10
BU KARAR DANISTAY 13.DAIRESI’NCE IPTAL
EDILMISTIR. REKABET KURULU’NUN AYNI
KONUYA ILISKIN 02.08.2007 TARIH VE 07-63/772-
280 NOLU KARARINA INTERNET SAYFAMIZDAKI
KARAR ARAMA BÖLÜMÜNDEN ERİŞEBİLİRSİNİZ.
20
30
05-79/1079-306
2
Rekabet Kurumu Başkanlığından, 40
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-4-186 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 05-79/1079-306
Karar Tarihi : 24.11.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK 50
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER : Kerem TOMUR, Hatice AKKAYA KARAYOL
C. ŞİKAYET EDEN : Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği
Mumhane Cd. Emek İşhanı No:31/301 Kat:3
34425 Karaköy/İstanbul
Temsilcisi: Av.Tuğçe YILMAZ 60
Polaris Plaza No:1/16 34398 Maslak/İstanbul
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : - Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş.
Uzunkum Cd. No:7 67330 Karadeniz Ereğli/Zonguldak
- Erdemir Lojistik A.Ş.
Merdivenköy Yolu Sk. No:4 Kat:6
34750 K.Bakkalköy/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Erdemir Lojistik A.Ş. (Erdemir Lojistik)’nin acente 70
seçim duyurusunda belirlediği kriterler ve tali acente ile yapacağı münhasır
anlaşma vasıtasıyla rekabet koşullarını bozduğu iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde; Erdemir ve İsdemir (Karadeniz
Ereğlisi ve İskenderun’da bulunan) limanlarını işleten Ereğli Demir ve Çelik
Fabrikaları T.A.Ş. (Erdemir)’nin iştiraki Erdemir Lojistik ile yaptığı “Genel İşbirliği
Anlaşması” ile gemi acentelik hizmetleri dahil bazı hizmetleri bu iştirakinden
almayı kararlaştırdığı belirtilerek, Erdemir Lojistik’in 22.7.2005 tarihli “Erdemir ve
İsdemir Limanları için Acente Seçimi Duyurusu”nda belirlediği kriterlerin
piyasadaki rekabet koşullarını bozduğu ifade edilmektedir. 80
Şikayet dilekçesinde, Erdemir Lojistik’in ilan ettiği tali acente seçim kriterlerinin
ülkemizde faaliyet gösteren birçok acenteyi pazar dışına iteceği ve acenteler
arasındaki rekabet koşullarını bozacağı ifade edilerek, bu uygulamanın telafisi
mümkün olmayan zararlara yol açacağından bahisle, Kurul tarafından 4054 sayılı
Kanun’un 9. maddesinin son fıkrası uyarınca tedbir kararı alınması ve ayrıca,
05-79/1079-306
3
önaraştırmaya gerek duyulmaksızın soruşturma açılması talep edilmektedir. Bu
talebi desteklemek amacıyla şikayetçi vekili tarafından ilgili ürün ve coğrafi pazar
tayini yapılarak, Erdemir’in hakim durumda olduğu ve bu hakim durumunu kötüye
kullandığı, diğer yandan, Erdemir’in iştiraki olan Erdemir Lojistik’in bir tek tali 90
acente belirleyerek münhasıran onunla çalışacak olmasının ise 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiği iddia edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12.8.2005 tarih, 5687 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 12.9.2005 tarih, 2005-4-186/İİ-05-KT sayılı İlk
İnceleme Raporu, 22.9.2005 tarih ve 05-59 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”un 4. ve 6. maddelerinin
ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi
amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 05-59/874-
M sayı ile karar verilmiştir. 100
İlgili karar uyarınca düzenlenen 15.11.2005 tarih, 2005-4-186/ÖA-05-KT sayılı
Önaraştırma Raporu 21.11.2005 tarih, REK.0.08.00.00-110/335 sayılı Başkanlık
önergesi ile 05-79 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da;
- Erdemir Lojistik’in acente seçim duyurusunda belirlediği kriterler ve tali acente
ile yapacağı münhasır anlaşma vasıtasıyla 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6.
maddelerini ihlal ettiği iddiasının gerçeği yansıtmadığı, bu sebeple adı geçen 110
teşebbüs hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı,
- Ancak üçüncü şahıs yüklerinin taşınmasında Erdemir veya Erdemir Lojistik’in
acenteyi belirlememesi gerektiğinin ilgili teşebbüse bildirilmesinin yerinde olacağı
görüşlerine yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
120
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Erdemir Lojistik’in faaliyet alanı ile bu teşebbüsün uygulamaları ve aldığı
kararların muhtemel etkileri dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “Gemi Acentelik
Hizmetleri Pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Gemi acenteliği hizmetinin ülkemizdeki tüm limanlarda -ve konteynır, kuru dökme
yük, ham petrol gibi tüm yük tipleri için- verilebilmesi ve bizzat şikayetçi Dernek 130
üyelerinin merkezlerinin Erdemir’in limanlarının bulunduğu illerin dışında olması
05-79/1079-306
4
dikkate alınarak incelemeye esas ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti
Sınırları” olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
I.2.1. Erdemir Lojistik’te Yapılan Görüşme
Görevli Raportörler tarafından Erdemir Lojistik yetkililerinden söz konusu şirketin
hissedarlık yapısı, faaliyet alanları ve Erdemir ile imzalanan “Genel İşbirliği
Anlaşması”na ilişkin olarak bilgi alınmıştır. Yetkililer teşebbüslerinin tamamen 140
Erdemir’in kontrolünde olduğunu ve bu şirketin taşımacılık faaliyetlerinde aracılık
etme amaçlı kurulduğunu, İşbirliği Anlaşması’nın amacının iki şirket arasındaki
ilişkileri daha formal hale getirmek ve Erdemir’in yüklerinin taşınmasındaki
organizasyonun sağlanması olduğunu, Erdemir’in taşımacılığa konu yüklerinin
mamul mallar olmadığını, bu ürünlerde fabrika teslimi FOB satışların sözkonusu
olduğunu ve ürünü satın alanın acenteyi ve/veya gemiyi kendisinin belirlediğini,
şirketlerinin halihazırda Erdemir’in kuru dökme yük ithalatında gemi temininde
(kiralama yoluyla) faaliyet gösterdiğini ifade etmişlerdir.
Karadeniz Ereğlisi’ndeki ve İskenderun’daki limanların işletmeciliği ve limanların 150
hizmet verdiği teşebbüslere ilişkin olarak Erdemir Lojistik yetkilileri; söz konusu
limanların Erdemir tarafından işletilmekte olduğunu, her iki limandan da yaklaşık
%(….) oranında Erdemir’in kendi üretimine ilişkin hammadde ithali
gerçekleştirildiğini, bu limanların buralardaki kendi sanayi tesislerinin birer
entegre parçası konumunda olup tamamen kuru dökme yük (kömür, demir peleti
vb) yüklemeye ve boşaltmaya dönük tesisler olduklarını, tesislerin 3. şahıslara
hizmet vermek amaçlı olarak kurulmadıklarını; ancak temelde sosyal kaygılarla
çevredeki küçük ölçekli sanayinin ya da ithalatçıların limanları kullanmasına
imkanlar elverdiği ölçüde izin verildiğini, her iki limanda da üçüncü şahısların
kullanımının toplam elleçleme miktarının %(…-…)’ini geçmediğini, ayrıca Ereğli 160
limanının yakınında Bartın ve Zonguldak imanlarının; İskenderun Liman
Başkanlığı yönetiminde ise TCDD İskenderun limanı, Ekinciler, Yazıcı, Petrol
Ofisi, Botaş gibi limanların bulunduğunu belirtmişlerdir.
Yetkililer Erdemir Lojistik tarafından belirlenen tali acentelik seçim kriterlerine
ilişkin olarak ise; söz konusu kriterlerin teknik yeterlilik ve tecrübe esasına göre
belirlendiğini, örneğin acentelerin cirolarına, kalite belgelerine, personelinin
yeterliliğine, tecrübelerine bakıldığını, ayrıca kendileri için önemli olan bir başka
kriterin de çalışılacak acentenin merkezinin hizmetin verileceği limanın olduğu
şehirde (Karadeniz Ereğli ve İskenderun) bulunması olduğunu, bu kriterin 170
kendileri açısından haklı gerekçelere dayandığını, esasen acentenin liman
başkanlıkları ile kuracağı ilişkilerin önemli olduğunu, dolayısıyla lokal ve yöreyi
bilen acenteleri tercih ettiklerini ifade etmişlerdir.
Anılan şirket yetkilileri ayrıca Erdemir açısından ithalatta gelen malın ağırlığının
belirlenmesi işinin (draft) ticari önem taşıdığını, kuru dökme yüklerin tartılarak
değil büyük konveyorlerle gemilere yüklendiğini, özellikle bu sebeple gemideki
malın yüklenmesinde ve taşınmasında kendileri adına acentenin haklarını
05-79/1079-306
5
savunması gerektiğini, şu ana kadarki uygulamada ise acentelerin genellikle
Erdemir’den ziyade yerli/yabancı armatörlerin çıkarlarını koruduğuna tanık 180
olduklarını, lokal ve iş hacminin önemli bir kısmını Erdemir’in oluşturacağı bir
acentenin menfatlerine daha iyi sahip çıkacağını düşündüklerini, Erdemir gibi
deniz yoluyla büyük miktarlarda hammadde taşıtan işletmelerin donatanlarla
yaptıkları anlaşmalarda acenteyi belirlediklerini, örneğin İsveç’teki Narvik
Limanında LKAB adlı acente ile çalışılmasının zorunlu olduğunu belirtmişlerdir.
Bu uygulamadaki acente tayininin üçüncü şahıs yüklerini kapsayıp
kapsamayacağına ilişkin olarak ise yetkililer; bu yeni düzenleme ile amaçlarının
kesinlikle acentelerin arasındaki rekabeti bozmak ya da etkilemek olmadığını, her
iki limanda da ilan ettikleri tali acente seçim kriterlerini karşılayan 15-20 acente 190
bulunduğunu, bu gruba giren işletmelerden her bir liman için 2’şer tanesiyle
anlaşma yapmayı planladıklarını, henüz imzalanmış bir tali acentelik sözleşmesi
bulunmadığını, üçüncü şahıslara ait yüklerin taşınmasında ise kendi belirledikleri
acentelerle çalışılmasını zorunlu tutmayacaklarını, ancak gelecekte limanların
güvenliği ve işlemlerin uyumu açısından bunu da değerlendirebileceklerini ifade
etmişlerdir.
Erdemir Lojistik yetkilileri, Deniz Ticaret Odası’nın bu konudaki yaklaşımına ilişkin
olarak ise İstanbul merkezli acentelerin ve derneklerin uygulamaya geçirecekleri
yeni sistemle donatanların zarara uğrayacağı veya rekabetin bozulacağı 200
iddialarına katılmalarının mümkün olmadığını, bu yönde bir tepkinin Deniz Ticaret
Odası’ndan gelmesi beklenirken, aksine DTO yetkililerinin uygulamalarını
desteklediğini, kendi kanaatlerine göre acentelerin şikayetlerinin sebebinin uzun
yıllardır alıştıkları ve Erdemir’in taşımalarından elde ettikleri yüksek karları
kaybetme korkusu olduğunu belirtmişlerdir.
I.2.2. Vapur Donatanları ve Gemi Acenteleri Derneği ile Yapılan Görüşme
Raportörler, 19.10.2005 tarihinde Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği
merkezinde bazı Dernek yetkilileri ve üyeleri ile görüşmüşlerdir. Söz konusu 210
şahıslar, Erdemir Lojistik tarafından ilan edilen tali acente seçim kriterleri
arasında acentenin ISO 9001 kalite belgesi sahibi olması, en az 5 yıllık
tecrübesinin bulunmasının yanısıra acente personeline ilişkin şartların
bulunduğunu, ancak Dernek üyeleri açısından en zor anlaşılabilir olan koşulun
acente genel merkezinin Erdemir limanlarının bulunduğu Karadeniz Ereğlisi
ve/veya İskenderun’da bulunması olduğunu, bu gelişmeleri öğrendikten sonra
Dernek bünyesinde konuyu tartıştıklarını ve Dernek Başkanı’nın Erdemir Lojistik
Genel Müdürü’ne bu şekilde hareket etmeleri durumunda üyelerinin
mağduriyetine sebep olacağını ve ayrıca bizzat Erdemir’in de zarar edeceğini
açıkladığını, ancak Erdemir Lojistik Genel Müdürü’nün söz konusu görüşlerini 220
değerlendirmeyi kabul etmediğini ifade etmişlerdir.
Erdemir’in önceki dönemde hammadde ithalatındaki acentelik hizmetlerine ilişkin
olarak ise Dernek üyeleri; Temmuz 2005’e kadar olan dönemde Erdemir’in
ithalatta taşıma ihaleleri yaptığını, acentelerin ihale edilen yüke göre, donatanları
05-79/1079-306
6
/ armatörleri bilgilendirdiklerini, müsait olan gemilerin ayarlanmasını ve navlun
bedellerinde indirim yapılmasını temin ettiklerini, bu şekilde rekabet ortamının
yaratılması ve Erdemir’in de bundan istifade etmesini sağladıklarını, bu dönemde
Erdemir yönetiminin acentelerin verdiği hizmete ilişkin bir şikayeti olmadığını,
acenteler olarak malı taşıyan donatan ile malın teslim edileceği taraf arasındaki 230
bağlantıyı sağladıklarını, bu sebeple acentelerin beraber iş yaptıkları
donatanların hak ve menfaatlerini korumaları gerektiğini, aksine bir yorumla
sadece Erdemir gibi malın teslim edileceği müşterinin yönlendirmesinde hareket
edilmesinin donatanları zarara uğratacağını, bu durumda donatanların zararlarını
navlun bedellerine yansıtacaklarını ifade etmişlerdir.
Dernek üyeleri ayrıca acentelerin işin gerektirdiği sorumlulukla hareket ettiklerini,
Erdemir Lojistik yönetiminin tamamen kendilerine bağımlı bir ya da iki tali acente
vasıtasıyla ithalat yapmasının beraber çalıştıkları donatanları zarara
uğratacağını, Erdemir’in bu uygulamasında ısrar etmesinin kendi zararına 240
olacağını, planlanan uygulamanın Erdemir’in ihraç ettiği mamuller için değil,
büyük ölçülerde ithal ettiği hammaddelerin taşınmasında geçerli olacağını, ancak
kapasite açısından önemli olanın zaten Erdemir’in hammadde ithalatı olduğunu
belirtmişlerdir.
Erdemir Lojistik’in bu uygulamasının ortaya çıkardığı muhtemel zararlara ilişkin
olarak ise mezkur Dernek üyeleri ilgili tutanakta; en başta Erdemir’in kendisinin
zarar edeceğini, daha sonra ise donatanların muhtemel zararları dışında
acentelerin de ticari kayıpları olacağını, özellikle Karadeniz Ereğli ve
İskenderun’da kurulu yerel acentelerin faaliyetlerini sürdürmelerinin imkansız hale 250
gelebileceğini, elbette ki herhangi bir acentenin sadece bir limanda çalışmasının
zorunlu olmadığını ancak pratikte özellikle küçük ölçekli firmaların tamamen
Erdemir’in taşımalarına bağımlı olduklarını, merkezi İstanbul’da bulunan,
sektörde geçmişleri uzun yıllara dayanan ve uluslararası bağlantıları güçlü
acentelerin Türkiye genelindeki iş hacmi içerisinde Erdemir’in ithalatının %1-2
gibi düşük oranlarda olabildiğini, asıl korunması gerekenin piyasadaki rekabetin
yanısıra anılan yerel küçük acenteler olduğunu, Erdemir Lojistik’in “merkezi
Karadeniz Ereğlisi’nde veya İskenderun’da bulunması” şartının bu yerel firmaları
korumaktan ziyade bir ya da iki tanesi hariç hepsinin piyasa dışına çıkmasına yol
açacağını ifade etmişlerdir. 260
Dernek üyeleri ayrıca bütün acenteler açısından ise en büyük muhtemel
tehlikenin her özel liman ya da iskele işleten teşebbüsün benzer biçimde
tesislerine gelen/giden taşımalarda tek bir acente tayin etmesi olacağını, böyle bir
durumda genel kullanıma açık Haydarpaşa, Mersin limanları gibi büyük kamu
tesisleri dışında acentelik hizmeti vermelerinin imkansız hale geleceğini, Erdemir
Lojistik’in kendi yükleri dışındaki üçüncü şahıslara ait yüklerin taşınmasında da
acente belirleme eğiliminde olduğunu, kanaatlerince Erdemir’in bu şekilde bir
sisteme geçmesindeki amacın teknik yeterliliği ve kaliteyi arttırmak değil
acentelerin aldıkları Erdemir açısından cüz’i miktardaki geliri elde etmek ve 270
tamamen armatörlerin aleyhine olarak sadece kendi çıkarlarını koruyacak bağımlı
bir acente tayin etmek olduğunu belirtmişlerdir.
05-79/1079-306
7
I.2.3. Genel İşbirliği Anlaşması
Şikayet dilekçesi ekinde gönderilen “Genel İşbirliği Anlaşması”, Erdemir ile
Erdemir Lojistik arasında imzalanmıştır. Bu anlaşmanın 2. maddesinde kapsam,
Erdemir’in talep edeceği karayolu taşımacılığı, denizyolu taşımacılığı, demiryolu
taşımacılığı, tren-feri taşımacılığı ve hizmetleri, havayolu taşımacılığı, acentelik 280
hizmetleri, depolama hizmetleri ve elleçleme hizmetleri olarak belirtilmektedir.
Sözleşmenin “Lojistik’in Sorumlulukları” başlıklı 5. maddesinde ise Erdemir
Lojistik’in sözleşme kapsamında Erdemir’in vereceği işleri yapmakla yükümlü
olduğu, bu şirketin yapacağı işlerin bir bölümünü ya da tamamını sorumluluk
Erdemir Lojistik’te olmak üzere taşeron firmalara yaptırabileceği ve Erdemir’in her
konudaki muhatabının Erdemir Lojistik olacağı hükümleri yer almaktadır. Aynı
maddede ayrıca “Sözleşme tarihinden itibaren Erdemir limanında Erdemir
yüklerinin tahmil ve tahliyesi için gelen gemilere Lojistik’in acentelik hizmetleri
vermesi için Erdemir tarafından destek verilecektir.” hükmü yer almaktadır.
290
I.2.4. Erdemir ve İsdemir Limanları İçin Acente Seçimi Duyurusu
22.7.2005 tarihli Erdemir Lojistik’in “Erdemir ve İsdemir Limanları için Acente
Seçimi Duyurusu”nda, Erdemir Lojistik’in tüm Erdemir grubu şirketleri ve üçüncü
şahıs şirketlerine lojistik hizmeti vermek amacıyla kurulduğu; halen grubun tüm
deniz taşımacılık faaliyetlerini yürüttüğü; bu çerçevede İsdemir ve Erdemir
limanlarında yükleme ve tahliye yapan gemilere acentelik hizmeti verecek firma
seçimi yapılacağı; müracaat eden şirketler arasından uygun bulunanlardan teklif
isteneceği belirtilmektedir. Duyuru’da sıralanan ön yeterlilik kriterleri şunlardır:
300
- Acente’nin merkezi hizmet vereceği il sınırları içerisinde olacaktır.
- Acente Deniz Ticaret Odası’na kayıtlı, kanun, yönetmelik ve tebliğlerde belirtilen
“Uluslararası Gemi Acenteliği” hizmetlerini verebilecek özelliklere sahip olacaktır.
- Acente en az beş yıllık gemi acenteliği faaliyetinde bulunmuş olacaktır.
- Acente, Erdemir Lojistik ile muhatap olacak bir müdür ve aynı anda iki eleman
bulunduracaktır. Tüm elemanlar iyi derecede İngilizce bilen, tercihen Denizcilik
Yüksek okulu İşletme Bölümü mezunu veya iki yıllık yüksek okul mezunu
olacaktır.
- Acente, resmi kurumlar ve bankalar nezdinde gerekli itibara sahip olacaktır.
Referans mektuplarını beyan edecektir. 310
- Acente’nin gemi acenteliği alanında ISO 9001:2000 belgesine sahip olması
tercih nedeni olacaktır.
I.2.5. Gemi Acenteliği Seçimi Sözleşme Tasarısı
Yerinde incelemeler sırasında elde edilen Erdemir Lojistik’in 18.8.2005 tarihli
Erdemir Limanı için Acenta Seçimi ve İsdemir Limanı için Acenta Seçimi başlıklı
05-79/1079-306
8
yazılarında, “Ekteki şartname (Sözleşme Tasarısı) hüküm ve şartlarına göre söz
konusu hizmetimiz ile ilgilendiğiniz taktirde; …. ölçülerindeki örnek gemiler için
uygulayacakları proformanın ve bu proforma tutarına göre ekteki Sözleşme 320
tasarısının 5.1. maddesine istinaden şirketlerine teklif edecekleri % tutar
üzerinden belirlenecek miktarı da içeren teklifin 1.9.2005 günü Erdemir Lojistik
A.Ş. adresine gönderilmesi” istenmektedir.
Yazı ekindeki tabloda, İskenderun için “…….., ………, ……………., ……..,
…………….., …….., …………, …………” acenteleri; Ereğli için “……., ……..,
……., ……., ………. ve …………………..” acenteleri sıralanmıştır.
Yazı ekindeki Ağustos 2005 tarihli “Gemi Acentalığı Seçimi Sözleşme
Tasarısı”nın, “İşin Tanımı” başlıklı 2. maddesinde “Erdemir/İsdemir limanlarında 330
yükleme-boşaltma yapacak gemilere verilecek acentalık hizmetini kapsar. Bu
şartname, acenta tarafından gemi armatörü veya kiracısı veya operatörü veya
taşıyıcı firma nam ve hesabına gemilere verilecek acentalık hizmetlerinin
şartlarını içerir.” denilmektedir. Tasarı’da acente tarafından yapılacak hizmetler
ayrıntılı olarak sıralanmıştır. Yapılacak işin süresi başlıklı 4. maddede ise “Hizmet
3 ay deneme süresi olarak başlayacaktır. Deneme süresinin sonunda hizmet
süresinin ne kadar olacağını Lojistik belirleyecektir...3 (üç) aylık deneme
süresinden sonra başlayacak esas hizmet süresinin bitiminden 2 (iki) ay önce
karşılıklı mutabakatla hizmet süresi uzatılabilir. Lojistik dilerse hizmet süresi
sonunda, hizmeti aynı şartlarda tek taraflı olarak 2 ay süreyle uzatabilir. 340
Acentanın sorumluluklarını yerine getirmemesi durumunda Lojistik tek taraflı
olarak sözleşmeyi feshe yetkilidir.” denilmektedir.
I.2.6. Erdemir ve İsdemir Limanlarında Gerçekleştirilen Yükleme ve
Boşaltmalara İlişkin İstatistiki Bilgiler
Erdemir Lojistik’ten alınan Erdemir limanı ve İsdemir limanındaki yükleme
boşaltma tonajlarında Erdemir grubu yüklerinin ve üçüncü şahıs yüklerinin
taşımalardaki payına ilişkin tablo aşağıdaki gibidir:
Erdemir ve İsdemir limanlarında gerçekleştirilen yükleme ve boşaltmaların dağılımı 350
Yük Miktarı (Yükleme+Boşaltma) (milyon ton) Yük
Sahibi 2003
(miktar)
2003
(%)
2004
(miktar)
2004
(%)
2005 (miktar) 2005 (%)
Erdemir …………. ……. ………….. ……. …………. ……..
3. Şahıs …………. ……. ………….. ……. …………. ……..
Toplam 9.613.884 100 11.199.327 100 7.889.533 100
İsdemir …………. …….. ………….. ……. …………. ……..
3. Şahıs …………. …….. ………….. ……. …………. ……..
Toplam 6.276.215 100 6.563.567 100 5.216.269 100
Bu tablolardan Erdemir ve İsdemir limanlarının, üçüncü şahıs yükleri için
kullanılmakla beraber, ağırlıklı olarak Erdemir ve İsdemir fabrikalarının ithalat ve
ihracat taşımalarında kullanıldığı anlaşılmaktadır.
05-79/1079-306
9
I.2.7. Erdemir ve İsdemir Limanlarında Gerçekleştirilen Taşımaların
Türkiye’deki Deniz Taşımacılığı İçindeki Yerine İlişkin Tespitler
Yalnızca genel kargo ve kuru dökme yük elleçlemesi dikkate alındığında 360
(konteynır hariç), Erdemir ve İsdemir limanlarının Türkiye’deki toplam elleçlenen
genel kargo ve dökme yük içindeki payı yaklaşık %28’dir.
Erdemir ve İsdemir limanlarında gerçekleştirilen toplam yükleme ve boşaltmanın
(17.659.567 ton) tamamının ihracat veya ithalata yönelik taşımlara olduğu
varsayılarak, 2004 yılı denizyolu ile ithalat ihracat toplam taşıma miktarı
(151.755.314 ton) içindeki payının %11,63 olduğu tespit edilmiştir. Bu durum,
aşağıda yer alan Tablo’dan da görülebilir:
2004 Yılı İthalat/İhracat Taşımaları 370
Dış
Ticaret
Denizyolu
ton
Demiryolu
ton
Karayolu
ton
Havayolu
ton
Diğer
ton
Toplam
ton
İhracat 47.058.194 795.973 12.212.365 139.125 14.944 60.220.603
İthalat 104.697.120 1255727 5.715.149 102.386 1.630.287 113.400.671
Toplam 151.755.314 2.051.701 17.927.514 241.511 1.645.231 173.621.274
Dosya mevcudu bilgilere göre, kesin rakamlar olmamakla birlikte Erdemir’in
ithalat toplamı 8.256.123 ton, ihracat toplamı ise 1.591.277,5 ton olup, İsdemir’in
ihracatı 780.000 ton ve ithalatı 1.601.995 tondur. Denizyolu ile toplam ihracatın
47.058.194 ton olduğu; denizyolu ile toplam ithalatın ise 104.697.120 ton olduğu
dikkate alındığında, Erdemir Grubu ithalatının toplam deniz yolu ile ithalat içindeki
payının % 9,41; toplam deniz yolu ihracat içindeki payının ise %5,04 olduğu
tahmin edilmektedir.
J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK 380
Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği’nin Kurum’a intikal eden şikayet iddiaları
temel olarak Erdemir ve iştiraki Erdemir Lojistik’in aldıkları karar ve
gerçekleştirdikleri uygulamalar ile gemi acenteleri arasındaki rekabet ortamını
bozdukları şeklindedir. Raportörlerin tarafların yetkilileri ile yaptıkları görüşmeler
ve edinilen belgelerin incelenmesinden önaraştırma çerçevesinde
değerlendirilmesi gereken iki husus bulunduğu anlaşılmaktadır:
- 22.7.2005 tarihinde Erdemir Lojistik tarafından ilan edilen “Erdemir ve İsdemir
Limanları için Acente Seçimi Duyurusu”nda yer alan tali acente seçim kriterlerinin 390
bazılarının (özellikle seçilecek tali acentenin merkezinin hizmetin verileceği ilde
olması şartı) haklı ticari gerekçelere dayanmadığı, gemi acenteleri arasında
ayrımcılığa yol açtığı, dolayısıyla rekabeti bozduğu iddiası ve
- Erdemir tarafından işletilen Karadeniz Ereğli ve İskenderun’daki limanların
Erdemir dışındaki üçüncü şahıslar tarafından kullanımının Erdemir Lojistik
tarafından belirlenen acente ile çalışılması şartına bağlandığı iddiası.
05-79/1079-306
10
Yukarıda yer verilen iki yöndeki rekabet ihlali iddiasının değerlendirilmesinde
öncelikli olarak Erdemir Lojistik’in kontrolünün tamamen Erdemir’e bağlı olduğu
(şirketin hisselerinin tamamı Erdemir ve Erdemir tarafından kontrol edilen 400
teşebbüslerin elindedir) ve Erdemir Lojistik’in kuruluş amacının Erdemir’in nakliye
işlerinde (özellikle de deniz yolu ile yaptığı ham madde ithalatında) aracılık
etmek, organizasyonu sağlamak olduğunun vurgulanması gereklidir. Erdemir
Lojistik’in şirket ana sözleşmesi ve şirket idarecilerinin ifadeleri bu yöndedir.
Ayrıca şikayete konu “Genel İşbirliği Anlaşması”nın “Lojistik’in Sorumlulukları”
başlıklı 5. maddesinde, Erdemir Lojistik’in sözleşme kapsamında Erdemir’in
vereceği işleri yapmakla yükümlü olduğu, şirketin yapacağı işlerin bir bölümünü
ya da tamamını sorumluluk kendisinde olmak üzere taşeron firmalara
yaptırabileceği ve Erdemir’e her konuda muhatabın Erdemir Lojistik olacağı 410
hükümleri yer almaktadır. Bu çerçevede Erdemir Lojistik 4054 sayılı Kanun
anlamında bağımsız karar verebilen bir teşebbüs olarak kabul
edilemeyeceğinden, söz konusu “Genel İşbirliği Anlaşması” 4054 sayılı Kanun
anlamında bir anlaşma değil, Erdemir bünyesindeki bir “şirket içi
talimatname/düzenleme” niteliğindedir.
Erdemir’in kendi üretimi için yaptığı ham madde ithalatında ve/veya mamul ürün
ihracatında çalışmayı tercih ettiği nakliye şirketini ve acentesini doğrudan veya
iştiraki Erdemir Lojistik aracılığıyla belirlemesi, spesifik seçim kriterleri getirmesi
tamamen adı geçen şirketin kendi ticari kararlarıdır. Vapur Donatanları ve 420
Acenteleri Derneği yönetici ve üyeleri geçmişte Erdemir’in kömür, demir peleti,
hurda gibi ham madde ithalatında ihale yöntemi ile teklif topladığını, acentelerin
bu sürece katılabildiklerini, bu durumun Erdemir açısından da karlı olduğunu,
yeni uygulama sonucunda başta Erdemir’in zarara uğrayacağını ifade etmektedir.
Dernek üyeleri ayrıca acentelerin donatanlar (armatörler) ve yük sahipleri
(Erdemir gibi) arasındaki bağlantı olduğunu, her iki tarafın da haklarını korumaya
çalıştıklarını belirtmektedir. Erdemir Lojistik Genel Müdürü bu konuda aşağıda
yer verilen açıklamayı yapmıştır:
“….. limanlarımız dökme yük limanlarıdır ve ithalatta gelen malın ağırlığının 430
belirlenmesi işi (draft) bizim için ticari önem taşımaktadır. Dökme yük, tartılarak
konmaz; mal büyük konveyorlerle gemiye dökülür. Gemideki malın
yüklenmesinde ve taşınmasında sizin adınıza acentenizin haklarınızı savunması
gerekmektedir. Şu ana kadarki uygulamada ise acentelerin genellikle
Erdemir’den ziyade yerli/yabancı armatörlerin çıkarlarını koruduğuna tanık
olduk…..
Erdemir gibi deniz yoluyla büyük miktarlarda hammadde taşıtan işletmeler,
donatanlarla yaptıkları anlaşmalarda acenteyi kendileri belirlerler. Örneğin
İsveç’teki Narvik Limanında LKAB adlı acente ile çalışılması zorunludur; 440
Romanya’da da devlet limanının acentesi ile çalışma zorunluluğu bulunmaktadır.”
Anlaşıldığı üzere Erdemir, taşımacılık işlerinde (özellikle de ham madde
ithalatında) kendisi açısından daha uygun bulduğu yeni bir sisteme geçmektedir.
05-79/1079-306
11
Söz konusu yeni sisteme ilişkin şikayetçi acentelerce dile getirilen ve
uygulamanın Erdemir’in zararına olduğuna ilişkin yorumların doğru olup olmadığı
yürütülen önaraştırma kapsamından incelenmesi gereken bir husus değildir.
Geminin acentesinin kim olacağı konusu donatan ile yük sahibi arasında yapılan
“navlun sözleşmelerinde” belirlenmektedir. Dolayısıyla Erdemir kendi belirlediği
acente ile çalışılması şartını kabul eden donatanlar ile anlaşmakta serbesttir. 450
Erdemir Lojistik tarafından ilan edilen tali acente seçim kriterlerinin gemi
acenteleri arasında ayrımcılık oluşturduğu iddiasının değerlendirilmesinde
Erdemir’in bir hizmet alıcısı olarak gemi acenteleri açısından konumunun da
incelenmesi gerekmektedir. I.2.7. sıra sayılı tespitte Erdemir ve İsdemir
limanlarının sadece genel kargo-kuru dökme yük ithalat/ihracatı ve Türkiye’deki
limanlarda toplam elleçlenen miktarlara göre paylarına yer verilmiştir. Erdemir
grubu elleçlenen kuru dökme yük için yaklaşık %28, toplam deniz yoluyla ithalatta
%9,41 ve ihracatta %5,04’lük paya sahiptir. Söz konusu veriler Erdemir
limanlarından yapılan üçüncü şahıslara ait (I.2.6. sıra sayılı tespit) elleçleme 460
miktarlarını da içermektedir. Buna göre Erdemir gemi acenteleri açısından önemli
bir müşteri olmakla beraber, anlaşma yapılması zorunlu olan bir teşebbüs
değildir. Gerçekte toplam elleçlenen ithalat/ihracatta konteynır kargoları ve ham
petrol gibi ürünler (örneğin Tüpraş’ın ham petrol ithalatı) acenteler açısından çok
daha önemlidir.
Elbette ki sadece Karadeniz Ereğlisi’nde veya İskenderun’da faaliyet gösteren ve
zaman içerisinde tamamen Erdemir’in nakliyelerine bağımlı hale gelen yerel
acenteler bulunabilir. Ancak bu gruptaki acentelerin Erdemir’in pazar gücünün
belirlenmesinde esas alınması doğru olmayacaktır. Öncelikle sadece Erdemir’e 470
bağımlı bir yapıda faaliyet göstermek bu teşebbüslerin kendi kararlarıdır. Zira bu
acentelerin ülkemizdeki diğer limanlarda elleçleme hizmeti vermeleri, diğer
taşıtanlar ile çalışmaları ve donatanlar ile ticari bağlantılarını güçlendirmeleri
konusunda herhangi bir engel bulunmamaktadır. Ayrıca, Deniz Ticaret Odası
verilerine göre Türkiye’de faaliyet gösteren acente sayısı yaklaşık 600, yalnızca
Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği’nin üye sayısının 146 olduğu dikkate
alındığında, Türkiye genelinde acente sayısının oldukça yüksek olduğu ve pazara
giriş engeli bulunmadığı anlaşılmaktadır.
Aksine bir yorum ile Erdemir’in, limanlarının bulunduğu coğrafyalar ile sınırlanan 480
bir pazarda (Karadeniz Ereğli ve İskenderun), acenteler açısından anlaşma
yapılması zorunlu olan bir teşebbüs niteliğinde olduğunu kabul etmek, Erdemir’in
hiçbir şekilde çalışmak istediği acenteyi belirleyemeyeceği anlamına gelecektir.
Önaraştırma kapsamında değerlendirilmesi gereken diğer rekabet ihlali iddiası
ise Erdemir tarafından işletilen Karadeniz Ereğli ve İskenderun limanlarının 3.
şahıslarca kullanımının Erdemir Lojistik tarafından belirlenen tali acenteler ile
çalışılması şartına bağlanması, iddiasıdır.
I.2.6. sıra sayılı tespitte yer verildiği üzere Erdemir limanları halihazırda üçüncü 490
şahıslara da (üçüncü şahısların 2005 yılı itibarıyla Karadeniz Ereğli limanında
05-79/1079-306
12
yaklaşık %(….) ve İskenderun limanında %(…)’lük payları bulunmaktadır.) hizmet
vermektedir. Limanların işletmecisi olan Erdemir ile yük sahipleri arasında dikey
bir ilişki bulunmaktadır. Erdemir ile yük sahipleri arasındaki dikey ilişkide gemiye
hizmet verecek acentenin tayin edilmesi 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (f)
bendinde yasaklanan, bir mal veya hizmetle birlikte diğer bir mal veya hizmetin
satın alınmasının zorunlu kılınması anlamına gelen ihlale örnek teşkil etmektedir.
Gemi acentelerinin limana değil donatana ve/veya yük sahibine hizmet verdiği ve
ücretinin bunlar tarafından ödendiği göz önünde bulundurulduğunda, liman
işleticisinin acente seçiminde belirleyici olmasının ekonomik ve rasyonel 500
gerekçeler ile açıklanamayacağı anlaşılmaktadır.
Erdemir Lojistik yetkilileri Erdemir’e ait taşımalarda planlanan acente tayininin
üçüncü şahıs yüklerini kapsayıp kapsamayacağına ilişkin olarak aynen aşağıdaki
açıklamayı getirmişlerdir:
“Bizim bu yeni düzenleme ile amacımız kesinlikle acentelerin arasındaki rekabeti
bozmak ya da etkilemek değildir. Her bir limanda bu kriterleri karşılayan 15-20
acente bulunmaktadır. Biz bu gruba giren işletmelerden her bir liman için 2’şer
tanesiyle anlaşma yapmayı planlıyoruz. Henüz imzalanmış bir tali acentelik 510
sözleşmesi bulunmamaktadır. Üçüncü şahıslara ait yüklerin taşınmasında ise
bizim belirlediğimiz tali acentelik kriterleri çerçevesinde belirlediğimiz acentelerle
çalışmalarını zorunlu tutmayacağız. Elbette gelecekte limanların güvenliği ve
işlemlerin uyumu açısından bunu da değerlendirebiliriz.”
Öte yandan, “Gemi Acentalığı Seçimi Sözleşme Tasarısı”nın “İşin Tanımı” başlıklı
2. maddesinde “Erdemir/İsdemir limanlarında yükleme-boşaltma yapacak
gemilere verilecek acentalık hizmetini kapsar.” denilmektedir. Her ne kadar
sözleşme henüz geçerlilik kazanmamış olsa da, bu şekilde bir hükmün metinde
yer alması, limanları kullanan üçüncü şahısları acente seçimi konusunda 520
zorlayıcı kabul edilebilir. Bununla birlikte, yapılan yerinde incelemelerde edinilen
bilgilere göre Erdemir limanlarının üçüncü şahıslara ait kullanımında acentenin
Erdemir Lojistik tarafından tayin edildiği bir örnek halihazırda bulunmamaktadır.
Dernek yetkili ve üyelerinin ifadeleri de henüz uygulama olmamakla birlikte,
geleceğe dönük kaygılarının bulunduğu şeklindedir. Erdemir limanları örneğinde
olduğu gibi özel liman işleten teşebbüslerin, bu tesisleri kullanan üçüncü
şahısların acente belirleme özgürlüğüne müdahale etmeleri durumunda benzer
anlaşmalar yoluyla pazarın tamamen rekabete kapanması tehlikesi de ortaya
çıkabilecektir. Bu yöndeki uygulamaların 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (f)
bendinde yasaklanan eylemler kapsamında olması sebebiyle, Erdemir ve iştiraki 530
Erdemir Lojistik’in, Karadeniz Ereğli ve İskenderun limanlarından faydalanacak
olan üçüncü şahısların acente tayini konusunda müdahil olmamaları hususunda
bilgilendirilmesi yerinde olacaktır.
K. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
05-79/1079-306
13
1. 13.7.2005 tarihinde yürürlüğe giren 5388 sayılı yasa nedeniyle 8 kurul üyesinin
katılımıyla toplantının yapılabileceğine OYÇOKLUĞU ile, 540
2. Erdemir Lojistik A.Ş.’nin acente seçim duyurusunda belirlediği kriterler ve tali
acente ile yapacağı münhasır anlaşma vasıtasıyla 4054 sayılı “Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun”un 4. ve 6. maddelerini ihlal ettiği iddiasının gerçeği
yansıtmaması sebebiyle adı geçen teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile,
3. Ancak Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. ve Erdemir Lojistik A.Ş.’ye
üçüncü şahıs yüklerinin taşınmasında acente belirlemeye yönelik eylemlerden
kaçınmaları gerektiğinin bildirilmesine OYBİRLİĞİ ile, 550
karar verilmiştir.
05-79/1079-306
14
(24.11.2005 tarih, 05-79/1079-306 sayılı Kurul Kararı’na)
KARŞI OY GEREKÇESİ
13.07.2005 tarih ve 25874 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren 5388 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun Bazı Maddelerinin
Değiştirilmesine Dair Kanun”un 3. maddesi ile, 4054 sayılı Kanun’un 22. maddesi ;
“Rekabet Kurulu, biri Başkan, biri İkinci Başkan olmak üzere toplam yedi
üyeden teşekkül eder” şeklinde değiştirilmiştir.
Ayrıca, Rekabet Kurulu’nun mevcut üye sayısı bugün itibarıyla 8 olmasına
rağmen, üye sayısı 7’ ye düşünceye kadar toplantıların 8 üyenin katılımı ile
yapılacağına dair geçici bir hükme de 5388 sayılı Kanun’da yer verilmemiştir.
Karar nisabı da aynı Kanun’un 5. maddesinde 7 üye için belirlenmiş olup, bu
nisabın 8 üye içinde kıyasen uygulanacağına dair hüküm bulunmamaktadır.
Bu nedenle, 5388 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği tarih olan 13.07.2005
tarihinden itibaren Kurul toplantılarının en fazla 7 üyenin katılımı ile yapılması
gerektiği kanaatında olduğumuzdan, toplantının 8 üyenin katılımı ile yapılmasına
dair çoğunluk görüşüne karşıyız.
Tuncay SONGÖR Süreyya ÇAKIN
İkinci Başkan Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy