Προτάσεις του γενικού εισαγγελέα
++++
Κύριε πρόεδρε,
Κύριοι δικαστές,
1. Το Arbeidsrechtbank της Αμβέρσας υπέβαλε στο Δικαστήριο ερωτήματα ως προς την ερμηνεία διατάξεων του κανονισμού (ΕΟΚ) 1408/71 του Συμβουλίου, της 14ης Ιουνίου 1971, περί εφαρμογής των συστημάτων κοινωνικής ασφαλίσεως στους μισθωτούς και τις οικογένειές τους που διακινούνται εντός της Κοινότητος (1) (στο εξής: κανονισμός 1408/71), προκειμένου περί προβλήματος σωρεύσεως των οικογενειακών παροχών τις οποίες ζητούν, για το τέκνο τους που κατοικεί μαζί τους στις Κάτω Χώρες, ο πατέρας του, βάσει της νομοθεσίας του Βασιλείου του Βελγίου, όπου εργάζεται ως μισθωτός, και η μητέρα του, βάσει της νομοθεσίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, όπου ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα του ιδίου είδους.
2. Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 2, στοιχείο α), του κανονισμού 1408/71, "ο εργαζόμενος που απασχολείται στο έδαφος κράτους μέλους υπόκειται στη νομοθεσία του κράτους αυτού, ακόμη και αν κατοικεί στο έδαφος άλλου κράτους μέλους". Κατά το άρθρο 73, παράγραφος 1, του ιδίου κανονισμού, "ο εργαζόμενος που υπάγεται στη νομοθεσία κράτους μέλους ... δικαιούται οικογενειακών παροχών για τα μέλη της οικογενείας του που κατοικούν στο έδαφος άλλου κράτους μέλους κατά τη νομοθεσία του πρώτου κράτους, σαν να κατοικούσαν τα μέλη αυτά στο έδαφός του". Με βάση τις διατάξεις αυτές, το ζεύγος Dammer, αμφότεροι ολλανδοί υπήκοοι, θεωρούν ότι δικαιούνται καθένας, για το τέκνο τους, των οικογενειακών παροχών τις οποίες προβλέπει η νομοθεσία του κράτους όπου εργάζονται αντίστοιχα, επομένως ζητούν να τους αναγνωριστεί το δικαίωμα αυτό.
3. Εκ πρώτης όψεως, οι διατάξεις του κανονισμού 1408/71 και του εκτελεστού του κανονισμού 574/72 του Συμβουλίου, της 21ης Μαρτίου 1972 (2) (στο εξής: κανονισμός 574/72) δεν αντιμετωπίζουν περίπτωση σωρεύσεως ακριβώς όπως η προεκτεθείσα. Προκειμένου περί διατάξεων αφορωσών ειδικώς τις οικογενειακές παροχές, παρατηρείται, πράγματι, ότι το άρθρο 76 του κανονισμού 1408/71 ορίζει ότι "το δικαίωμα οικογενειακών παροχών ή επιδομάτων που οφείλονται κατά τις διατάξεις των άρθρων 73 ή 74 αναστέλλεται, αν λόγω της ασκήσεως επαγγελματικής δραστηριότητος οφείλονται επίσης οικογενειακές παροχές ή επιδόματα δυνάμει της νομοθεσίας του κράτους μέλους, στο έδαφος του οποίου κατοικούν τα μέλη της οικογενείας". Η διάταξη αυτή αφορά, στην πραγματικότητα, την περίπτωση κατά την οποία ο ένας από τους γονείς εργάζεται στο κράτος μέλος όπου κατοικεί πράγματι το τέκνο, όπως δείχνει, εξάλλου, η διάταξη εφαρμογής του άρθρου 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72. Η διάταξη αυτή προβλέπει ότι, σε περίπτωση σωρεύσεως δικαιωμάτων υπέρ του ενός γονέα, ο οποίος εργάζεται σε κράτος μέλος, αφενός, και του άλλου γονέα, ο οποίος ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα στο έδαφος του κράτους μέλους κατοικίας του τέκνου, αφετέρου, καταβάλλονται μόνον οι οικογενειακές παροχές ή τα οικογενειακά επιδόματα του τελευταίου κράτους. Παρατηρείται, έτσι, ότι η περίπτωση σωρεύσεως δικαιωμάτων προς λήψη παροχών από πατέρα και μητέρα, καθένας από τους οποίους εργάζεται σε άλλο κράτος μέλος, διαφορετικό από το κράτος μέλος κατοικίας του τέκνου, δεν έχει ληφθεί υπόψη κατά τη σύνταξη των διατάξεων αυτών.
4. Δεδομένου ότι δεν υπάρχει δυνατότητα αναδρομής στις διατάξεις περί προτεραιότητας των άρθρων 76 του κανονισμού 1408/71 και 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, το εθνικό δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 73, παράγραφος 1, του προαναφερθέντος κανονισμού 1408/71 μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, σε περιπτώσεις όπως των Dammer, είναι δυνατό να επιλεγεί το κράτος μέλος στο οποίο θεωρείται ότι κατοικεί το τέκνο, κατ' αυτό δε τον τρόπο και η νομοθεσία κατά την οποία θα εκκαθαριστούν και θα καταβληθούν οι παροχές. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα - όπως αναφέρει, εξάλλου, ρητώς το παραπέμπον δικαστήριο στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα - να επιτρέπεται στους ενδιαφερομένους γονείς να επιλέξουν το κράτος μέλος του οποίου η νομοθεσία προβλέπει τις μεγαλύτερες οικογενειακές παροχές.
5. Δεν νομίζω ότι η εν λόγω διάταξη μπορεί να ερμηνευθεί κατ' αυτό τον τρόπο. Είμαι της γνώμης ότι ναι μεν η διάταξη αυτή, σε συνδυασμό προς το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71, έχει την έννοια ότι δεν είναι δυνατή η σώρευση των παροχών υπέρ γονέων τελούντων στην κατάσταση των συζύγων Dammer, δεν θέτει, όμως, κανόνα προτεραιότητας "κατ' επιλογήν", αναλόγως, δηλαδή, της βουλήσεως των γονέων. Στην ανάλυση της θέσεως αυτής θα ήθελα, κυρίως, να αφιερώσω τις παρατηρήσεις που ακολουθούν.
6. Καταρχάς, νομίζω ότι αποκλείεται μια περίπτωση σωρεύσεως παροχών να θεωρηθεί επιτρεπόμενη κατά το άρθρο 73, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71. Η διάταξη αυτή καθιερώνει, βεβαίως, πλάσμα δικαίου, κατά το μέτρο που ορίζει ότι το τέκνο πρέπει να θεωρείται ότι κατοικεί σε κράτος μέλος όπου δεν κατοικεί πραγματικά, αλλ' όπου εργάζεται ένας από τους γονείς του. Επομένως, το πλάσμα λειτουργεί διττώς όταν καθένας από τους γονείς εργάζεται σε άλλο κράτος μέλος, διαφορετικό από το κράτος μέλος κατοικίας. Πρέπει, όμως, να ληφθεί υπόψη και το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71, κατά την πρώτη περίοδο του οποίου "ο παρών κανονισμός δεν δύναται να παρέχει ή να διατηρεί δικαίωμα λήψεως περισσοτέρων παροχών της ιδίας φύσεως που αφορούν την ίδια περίοδο υποχρεωτικής ασφαλίσεως". 'Ετσι, το άρθρο 73, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι παρέχει δικαίωμα λήψεως, για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο, αμφοτέρων των οικογενειακών παροχών τις οποίες προβλέπουν οι νομοθεσίες δύο κρατών μελών όπου εργάζονται αντιστοίχως οι δύο γονείς, ενώ κατοικούν με το τέκνο τους σε τρίτο κράτος μέλος.
7. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να διευκρινίσω ότι η άποψη της Επιτροπής ότι το άρθρο 12 του κανονισμού 1408/71 αναφέρεται στη σώρευση παροχών υπέρ του ιδίου δικαιούχου και δεν εφαρμόζεται σε περιπτώσεις όπως των Dammer, κατά τις οποίες καθένας από τους γονείς προβάλλει δικαίωμα λήψεως οικογενειακών παροχών, δεν μου φαίνεται πειστική. Το άρθρο 12, παράγραφος 1, αποκλείει το "δικαίωμα λήψεως περισσοτέρων παροχών της ιδίας φύσεως που αφορούν την ίδια περίοδο υποχρεωτικής ασφαλίσεως". Δεν νομίζω ότι η διατύπωση αυτή εξαιρεί κατά πρόδηλο τρόπο του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως την περίπτωση σωρεύσεως οικογενειακών παροχών τις οποίες ζητεί καθένας από τους γονείς για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο. Η απόφαση Bakker της 20ής Απριλίου 1988 (3), την οποία επικαλείται η Επιτροπή, δεν φαίνεται, κατά τη γνώμη μου, να αντιτίθεται στην οπτική αυτή. Οι σκέψεις 11 και 12 δείχνουν σαφώς ότι το άρθρο το οποίο ερμήνευσε το Δικαστήριο υπό την έννοια ότι αφορά μόνο την περίπτωση κατά την οποία το ίδιο πρόσωπο δικαιούται περισσοτέρων παροχών είναι το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71. Ας προστεθεί, ακόμα, ότι η ερμηνεία που δέχθηκε το Δικαστήριο, όπως και εγώ στις προτάσεις μου, όσον αφορά την τελευταία αυτή διάταξη, προκειμένου περί περιπτώσεων κατά τις οποίες καταβάλλονταν παροχές λόγω αποχωρήσεως ή παροχές επιζώντος σε δύο διαφορετικά πρόσωπα, δεν προδικάζει, κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα της ερμηνείας σε περίπτωση που καθένας από τους γονείς καλείται να λάβει οικογενειακές παροχές για το ίδιο τέκνο και για τις ίδιες περιόδους. Δεν είμαι βέβαιος ότι η στενή ερμηνεία της εννοίας της ταυτότητας δικαιούχου θα ήταν σύμφωνη προς τους γενικούς σκοπούς του κανονισμού 1408/71 και, μέσω αυτού, της Συνθήκης. Θα επανέλθω επί του σημείου αυτού αλλά, επαναλαμβάνω, εν προκειμένω μας απασχολεί το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού.
8. Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένες διατάξεις του κανονισμού 574/72, οι οποίες παρουσιάζονται ρητώς (εντός του νομοθετήματος αυτού) ως διατάξεις εφαρμογής του άρθρου 12 του κανονισμού 1408/71, αναφέρονται αναντίρρητα σε περιπτώσεις σωρεύσεως παροχών καταβαλλομένων σε περισσότερους δικαιούχους. Πράγματι, το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, το οποίο περιλαμβάνεται σε τμήμα του κανονισμού αυτού που φέρει τον τίτλο "εφαρμογή του άρθρου 12 του κανονισμού", έχει ως σκοπό τον καθορισμό κανόνων προτεραιότητας σε περίπτωση σωρεύσεως δικαιωμάτων προς λήψη οικογενειακών παροχών, αφενός μεν, υπέρ του ενός γονέα βάσει της νομοθεσίας του κράτους μέλους όπου εργάζεται, αφετέρου δε, υπέρ του άλλου γονέα βάσει της νομοθεσίας του κράτους μέλους όπου κατοικεί μαζί με το τέκνο (ή τα τέκνα). Αν η εφαρμογή του άρθρου 12 του κανονισμού 1408/71, όπως ακριβώς γίνεται αντιληπτή σε μια διάταξη του κανονισμού 574/72, αφορά περιπτώσεις σωρεύσεως οικογενειακών παροχών λόγω της υπάρξεως δικαιωμάτων προς λήψη παροχών για καθέναν από τους γονείς του ιδίου τέκνου, δεν αφήνει το γεγονός αυτό να εννοηθεί ότι το προαναφερθέν άρθρο 12 μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά ορισμένες περιπτώσεις σωρεύσεως παροχών υπέρ δύο δικαιούχων; Εγώ, τουλάχιστον, νομίζω πως ναι. Πράγματι, εφόσον ο ίδιος ο κανονισμός 574/72 μαρτυρεί, σε μια από τις διατάξεις του, ότι υπάρχει δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 12, όσον αφορά τις οικογενειακές παροχές, επί συγκεκριμένων περιπτώσεων, όπου τέτοιες παροχές ζητεί ο καθένας από τους γονείς ενός τέκνου για τις ίδιες περιόδους, δεν νομίζω ότι η απαίτηση να υπάρχει "ταυτότητα δικαιούχου" αρκεί για να δικαιολογήσει τη μη εφαρμογή του άρθρου αυτού σε άλλες περιπτώσεις κατά τις οποίες επίσης καθένας από τους γονείς ενός τέκνου ζητεί οικογενειακές παροχές, πάντα για την ίδια περίοδο.
9. Για τον λόγο αυτό, θεωρώ ότι μια περίπτωση όπως των Dammer καλύπτεται από το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 και ότι το άρθρο 73, παράγραφος 1, του ιδίου κανονισμού, σε συνδυασμό προς το προαναφερθέν άρθρο 12, παράγραφος 1, μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αποκλείει τη δυνατότητα σωρεύσεως των οικογενειακών παροχών που προβλέπει για το ίδιο τέκνο και για τις ίδιες περιόδους η νομοθεσία καθενός από τα δύο κράτη μέλη όπου εργάζονται, χωρίς να κατοικούν, οι γονείς του.
10. Εντούτοις, ναι μεν το άρθρο 73, παράγραφος 1, σε συνδυασμό προς το άρθρο 12, παράγραφος 1, εκφράζει απαγόρευση σωρεύσεως σε περιπτώσεις όπως των Dammer, δεν περιέχει, όμως, κανόνα που να καθορίζει κατά ποιο τρόπο θα καταβάλλονται πράγματι οι οικογενειακές παροχές στους γονείς. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το άρθρο 12, παράγραφος 1, θέτει κοινοτικό κανόνα περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, ο οποίος έχει γενικό χαρακτήρα, και ότι ο τρόπος κατά τον οποίο θα καταβάλλονται πράγματι οι παροχές πρέπει να καθοριστεί, με βάση μια τυπολογία περιπτώσεων, με διατάξεις εφαρμογής. 'Οσον αφορά τις οικογενειακές παροχές, το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, περιέχει κανόνες προτεραιότητας μεταξύ παροχών οφειλομένων βάσει των νομοθεσιών περισσοτέρων κρατών μελών. 'Ετσι, σε περίπτωση που ο ένας γονέας μπορεί να ζητήσει, κατ' εφαρμογή του άρθρου 73, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71, τις οικογενειακές παροχές που προβλέπει η νομοθεσία του κράτους μέλους όπου εργάζεται, ενώ, συγχρόνως, ο άλλος γονέας ασκεί επαγγελματική δραστηριότητα στο κράτος μέλος κατοικίας, όπου βρίσκεται το τέκνο, και μπορεί να ζητήσει να λάβει οικογενειακές παροχές στο κράτος αυτό, καταβάλλονται μόνον οι τελευταίες παροχές, ενώ το δικαίωμα λήψεως των πρώτων αναστέλλεται. Κανένας "κανόνας προτεραιότητας" δεν περιέχεται, όμως, στους κανονισμούς 1408/71 ή 574/72, για την περίπτωση κατά την οποία δύο γονείς ζητούν να λάβουν οικογενειακές παροχές στο κράτος μέλος όπου εργάζεται ο καθένας, ενώ κατοικούν μαζί με το τέκνο σε τρίτο κράτος μέλος.
11. Το κενό αυτό της ρυθμίσεως του θέματος δεν μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να καλυφθεί προσωρινά μέσω ερμηνείας κατά την οποία οι γονείς έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν τη νομοθεσία βάσει της οποίας πρέπει πράγματι να τους καταβληθούν οι παροχές. Στις κοινοτικές διατάξεις περί κοινωνικής ασφαλίσεως δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να μπορεί να χρησιμεύει ως αφετηρία για να στηριχθεί μια τέτοια ερμηνεία, η οποία θα είχε στην πράξη ως συνέπεια να οφείλουν πάντοτε τις παροχές οι αρμόδιοι φορείς του κράτους μέλους του οποίου η νομοθεσία προβλέπει τα μεγαλύτερα ποσά. Η αποδοχή μιας τέτοιας περιπτώσεως "αντίστροφου κοινωνικού ντάμπινγκ" μου φαίνεται, εξάλλου, απολύτως ξένη προς τους σκοπούς της Συνθήκης και των κανονισμών που έχουν εκδοθεί προς εφαρμογή της. Καταλήγω, επομένως, στο συμπέρασμα ότι στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση.
12. Εντούτοις, νομίζω ότι το Δικαστήριο δεν μπορεί, αφού αποκλείσει την ερμηνεία κατά την οποία οι γονείς δεν έχουν δυνατότητα "ελεύθερης επιλογής" όσον αφορά τη νομοθεσία βάσει της οποίας θα καταβληθούν πράγματι παροχές, να λάβει θέση συνιστάμενη στην αναγνώριση του ότι κανένας κανόνας κοινοτικού δικαίου δεν προβλέπει τις προϋποθέσεις καταβολής σε περίπτωση όπως των Dammer. Πράγματι, μια τέτοια θέση θα είχε ως συνέπεια την ελεύθερη λειτουργία των εθνικών κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως. 'Ετσι, στην περίπτωση των Dammer, η Επιτροπή ανέφερε ότι, ελλείψει κοινοτικών κανόνων που να οδηγούν, όπως το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, σε μια λύση, υπό τη μορφή διατάξεως περί προτεραιότητας, όσον αφορά την απαγόρευση σωρεύσεως την οποία προβλέπει ο κανονισμός 1408/71, η ταυτόχρονη εφαρμογή των βελγικών και των γερμανικών κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως θα είχε, ενδεχομένως, ως αποτέλεσμα το ποσό των πράγματι καταβαλλομένων παροχών να είναι πολύ χαμηλό.
13. Η περίπτωση προ της οποίας ευρίσκεται το Δικαστήριο είναι, πράγματι, παράδοξη. Το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 θέτει την αρχή της απαγορεύσεως της σωρεύσεως, η οποία καλύπτει περιπτώσεις όπως των Dammer. Κανένας, όμως, κοινοτικός κανόνας εφαρμογής δεν καθορίζει ειδικότερα ποιος θα καταβάλει πράγματι τις παροχές και ποιο θα είναι το ύψος τους. Επομένως, χωρεί εφαρμογή των εθνικών κανόνων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, χωρίς, κατά την Επιτροπή, να εμπλέκεται το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72. Η διάταξη αυτή προβλέπει ότι, όταν η εφαρμογή του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71 συνεπάγεται τη μείωση ή την αναστολή των παροχών αυτών, καθεμία απ' αυτές "δύναται να μειώνεται ή να αναστέλλεται μόνο μέχρι το ποσό που προκύπτει από τη διαίρεση του ποσού που υπόκειται σε μείωση ή αναστολή βάσει της νομοθεσίας κατ' εφαρμογή της οποίας οφείλεται η παροχή αυτή διά του αριθμού των παροχών που υπόκεινται σε μείωση ή σε αναστολή, επί των οποίων έχει δικαίωμα ο δικαιούχος". Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι εθνικές διατάξεις περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως οι οποίες εφαρμόζονται σε περίπτωση όπως των Dammer δεν εμπίπτουν στην παράγραφο 2 του προαναφερθέντος άρθρου 12 και επομένως δεν καλύπτονται από το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72. Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι το άρθρο 12, παράγραφος 2, εφαρμόζεται μόνον επί των περιπτώσεων σωρεύσεως παροχών υπέρ "ενός" - υπό στενότατη έννοια - δικαιούχου.
14. Με άλλα λόγια, αν γίνει δεκτή η ανάλυση της Επιτροπής, το κοινοτικό δίκαιο, με τη φαινομενική σιωπή του, αφήνει ελεύθερο τον δρόμο στις εθνικές διατάξεις περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, ενώ, συγχρόνως, φαίνεται να αγνοεί τις συνέπειες της λειτουργίας των διατάξεων αυτών. Νομίζω ότι η ανεπιεικής αυτή συνέπεια πρέπει να μας ωθήσει να ερευνήσουμε μήπως η ερμηνεία του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71, την οποία δέχεται η Επιτροπή, είναι υπερβολικά στενή. 'Οπως άφησα ήδη να εννοηθεί, νομίζω ότι ούτε το γράμμα της διατάξεως αυτής ούτε το σκεπτικό της προαναφερθείσας απόφασης Bakker αποκλείει να γίνει δεκτό ότι οι διατάξεις περί μειώσεως τις οποίες περιέχει η νομοθεσία κράτους μέλους για την περίπτωση σωρεύσεως οικογενειακών παροχών καταβαλλομένων στον ένα γονέα και οικογενειακών παροχών καταβαλλομένων, για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο, στον άλλο γονέα εμπίπτουν στο άρθρο 12, παράγραφος 2.
15. 'Ενας από τους σκοπούς του κανονισμού 1408/71 είναι να αποφεύγεται η πρόκληση "αδικαιολογήτων σωρεύσεων" εξαιτίας των κοινοτικών κανόνων συντονισμού στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως (4). Οι περί σωρεύσεως παροχών διατάξεις του κανονισμού πρέπει, καταρχήν, να ανταποκρίνονται στον στόχο αυτό. Προκειμένου περί παροχών γήρατος ή αναπηρίας, είναι απολύτως λογικό να ερμηνεύεται στενά η έννοια της ταυτότητας δικαιούχου. Πράγματι, δεν μπορεί a priori να διαγνωστεί η ύπαρξη πλημμελείας σε περίπτωση που οφείλονται τέτοιες παροχές σε διαφορετικά πρόσωπα. Ωστόσο, η στενή ερμηνεία της εννοίας της ταυτότητας δικαιούχου προκειμένου περί οικογενειακών παροχών θα είχε ως συνέπεια να εξαιρούνται, χωρίς προφανή δικαιολογία, του πεδίου εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων ορισμένες περιπτώσεις σωρεύσεως. Αυτό θα συνέβαινε σε περιπτώσεις κατά τις οποίες καθένας από τους γονείς μπορεί να ζητήσει οικογενειακές παροχές για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο. Δεν νομίζω ότι μια ερμηνεία που οδηγεί σ' αυτό το αποτέλεσμα ανταποκρίνεται στον σκοπό της αποφυγής των "αδεικαιολογήτων σωρεύσεων". Επιπλέον, θα αντέκειτο, τρόπον τινά, στο άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, το οποίο, όπως είδαμε, περιέχει διάταξη περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως σε περίπτωση που καθένας από τους γονείς μπορεί να ζητήσει οικογενειακές παροχές για το ίδιο τέκνο.
16. Νομίζω ότι η έννοια της ταυτότητας δικαιούχου πρέπει μάλλον να ερμηνευθεί κατά τέτοιον τρόπον ώστε να ανταποκρίνεται στον σκοπό της αποφυγής των αδικαιολογήτων σωρεύσεων για όλα τα είδη παροχών που εμπίπτουν στην κοινοτική νομοθεσία. Είναι, όμως, στη φύση ορισμένων από αυτές, όπως οι οικογενειακές παροχές, να δημιουργούν "αδικαιολόγητες σωρεύσεις", κατά την έννοια των αιτιολογικών σκέψεων του κανονισμού 1408/71, υπέρ δύο δικαιούχων. Κατά συνέπεια, η έννοια της ταυτότητας δικαιούχου δεν πρέπει να ερμηνευθεί στενά.
17. Ας προστεθεί ότι η υιοθέτηση στενής ερμηνείας δεν θα είχε ως αποτέλεσμα, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, ότι, χάρη στον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής της απαγορεύσεως της σωρεύσεως, οι γονείς θα μπορούσαν να προσθέτουν τις παροχές. Αντίθετα, η υπερβολικά αυστηρή εφαρμογή της εννοίας της ταυτότητας δικαιούχου θα μπορούσε να έχει "παρενέργειες", όπως δείχνει η περίπτωση των Dammer. Η μη υπαγωγή μιας τέτοιας περιπτώσεως στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71 θα είχε ως συνέπεια όχι τη μη εφαρμογή επ' αυτής των εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως, αλλά μάλλον τη μη εφαρμογή, κατά τη λειτουργία των διατάξεων αυτών, του "κανόνα μετριασμού" του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ότι οι γονείς όχι μόνο δεν θα λαμβάνουν σωρευτικώς τις παροχές, αλλ' ότι οι παροχές τους θα είναι κατά πολύ μειωμένες, λόγω "σωρεύσεως εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως".
18. Νομίζω, εξάλλου, ότι η έννοια της ταυτότητας δικαιούχου, στην οποία να αναφέρεται το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71, πρέπει να ερμηνευθεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μην εξαιρούνται του πεδίου εφαρμογής της διατάξεως αυτής περιπτώσεις κατά τις οποίες καθένας από τους γονείς μπορεί να ζητήσει οικογενειακές παροχές για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο στο κράτος μέλος όπου εργάζεται χωρίς και να κατοικεί. Επομένως, η εφαρμογή, σε μια τέτοια περίπτωση, εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως διέπεται από τον "κανόνα μετριασμού" του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72. Αυτή την απάντηση προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.
19. Η Επιτροπή, η οποία προέτεινε να δοθεί η απάντηση ότι το προαναφερθέν άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), εφαρμόζεται αναλόγως σε περιπτώσεις όπως των Dammer, προσέθεσε ότι κατά την εφαρμογή αυτή θα πρέπει, σύμφωνα με την απόφαση Kromhout (5), να εξασφαλιστεί ότι, αν το άθροισμα των δύο εθνικών ποσών μειωμένων κατ' εφαρμογή των εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως είναι μικρότερο από το μεγαλύτερο εθνικό ποσό, πρέπει να καταβάλλονται συμπληρωματικές παροχές, ίσες προς τη διαφορά μεταξύ του τελευταίου ποσού και του αθροίσματος, από τον φορέα του κράτους μέλους του οποίου η νομοθεσία προβλέπει το μεγαλύτερο ποσό. Η αναφορά αυτή στην απόφαση Kromhout είναι δυνατόν να προκαλεί έκπληξη, κατά το μέτρο που, σύμφωνα με τις εξηγήσεις που έδωσε η Επιτροπή κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, η απλή και καθαρή εφαρμογή του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72 έχει ως αποτέλεσμα ότι οι γονείς λαμβάνουν, εν συνόλω, ποσό ίσο προς τη μεγαλύτερη παροχή. Εντούτοις, δεν είναι άσκοπη η αναφορά στην απόφαση Kromhout κατά την απάντηση στα ερωτήματα του εθνικού δικαστηρίου, δεδομένου ότι μπορεί να υπάρξει αμφιβολία ως προς τις πραγματικές συνέπειες του προαναφερθέντος άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο α).
20. Θα ήθελα, τέλος, να παρατηρήσω ότι η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα εν αναφορά προς την παράγραφο 2 του άρθρου 12 του κανονισμού 1408/71 δεν χρήζει, κατά τη γνώμη μου, διευκρινίσεως όσον αφορά την ημερομηνία από της οποίας εφαρμόζεται ο κανόνας περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως. Η άποψη αυτή στηρίζεται σε δύο συλλογισμούς.
21. Πρώτον, πρέπει να αναγνωριστεί ότι, στο πλαίσιο της εν λόγω διατάξεως, η διευκρίνιση θα αφορούσε τις ημερομηνίες ενάρξεως της εφαρμογής των εθνικών διατάξεων περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως. Οι ημερομηνίες αυτές, όμως, θα καθορίζονται ασφαλώς, από διατάξεις των αντιστοίχων εθνικών δικαίων. Κατά συνέπεια, αν το Δικαστήριο ελάμβανε θέση επί του ζητήματος αυτού, θα οδηγείτο, ενδεχομένως, σε ερμηνεία του εθνικού δικαίου, πράγμα που δεν εμπίπτει στις αρμοδιότητές του.
22. Επιπλέον, νομίζω ότι η συλλογιστική στην οποία βασίζονται οι απαντήσεις που προτείνω καθιστά άνευ αντικειμένου την ερώτηση του παραπέμποντος δικαστηρίου σχετικά με την ημερομηνία εφαρμογής της απαγορεύσεως της σωρεύσεως. Αν η παράγραφος 1 του άρθρου 12 απαγορεύει τη σώρευση οικογενειακών παροχών της ιδίας φύσεως και για την ίδια περίοδο σε περιπτώσεις όπως των Dammer, και αν, ελλείψει συγκεκριμενοποιήσεως της απαγορεύσεως αυτής, μια και δεν υπάρχει διάταξη εφαρμογής ανάλογη με το άρθρο 10, παράγραφος 1, στοιχείο β), περίπτωση ι), του κανονισμού 574/72, εφαρμόζονται εθνικές διατάξεις περί απαγορεύσεως της σωρεύσεως βάσει της παραγράφου 2 του άρθρου 12, υπό τους όρους του άρθρου 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72, δύο μόνο τινά μπορούν να συμβαίνουν. Πρώτον, οι νομοθεσίες δύο κρατών μελών να προβλέπουν δικαίωμα λήψεως παροχών για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο. Στην περίπτωση αυτή, η σώρευση, πρακτικώς δυνατή, εμποδίζεται από τις διατάξεις του νόμου, κατά τον προεκτεθέντα τρόπο. Δεύτερον, να μην υπάρχει "διπλή καθιέρωση" δικαιώματος προς λήψη παροχών για το ίδιο τέκνο και για την ίδια περίοδο. Στην περίπτωση αυτή η σώρευση είναι και πρακτικώς αδύνατη. Υπ' αυτές τις συνθήκες, δεν νομίζω ότι θα είχε κάποια σκοπιμότητα ο καθορισμός της ημερομηνίας εφαρμογής της απαγορεύσεως της σωρεύσεως. Διαφορετικά, θα έπρεπε να υποτεθεί ότι η "απαγόρευση της σωρεύσεως" έπεται μιας καταστάσεως "νόμιμης" σώρευσης. Στο σχήμα που περιέγραψα, όμως, δεν υπάρχει θέση για μια τέτοια σώρευση.
23. Κατά συνέπεια, προτείνω να δοθούν οι ακόλουθες απαντήσεις:
"1) Το άρθρο 73, παράγραφος 1, του κανονισμού 1408/71 δεν επιτρέπει σε γονείς που εργάζονται σε δύο κράτη μέλη διαφορετικά από το κράτος όπου κατοικούν, μαζί με το τέκνο τους, να ασκήσουν δικαίωμα επιλογής εις τρόπον ώστε το τέκνο να θεωρείται ότι κατοικεί σε ένα μόνο από τα κράτη απασχολήσεως και να γεννάται δικαίωμα προς πραγματική λήψη οικογενειακών παροχών μόνο βάσει της νομοθεσίας του κράτους αυτού.
2) Η εφαρμογή διατάξεων περί μειώσεως, αναστολής ή καταργήσεως, προβλεπομένων από τις νομοθεσίες των δύο κρατών απασχολήσεως, λόγω σωρεύσεως οικογενειακών παροχών οι οποίες οφείλονται, σε καθένα από αυτά, σε έναν από τους γονείς, κατ' εφαρμογή του προαναφερθέντος άρθρου 73, παράγραφος 1, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 1408/71, οπότε τα αποτελέσματά της περιορίζονται από το άρθρο 7, παράγραφος 1, στοιχείο α), του κανονισμού 574/72, χωρίς το σύνολο των καταβαλλομένων ποσών να μπορεί να είναι μικρότερο από το ποσό της μεγαλύτερης παροχής."
(*) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
(1) ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 73.
(2) ΕΕ ειδ. έκδ. 05/001, σ. 138.
(3) Υπόθεση 151/87, Συλλογή 1988, σ. 2009.
(4) 'Εβδομη αιτιολογική σκέψη του κανονισμού 1408/71.
(5) Ypeherg 104/84, apevarg tgs 4gs Ioukiou 1985, uukkocue 1985, r. 2205.
Full & Egal Universal Law Academy