© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
SEKCJA PIERWSZA
DECYZJA
Skargi nr 41097/20 i 39577/22
Wiesław DUDEK przeciwko Polsce
i Dariusz LAZUR przeciwko Polsce
Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), na posiedzeniu w dniu 8 października 2024 r. w składzie Izby złożonej z:
Ivana Jelić, Przewodnicząca,
Alena Poláčková,
Krzysztof Wojtyczek,
Lətif Hüseynov,
Péter Paczolay,
Erik Wennerström,
Raffaele Sabato, Sędziowie,
oraz Ilse Freiwirth, Kanclerz Sekcji,
Uwzględniając powyższe skargi złożone odpowiednio w dniach 1 września 2020 r. oraz 28 lipca 2022 r.,
Uwzględniając złożone przez pozwany Rząd w dniach 19 i 20 czerwca 2024 r. deklaracje, w których zwrócono się do Trybunału o skreślenie skarg z listy spraw, oraz odpowiedź skarżących na te deklaracje,
Po naradzie postanawia, co następuje:
STAN FAKTYCZNY I POSTĘPOWANIE
1. Szczegóły dotyczące skarżących i ich spraw przedstawiono w załączonej tabeli.
2. Rząd polski („Rząd”) reprezentowany był przez swojego pełnomocnika J. Sobczaka, a następnie przez A. Kozińską-Makowską z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
3. Pierwszy skarżący był zaangażowany w spór cywilny, który był rozpatrywany przez sądy w dwóch instancjach. W dniu 5 listopada 2019 r. Sąd Najwyższy odmówił rozpoznania skargi kasacyjnej skarżącego. Obradował on na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego w osobie sędzi M. Manowskiej, powołanej do tego sądu przez Prezydenta RP w dniu 10 października 2018 r. z rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa („KRS”) (uchwała nr 330/2018 z dnia 28 sierpnia 2018 r.).
4. Drugi skarżący został uznany za winnego w postępowaniu karnym przez sądy dwóch instancji i skazany na karę pozbawienia wolności. W dniu 21 stycznia 2022 r. Sąd Najwyższy oddalił jego skargę kasacyjną. Obradował on na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego w osobie sędziego M. Siwka, powołanego do tego sądu przez Prezydenta RP w dniu 10 października 2018 r. z rekomendacji KRS (uchwała nr 331/2018 z dnia 28 sierpnia 2018 r.).
5. Skarżący wnieśli skargę na podstawie artykułu 6 ust. 1 Konwencji na naruszenie ich prawa do rozpatrzenia sprawy przez „niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą”, ponieważ ich sprawy cywilne lub karne zostały rozstrzygnięte przez składy Izb Cywilnej lub Karnej Sądu Najwyższego, złożone z sędziów powołanych do tego sądu przez Prezydenta RP, zgodnie z zaleceniem KRS utworzonej na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS oraz niektórych innych ustaw („KRS w nowo ukształtowanym składzie”).
6. Skargi zostały zakomunikowane Rządowi.
PRAWO
7. Mając na uwadze podobieństwo przedmiotu skarg, Trybunał uznaje za stosowne rozstrzygnąć je łącznie w jednej decyzji (Reguła 42 § 1 Regulaminu Trybunału).
8. Skarżący podnieśli, że skład orzekający Sądu Najwyższego, który rozpatrywał ich sprawy, doprowadził do naruszenia ich prawa do „niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą”.
9. Po nieudanych próbach polubownego załatwienia sprawy, odpowiednio w pismach z 19 i 20 czerwca 2024 r., Rząd poinformował Trybunał, że zaproponował złożenie jednostronnych deklaracji w celu rozwiązania kwestii podniesionej w skargach. Ponadto zwrócił się do Trybunału o skreślenie skarg z listy zgodnie z art. 37 Konwencji.
10. W deklaracjach stwierdzono, co następuje:
„Rząd zauważa, że komunikat dotyczy zarzutów naruszenia prawa do »niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą« w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji. Rząd odnotowuje i uznaje orzecznictwo Trybunału dotyczące procedury powoływania sędziów Sądu Najwyższego oraz organizacji Krajowej Rady Sądownictwa w Polsce (zob. w szczególności Wałęsa przeciwko Polsce, nr 50849/21, 23 listopada 2023 r.).
[...]
Rząd niniejszym pragnie wyrazić – w drodze jednostronnej deklaracji – potwierdzenie naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji dotyczącego prawa do „niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą”.
Jednocześnie Rząd deklaruje, że jest gotów zapłacić skarżącemu kwotę 10 000 EUR (dziesięć tysięcy euro), którą uważa za rozsądną w świetle orzecznictwa Trybunału (zob. Advance Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce, nr 1469/20, 3 lutego 2022 r.).
Kwota, o której mowa powyżej, ma pokryć wszelkie szkody materialne i niematerialne, jak również koszty i wydatki, i będzie wolna od wszelkich należnych podatków. Zostanie ona przeliczona na walutę pozwanego państwa (PLN) po kursie obowiązującym w dniu rozliczenia i będzie płatna w ciągu trzech miesięcy od daty notyfikacji ostatecznego orzeczenia podjętego przez Trybunał zgodnie z art. 37 ust. 1 Konwencji. W przypadku nieuregulowania należności we wspomnianym terminie trzech miesięcy Rząd zobowiązuje się do zapłaty odsetek zwykłych, naliczanych od momentu upływu tego terminu do chwili rozliczenia, według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe”.
11. W pismach odpowiednio z 18 i 24 lipca 2024 r. skarżący wskazali, że nie są zadowoleni z warunków przedstawionych w jednostronnych deklaracjach. Skarżyli się, że zaproponowana kwota była zbyt niska i nie obejmowała odszkodowania za szkodę materialną. Ponadto wyrazili życzenie, aby Trybunał wydał wyrok stwierdzający naruszenie prawa do niezawisłego i bezstronnego „sądu ustanowionego ustawą”, co otworzyłoby możliwość wznowienia postępowania krajowego.
12. Trybunał przypomina, że art. 37 Konwencji stanowi, że w każdej fazie postępowania może on zdecydować o skreśleniu skargi z listy spraw, jeżeli okoliczności prowadzą do jednego z wniosków określonych w art. 37 ust. 1 lit. a, b lub c.
W szczególności art. 37 ust. 1 lit. c umożliwia Trybunałowi skreślenie sprawy z listy, jeżeli:
„z jakiejkolwiek innej przyczyny ustalonej przez Trybunał nie jest uzasadnione dalsze rozpatrywanie skargi”.
Artykuł 37 ust. 1 in fine zawiera zastrzeżenie o następującej treści:
„Jednakże Trybunał kontynuuje rozpatrywanie skargi, jeśli wymaga tego poszanowanie praw człowieka w rozumieniu niniejszej konwencji i jej protokołów”.
13. Trybunał przypomina również, że w pewnych okolicznościach może skreślić skargę z listy zgodnie z art. 37 ust. 1 lit. c na podstawie jednostronnej deklaracji pozwanego Rządu, nawet jeżeli skarżący wyraża wolę dalszego prowadzenia sprawy.
14. W tym celu Trybunał przeanalizował treść deklaracji w świetle zasad wynikających z jego orzecznictwa, w szczególności z wyroku Tahsin Acar (Tahsin Acar przeciwko Turcji (zarzuty wstępne) [WI], nr 26307/95, §§ 75–77, ETPCz 2003-VI; WAZA Sp. z o.o. przeciwko Polsce (dec.), nr 11602/02, 26 czerwca 2007 r.; oraz Sulwińska przeciwko Polsce (dec.), nr 28953/03, 18 września 2007 r.). W tym względzie istotne czynniki obejmują charakter podniesionych skarg, to, czy podniesione kwestie są porównywalne z kwestiami już rozstrzygniętymi przez Trybunał w poprzednich sprawach, charakter i zakres wszelkich środków podjętych przez pozwany Rząd w kontekście wykonywania wyroków wydanych przez Trybunał w takich poprzednich sprawach oraz wpływ tych środków na rozpatrywaną sprawę (zob. Tahsin Acar, cytowany powyżej, § 76). Inne istotne czynniki mogą obejmować kwestię tego, czy Rząd przyznał się do zarzucanych naruszeń Konwencji, a jeśli tak, to jaki był zakres takich przyznań i sposób, w jaki zamierza on zapewnić skarżącemu zadośćuczynienie (ibid.).
15. Trybunał zauważa, że skarżący twierdzili, iż ich sprawy nie zostały rozpatrzone przez bezstronny i niezawisły „sąd ustanowiony ustawą”, co stanowi naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji. Trybunał powtarza, że celem wymogu, aby „sąd” był „ustanowiony ustawą”, jest zapewnienie, „aby ustrój sądownictwa w demokratycznym społeczeństwie nie był zależny od uznania władzy wykonawczej, lecz regulowany prawem pochodzącym od Parlamentu” (zob. Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii [WI], nr 26374/18, § 214, 1 grudnia 2020 r.).
16. Reorganizacja sądownictwa w Polsce zainicjowana przez Rząd w 2017 r. i wdrożona kolejnymi ustawami nowelizującymi była przedmiotem nie tylko intensywnej debaty publicznej w Polsce i na szczeblu europejskim, lecz także licznych postępowań przed Trybunałem, sądami polskimi i Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, innych skarg przed instytucjami Unii Europejskiej, rezolucji Parlamentu Europejskiego, procedury monitorowania Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy i jego rezolucji oraz różnych sprawozdań organów Rady Europy i Organizacji Narodów Zjednoczonych (zob. Reczkowicz przeciwko Polsce, nr 43447/19, § 178, 22 lipca 2021 r.).
17. Trybunał zauważa ponadto, że reformy sądownictwa w Polsce, których celem było osłabienie niezależności sądów, zostały zbadane w szeregu orzeczeń, począwszy od poważnych nieprawidłowości w wyborze sędziów Trybunału Konstytucyjnego w grudniu 2015 r. (zob. Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce, nr 4907/18, 7 maja 2021 r.), a następnie w szczególności przekształcenia KRS i utworzenia nowych izb w Sądzie Najwyższym, przy jednoczesnym rozszerzeniu kontroli Ministra Sprawiedliwości nad sądami i zwiększeniu jego roli w sprawach dyscypliny sądowej (zob. Grzęda przeciwko Polsce [WI], nr 43572/18, § 348, 15 marca 2022 r.).
18. W sprawach Reczkowicz, cytowanej powyżej, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, nr 49868/19 i 57511/19, 8 listopada 2021 r., oraz Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, nr 1469/20, 3 lutego 2022 r., Trybunał zastosował trzyetapowy test sformułowany w wyroku w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson (cytowany powyżej) i stwierdził, że doszło do oczywistego naruszenia prawa krajowego, co niekorzystnie wpłynęło na podstawowe zasady procedury powoływania sędziów do różnych Izb Sądu Najwyższego. Naruszenie prawa krajowego wynikało w szczególności z wadliwej procedury powoływania sędziów, w której uczestniczyła KRS, ustanowiona na mocy ustawy nowelizującej z 2017 r., a więc organ, który nie zapewniał już wystarczających gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej czy wykonawczej.
19. Naruszenia prawa skarżących do rozpatrzenia sprawy przez „niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą”, chronionego przez art. 6 ust. 1 Konwencji, zostały stwierdzone w odniesieniu do Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego (zob. Reczkowicz, cytowany powyżej), Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (zob. Dolińska-Ficek i Ozimek, cytowany powyżej) oraz składów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (zob. Advance Pharma sp. z o.o., cytowany powyżej).
20. Wreszcie w wyroku pilotażowym Trybunał sporządził listę powiązanych ze sobą problemów systemowych, które pociągają za sobą powtarzające się naruszenia podstawowych zasad praworządności, podziału władzy i niezależności sądownictwa (zob. Wałęsa, cytowany powyżej, § 324).
21. Trybunał stwierdza zatem, że zarzuty podniesione przez skarżących mają bardzo poważny charakter i dotykają samej istoty ich prawa chronionego na mocy art. 6 Konwencji. Zauważa również, że kwestie podniesione w rozpatrywanych sprawach zostały już wnikliwie zbadane przez Trybunał.
22. Trybunał wielokrotnie wzywał Rząd do wyciągnięcia niezbędnych wniosków z jego orzeczeń i podjęcia wszelkich stosownych środków indywidualnych lub ogólnych, pod nadzorem Komitetu Ministrów, w celu rozwiązania problemów leżących u podstaw naruszeń stwierdzonych przez Trybunał i zapobieżenia podobnym naruszeniom w przyszłości (zob. Dolińska-Ficek i Ozimek, cytowany powyżej, § 369, oraz Advance Pharma sp. z o.o., cytowany powyżej, § 366). Bardziej szczegółowe wskazówki co do ogólnych środków, jakie należy podjąć w związku z systemowym problemem zidentyfikowanym powyżej, podano w wyroku pilotażowym (zob. Wałęsa, cytowany powyżej, §§ 328–332).
23. Obecnie w rejestrze Trybunału znajduje się około 700 spraw przeciwko Polsce dotyczących rzekomego naruszenia prawa do „niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” z uwagi na fakt, że w składach orzekających różnych sądów, które rozpoznawały sprawy skarżących, zasiadali sędziowie powołani przez Prezydenta RP na wniosek KRS w nowo ukształtowanym składzie. Wadliwa procedura powoływania sędziów z udziałem KRS, ustanowiona na mocy ustawy nowelizującej z 2017 r., ma nieodłączny i trwały wpływ na niezależność w ten sposób powołanych sędziów. Ogromna skala problemu została podkreślona w wyroku pilotażowym, w którym odroczono rozpatrywanie większości spraw, a mianowicie tych, o których Rząd nie został jeszcze powiadomiony, do czasu przyjęcia przez państwo polskie środków ogólnych (zob. Wałęsa, cytowany powyżej, § 335). Trybunał zauważa, że polski Rząd, który objął urząd w grudniu 2023 r., „uznał orzecznictwo Trybunału” dotyczące powoływania sędziów Sądu Najwyższego (zob. paragraf 10 powyżej) i wyraził zamiar rozwiązania problemów systemowych leżących u podstaw naruszeń stwierdzonych przez Trybunał. Trybunał szczegółowo zbada rozwój sytuacji na szczeblu krajowym po podjęciu decyzji o dalszym postępowaniu w odroczonych sprawach.
24. W wyroku pilotażowym Trybunał postanowił nie odraczać zakomunikowanych spraw i kontynuować ich rozpatrywanie (zob. Wałęsa, cytowany powyżej, § 335). Trybunał zauważa, że deklaracje Rządu w niniejszych sprawach zawierają, po pierwsze, bezwarunkowe uznanie naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji dotyczącego prawa do niezawisłego i bezstronnego „sądu ustanowionego ustawą”. Po drugie, Rząd zobowiązuje się zapłacić skarżącym kwotę 10 000 euro (EUR), co stanowi kwotę zgodną z kwotami przyznawanymi w podobnych sprawach.
25. Trybunał zauważa również, że obaj skarżący podnieśli argument, że skreślenie sprawy z listy w wyniku jednostronnych deklaracji Rządu uniemożliwiłoby im wznowienie spraw na szczeblu krajowym.
26. W odniesieniu do drugiego skarżącego, którego wyrok skazujący za przestępstwo został utrzymany w mocy przez Sąd Najwyższy w dniu 21 stycznia 2022 r., Trybunał zauważa, że art. 540 § 3 Kodeksu postępowania karnego umożliwia wznowienie postępowania krajowego, jeżeli „potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską”. Przepis ten nie ogranicza wprost możliwości wznowienia postępowań krajowych do „wyroków”. Co więcej, Sąd Najwyższy w wyroku z 16 kwietnia 2021 r. w tej sprawie (V KA 1/20) wyraźnie potwierdził, że decyzję Trybunału o skreśleniu sprawy z listy można uznać za orzeczenie organu międzynarodowego, jeżeli wynika ona z jednostronnej deklaracji zawierającej uznanie przez państwo, że prawa skarżącego wynikające z Konwencji zostały naruszone. Trybunał stwierdza, że skarżący, jeżeli złoży taki wniosek, może domagać się wznowienia postępowania krajowego również na podstawie decyzji Trybunału o skreśleniu sprawy z listy w wyniku jednostronnej deklaracji Rządu (zob. Sroka przeciwko Polsce (dec.), nr 42801/07, 6 marca 2012 r.).
27. Sprawa cywilna pierwszego skarżącego została rozpatrzona przez Izbę Cywilną Sądu Najwyższego 5 listopada 2019 r. Trybunał zauważa, że Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera przepisu analogicznego do wskazanego w art. 540 § 3 Kodeksu postępowania karnego, który to analogiczny przepis wprost regulowałby możliwość wystąpienia o wznowienie postępowania cywilnego po wydaniu orzeczenia przez organ międzynarodowy. Trybunał przypomina, że to Układające się Państwa decydują, w jaki sposób najlepiej wdrażać orzeczenia Trybunału, nie naruszając nadmiernie zasad powagi rzeczy osądzonej ani pewności prawa w sporach cywilnych, w szczególności gdy spory takie dotyczą osób trzecich, których własne uzasadnione interesy wymagają ochrony (zob. Bochan przeciwko Ukrainie (nr 2) [WI], nr 22251/08, § 57, ETPCz 2015). Ponadto Trybunał uważa, że skarżący nie udowodnił, iż gdyby Trybunał wydał decyzję, a nie wyrok, skarżący znalazłby w niekorzystnej sytuacji w zakresie możliwości ubiegania się o wznowienie postępowania cywilnego.
28. Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe rozważania, naturę oświadczeń zawartych w deklaracjach Rządu, a także kwotę proponowanego odszkodowania, Trybunał uznaje, że dalsze rozpatrywanie skarg nie jest już uzasadnione (art. 37 ust. 1 lit. c, zob. także Haukur Sigurbjörn Magnússon przeciwko Islandii (dec.), nr 6696/19, § 13, 2 czerwca 2022 r.).
29. Ponadto, w świetle powyższych rozważań, w szczególności biorąc pod uwagę jasne i obszerne orzecznictwo w tym zakresie, Trybunał jest przekonany, że poszanowanie praw człowieka w rozumieniu Konwencji i jej protokołów nie wymaga od niego dalszego rozpatrywania tych skarg (art. 37 ust. 1 in fine).
30. Wreszcie, Trybunał podkreśla, że jeżeli Rząd nie wywiąże się z warunków zawartych w swoich jednostronnych deklaracjach, skargi mogą zostać ponownie wpisane na listę spraw zgodnie z art. 37 ust. 2 Konwencji (Josipović przeciwko Serbii (dec.), nr 18369/07, 4 marca 2008 r.).
W związku z powyższym, sprawy powinny zostać skreślone z listy skarg.
Z powyższych względów, Trybunał, jednogłośnie:
Decyduje połączyć skargi do wspólnego rozpoznania;
Odnotowuje warunki deklaracji [jednostronnych] Rządu, a także ustaleń mających na celu zapewnienie przestrzegania określonych w nich;
Decyduje skreślić skargi z listy spraw zgodnie z art. 37 ust. 1 lit. c Konwencji.
Sporządzono w języku angielskim i ogłoszono na piśmie w dniu 7 listopada 2024 r.
lse Freiwirth Ivana Jelić
Kanclerz Sekcji Przewodnicząca
Lista spraw:
Lp.
Nr skargi
Nazwa sprawy
Złożona w dniu
Skarżący
Rok urodzenia
Obywatelstwo
Pełnomocnik procesowy
1.
41097/20
Dudek przeciwko Polsce
01.09.2020 r.
Wiesław DUDEK
1971 r.
polskie
Dorota KALINOWSKA
2.
39577/22
Lazur przeciwko Polsce
28.07.2022 r.
Dariusz Ryszard LAZUR
1978 r.
polskie
Mateusz CZEPUKOJĆ