ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
L. A. GEELHOED
της 15ης Ιουλίου 2004 (1)
Υπόθεση C-420/02
Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων
κατά
Ελληνικής Δημοκρατίας
«Παράβαση κράτους μέλους – Παράβαση των άρθρων 4 και 9 της οδηγίας 75/442/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Ιουλίου 1975, περί των στερεών αποβλήτων, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 91/156/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 18ης Μαρτίου 1991»
I – Εισαγωγή
1. Με την υπό κρίση προσφυγή που άσκησε βάσει του άρθρου 226 ΕΚ, η Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να αναγνωρίσει ότι η Ελληνική Δημοκρατία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσει ότι η διάθεση ή η αξιοποίηση των αποβλήτων στη θέση «Πέρα Γαληνοί» του νομού Ηρακλείου θα πραγματοποιείται χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία του ανθρώπου, χωρίς να δημιουργείται κίνδυνος για το νερό, τον αέρα ή το έδαφος, ούτε για την πανίδα και τη χλωρίδα, και χωρίς να προκαλούνται ενοχλήσεις από τον θόρυβο ή τις οσμές, και χορηγώντας άδεια η οποία δεν περιέχει τις απαραίτητες πληροφορίες, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 9 της οδηγίας 75/442/ΕΟΚ, περί των στερεών αποβλήτων, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 91/156/ΕΟΚ (2) (στο εξής: οδηγία).
II – Νομικό πλαίσιο
2. Το άρθρο 4 της οδηγίας ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσουν ότι η διάθεση ή η αξιοποίηση των αποβλήτων θα πραγματοποιείται χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία του ανθρώπου και χωρίς να χρησιμοποιούνται διαδικασίες ή μέθοδοι που ενδέχεται να βλάψουν το περιβάλλον, ιδίως δε:
– χωρίς να δημιουργείται κίνδυνος για το νερό, τον αέρα ή το έδαφος, ούτε για την πανίδα και τη χλωρίδα,
– χωρίς να προκαλούνται ενοχλήσεις από τον θόρυβο ή τις οσμές,
– χωρίς να βλάπτονται οι τοποθεσίες και τα τοπία που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Τα κράτη μέλη λαμβάνουν, εξάλλου, τα αναγκαία μέτρα για την απαγόρευση της εγκατάλειψης, της απόρριψης και της ανεξέλεγκτης διάθεσης των αποβλήτων.»
3. Σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας:
«Για την εφαρμογή των άρθρων 4, 5 και 7, κάθε εγκατάσταση ή επιχείρηση που διεξάγει τις εργασίες που αναφέρονται στο παράρτημα ΙΙ Α πρέπει να διαθέτει άδεια της αναφερόμενης στο άρθρο 6 αρμόδιας αρχής.
[…]»
III – Διαδικασία
4. Με βάση πληροφορίες που έλαβε στο πλαίσιο αναφορών υποβληθεισών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για παράνομη απόθεση στερεών αποβλήτων στη θέση «Πέρα Γαληνοί» και για την χωρίς άδεια λειτουργία της εγκαταστάσεως αυτής, η Επιτροπή ζήτησε από τις ελληνικές αρχές, με επιστολή της 23ης Φεβρουαρίου 2000, να της παράσχουν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις συνθήκες λειτουργίας της εγκαταστάσεως.
5. Η Ελληνική Κυβέρνηση απάντησε με επιστολή της 10ης Μαΐου 2000. Την επιστολή αυτή ακολούθησαν διαβουλεύσεις τον Δεκέμβριο του 2000 και μια νέα, από 20 Μαρτίου 2001, επιστολή της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Τα παρασχεθέντα στοιχεία ωστόσο δεν έπεισαν την Επιτροπή ότι η Ελληνική Δημοκρατία ενεργούσε σε συμφωνία με τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 9 της οδηγίας. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή απέστειλε έγγραφο οχλήσεως στην Ελληνική Κυβέρνηση στις 24 Απριλίου 2001.
6. Η Επιτροπή, θεωρώντας ότι οι ελληνικές αρχές εξακολουθούσαν να μη λαμβάνουν τα προσήκοντα μέτρα για να συμμορφωθούν με τις σχετικές διατάξεις της οδηγίας κατόπιν του ως άνω εγγράφου οχλήσεως, απέστειλε στην Ελληνική Δημοκρατία αιτιολογημένη γνώμη στις 21 Δεκεμβρίου 2001. Ακόμη και μετά τη λήξη της δίμηνης προθεσμίας που τάχθηκε με την αιτιολογημένη γνώμη, ήτοι στις 20 Φεβρουαρίου 2002, οι ελληνικές αρχές, κατά την άποψη της Επιτροπής, εξακολουθούσαν να μην έχουν συμμορφωθεί με την οδηγία. Κατά συνέπεια, η Επιτροπή άσκησε την υπό κρίση προσφυγή, η οποία κατατέθηκε στο Δικαστήριο στις 21 Νοεμβρίου 2002.
IV – Εκτίμηση των αιτιάσεων της Επιτροπής
7. Η Ελληνική Δημοκρατία αναγνωρίζει ότι παρέβη τη βάσει του άρθρου 9 της οδηγίας υποχρέωσή της να εξασφαλίσει ότι οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας αποβλήτων πρέπει να διαθέτουν άδεια που να ανταποκρίνεται σε ορισμένες απαιτήσεις, δεδομένου ότι η άδεια λειτουργίας της εγκαταστάσεως στη θέση «Πέρα Γαληνοί» ακυρώθηκε με απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Ηρακλείου. Τούτο σημαίνει ότι χρειάζεται να εξεταστεί μόνον η προβαλλόμενη παράβαση του άρθρου 4 της οδηγίας.
8. Το άρθρο 4 της οδηγίας επιβάλλει στα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίζουν ότι η διάθεση ή η αξιοποίηση των αποβλήτων θα πραγματοποιείται χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία του ανθρώπου και χωρίς να χρησιμοποιούνται διαδικασίες ή μέθοδοι που ενδέχεται να βλάψουν το περιβάλλον, ιδίως δε χωρίς να δημιουργείται κίνδυνος για το νερό, τον αέρα, το έδαφος, την πανίδα και τη χλωρίδα, χωρίς να προκαλούνται ενοχλήσεις από τον θόρυβο ή τις οσμές και χωρίς να βλάπτονται οι τοποθεσίες και τα τοπία που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
9. Όπως έχει καταστήσει σαφές το Δικαστήριο, μολονότι «η ανωτέρω διάταξη δεν αναφέρει επακριβώς το συγκεκριμένο περιεχόμενο των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για να εξασφαλίζεται ότι η διάθεση των αποβλήτων θα πραγματοποιείται χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία του ανθρώπου και χωρίς να βλάπτεται το περιβάλλον, εντούτοις δεσμεύει τα κράτη μέλη ως προς τον επιδιωκόμενο στόχο, αφήνοντάς τους παράλληλα ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως κατά την αξιολόγηση της αναγκαιότητας των μέτρων αυτών. Δεν είναι επομένως, κατ’ αρχήν, δυνατό να συναχθεί αυτομάτως από το μη συμβατό μιας πραγματικής καταστάσεως προς τους καθοριζόμενους στο άρθρο 4, πρώτο εδάφιο, της τροποποιημένης οδηγίας 75/442 στόχους ότι το οικείο κράτος μέλος παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την εν λόγω διάταξη, δηλαδή τις υποχρεώσεις σχετικά με τη λήψη των αναγκαίων μέτρων προς διασφάλιση του ότι τα απόβλητα θα διατίθενται χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την υγεία του ανθρώπου και χωρίς να βλάπτουν το περιβάλλον. Εντούτοις, αν η κατάσταση αυτή συνεχίζεται και ιδίως όταν έχει ως συνέπεια τη σημαντική φθορά του περιβάλλοντος για μακρά χρονική περίοδο, χωρίς την επέμβαση των αρμοδίων αρχών, τούτο ενδέχεται να σημαίνει ότι τα κράτη μέλη έχουν υπερβεί το περιθώριο εκτιμήσεως που τους παρέχει η διάταξη αυτή» (3).
10. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η λειτουργία (από το 1994) της χωματερής στη θέση «Πέρα Γαληνοί» του Νομού Ηρακλείου της Κρήτης αποτελεί πηγή περιβαλλοντικής ρύπανσης και ενέχει κινδύνους για την υγεία του τοπικού πληθυσμού. Τα μέτρα που ελήφθησαν για να εμποδιστεί η περαιτέρω ρύπανση (τάφροι αποστράγγισης, περίφραξη, αντιπυρική ζώνη, κάλυψη των αποβλήτων με χώμα) είναι ανεπαρκή, με γνώμονα τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 4 της οδηγίας, για την εξασφάλιση της προσήκουσας λειτουργίας της εγκαταστάσεως. Η Επιτροπή αναφέρει ότι τα μέτρα αυτά θα έπρεπε να συνοδευθούν από υδρογεωλογικές μελέτες και ανάλυση της υδατοστεγανότητας του υπεδάφους, καθώς και από άλλα προστατευτικά μέτρα. Επισημαίνει ότι, σύμφωνα με έκθεση που η Νομαρχία Ηρακλείου συνέταξε τον Ιανουάριο του 2002, τα στραγγίσματα των απορριμμάτων δεν τα συγκρατεί το προστατευτικό τοιχίο που έχει κατασκευαστεί προς τούτο και τα στραγγίσματα αυτά ρέουν κατά μήκος του υπάρχοντος ρυακίου και πέφτουν στη θάλασσα. Ομοίως δεν έχει αποδειχθεί ότι τα πετρώματα της περιοχής είναι υδατοστεγανά ώστε να εμποδίζεται η ρύπανση των υπόγειων υδάτων. Επιπροσθέτως, δεν έχουν διενεργηθεί περιοδικοί έλεγχοι, δεν έχει αναλυθεί η ποιότητα του νερού και δεν έχει υπάρξει συλλογή και διαχείριση του βιοαερίου. Τα προγράμματα και τα σχέδια διαχείρισης των στερεών αποβλήτων, στα οποία αναφέρονται οι ελληνικές αρχές, βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της μελέτης. Η Επιτροπή επισημαίνει περαιτέρω ότι, στην πραγματικότητα, οι ελληνικές αρχές δεν αμφισβητούν ότι η εγκατάσταση δεν είναι σύμφωνη προς την ελληνική νομοθεσία, όπως τούτο αποδεικνύεται από την ακύρωση της αδείας λειτουργίας της εγκαταστάσεως από το Πολυμελές Πρωτοδικείο Ηρακλείου. Η Επιτροπή καταλήγει ότι η Ελληνική Δημοκρατία, παραλείποντας να λάβει αποτελεσματικά μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας του τοπικού πληθυσμού από τη ρύπανση που προκαλεί η εγκατάσταση των Πέρα Γαληνών, υπερέβη τα όρια της εξουσίας εκτιμήσεως που της παρέχει το άρθρο 4 της οδηγίας.
11. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή αναφέρθηκε σε ένα τεχνικό φάκελο που της απέστειλε η Ελληνική Κυβέρνηση στις 17 Νοεμβρίου 2003 και στον οποίο καθορίζονταν οι διάφορες προϋποθέσεις που έπρεπε να πληρούνται για να διασφαλιστεί ότι η κατάσταση θα λειτουργεί κατά τρόπο που δεν θα δημιουργεί κινδύνους για το περιβάλλον ή την υγεία του ανθρώπου. Ωστόσο, οι προϋποθέσεις αυτές θα πληρούνταν στο μέλλον, σε απροσδιόριστη ημερομηνία, και σίγουρα δεν είχαν πληρωθεί κατά τη λήξη της προθεσμίας την οποία έταξε η Επιτροπή με την αιτιολογημένη γνώμη.
12. Η Ελληνική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι, όσον αφορά τα μέτρα που έλαβε σχετικά με την εγκατάσταση, δεν παρέβη τα όρια της εξουσίας εκτιμήσεως που το άρθρο 4 παρέχει στα κράτη μέλη. Ισχυρίζεται ότι ο τρόπος που λειτουργεί τώρα η εγκατάσταση δεν θέτει σε κίνδυνο ούτε το περιβάλλον ούτε την υγεία του ανθρώπου. Η έκθεση στην οποία αναφέρθηκε η Επιτροπή καταρτίστηκε μετά από επί τόπου έλεγχο ο οποίος διενεργήθηκε σε μια χρονική περίοδο εξαιρετικά δυσμενών συνθηκών λόγω συνεχών και έντονων βροχοπτώσεων. Σύμφωνα με μια άλλη έκθεση, η οποία καταρτίστηκε τον Μάρτιο του 2003, τα στραγγίσματα συγκεντρώνονται σε στεγανές δεξαμενές και ανακυκλοφορούν στον ίδιο χώρο. Η μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων για την αποκατάσταση της χωματερής, η οποία εκπονήθηκε στο πλαίσιο υλοποίησης του περιφερειακού σχεδιασμού διαχείρισης των στερεών αποβλήτων, κατατέθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 2003. Επιπροσθέτως, η Ελληνική Κυβέρνηση επισημαίνει ότι η υδατοστεγανότητα των πετρωμάτων της περιοχής εξακριβώθηκε κατά τη γεωλογική εξέταση που πραγματοποιήθηκε για την εφαρμογή του σχεδίου διαχείρισης στερεών αποβλήτων. Από μετρήσεις της ποιότητας του νερού που πραγματοποίησαν οι αρμόδιες αρχές δεν προέκυψε ότι υπάρχει υπέρβαση των ισχυόντων ορίων. Περαιτέρω, η Ελληνική Κυβέρνηση αναφέρεται σε ένα περιφερειακό σχέδιο διαχείρισης των στερεών αποβλήτων για την Κρήτη, το οποίο προβλέπει, μεταξύ άλλων, τη δημιουργία και τη λειτουργία ενός χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων (ΧΥΤΑ). Το 2003 συντάχθηκε αίτηση συνδρομής προς το Ταμείο Συνοχής όσον αφορά τη χρηματοδότηση της εγκαταστάσεως αυτής. Με την έναρξη λειτουργίας του ΧΥΤΑ, η λειτουργία της εγκαταστάσεως στους Πέρα Γαληνούς θα σταματήσει. Η Ελληνική Κυβέρνηση αναφέρει επίσης ένα σχέδιο για τη δημιουργία ενός συστήματος ανακύκλωσης υλικών συσκευασίας. Αρχικώς, το σχέδιο αυτό έπρεπε να είχε υλοποιηθεί μέχρι το τέλος του 2003· με το υπόμνημα ανταπαντήσεως, η ημερομηνία αυτή μετατέθηκε στο 2004.
13. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το ζήτημα αν ένα κράτος μέλος παρέλειψε να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του πρέπει να εκτιμάται με βάση την κατάσταση του κράτους μέλους όπως αυτή παρουσιαζόταν κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας (4), ήτοι, στην υπό κρίση υπόθεση, στις 20 Φεβρουαρίου 2002. Υπό το φως της ερμηνείας που το Δικαστήριο έχει δώσει στο άρθρο 4 της οδηγίας (η οποία παρατέθηκε στο σημείο 9 ανωτέρω), το ζήτημα που τίθεται είναι αν κατά την ημερομηνία αυτή η Ελληνική Δημοκρατία είχε υπερβεί το περιθώριο εκτιμήσεως που της παρέχει η διάταξη αυτή, λόγω του ότι δεν έλαβε τα προσήκοντα μέτρα για να εμποδίσει τη ρύπανση του περιβάλλοντος που προκαλεί η εγκατάσταση στους Πέρα Γαληνούς.
14. Για να καθοριστεί αν στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί καταφατική απάντηση, πρέπει να επισημανθεί ότι, παρά την ύπαρξη περιθωρίου εκτιμήσεως όσον αφορά τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να εξασφαλίζουν την επίτευξη των σκοπών της οδηγίας. Ο σκοπός του άρθρου 4 συνίσταται σαφέστατα στη διασφάλιση του ότι τα απόβλητα αξιοποιούνται ή διατίθενται κατά τρόπο που δεν είναι βλαπτικός για την υγεία του ανθρώπου ή δεν οδηγεί σε υποβάθμιση της ποιότητας του περιβάλλοντος. Το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι μεμονωμένες περιπτώσεις διαχειρίσεως αποβλήτων κατά τρόπο μη συνάδοντα προς τους σκοπούς της οδηγίας μπορεί να μη επαρκούν για να στοιχειοθετηθεί παράβαση του άρθρου 4 της οδηγίας. Ωστόσο, όταν τέτοιες μεμονωμένες παραβάσεις αποκτούν πιο δομικό χαρακτήρα, τούτο μπορεί να αποτελεί ένδειξη παραβάσεως της οδηγίας. Συναφώς, το Δικαστήριο αναφέρεται σε μια διαρκή κατάσταση μη συμμορφώσεως προς την οδηγία, η οποία έχει ως συνέπεια σημαντική φθορά του περιβάλλοντος για μακρά χρονική περίοδο (5). Πρέπει συνεπώς να εξεταστεί αν η κατάσταση της εγκαταστάσεως στους Πέρα Γαληνούς μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί μια τέτοια δομική κατάσταση κατά τη λήξη της δίμηνης προθεσμίας την οποία έταξε η Επιτροπή με την από 21ης Δεκεμβρίου 2001 αιτιολογημένη γνώμη της.
15. Από τα στοιχεία της δικογραφίας τα οποία παρουσιάστηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 24ης Ιουνίου 2004 προκύπτει ότι η εγκατάσταση στους Πέρα Γαληνούς λειτουργεί από το 1992 και ότι επισημάνθηκαν περιβαλλοντικά προβλήματα μετά από επί τόπου έλεγχο των εθνικών αρχών ο οποίος διενεργήθηκε στις 11 Φεβρουαρίου 1998. Από τότε, η εγκατάσταση λειτουργεί αδιαλείπτως μέχρι την άσκηση της υπό κρίση προσφυγής. Από το χρονικό αυτό πλαίσιο προκύπτει σαφώς ότι το πρόβλημα έχει δομικό χαρακτήρα. Θα προσέθετα ότι το γεγονός ότι αφετηρία της υποθέσεως αυτής αποτέλεσε μια αναφορά προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελεί ένδειξη του ότι η διάρκεια του προβλήματος είναι μακρά.
16. Μολονότι η Επιτροπή αναφέρει μια εθνική έκθεση σχετικά με έλεγχο που διενεργήθηκε στις 24 Ιανουαρίου 2002, η οποία επιβεβαιώνει τη θέση της, και η Ελληνική Κυβέρνηση επικαλείται μια έκθεση αυτοψίας της 12ης Μαρτίου 2003 η οποία αναιρεί τις διαπιστώσεις της πρώτης εκθέσεως, δεν θεωρώ ότι τα έγγραφα αυτά και μόνον είναι αποφασιστικά. Αυτό που κυρίως επιδίωξε η Ελληνική Κυβέρνηση με το υπόμνημα αντικρούσεως και με τις παρατηρήσεις που διατύπωσε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση είναι να δείξει ότι προετοιμάζονται διάφορα σχέδια και μελέτες σε διάφορα επίπεδα της κυβερνήσεως, τα οποία αποσκοπούν στη βελτίωση των συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων στην Κρήτη. Όσον αφορά την εγκατάσταση στους Πέρα Γαληνούς, τα σχέδια αυτά προβλέπουν την αποκατάσταση του χώρου και το τελικό κλείσιμό του μετά την έναρξη λειτουργίας του σχεδιαζόμενου ΧΥΤΑ. Τούτο δεν είχε ακόμα υλοποιηθεί στις 25 Μαρτίου 2003, ημερομηνία του υπομνήματος ανταπαντήσεως της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Όχι μόνον η ύπαρξη των σχεδίων αυτών συνεπάγεται αναγνώριση της απειλής την οποία συνιστά η εγκατάσταση των Πέρα Γαληνών για το περιβάλλον και την υγεία του ανθρώπου, αλλά είναι επί πλέον προφανές ότι τα σχέδια αυτά δεν είχαν υλοποιηθεί ή δεν είχαν ως συνέπεια τη λήψη προσηκόντων μέτρων κατά τη λήξη της προθεσμίας που τάχθηκε με την αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής.
17. Κατά συνέπεια, πρέπει να αναγνωριστεί ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία.
V – Πρόταση
18. Επομένως, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το Δικαστήριο πρέπει:
– να αναγνωρίσει ότι η Ελληνική Δημοκρατία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίσει ότι η διάθεση ή η αξιοποίηση των αποβλήτων θα πραγματοποιείται χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η υγεία του ανθρώπου, χωρίς να δημιουργείται κίνδυνος για το νερό, τον αέρα ή το έδαφος, ούτε για την πανίδα και τη χλωρίδα, και χωρίς να προκαλούνται ενοχλήσεις από τον θόρυβο ή τις οσμές, και χορηγώντας άδεια η οποία δεν περιέχει τις απαραίτητες πληροφορίες, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 9 της οδηγίας 75/442/ΕΟΚ, περί των στερεών αποβλήτων, όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 91/156/ΕΟΚ·
– να καταδικάσει την Ελληνική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
1 – Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2 – Οδηγία 75/442/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 15ης Ιουλίου 1975 (ΕΕ ειδ. έκδ. 15/001, σ. 86), όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 91/156/ΕΟ του Συμβουλίου, της 18ης Μαρτίου 1991 (ΕΕ L 78, σ. 32).
3 – Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 1999, C-365/97, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Συλλογή 1999, σ. I-7773, σκέψεις 67 και 68).
4 – Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 20ής Μαρτίου 2003, C-143/02, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Συλλογή 2003, σ. I‑2877, σκέψη 11), και της 12ης Ιουνίου 2003, C-446/01, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Συλλογή 2003, σ. I‑6053, σκέψη 15).
5 – Βλ. την απόφαση που παρατέθηκε στην υποσημείωση 3, σκέψη 68.
Full & Egal Universal Law Academy