1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/2/H.H.Ü-99/2 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-1/2-2
Karar Tarihi : 04.01.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU.
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER.
B- RAPORTÖRLER: Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Özgür BAL.
C- ŞİKAYET EDEN: Bor Sanayi Dış Tic. Ltd.Şti.
Albayrak Sk., No:8, 81330 Büyükada/İSTANBUL
Temsilcileri:
- Av. Metin GÜNDAY
Bilir Sok. No:6/16 P.K. 06680 Kavaklıdere/ANKARA
- Av. Nurkut İNAN
Cinnah Cad. No:31/B-1 Çankaya/ANKARA
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Eti Holding A.Ş. Genel Müdürlüğü.
Cinnah Cad., No:2, Çankaya/ANKARA,
PK.6100 Sıhhiye/ANKARA.
E- DOSYA KONUSU: Eti Holding A.Ş.’nin bor pazarındaki hakim durumunu
kötüye kullandığı iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle;
Türkiye’de, bor madenlerinin işletme hakkının Etibank’a verildiği, Türkiye
dışında bor madenlerine sahip olan ülkelerin, kendi ihtiyaçlarını bile
karşılayamadıklarından bu madenin ticaretini yapamadıkları, böylece dünya bor
madeni yataklarının %63’üne sahip olmakla birlikte, Etibank’ın dünya bor madeni
ticaretinin %95’ine sahip bulunan bir tekel olduğu;
Tinkalin, boraksın doğal (işlenmemiş) hali olduğu ve boraks dekahidrat ile
boraks pentahidratın ham maddesini oluşturduğu, diğer bor ürünlerinin ise boraks
dekahidrattan elde edildiği, Etibank’ın sahip olduğu tekel hakkının tinkalin üretimi ile
ilgili olduğu, boraks üretimi ile uğraşan Bor Sanayi Dış Ticaret Ltd. Şti.’nin, boraksın
ham maddesi olan tinkal cevherini Etibank’tan satın aldığı, tinkalin boraks üretimi
için ikamesi mümkün olmayan bir cevher olduğundan Etibank dışında başka bir
yerden temin olanağının bulunmadığı;
2 REKABET KURUMU
Tinkal, boraks ve diğer bor ürünleri üreten ve pazarlayan Etibank’ın, 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun anlamında bir teşebbüs olduğu; ayrıca,
tinkal, boraks ve diğer bor ürünleri pazarında fiyat, arz ve üretim miktarı gibi
parametreleri saptayabilecek ekonomik güce sahip olması nedeniyle Türkiye
pazarında tekel konumunda olduğu;
Pazarda hakim durumda olan Etibank’ın; tinkal madenini kendi
müesseselerine 42 USD/ton, yurt dışı piyasalara 141 USD/ton, yurt içi piyasalara
ise 230 USD/ton fiyatlarından satarak ve seramik ile cam sektöründe kullanılacak
olan tinkale yapılan iskontodan boraks üretimi ile uğraşan şirketleri
yararlandırmayarak, 4054 sayılı Kanun’un 6/b maddesi anlamında, eşit durumdaki
alıcılar arasında ayrımcılık yaptığı, Etibank’ın bu fiyat politikasının, pazara girişleri
engellediği, Etibank’ın çok yüksek fiyattan mal vermesi, daha sonra ise mal vermeyi
kesmesi nedeniyle, bor ürünleri üreticisi firmaların iflasına neden olduğu, diğer
taraftan bu yöndeki fiyat politikalarının bor ürünleri piyasasında kalan tek firma
durumundaki şikayetçi firmanın üretim kapasitesinin altında çalışmasına ve 1997
yılında da faaliyetlerine son vermesine sebep olduğu, söz konusu davranışların 4054
sayılı Kanun’un 6/a maddesine aykırı olduğu;
Ayrıca, Etibank’ın boraks ve diğer bor ürünleri üreten kendi müesseselerine
tinkali 42 USD/tondan, bu müesseselerle aynı ürünü üreten, dolayısıyla aynı ürün
pazarında faaliyet gösteren yurt içindeki şirketlere 230 USD/ton’dan vermek
suretiyle, Kanun’un 6/d maddesindeki, bir pazardaki hakim durumunu başka bir
pazarda kötüye kullanma eylemini de gerçekleştirdiği;
Boraks ürünlerinden olan boraks dekahidrattan 1 ton üretebilmek için 1.35 ton
tinkale ihtiyaç duyulduğundan, bir ton boraks dekahidrat üretimi için gerekli olan
tinkal maliyetinin (230 x 1.35) 310 USD, buna karşılık, boraks dekahidratın
piyasadaki satış fiyatının 320 USD/ton olduğu, buna göre Etibank’ın uyguladığı fiyat
farkının ve diğer sektörlere yaptığı iskontodan faydalanamamanın maliyetler,
dolayısıyla da satış fiyatları üzerindeki etkisinin ne kadar büyük olacağının tahmin
edilebileceği; söz konusu fiyat farklılığının, ürünlerin maliyetini yükselterek ihracatta
da rekabet güçlerini düşürdüğü, yurt dışındaki rakipleri ile eşit koşullarda dünya
pazarına girmelerine engel olduğu;
Diğer taraftan, Etibank’ın 11.07.1996 tarihli bazı görüşlerine yer verilerek,
Kanun’un 6/e maddesindeki tüketicinin zararına olarak üretimin ve pazarlamanın
kısıtlanması fiilinin de işlendiği,
İddialarına yer verilmiştir.
G- DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 08.07.1999 tarih, 2150 sayı ve
03.12.1999 tarih, 3989 sayı ile giren başvurular üzerine, Rekabet Kurulu'nun
17.08.1999 tarih, 99-38 sayılı toplantısında 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 40/1 inci maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir.
3 REKABET KURUMU
İlgili karar uyarınca düzenlenen 08.12.1999 tarih, D1/2/H.H.Ü-99/2 sayılı
Önaraştırma Raporu 15.12.1999 tarih, REK.0.07.00.00/103 sayılı Başkanlık
Önergesi ile 00-1 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Eti Holding A.Ş.'nin bir çok madende olduğu gibi,
bor ürünleri üretimi ve pazarlanması konularında piyasada faaliyet gösteren ve
bağımsız karar verebilme yetkisine sahip olan bir kamu tüzel kişisi olması nedeniyle,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun anlamında bir teşebbüs olduğu,
bor ürünleri üretimi konusunda Türkiye'de sahip olduğu tekel konumu nedeniyle aynı
kanunun 3 üncü maddesinde yer alan hakim durum tanımına uyduğu, 2840 sayılı
“Bor Tuzları, Trona ve Asfaltit Madenleri ile Nükleer Enerji Hammaddelerinin
İşletilmesi, Linyit ve Demir Sahalarının Bazılarının İadesini Düzenleyen Kanun”un 2
nci maddesinde yer alan “ Bor tuzları, uranyum ve toryum madenlerinin aranması ve
işletilmesi Devlet eliyle yapılır...” hükmünün verdiği tekel hakkının, sadece bor
cevheri olan tinkalin istihracı (topraktan çıkarılması) ve konsantre edilmesi ile sınırlı
olduğu, bundan sonraki rafinasyon ve uç ürün üretiminin söz konusu yasanın vermiş
olduğu tekel hakkının dışında kaldığı,
Bu itibarla Eti Holding A.Ş.'nin;
Ham madde temini konusundaki yasal tekel hakkının verdiği güçten yararlanarak,
rafine bor ürünleri üretiminde, tinkal ham maddesine ilişkin olarak uyguladığı fiyat
politikaları ile, rakiplerinin piyasadaki faaliyetlerini zorlaştırmak, 1997 yılında
sektörde kalan son rakibinin üretimini durdurmasından bu yana da, yine
uyguladığı fiyat politikaları ile, faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine
engel olmak suretiyle, 6 ncı maddenin (a) bendinde tanımlanan eylemi
gerçekleştirmesi,
Bir bor uç ürünü olan sodyum perborat üretimi için yurt dışına önemli miktarda
konsantre tinkal ve rafine bor ürünleri satışı yapmasına rağmen, aynı ürünün
üretimi için yurt içinden gelen talebi karşılamayarak, konsantre tinkal ve rafine
bor ürünlerindeki hakim durumunu ayrı bir ürün pazarı olan bor uç ürünlerinde
kötüye kullanmak suretiyle, 6 ncı maddenin (d) bendinde tanımlanan eylemi
gerçekleştirmesi,
nedeniyle ilgili teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun'un 41 inci maddesi uyarınca
soruşturma açılması gerektiği düşünülmektedir.
I- İNCELEME ve DEĞERLENDİRME
1. İlgili Pazar
a) Ürün Pazarı: Şikayet konusu bir bor cevheri olan tinkal ve tinkalden elde edilen
bor ürünleri ile ilgilidir. Bu nedenle, yine birer bor cevheri olan üleksit ve kolemanitin
ilgili ürün pazarına dahil olmayacakları açıktır.
Tinkal cevheri topraktan çıkarıldıktan sonra, içerdiği toprak, kil gibi yabancı
maddelerden arındırılmak suretiyle konsantre edilmekte, elde edilen bu konsatre
tinkalden rafine bor ürünleri denilen boraks dekahidrat, boraks pentahidrat ve susuz
boraks üretilmekte, bundan sonraki üretim sürecinde ise, bor dışında bir madde ile
4 REKABET KURUMU
konsantre tinkal veya rafine bor ürünlerinin birlikte kullanılması ile üretilen ve uç
ürün denilen sodyum perborat ve borik asit elde edilmektedir.
Tinkal cevherinin konsantre ve rafine edilmesi süreçleri temelde, tinkalin
içerdiği yabancı maddelerden arındırılmak suretiyle, boroksit (B2O3) oranının
zenginleştirilmesinden ibaret olan, basit bir kimyasal operasyondur. Konsantre tinkal
ve rafine bor ürünleri arasında arz ikamesi ve söz konusu ürünlerin içerdikleri
kimyasal kompozisyonları bakımından fazla bir fark olmadığından talep ikamesi, son
derece güçlüdür. Bu nedenle, topraktan çıkarıldığı haliyle tinkal cevheri, konsantre
tinkal ve tinkalden elde edilen rafine bor ürünleri ilgili ürün pazarına dahil olacaktır.
Tinkalden elde edilen bor uç ürünleri; ürünün özelliği, üretim süreci, kullanım
alanları, arz ve talep ikamesi ile konsantre tinkal ve rafine bor ürünlerinden
farklılaşmaktadır. Örneğin, bir bor uç ürünü olan sodyum perborat, ağırlıklı olarak
katı ve toz temizlik malzemelerinin üretiminde kullanılmaktadır. Ancak, sodyum
perborat ürününün bu alanda kullanılması, içerdiği boroksit (B2O3) maddesinden çok,
hidrojen peroksit maddesinden dolayıdır. Yani sodyum perborat ürününün bu alanda
ikamesi olacaksa, bu ikame boroksit (B2O3) maddesi içeren ürünlerden ziyade,
hidrojen peroksit maddesi içeren ürünlere doğru olacaktır. Bu nedenle, bor uç
ürünleri ilgili ürün pazarına dahil olmayacaktır. Buna göre ilgili ürün pazarı; tinkal,
konsantre tinkal ve rafine bor ürünleri olarak ele alınmıştır. Bor uç ürünleri ise farklı
bir ürün pazarı olarak değerlendirilmiştir.
b) Coğrafi Pazar: Eti Holding A.Ş.'nin ülkenin tamamında faaliyet göstermesi
nedeniyle ilgili coğrafi pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak kabul edilmiştir.
2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Bor madenlerinin aranması ve işletilmesi ile ilgili olarak, 10.06.1983 tarihinde,
2172 sayılı “Devletçe İşletilecek Madenler Hakkında Kanun”la kamu kuruluşlarına
devredilen maden haklarını yeniden düzenleyen, 2840 sayılı “Bor Tuzları, Trona ve
Asfaltit Madenleri ile Nükleer Enerji Hammaddelerinin İşletilmesi, Linyit ve Demir
Sahalarının Bazılarının İadesini Düzenleyen Kanun” kabul edilmiştir. Söz konusu
kanunla bor tuzları ile ilgili özel bir düzenleme yapılmıştır. 2840 sayılı Kanun’un 2 nci
maddesinde, “Bor tuzları, uranyum ve toryum madenlerinin aranması ve işletilmesi
Devlet eliyle yapılır. Bu madenler için 6309 sayılı Maden Kanunu gereğince gerçek
ve özel hukuk tüzelkişilerine verilmiş olan ruhsatlar iptal edilmiştir.” hükmü yer
almıştır.
Daha sonra, 04.06.1985 tarihinde kabul edilen 3213 sayılı "Maden
Kanunu"nun 49 uncu maddesinde, “2840 sayılı Kanun hükümleri saklıdır. Ancak, bu
Kanunun yürürlük tarihinden sonra bulunacak bor, trona ve asfaltit madenlerinin
aranması ve işletilmesi bu Kanun hükümlerine tabidir. Bunların ihracına ait usul ve
esaslar Bakanlar Kurulunca tesbit edilir.” hükmü yer almıştır. 3213 sayılı Kanun, 49
uncu madde ile 04.06.1985 tarihinden sonra bulunacak bor madenlerini, yeniden
özel mülkiyet konusu yapmış, fakat bor ürünlerinin ihracatı konusunda sınırlama
getirerek, ihracatın usul ve esasları konusundaki yetkiyi Bakanlar Kuruluna vermiştir.
5 REKABET KURUMU
Ancak, söz konusu düzenleme, Eti Holding A.Ş.'nin halihazırda elinde bulundurduğu
ve işlettiği bor yatakları ile ilgili yapıyı değiştirmemiştir.
Buna göre, 2840 sayılı Kanun'un verdiği ve 3213 sayılı "Maden Kanunu"nun
koruduğu tekel hakkı, bor madeni olan tinkalin istihracı, konsantre ve rafine edilmesi,
söz konusu ürünlerden bor uç ürünü ve nihai ürün elde edilmesi ve bunların
pazarlanması süreçlerini kapsamaktadır.
Eti Holding A.Ş., 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'a göre bir
teşebbüs olarak kabul edilmekle birlikte, Yasadan kaynaklanan bir tekel hakkının
kullanımından doğan işlem ve eylemler, 4054 sayılı Kanun’un kapsamı dışında
kalmaktadır.
J- SONUÇ
Eti Holding A.Ş.'nin, 2840 sayılı “Bor Tuzları, Trona ve Asfaltit Madenleri ile
Nükleer Enerji Hammaddelerinin İşletilmesi, Linyit ve Demir Sahalarının Bazılarının
İadesini Düzenleyen Kanun” ve 3213 sayılı "Maden Kanunu" uyarınca bir bor madeni
olan tinkalin istihracı, konsantre ve rafine edilmesi, söz konusu ürünlerden bor uç
ürünü ve nihai ürün elde edilmesi ve bunların pazarlanması konularında tekel
hakkına sahip olduğundan, hakim durumun kötüye kullanıldığı yolundaki iddiaların
söz konusu yasal tekel hakkının kullanımından kaynaklandığına, herhangi bir
yasanın uygulanmasından kaynaklanan işlem ve eylemler, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun'un kapsamı dışında kaldığından ilgili teşebbüs hakkında
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,
OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy