
Kar (TL/M3)
Konutlarda
Kar Oranı
Resmi
Dairelerde
Kar Oranı
1997
Ocak 20,536 20,900 22,300 364 1,764 0.02 0.09
Şubat 22,190 24,100 24,100 1,910 1,910 0.09 0.09
Mart 22,532 24,100 24,100 1,568 1,568 0.07 0.07
Nisan 24,032 29,200 29,200 5,168 5,168 0.22 0.22
Mayıs 40,840 32,200 32,200 -8,640 -8,640 -0.21 -0.21
Haziran 48,052 33,500 33,500 -14,552 -14,552 -0.30 -0.30
Temmuz 51,340 34,800 38,300 -16,540 -13,040 -0.32 -0.25
Ağustos 49,425 34,800 38,300 -14,625 -11,125 -0.30 -0.23
Eylül 46,861 37,400 41,100 -9,461 -5,761 -0.20 -0.12
Ekim 31,261 37,400 41,100 6,139 9,839 0.20 0.31
Kasım 27,758 38,100 41,900 10,342 14,142 0.37 0.51
Aralık 27,162 39,700 43,700 12,538 16,538 0.46 0.61
1998
Ocak 26,164 42,100 46,300 15,936 20,136 0.61 0.77
Şubat 34,546 44,500 49,000 9,954 14,454 0.29 0.42
Mart 31,872 47,000 51,700 15,128 19,828 0.47 0.62
Nisan 41,729 47,000 51,700 5,271 9,971 0.13 0.24
Mayıs 41,827 48,400 53,200 6,573 11,373 0.16 0.27
Haziran 47,233 49,800 54,800 2,567 7,567 0.05 0.16
Temmuz 49,448 51,500 56,700 2,052 7,252 0.04 0.15
Ağustos 49,340 51,500 56,700 2,160 7,360 0.04 0.15
Eylül 47,239 52,100 59,900 4,861 12,661 0.10 0.27
Ekim 43,149 52,100 62,500 8,951 19,351 0.21 0.45
Kasım 33,799 54,300 65,200 20,501 31,401 0.61 0.93
Aralık 40,427 57,600 69,100 17,173 28,673 0.42 0.71
1999
Ocak 44,205 59,900 71,900 15,695 27,695 0.36 0.63
Şubat 46,070 62,500 75,000 16,430 28,930 0.36 0.63
Mart 51,329 67,200 80,600 15,871 29,271 0.31 0.57
Nisan 71,381 70,400 84,500 -981 13,119 -0.01 0.18
Mayıs 100,899 74,400 89,300 -26,499 -11,599 -0.26 -0.11
Haziran 113,548 77,500 93,000 -36,048 -20,548 -0.32 -0.18
Temmuz 120,752 80,600 96,700 -40,152 -24,052 -0.33 -0.20
Ağustos 138,708 84,200 101,000 -54,508 -37,708 -0.39 -0.27
Eylül 114,457 87,500 105,000 -26,957 -9,457 -0.24 -0.08
Ekim 57,266 91,900 110,300 34,634 53,034 0.60 0.93
Kasım 54,558 97,700 117,200 43,142 62,642 0.79 1.15
Aralık -8,830 105,600 126,700 114,430 135,530 -12.96 -15.35
2000
21 REKABET KURUMU
Ocak -8,830 115,400 138,500 124,230 147,330 -14.07 -16.69
Şubat 83,540 117,700 141,200 34,160 57,660 0.41 0.69
Mart 84,893 120,200 144,200 35,307 59,307 0.42 0.70
Nisan 116,590 126,300 151,600 9,710 35,010 0.08 0.30
Mayıs 128,194 129,000 154,800 806 26,606 0.01 0.21
Haziran 137,543 131,300 157,600 -6,243 20,057 -0.05 0.15
Temmuz 158,652 133,000 159,600 -25,652 948 -0.16 0.01
Ağustos 163,185 133,000 172,900 -30,185 9,715 -0.18 0.06
Eylül 141,529 135,800 176,500 -5,729 34,971 -0.04 0.25
Ekim 126,670 140,800 183,000 14,130 56,330 0.11 0.44
Kasım 116,047 144,700 188,100 28,653 72,053 0.25 0.62
Aralık 159,113 148,200 192,700 -10,913 33,587 -0.07 0.21
2001
Ocak 151,117 148,200 192,700 -2,917 41,583 -0.02 0.28
Şubat 182,076 151,300 196,700 -30,776 14,624 -0.17 0.08
Mart 235,770 166,400 216,300 -69,370 -19,470 -0.29 -0.08
Nisan 211,179 201,300 261,700 -9,879 50,521 -0.05 0.24
Mayıs 243,568 223,400 290,400 -20,168 46,832 -0.08 0.19
Haziran 277,248 242,200 314,900 -35,048 37,652 -0.13 0.14
Temmuz 302,090 255,300 331,900 -46,790 29,810 -0.15 0.10
Ağustos 299,453 276,700 359,700 -22,753 60,247 -0.08 0.20
Eylül 297,425 294,700 383,100 -2,725 85,675 -0.01 0.29
Ekim 326,179 329,700 428,600 3,521 102,421 0.01 0.31
Kasım 232,491 341,000 443,300 108,509 210,809 0.47 0.91
H.2.2.2. Dağıtım Kuruluşları’na Ait Veriler
Bilindiği üzere dağıtım kuruluşlarının fiyatlandırma esasları Enerji ve Tabii
Kaynaklar Bakanlığı tarafından yayımlanan fiyat tespitine ilişkin Tebliğlere göre
yürütülmektedir. Botaş tarafından gerçekleştirilen Bursa ve Eskişehir’deki dağıtım
faaliyetlerine ilişkin verilere yukarıda yer verilmiştir. Bu çerçevede, diğer dağıtım
kuruluşlarına yönelik veriler aşağıda sunulmuştur.
H.2.2.2.1. EGO
Tablo 9- EGO'nun Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları
Dönem
Botaş'tan
Alış
(TL/M3)
Konutlara
Satış
Fiyatı
(TL/M3)
Resmi
Dairelere
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Konutlara
Satışta
Kar
(TL/M3)
Resmi
Dairelere
Satışta
Kar
(TL/M3)
Konutlara
Satışta
Kar Oranı
Resmi
Dairelere
Satışta
Kar Oranı
1997
Ocak 18,965 23,994 31,192 5,029 12,227 0.27 0.64
Şubat 22,218 23,994 31,192 1,776 8,974 0.08 0.40
Mart 23,092 25,529 33,187 2,437 10,095 0.11 0.44
Nisan 24,303 31,213 40,577 6,910 16,274 0.28 0.67
Mayıs 25,221 32,883 42,748 7,662 17,527 0.30 0.69
Haziran 26,476 34,098 44,327 7,622 17,851 0.29 0.67
Temmuz 24,407 35,903 46,674 11,496 22,267 0.47 0.91
Ağustos 25,423 33,006 42,907 7,583 17,484 0.30 0.69
Eylül 26,559 34,561 44,929 8,002 18,370 0.30 0.69
Ekim 26,800 36,050 46,865 9,250 20,065 0.35 0.75
22 REKABET KURUMU
Kasım 28,759 36,258 47,136 7,499 18,377 0.26 0.64
Aralık 30,445 38,993 50,621 8,548 20,176 0.28 0.66
1998
Ocak 34,159 41,189 53,546 7,030 19,387 0.21 0.57
Şubat 36,442 46,229 60,098 9,787 23,656 0.27 0.65
Mart 38,389 49,309 64,102 10,920 25,713 0.28 0.67
Nisan 36,938 48,471 63,036 11,533 26,098 0.31 0.71
Mayıs 38,056 50,024 65,056 11,968 27,000 0.31 0.71
Haziran 39,411 51,511 66,990 12,100 27,579 0.31 0.70
Temmuz 39,889 53,373 69,411 13,484 29,522 0.34 0.74
Ağustos 41,122 54,020 70,253 12,898 29,131 0.31 0.71
Eylül 41,023 55,689 72,424 14,666 31,401 0.36 0.77
Ekim 42,390 55,555 72,249 13,165 29,859 0.31 0.70
Kasım 44,787 57,407 74,657 12,620 29,870 0.28 0.67
Aralık 46,499 60,886 79,182 14,387 32,683 0.31 0.70
1999
Ocak 49,158 63,170 82,153 14,012 32,995 0.29 0.67
Şubat 52,148 66,430 86,392 14,282 34,244 0.27 0.66
Mart 54,627 70,622 91,844 15,995 37,217 0.29 0.68
Nisan 57,655 73,979 96,209 16,324 38,554 0.28 0.67
Mayıs 59,856 78,206 101,707 18,350 41,851 0.31 0.70
Haziran 62,182 81,060 105,419 18,878 43,237 0.30 0.70
Temmuz 63,333 84,209 109,514 20,876 46,181 0.33 0.73
Ağustos 65,901 90,166 117,215 24,265 51,314 0.37 0.78
Eylül 68,366 93,833 121,983 25,467 53,617 0.37 0.78
Ekim 70,974 99,145 128,888 28,171 57,914 0.40 0.82
Kasım 76,240 102,927 133,805 26,687 57,565 0.35 0.76
Aralık 80,309 110,564 143,734 30,255 63,425 0.38 0.79
2000
Ocak 84,374 120,398 156,517 36,024 72,143 0.43 0.86
Şubat 88,822 124,923 162,395 36,101 73,573 0.41 0.83
Mart 93,422 135,751 176,476 42,329 83,054 0.45 0.89
Nisan 93,422 135,751 176,476 42,329 83,054 0.45 0.89
Mayıs 95,048 137,820 179,166 42,772 84,118 0.45 0.89
Haziran 95,466 138,426 179,954 42,960 84,488 0.45 0.89
Temmuz 95,466 138,426 179,954 42,960 84,488 0.45 0.89
Ağustos 96,228 139,531 181,390 43,303 85,162 0.45 0.89
Eylül 99,791 144,697 188,106 44,906 88,315 0.45 0.88
Ekim 99,815 144,732 188,152 44,917 88,337 0.45 0.89
Kasım 102,225 148,226 192,694 46,001 90,469 0.45 0.88
Aralık 102,224 148,226 192,694 46,002 90,470 0.45 0.89
2001
Ocak 104,372 151,339 196,741 46,967 92,369 0.45 0.88
Şubat 108,025 156,636 203,627 48,611 95,602 0.45 0.88
Mart 130,711 189,531 246,390 58,820 115,679 0.45 0.88
Nisan 151,402 219,533 285,393 68,131 133,991 0.45 0.89
Mayıs 159,578 231,388 300,804 71,810 141,226 0.45 0.88
Haziran 172,983 250,825 326,073 77,842 153,090 0.45 0.89
Temmuz 182,374 264,370 343,681 81,996 161,307 0.45 0.88
23 REKABET KURUMU
Ağustos 197,639 286,577 372,550 88,938 174,911 0.45 0.89
Eylül 210,486 305,205 396,767 94,719 186,281 0.45 0.89
Ekim 235,449 341,401 443,821 105,952 208,372 0.45 0.88
Kasım 243,502 353,078 459,002 109,576 215,500 0.45 0.89
Aralık 245,866 356,507 463,459 110,641 217,593 0.45 0.89
H.2.2.2.2. İZGAZ
Tablo 10- İzgaz'ın Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları
Dönem
Botaş'tan
Alış(TL/M3)
Konutlara
Satış Fiyatı
(TL/M3)
Kar (TL/M3) Kar Oranı
1997
Ocak 18,965 21,000 2,035 0.11
Şubat 22,218 21,000 -1,218 -0.05
Mart 23,092 26,000 2,908 0.13
Nisan 24,303 29,700 5,397 0.22
Mayıs 25,221 29,700 4,479 0.18
Haziran 26,476 29,700 3,224 0.12
Temmuz 24,407 31,500 7,093 0.29
Ağustos 25,423 31,500 6,077 0.24
Eylül 26,559 31,500 4,941 0.19
Ekim 26,800 36,000 9,200 0.34
Kasım 28,759 36,000 7,241 0.25
Aralık 30,445 38,500 8,055 0.26
1998
Ocak 34,159 41,000 6,841 0.20
Şubat 36,442 45,000 8,558 0.23
Mart 38,389 46,500 8,111 0.21
Nisan 36,938 48,250 11,312 0.31
Mayıs 38,056 48,250 10,194 0.27
Haziran 39,411 49,600 10,189 0.26
Temmuz 39,889 49,600 9,711 0.24
Ağustos 41,122 51,300 10,178 0.25
Eylül 41,023 52,000 10,977 0.27
Ekim 42,390 52,000 9,610 0.23
Kasım 44,787 54,200 9,413 0.21
Aralık 46,499 58,500 12,001 0.26
1999
Ocak 49,158 59,700 10,542 0.21
Şubat 52,148 62,400 10,252 0.20
Mart 54,627 67,100 12,473 0.23
Nisan 57,655 70,300 12,645 0.22
Mayıs 59,856 75,900 16,044 0.27
Haziran 62,182 80,000 17,818 0.29
Temmuz 63,333 83,800 20,467 0.32
Ağustos 65,901 89,100 23,199 0.35
Eylül 68,366 93,500 25,134 0.37
Ekim 70,974 98,500 27,526 0.39
24 REKABET KURUMU
Kasım 76,240 100,500 24,260 0.32
Aralık 80,309 108,200 27,891 0.35
2000
Ocak 84,374 113,800 29,426 0.35
Şubat 88,822 121,000 32,178 0.36
Mart 93,422 126,100 32,678 0.35
Nisan 93,422 126,100 32,678 0.35
Mayıs 95,048 130,000 34,952 0.37
Haziran 95,466 130,000 34,534 0.36
Temmuz 95,466 130,000 34,534 0.36
Ağustos 96,228 130,000 33,772 0.35
Eylül 99,791 135,000 35,209 0.35
Ekim 99,815 138,000 38,185 0.38
Kasım 102,225 142,400 40,175 0.39
Aralık 102,224 142,400 40,176 0.39
2001
Ocak 104,372 145,000 40,628 0.39
Şubat 108,025 150,000 41,975 0.39
Mart 130,711 183,000 52,289 0.40
Nisan 151,402 212,700 61,298 0.40
Mayıs 159,578 224,200 64,622 0.40
Haziran 172,983 243,000 70,017 0.40
Temmuz 182,374 256,120 73,746 0.40
Ağustos 197,639 277,640 80,001 0.40
Eylül 210,486 301,240 90,754 0.43
Ekim 235,449 330,500 95,051 0.40
Kasım 243,502 341,800 98,298 0.40
Aralık 245,866 341,800 95,934 0.39
H.2.2.2.3. İGDAŞ
Tablo 11- İgdaş'ın Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları

Dönem
Botaş'tan
Alış Fiyatı
(TL/M3)
Konutlara
Satış
(TL/M3)
Resmi
Dairelere
Satış
(TL/M3)
Konutlarda
Kar
(TL/M3)
Resmi
Dairelerde
Kar
(TL/M3)
Konutlarda
Kar Oranı
Resmi
Dairelerde
Kar Oranı
1997 -1 18,965 24,448 31,797 5,483 12,832 0.29 0.68
2 22,218 28,390 33,850 6,172 11,632 0.28 0.52
3 23,092 31,850 38,250 8,758 15,158 0.38 0.66
4 24,303 31,850 38,250 7,547 13,947 0.31 0.57
5 25,221 31,850 38,250 6,629 13,029 0.26 0.52
6 26,476 31,850 38,250 5,374 11,774 0.20 0.44
7 24,407 31,850 38,250 7,443 13,843 0.30 0.57
8 25,423 31,850 38,250 6,427 12,827 0.25 0.50
9 26,559 31,850 38,250 5,291 11,691 0.20 0.44
10 26,800 36,850 47,900 10,050 21,100 0.38 0.79
11 28,759 36,850 47,900 8,091 19,141 0.28 0.67
12 30,445 36,850 47,900 6,405 17,455 0.21 0.57
1998- 1 34,159 41,153 50,200 6,994 16,041 0.20 0.47
2 36,442 46,000 59,800 9,558 23,358 0.26 0.64
25 REKABET KURUMU
3 38,389 49,200 73,800 10,811 35,411 0.28 0.92
4 36,938 48,320 72,480 11,382 35,542 0.31 0.96
5 38,056 49,950 74,800 11,894 36,744 0.31 0.97
6 39,411 51,500 76,750 12,089 37,339 0.31 0.95
7 39,889 53,350 79,500 13,461 39,611 0.34 0.99
8 41,122 54,000 80,500 12,878 39,378 0.31 0.96
9 41,023 55,650 83,000 14,627 41,977 0.36 1.02
10 42,390 55,650 83,000 13,260 40,610 0.31 0.96
11 44,787 57,250 85,400 12,463 40,613 0.28 0.91
12 46,499 60,500 90,150 14,001 43,651 0.30 0.94
1999-1 49,158 63,000 93,870 13,842 44,712 0.28 0.91
2 52,148 66,350 98,860 14,202 46,712 0.27 0.90
3 54,627 70,500 105,100 15,873 50,473 0.29 0.92
4 57,655 70,500 105,100 12,845 47,445 0.22 0.82
5 59,856 77,950 116,150 18,094 56,294 0.30 0.94
6 62,182 80,900 120,550 18,718 58,368 0.30 0.94
7 63,333 84,000 125,200 20,667 61,867 0.33 0.98
8 65,901 89,250 133,000 23,349 67,099 0.35 1.02
9 68,366 93,500 139,300 25,134 70,934 0.37 1.04
10 70,974 98,750 147,000 27,776 76,026 0.39 1.07
11 76,240 100,900 150,341 24,660 74,101 0.32 0.97
12 80,309 108,250 161,250 27,941 80,941 0.35 1.01
2000-1 84,374 117,800 175,520 33,426 91,146 0.40 1.08
2 88,822 121,100 180,450 32,278 91,628 0.36 1.03
3 93,422 129,900 193,550 36,478 100,128 0.39 1.07
4 93,422 129,900 193,550 36,478 100,128 0.39 1.07
5 95,048 132,100 196,830 37,052 101,782 0.39 1.07
6 95,466 132,700 197,720 37,234 102,254 0.39 1.07
7 95,466 132,700 197,720 37,234 102,254 0.39 1.07
8 96,228 133,800 199,360 37,572 103,132 0.39 1.07
9 99,791 138,700 206,660 38,909 106,869 0.39 1.07
10 99,815 138,700 206,660 38,885 106,845 0.39 1.07
11 102,225 142,100 211,730 39,875 109,505 0.39 1.07
12 102,224 142,100 211,730 39,876 109,506 0.39 1.07
2001-1 104,372 145,100 216,200 40,728 111,828 0.39 1.07
2 108,025 150,200 223,800 42,175 115,775 0.39 1.07
3 130,711 181,700 270,750 50,989 140,039 0.39 1.07
4 151,402 210,500 313,650 59,098 162,248 0.39 1.07
5 159,578 221,850 330,350 62,272 170,772 0.39 1.07
6 172,983 240,450 358,300 67,467 185,317 0.39 1.07
7 182,374 253,500 377,700 71,126 195,326 0.39 1.07
8 197,639 274,750 409,400 77,111 211,761 0.39 1.07
9 210,486 292,600 436,000 82,114 225,514 0.39 1.07
10 235,449 327,300 487,700 91,851 252,251 0.39 1.07
11 243,502 338,500 504,400 94,998 260,898 0.39 1.07
12 245,866 338,500 504,400 92,634 258,534 0.38 1.05
2002-1 227,300 285,490 436,893 58,190 209,593 0.26 0.92


26 REKABET KURUMU
H.3. DEĞERLENDİRME
397 sayılı KHK’nın yürürlükte olduğu dönemde, Botaş, doğal gaz satış
fiyatının tespiti konusunda Kararname ile tanınan doğrudan ve dolaylı yetkilerini
kullanmak suretiyle, fiyatlandırma sistemi üzerinde belirleyici bir güce ulaşmış,
dağıtım kuruluşları da daha önce belirtilen sınırlar çerçevesinde fiyatlandırma
yetkilerini kullanmışlardır.
397 sayılı KHK’nın yürürlükten kaldırılmasıyla birlikte, Botaş’a fiyatlandırma
konusunda tanınan yetkiler de hukuken sona ermiştir. Ancak ithalat konusundaki
hakim durumu devam ettiği sürece, fiyatlandırma konusunda sahip olduğu gücün
ortadan kalktığı sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Hukuken bu yetkiler sona
ermekle birlikte, fiilen varlığını korumakta, Botaş'ın kar elde etme amacıyla fiyatlarını
maksimum düzeyde tutma eğilimini sürdürmesi, bir kamu teşebbüsü ve Enerji
Bakanlığı’yla “ilgili kuruluş” olması nedeniyle daha çok kamu yararı doğrultusunda
fiyatlandırma yapması gerektiği yönündeki baskıların da devam etmesine yol
açmaktadır. Dağıtım kuruluşları da aynı baskılara maruz kalmakta, ancak bu
kuruluşların fiyatlandırma yetkileri üzerindeki düzenlemeler, daha sınırlayıcı bir
şekilde uygulanmaktadır.
Nitekim, Bakanlık Tebliği’nde yer alan yeni düzenlemelerde; konut,
ticarethane ve sanayide uygulanacak tarife bakımından alt sınır, Botaş’ın dağıtım
kuruluşlarına satış bedeli, üst sınır, Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına satış fiyatının %30
fazlası olarak tespit edilmiş olup, bu oran önceki düzenlemede %45 olarak
belirlenmiştir. Kamu kurum ve kuruluşlarında uygulanacak tarife bakımından ise, bu
düzenlemede mevcut uygulamaya devam edileceği ifade edilmiştir.
4646 sayılı Kanun’un 15. maddesinde Üst Kurul’a verilen yeni görevler
sayılırken; “Doğal gaz piyasası içerisinde rekabetin hiç veya yeterince oluşmadığı
alanlarda, fiyat teşekkülüne ilişkin usul ve esasları düzenlemek, Doğal Gaz Piyasası
Kanunu'nda belirlenen faaliyetlere ilişkin tarifeleri onaylamak veya tarife revizyonları
hakkında karar almak.” hükmüne yer verilmektedir. Dikkat edilecek olursa bu
düzenlemede, Botaş da dahil olmak üzere, doğal gaz piyasasındaki her türlü faaliyet
ve teşebbüsler kapsam içine alınmaktadır.
İthalat fiyatı ise bugüne kadar olduğu gibi ithalat sözleşmelerinde
belirlenmeye devam edecektir.
H.3.1. Rekabet Hukukunda Aşırı Fiyatlandırma
Serbest pazar ekonomisi sisteminin en önemli özelliği piyasada faaliyet
gösteren teşebbüslerin kendi faaliyetleriyle ilgili konularda özgürce karar alabilme ve
bu kararları uygulayabilme hakkının olmasıdır. Bu çerçevede piyasada faaliyet
gösteren teşebbüsler, piyasada oluşan arz, talep ve rekabet koşullarını da göz
önünde bulundurarak ürettikleri mal ve hizmetlerin miktarı ve fiyatı gibi parametreleri
özgürce belirlemektedirler.
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi “Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin
bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasında hakim durumunu
tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile
kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” şeklinde düzenleme getirmiş, bu
maddenin devamında da kötüye kullanma hallerine örnekler sayılmıştır.
27 REKABET KURUMU
Başka bir deyişle, hakim durumdaki teşebbüslerin, piyasada normal ve etkin
bir rekabetin var olduğu durumlarda yapamayacakları bir takım uygulamaları, hakim
durumda olmanın sağladığı imkanları kullanarak yapmaları ve bu sayede ticari
kazanç sağlamaları yasaklanmaktadır. Hakim durumdaki teşebbüslerin sahip
oldukları pazar gücünü kötüye kullanma halleri iki şekilde ortaya çıkmaktadır:
- Dışlayıcı Kötüye Kullanma
Hakim durumdaki teşebbüsün mal vermeyi kesme, yıkıcı fiyat uygulama,
ayrımcılık yapma gibi araçları kullanarak rakiplerine zarar vermesi veya rakiplerini
pazar dışına çıkarmaya çalışmasıdır.
- Sömürücü Kötüye Kullanma
Hakim durumdaki teşebbüsün, satımda aşırı veya alımda düşük fiyat
uygulamak, piyasaları bölüp fiyat farklılaştırması yapmak, ek yükümlülük koymak,
haksız ticaret koşulları koymak gibi araçları kullanarak ticari ilişki içerisinde olduğu
sağlayıcılarını ve müşterilerini ekonomik açıdan sömürmesidir. Kötüye kullanma
hallerini mal ve hizmetin fiyatı ile ilişkili olarak ele aldığımızda genel olarak üç türlü
kötüye kullanma ile karşılaşılmaktadır:
- Aşırı Fiyat
Sağlanan ürünün ekonomik değeriyle makul bir ilişki kurulamayacak derecede
fazla fiyat uygulamak şeklinde tanımlanabilir.
- Yıkıcı Fiyat
Hakim durumdaki teşebbüsün rakiplerini zor durumda bırakmak veya
rakiplerini pazar dışına çıkarmak için ürettiği mal veya hizmeti üretim maliyetinin
altında bir fiyattan satması durumunda ortaya çıkmaktadır.
- Fiyat Farklılaştırması
Bu kötüye kullanma örneği, hakim durumdaki teşebbüsün aynı nitelikteki ürün
için değişik coğrafi bölgelerde veya müşteri grupları arasında farklı fiyat uygulaması
ve bu fiyat farklılığının geçerli nedenlere dayanmaması halinde ortaya çıkmaktadır.
Hakim durumdaki teşebbüslerin, etkin rekabetin olduğu piyasalarda makul bir fiyat
uygularken; rekabetin olmadığı, dolayısıyla müşterilerinin söz konusu ürünü temin
edeceği başka alternatif kaynaklarının bulunmadığı piyasalarda aşırı fiyat
uygulayarak müşterilerini ekonomik bakımdan sömürmeleri, sahip oldukları gücün
kötüye kullanılması olarak kabul edilmektedir. Bu durum genellikle hakim durumdaki
teşebbüsün paralel ticareti engelleyip pazar bölme girişimiyle birlikte ortaya
çıkmaktadır.
Hakim durumdaki teşebbüsün aşırı fiyat uygulayıp uygulamadığının tespitiyle
ilgili olarak iki yol izlenmektedir.
a. Maliyet Yaklaşımı
Hakim durumdaki teşebbüsün aşırı fiyat uygulayıp uygulamadığının tespiti söz
konusu ürünün, makul sayılabilecek bir kar marjını da içeren, maliyeti ile satış fiyatı
karşılaştırılarak yapılmaktadır.

28 REKABET KURUMU
b. Pazar Karşılaştırması Yaklaşımı
Teşebbüsün maliyet yapısının belirlenemediği veya maliyetinin makul
sayılamayacak kadar yüksek olduğu durumlarda; hakim durumdaki teşebbüsün
uyguladığı fiyatın aşırı olup olmadığı, söz konusu teşebbüsün ürünün satışında
uyguladığı fiyat ile aynı veya benzer ürünlerin değişik coğrafi pazarlardaki satış
fiyatları karşılaştırılarak tespit edilmektedir. Ancak, bu tespit sırasında karşılaştırılan
pazarların benzer koşullara sahip olması gerekmektedir.
H.3.2. Botaş’ın Fiyatlandırma Sistemi
Botaş tarafından uygulanan fiyatlar üzerinde yapılan değerlendirmelerde,
maliyetler ve kar oranı ilişkisi dikkate alınmıştır.
- İşletme Maliyetleri
İşletme giderlerinin yüksek gösterilerek, yüksek kar oranlarının gizlenmesi
mümkün olabileceğinden Botaş’ın işletme giderlerinin toplam maliyetler içindeki
oranının incelenmesi gerekmektedir.
Tablo 12- İşletme Maliyetlerinin Toplam Maliyete Oranı
Yıllar (%)
2001 4.25
2000 3.23
1999 9.55
1998 10.92
1997 10.77
Tablodan görüleceği üzere, 1997 yılından itibaren işletme maliyetlerinin
toplam maliyete oranı düşme eğilimine girmiştir.
Şikayet başvurularında, Botaş’ın sahip olduğu ithalat tekelini kötüye
kullandığı; alımda pazarlık unsuruna yeterince önem vermediği, üretici ülkelerden
pahalı doğal gaz alımı yaptığı iddia edilmektedir. Buna karşılık Botaş yetkilileri;
ithalatta yalnızca, uluslararası petrol ürünleri (ham petrol, gazyağı, ağır ve hafif fuel
oil) fiyatlarının baz alındığını, 3 ayda bir yapılan fiyat revizyonlarında, son 6 aylık
fiyat ortalamalarının esas olduğunu belirtmişlerdir.
Yukarıda belirtildiği gibi, işletme maliyetleri toplam maliyetler içerisinde çok
düşük bir paya sahiptir. Bu nedenle, Botaş’ın toplam ve birim maliyetleri büyük
ölçüde doğalgaz alım fiyatlarına (ithalat fiyatları) bağlıdır.
Önaraştırma çerçevesinde hazırlanan Botaş’ın birim maliyet grafiği, petrol
ürünlerine ait ortalama fiyat grafiği ile karşılaştırıldığında, Botaş yetkililerince yapılan
açıklamalara paralel sonuçlara ulaşılmaktadır. Nitekim, geçmiş 6 aylık fiyat
ortalamalarının esas alınması sebebiyle doğal gaz alım fiyatlarında, dolayısıyla
Botaş’ın birim maliyetlerinde meydana gelen yükselme birkaç aylık gecikme ile
ortaya çıkmıştır. Aşağıda sırasıyla bu grafiklere yer verilmektedir:



29 REKABET KURUMU
İTALYA ORTALAMA FOB FİYATLARI
0
50
100
150
200
250
300
350
19
97


1 3 5 7 9 11
19
98


1 3 5 7 9 11
19
99


1 3 5 7 9 11
20
00


1 3 5 7 9 11
20
01


1 3 5 7 9 11
Aylar
$/
M
to
n
GO % 0.2 S
FO % 1S
FO % 3,5 S
Grafik 1- Ham Petrol Fiyatları
Grafik 2- FO %1S, FO %3.5S, GO %0.2S Ürünlerinin Ortalama Fiyatları







30 REKABET KURUMU
Birim Maliyet ($/Cm3)
0
0,05
0,1
0,15
0,2
0,25
19
97
O
ca
k
Ni
sa
n
Te
mm
uz
Ek
im
19
98
O
ca
k
Ni
sa
n
Te
mm
uz
Ek
im
19
99
O
ca
k
Ni
sa
n
Te
mm
uz
Ek
im
20
00
O
ca
k
Ni
sa
n
Te
mm
uz
Ek
im
20
01
O
ca
k
Ni
sa
n
Te
mm
uz
Ek
im
Dönem
A
B
D
D
o
la
rı
Maliyet ($/Cm3)
Grafik 3- Botaş Birim Maliyeti












Piyasada fiyat şeffaflığının olmaması nedeniyle, doğal gaz fiyatlarının birebir
karşılaştırılabileceği bir pazarın bulunması imkansızdır. Ancak dosya mevcudu
bilgilerden, doğal gaz alım fiyatları ile AB ülkelerindeki ortalama ithalat fiyatları
karşılaştırıldığı ve birbirine çok yakın değerlere ulaşıldığı anlaşılmıştır.
Dolayısıyla, gaz alım fiyatları petrol fiyatları ile doğru orantılı olarak
seyretmekle birlikte genel fiyat düzeyinin yüksek olduğu, diğer bir ifadeyle Botaş’ın
alımda pazarlık unsuruna yeterince önem vermediği konusundaki iddialarının da
doğru olmadığı kanaatine varılmıştır.
- Botaş’ın Satış Fiyatları
İthalat fiyatları ve maliyet yapısının yanısıra satış fiyatları neticesinde ortaya
çıkan kar oranlarının da incelenmesi gerekmektedir.
Kar oranlarına ilişkin değerlendirmede ise Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına ve
sanayi kesimine uyguladığı fiyatlar ayrı ayrı ele alınmıştır.





31 REKABET KURUMU
Grafik 4- Botaş'ın Maliyet-Satış Fiyatı Karşılaştırması
Maliyetler, dağıtım kuruluşlarına uygulanan fiyatlar ve kar oranlarına ilişkin
tablolar daha önce sunulmuş olup, karşılaştırmalı grafiğe ise yukarıda yer verilmiştir.
Tablolardan ve grafiklerden görüleceği üzere, Botaş 1999 yılında maksimum
karlılık düzeylerine çıkmıştır. Yıllar itibarıyla bakıldığında; ortalama karlılık oranı
1997’de %32, 1998’de %53, 1999’da %77, 2000’de %7 ve 2001’de %8 olarak
gerçekleşmiştir.
Dağıtım kuruluşlarının benzer şekilde, sanayi kesiminde oluşan yıllık karlılık
ortalamaları, 1997’de %32, 1998’de %50, 1999’da %67, 2000’de %9 ve 2001’de %8
olarak gerçekleşmiştir.
Aşırı fiyatlandırma açısından bakıldığında, 2000 ve 2001 yılları itibarıyla
ortaya çıkan karlılık düzeylerinin yüksek olarak değerlendirilemeyeceği açıktır.
1999 yılında meydana gelen % 67-77 seviyelerindeki karlılık düzeyinde, iki
etken rol oynamaktadır. Bunlardan ilki 1998 yılında petrol fiyatlarındaki düşüşe bağlı
olarak Botaş’ın ithalat fiyatlarında meydana gelen düşüşün, satış fiyatlarına
yansıtılmamasıdır. İkinci etken ise alım fiyatlarında dolar bazında gerileme
yaşanmasına rağmen, ekonomideki genel enflasyonist eğilime paralel olarak döviz
kurundaki artışların satış fiyatlarına yansıtılmasıdır.
Ancak, Botaş’ın sahip olduğu bu karlılık düzeyi 2000 ve 2001 yıllarında, petrol
fiyatlarındaki artış sonucu gerilemiş, bu dönemdeki satış fiyatlandırmasında, petrol
fiyatlarındaki artış oranları satış fiyatına yansıtılamamış ve Botaş zarar eder hale
gelmiştir.
İthalatçı konumundaki Botaş’ın %67-77‘lik bir kar ortalamasına sahip
olmasının aşırı kar olarak değerlendirilebilmesi bakımından doğrudan karşılaştırma
yapılabilecek bir başka teşebbüs ya da yakın pazar bulunmamaktadır. Kaldı ki;
32 REKABET KURUMU
Botaş bu dönemde 397 sayılı KHK gereğince ithalat tekeline sahiptir ve uluslararası
fiyatlarda karşılaştırma yapılabilecek düzeyde bir şeffaflık mevcut değildir. AB
ortalama ithalat fiyatlarına ilişkin veriler elde edilmekle birlikte, ithalatçı şirketlerin
hangi fiyatlarla gaz arzı yaptıkları hususunda örnek teşkil edecek doğrudan veriler
bulunmamaktadır.
Bununla birlikte, ithalatçı şirketler hangi fiyatları uygularsa uygulasınlar,
1997-2000 arasında nihai olarak piyasalarda oluşan perakende satış fiyatlarının
karşılaştırılması olanağı mevcuttur. Buna göre, 1999 yılında Botaş %67-77’lik bir kar
oranına sahip olsa da, Türkiye pazarında oluşan perakende satış fiyatlarının,
AB ortalamalarının çok altında olduğu görülmektedir. Sanayi kesimine Botaş
tarafından uygulanan perakende satış fiyatları ile evsel tüketicilere dağıtım
şirketlerince uygulanan fiyatlar (İGDAŞ örnek olarak alınmıştır) ayrı ayrı AB fiyatları
ile karşılaştırıldığında aşağıdaki tablolarla karşılaşılmaktadır:
Tablo 13- Fiyat Karşılaştırması
BOTAŞ'IN SANAYİ KURULUŞLARINA
SATIŞI-YILLIK ORTALAMA SATIŞ
VE DÖVİZ KURUNA GÖRE
AB Fiyatlar-Endüstri
(Tüketim Vergisi Dahil)
euro/GJ euro/GJ
1997 4.191529 3.7
1998 3.771411 3.8
1999 3.807896 3.28
2000 4.782212 3.83

İGDAŞ-Konut Satışları AB Fiyatlar-Evsel
(Bütün Vergiler Dahil)
euro/GJ euro/GJ
1997 5.276189 11.61
1998 4.983529 11.67
1999 5.265563 11.1
2000 6.487549 11.81
Botaş tarafından sanayi kesimine uygulanan perakende fiyatlarla, AB
ortalamaları arasında küçük farklar mevcuttur. Bununla birlikte AB ülkelerinde,
sanayi kesimine satılan doğal gaz üzerinde KDV bulunmadığı, buna karşılık
Türkiye'de sanayi kesimine satışlarda %8 oranında KDV uygulandığı göz önüne
alındığında, aslında Botaş fiyatlarının AB ortalamasına daha yakın olduğu
anlaşılmaktadır.
Evsel tüketimdeki perakende fiyatlar ise AB ortalamasının yarısından daha
düşüktür. AB fiyatları konusunda 2001 yılına ilişkin kesin istatistikler bulunmamakla
birlikte, bu yılda Türkiye’de ortaya çıkan fiyat artışları sonucunda bile evsel tüketim
açısından, AB ortalamalarının altında bir fiyat düzeyine sahip olunduğu
görülmektedir. Bu durumda, Botaş’ın, gerek mevcut durumda gerekse en yüksek
karlılık oranlarına sahip olduğu 1999 yılında aşırı fiyatlandırma yaptığı yolunda
değerlendirmede bulunmak mümkün değildir.

33 REKABET KURUMU
H.3.3. Dağıtım Kuruluşları
Dağıtım kuruluşlarının uygulayacakları doğal gaz satış fiyatlarının alt ve üst
sınırı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından belirlenmektedir. Bu nedenle,
dağıtım kuruluşları hiçbir dönemde fiyatlandırma serbestisine sahip olmamışlardır.
Kaldı ki dağıtım kuruluşları Bakanlık tarafından yayımlanan fiyat sınırı içinde
kalmışlar, işletme giderleri ne olursa olsun bu kuruluşlar açısından aşırı
fiyatlandırma olasılığı gündeme gelmemiştir. Nitekim, teşebbüslere ilişkin
açıklamalarda yer verilen özet mali tablolara bakıldığında, işletme giderlerinin
yüksek olması nedeniyle birçok dönemde bu kuruluşların zarar ettikleri
görülmektedir.
H.3.4. Vergilendirme
Fiyatlandırma ile ilgili olarak belirtilen konulardan birisi de doğal gaz
üzerindeki KDV uygulamasıdır.
Esasen, AB ülkelerinin doğal gaz pazarında yürüttükleri regülasyon
çalışmalarında gelinen aşamadaki fiyatlandırma politikası, Türkiye’deki fiili durumdan
önemli farklılıklar içermektedir.
Bir taraftan, büyük kesimi “serbest tüketici” statüsünde bulunan bu sanayi
kuruluşları, sahip oldukları pazarlık gücünü iyi kullanmışlar, diğer taraftan ise bu
alanda KDV’nin olmaması fiyatların aşağı çekilmesine yardımcı olmuştur.
Türkiye’de serbest tüketicilerin pazarlık gücünden faydalanması 4646 sayılı
Kanun’la gündeme gelmiş, fiyatlara ilişkin en son düzenlemeler kapsamında KDV
konusunda herhangi bir düzeltme yapılmamıştır. Türkiye’de 1997-2001 Ocak
döneminde hem sanayi kesimine hem de evsel tüketime %8 KDV uygulanmış, bu
oran 2001 Ocak ayında %17’ye, Haziran ayında ise %18’e çıkartılmıştır.
I- SONUÇ
1- Fiyatlandırma uygulamaları regülasyon kapsamında olan dağıtım kuruluşları
bakımından, aşırı fiyatlandırmanın söz konusu olmadığına;
- BOTAŞ bakımından; bir hakim durum istismarının bulunmadığına, uygulanan
fiyatların da aşırı fiyat olarak değerlendirilemeyeceğine;
dolayısıyla önaraştırma kapsamındaki teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına
yer olmadığına OY ÇOKLUĞU ile;
2- Kurumumuza intikal eden başvuruda yer alan " doğal gaz", "elektrik" ve
"telefon"daki KDV uygulamasına ilişkin konunun, Başkanlıkça Maliye Bakanlığı'na
intikal ettirilmesine OY BİRLİĞİ ile
karar verilmiştir.
(Rekabet Kurulu’nun 08.03.2002 tarih ve 02-13/127-54 sayılı Kararına)
KARŞI OY GEREKÇESİ
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında
Kanun’un ikinci maddesi uyarınca Bakanlıkça çıkarılan 1997/2 Sayılı Doğalgaz Satış
Fiyatı Tespit Kararı ile konut, ticarethane ve sanayide uygulanacak tarifede alt sınır
34 REKABET KURUMU
Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına satış fiyatı, üst sınır ise bu fiyatın %45 fazlası olarak
tespit edilmiştir.
Ego bir dağıtım kuruluşu olarak tüketim bedelinin %5’I oranında sabit hizmet
bedeli tahsil etmiştir.
Alış Satış Fark Miktarı Fark %
100 145 45 % 45
Sabit Hiz.Bedeli %5 7.75
100 152.25 52.25 %52.25
Bu suretle, yukarıdaki Tabloda da görüldüğü üzere dağıtım kuruluşlarının
satış fiyatı, üst sınır olan Botaş’ın satış fiyatının %45 fazlasını geçmekte ve %52,25
fazlası kadar gerçekleşmektedir.
Yetkili oldukları bölgelerde hakim durumda bulunan dağıtım kuruluşlarının
yetkileri olmadığı halde sabit hizmet bedeli almak suretiyle, satış fiyatlarını üst
sınırı aşarak uygulamaları, hakim durumun kötüye kullanılması olarak
değerlendirilebilecek nitelikte olduğundan Ego ve benzeri uygulamalarda bulunan
dağıtım kuruluşları hakkında soruşturma açılmasının uygun olacağı düşüncesiyle,
Kararın 1. maddesindeki soruşturma açılmaması istikametindeki çoğunluk görüşüne
katılmadım.
Nejdet KARACEHENNEM
Kurul Üyesi








Full & Egal Universal Law Academy