OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
M. POIARESA MADURA
przedstawiona w dniu 28 lutego 2008 r.(1)
Sprawa C‑499/06
Halina Nerkowska
przeciwko
Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Okręgowy w Koszalinie (Polska)]
Świadczenia dla ofiar wojny i ich skutków przyznawane przez państwo członkowskie – Wymóg posiadania miejsca zamieszkania na terytorium kraju
1. Po raz kolejny Trybunał orzekać ma w kwestii zgodności z prawem wymogu posiadania miejsca zamieszkania stawianego uprawnionym do świadczenia socjalnego przewidzianego przez ustawodawstwo państwa członkowskiego. Przeszkoda pojawia się w związku o obywatelstwem Unii Europejskiej, jako że integracja obywatelska i socjalna, jaką przez stopniowy rozwój obywatelstwa Unii traktat próbuje rozwijać(2), ograniczona jest jedynie granicami zewnętrznymi Unii i zachęca do przekraczania terytorialnych ram wspólnot narodowych.
2. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w Koszalinie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zwrócił się do Trybunału w trybie prejudycjalnym o wykładnię art. 18 WE gwarantującego obywatelom Unii prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Sąd a quo zastanawia się, czy przepis ten stoi na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu, które uzależnia wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy związanej z pobytem w miejscach odosobnienia od warunku, zgodnie z którym uprawniony powinien mieć miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
I – Ramy prawne
A – Uregulowania wspólnotowe
3. Zgodnie z art. 17 traktatu WE:
„1. Ustanawia się obywatelstwo Unii. Obywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego. Obywatelstwo Unii uzupełnia obywatelstwo krajowe, nie zastępując go jednak.
2. Obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w niniejszym traktacie”.
4. Artykuł 18 ust. 1 traktatu WE stanowi:
„Każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków ustanowionych w niniejszym traktacie i środkach przyjętych w celu jego wykonania”.
B – Uregulowania krajowe
5. Zgodnie przede wszystkim z ustawą z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, ze zmianami wynikającymi z art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i powojennych, uprawnione do świadczeń są osoby niezdolne do pracy w związku z pobytem w miejscu uwięzienia lub internowania w czasie wojny lub po wojnie.
6. Na podstawie art. 5 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin świadczenia przewidziane w ustawie przysługują w czasie pobytu osoby uprawnionej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, chyba że ta ustawa albo umowy międzynarodowe stanowią inaczej.
II – Spór w postępowaniu przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
7. Odesłanie prejudycjalne znajduje swoje źródło w sporze między Haliną Nerkowską a Zakładem Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Koszalinie.
8. H. Nerkowska urodziła się w dniu 2 lutego 1946 r. na terenie dzisiejszej Białorusi. W wieku 3 lat utraciła rodziców, którzy zostali deportowani na Syberię na mocy wyroku sądowego. W kwietniu 1951 r. ubezpieczoną wraz z rodziną (bratem i ciotką) wysiedlono do ZSRR, gdzie mieszkała w ciężkich warunkach do stycznia 1957 r. Dopiero po upływie prawie sześciu lat pozwolono jej powrócić do Polski. Po okresie studiów i pracy w swoim kraju wyjechała z Polski w 1985 r., żeby osiedlić się w Niemczech.
9. Na wniosek skarżącej w postępowaniu przed sądem krajowym Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Koszalinie decyzją z dnia 4 października 2002 r. uznał jej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z pobytem w miejscach odosobnienia, lecz zawiesił wypłatę świadczeń z powodu posiadania przez nią miejsca zamieszkania w Niemczech. Zawieszenie wypłaty renty potwierdzone zostało wyrokiem z dnia 22 maja 2003 r.
10. Uzasadniając to przystąpieniem Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej i wynikającym stąd włączeniem do prawa polskiego przepisów prawa wspólnotowego, skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym złożyła we wrześniu 2006 r. nowy wniosek o wypłatę świadczenia rentowego. Decyzją z dnia 14 września 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Koszalinie ponownie odmówił wypłaty z uzasadnieniem, że skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym nie miała na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miejsca zamieszkania.
11. Skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym zwróciła się zatem do Sądu Okręgowego w Koszalinie o przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy, podnosząc, że z uwagi na przystąpienie Polski do Unii Europejskiej jej obecne miejsce zamieszkania nie może stanowić uzasadnienia dla zawieszenia wypłaty świadczeń, do których ma ona prawo.
12. Stojąc na stanowisku, że rozwiązanie sporu zależy od wykładni prawa wspólnotowego, Sąd Okręgowy w Koszalinie pyta Trybunał, czy prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu, jakie wiąże art. 18 WE z obywatelstwem Unii, stanowi przeszkodę w stosowaniu uregulowań krajowych, takich jak te w niniejszej sprawie, które uzależniają wypłatę świadczeń rentowych należnych z tytułu niezdolności do pracy w związku z pobytem w miejscu odosobnienia od posiadania przez uprawnionego miejsca zamieszkania na terytorium kraju.
III – Ocena
13. Należy na wstępie uściślić, że poza sporem pozostaje to, że świadczenia socjalne, takie jak renta z tytułu niezdolności do pracy wskutek pobytu w miejscu odosobnienia, której dotyczy niniejsza sprawa, nie są objęte wspólnotowymi instrumentami koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, które co do zasady zabraniają narzucania uprawnionym jakichkolwiek wymogów związanych z miejscem zamieszkania. W szczególności bowiem rozporządzenie (EWG) nr 1408/71 ustanawiające zasadę eksportu świadczeń zabezpieczenia społecznego wyraźnie wyklucza z zakresu swego stosowania „systemy świadczeń dla ofiar wojny lub jej skutków”(3). Tymczasem świadczenie z tytułu niezdolności do pracy, o którym mowa, uznane być musi za świadczenie dla ofiar skutków wojny w świetle jego celu i warunków jego przyznania: niezależnie od posiadania przymiotu pracownika ma ono na celu zadośćuczynienie cierpieniom doznanym w czasie deportacji; nie jest ono zatem ekwiwalentem odprowadzonych składek, lecz ma charakter odszkodowawczy(4).
14. Ponieważ renta, taka jak ta, o której mowa w niniejszej sprawie, nie stanowi świadczenia zabezpieczenia społecznego, do państw członkowskich należało ustalenie jej ustroju, w szczególności warunków przyznania. Jednakże państwa członkowskie powinny wykonywać tę kompetencję z poszanowaniem przepisów traktatu, w szczególności tych dotyczących przyznanej wszystkim obywatelom Unii swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich(5). Owa swoboda przemieszczania się i pobytu stanowi podstawową swobodę(6) stanowiącą istotę obywatelstwa Unii.
15. Tymczasem H. Nerkowska jako obywatelka polska korzysta ze statusu obywatela Unii zgodnie z art. 17 ust. 1 WE. W związku z tym może ona powoływać się na prawa wynikające z posiadania tego statusu, również wobec państwa członkowskiego swego pochodzenia(7).
16. Prawdą jest, że celem obywatelstwa Unii, będącego „statusem o charakterze podstawowym obywateli państw członkowskich”(8), nie jest rozszerzenie przedmiotowego zakresu stosowania traktatu na sytuacje wewnętrzne niemające związku z prawem wspólnotowym(9). Jednakże wśród sytuacji, które wchodzą do zakresu prawa wspólnotowego znajdują się i te, które dotyczą korzystania z podstawowych swobód gwarantowanych w traktacie WE, w szczególności te dotyczące swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, o której mowa w art. 18 WE(10). Ponadto H. Nerkowska osiedlając się w Niemczech skorzystała ze swego prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państwa członkowskiego innego niż to, którego jest obywatelem, i to właśnie ze względu na jej miejsce zamieszkania władze polskie odmówiły jej wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy, do której ma prawo. Nie można uznać skorzystania z uprawnienia gwarantowanego prawem wspólnotowym, mającego wpływ na wypłatę świadczenia przewidzianego przez ustawodawstwo krajowe za sytuację czysto wewnętrzną ani za pozbawioną jakiegokolwiek związku z prawem wspólnotowym(11).
17. Jako że art. 18 ust. 1 WE ma zastosowanie w sytuacji takiej jak ta, o której mowa w sprawie przed sądem krajowym, należy teraz ustalić, czy stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które uzależnia wypłatę świadczenia należnego w związku z krzywdą doznaną w trakcie pobytu w miejscu odosobnienia od spełnienia wymogu zamieszkiwania przez ofiary na terytorium kraju.
18. Z tego punktu widzenia zgodnie w utrwalonym orzecznictwem ułatwienia oferowane przez traktat w dziedzinie swobodnego przemieszczania się nie mogłyby być w pełni skuteczne, gdyby można było powstrzymać obywatela państwa członkowskiego od skorzystania z nich przeszkodami dotyczącymi jego pobytu w przyjmującym państwie członkowskim ustanowionymi przez ustawodawstwo państwa członkowskiego jego miejsca pochodzenia, powodujące negatywne skutki tylko dlatego, że z tych uprawnień skorzystał(12). Niezgodne zatem z prawem do swobodnego przemieszczania się byłoby, gdyby obywatel Unii w kraju, którego jest obywatelem, był traktowany gorzej niż obywatel, który nie skorzystał z wyżej wspomnianych ułatwień; w takim przypadku obywatel Unii nie byłby w państwie swego pochodzenia tak samo traktowany przez prawo jak traktowani są obywatele tego państwa znajdujący się w takiej samej sytuacji, byłby potraktowany gorzej tylko dlatego, że skorzystał ze swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim(13).
19. Tymczasem uregulowanie krajowe takie jak to, będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, wprowadza odmienne traktowanie obywateli polskich będących ofiarami deportacji, mających miejsce zamieszkania w Polsce i tych, którzy skorzystali ze swobody przemieszczania się i osiedlili się w innym kraju członkowskim. Wiążąc wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z pobytem w miejscu odosobnienia z wymogiem posiadania miejsca zamieszkania na terytorium kraju, takie krajowe ustawodawstwo gorzej traktuje pewnych obywateli tylko z tego powodu, że skorzystali oni ze swobody przemieszczania się poprzez osiedlenie się w innym państwie członkowskim i może ono tym samym zniechęcać ich do takich działań. Stanowi ono tym samym ograniczenie swobód przyznanych przez art. 18 ust. 1 WE każdemu obywatelowi Unii.
20. Tymczasem z utrwalonego orzecznictwa wynika, że ograniczenie takie „może być z punktu widzenia prawa wspólnotowego uzasadnione jedynie wtedy, gdy jest oparte na obiektywnych względach interesu ogólnego niezwiązanych z przynależnością państwową osób, których dotyczy, i jest proporcjonalne do słusznego celu, jaki realizuje prawo krajowe”, zważywszy, że „środek jest proporcjonalny, gdy pozostając zdatnym do osiągnięcia zamierzonego celu, nie wykracza poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia”(14).
21. Jeżeli chodzi o obiektywne względy interesu ogólnego, władze polskie utrzymują przede wszystkim, że ustawodawstwo krajowe, o którym mowa, ma na celu przyznanie świadczeń tytułem zadośćuczynienia za krzywdy i cierpienia spowodowane ogólnie represjami wojennymi i powojennymi, a w szczególności, w przypadku skarżącej w postępowaniu przed sądem krajowym, spowodowane przymusowym wywiezieniem na Syberię. W ten sposób społeczeństwo polskie wyraża solidarność z ofiarami. Uwzględniając ten cel, słuszne jest jego zdaniem ograniczenie owego obowiązku solidarności jedynie do osób, które zachowują w wystarczającym stopniu związek z polskim społeczeństwem.
22. Bezsporne jest, że cel, jakim jest ograniczenie solidarności społeczeństwa do osób, które pozostają z nim wystarczająco związane, może stanowić, w niektórych przypadkach, uzasadniony wzgląd interesu ogólnego(15). W obecnym stanie prawa wspólnotowego państwo członkowskie może uzależnić przyznanie niektórych świadczeń socjalnych od istnienia więzi między uprawnionymi a tym państwem. Jednakże owa więź nie może w każdym przypadku polegać na spełnieniu wymogu posiadania miejsca zamieszkania. Krajowy przepis realizujący taki cel winien bowiem umożliwiać realizację słusznego celu i nie ograniczać swobody przemieszczania się obywateli Unii poza to, co konieczne dla osiągnięcia tego celu. W tej kwestii polskie władze podnoszą, że wymóg posiadania miejsca zamieszkania pozwala potwierdzić u uprawnionego zamiar utrzymania więzi ze społeczeństwem, które w ten sposób wyraża swoją z nim solidarność.
23. Argumentacja ta nie przekonuje mnie. Wymóg posiadania miejsca zamieszkania taki, jak ten ustanowiony przez ustawodawstwo polskie, tj. stawiający warunek, by zachowane zostało miejsce zamieszkania na terytorium krajowym przez cały okres wypłaty świadczenia, nie wydaje mi się odpowiedni do wykazania niezbędnej więzi. Aby zasłużyć na uznanie i solidarność narodową za doznane cierpienia, czego wyraz stanowią przyznane świadczenia, wystarczy być z racji przynależności państwowej lub miejsca zamieszkania ofiarą represji. To fakt bycia ofiarą jako członek społeczeństwa, przez fakt posiadania miejsca zamieszkania lub przynależności państwowej w chwili działań represyjnych, stanowi więź, która uzasadnia wyraz solidarności społeczeństwa. Nie wydaje mi się, by cokolwiek różniło, z punktu widzenia słusznego celu solidarności, obywatela polskiego będącego ofiarą deportacji reżimu sowieckiego, mającego w dalszym ciągu miejsce zamieszkania na terytorium polskim i innego obywatela polskiego będącego ofiarą takiej deportacji, który ma obecnie miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim. Takie odmienne traktowanie wydaje mi się tym bardziej niedopuszczalne, zważywszy na to, że obywatelstwo Unii ma stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich, z którym wiąże się podstawowa swoboda przemieszczania się i pobytu na całym obszarze wspólnotowym. Wynika stąd, że państwo członkowskie nie może już co do zasady uzależniać obowiązku solidarności od więzi integracji wykazywanej przez spełnienie wymogu posiadania miejsca zamieszkania na terytorium krajowym. Obywatelstwo Unii winno zachęcać państwa członkowskie do zaprzestania pojmowania słusznej więzi integracji wyłącznie w wąskich ramach społeczeństwa narodowego, lecz także w szerszych ramach społeczeństwa narodów Unii(16).
24. Władze polskie nie mogą w racjonalny sposób opierać się na wyroku w sprawie Tas Hagen i Tas, który również dotyczył zgodności z prawem wspólnotowym wymogu posiadania miejsca zamieszkania nałożonego przy przyznawaniu świadczeń dla ofiar wojny lub jej skutków, by zakwestionować powyższy wniosek i uzasadnić wymóg posiadania miejsca zamieszkania przez cały okres wypłaty świadczenia. W wyroku tym Trybunał wprawdzie uznał kryterium posiadania miejsca zamieszkania za niepozwalające na osiągnięcie celu, jakim jest ograniczenie obowiązku solidarności, ponieważ związane wyłącznie z datą złożenia wniosku o świadczenie mogło ono prowadzić do różnych wyników dla osób osiedlonych za granicą, których stopień integracji ze społeczeństwem państwa członkowskiego, które przyznaje przedmiotowe świadczenie, jest pod każdym względem porównywalny(17). Wykładni rozwiązania takiego nie można jednak dokonywać w ten sposób, że pozwala ono na wprowadzenie takiego wymogu miejsca zamieszkania, który, gdyby nałożony był przez dłuższy okres, byłby w stanie wskazać faktyczną różnicę w odniesieniu do stopnia integracji wymaganego przez państwo członkowskie. W szczególnym kontekście świadczeń na rzecz ofiar wojny lub jej skutków, o ile dopuszczalny byłby wymóg posiadania miejsca zamieszkania na terytorium kraju, to tylko w takim zakresie, w jakim związany z datą wydarzeń wyrządzających krzywdę pozwalałby on na ustalenie statusu ofiary, wobec której można wzywać społeczność kraju do okazania solidarności.
25. Władze polskie uzasadniają również wymóg posiadania miejsca zamieszkania koniecznością kontroli spełnienia i dalszego spełniania wymogów przyznania renty inwalidzkiej. Ma on pozwalać odpowiednim służbom medycznym na ustalenie stanu zdrowia wnioskodawcy, ustalenie związku między stwierdzonym uszczerbkiem a deportacją, na ocenę niezdolności do pracy i w przypadku gdyby ustalono jej czasowy charakter – na poddanie uprawnionego nowym badaniom po upływie okresu, na jaki taka decyzja została wydana.
26. Jednakże, o ile nakazy kontroli wymogów uzyskania świadczenia socjalnego stanowią obiektywny wzgląd interesu ogólnego(18), o tyle wymóg posiadania miejsca zamieszkania na terytorium kraju przez cały okres wypłaty świadczenia wydaje się być wymogiem, który w oczywisty sposób wykracza poza środek niezbędny do osiągnięcia tego celu. Można przewidzieć różnorodne inne środki dostosowane do realizowanego celu, lecz mniej ograniczające swobodę przemieszczania się i pobytu obywateli Unii. Oczywiście wystarczyłoby na przykład zobowiązanie wnioskodawcy do zgłoszenia się na badania lekarskie do właściwych krajowych służb medycznych przy okazji badania wniosku.
27. Dla uzasadnienia wymogu posiadania miejsca zamieszkania, będącego przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, władze polskie wskazują wreszcie na uprawnienie, które posiadają, do zmiany wysokości i charakteru świadczenia w zależności od potrzeb uprawnionych w zakresie stanu zdrowia i warunków życia. Oprócz renty inwalidzkiej, której wysokość może się różnić, tak by zapewnić uprawnionemu minimum egzystencji, ustawodawstwo krajowe, o którym mowa, przewidywać ma bowiem także różne świadczenia takie jak w szczególności zniżka komunikacyjna, szkolenie zawodowe, specjalne świadczenia zdrowotne, elektryczny wózek inwalidzki. Stąd też nie można byłoby w należyty sposób uwzględnić troski o dostosowanie do sytuacji uprawnionego świadczeń mających na celu naprawienie uszczerbku doznanego w związku z pobytem w miejscu odosobnienia w sytuacji, gdyby nie istniał wymóg posiadania miejsca zamieszkania na terytorium Polski.
28. W argumentacji tej Rzeczpospolita Polska odwołuje się w dorozumiany sposób do orzecznictwa Trybunału dopuszczającego wymóg posiadania miejsca zamieszkania jako odstępstwo od zasady eksportu świadczeń zabezpieczenia społecznego w przypadku świadczeń „ściśle związanych z otoczeniem socjalnym”(19). Ideą leżącą u podstaw tych rozwiązań jest to, że gdy kwota i charakter świadczeń zależą od poziomu i warunków życia właściwych dla kraju członkowskiego, który je przyznaje, wymóg posiadania miejsca zamieszkania postawiony dla jego uzyskania wydaje się słuszny, stosowny i niezbędny(20).
29. Renta inwalidzka, będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, nie wydaje mi się jednakże należeć do tego rodzaju świadczeń ściśle związanych z otoczeniem socjalnym. Świadczenia w taki sposób określane przez orzecznictwo oznaczają świadczenia, których zasadniczym kryterium przyznania jest potrzeba zainteresowanego i które tym samym zmierzają do zapewnienia mu minimum życiowego w kontekście ekonomicznym i społecznym takim, jaki występuje w państwie członkowskim, które zapewnia te świadczenia. Tymczasem renta z tytułu niezdolności do pracy, o której mowa w postępowaniu przed sądem krajowym, przyznawana jest w celu naprawienia uszczerbków na zdrowiu spowodowanych pobytem w miejscu odosobnienia, niezależnie od sytuacji ekonomicznej uprawnionego; ma ona charakter zadośćuczynienia za doznane cierpienia. Potwierdziła to strona pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym, wyraźnie przyznając w uwagach, że przyznanie renty, będącej przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym nie jest uzależnione od oceny potrzeb osobistych uprawnionego. Co najwyżej, istnieć może możliwość dostosowania wysokości renty do gospodarczego poziomu życia w Polsce. Prawdą jest, że jeżeli chodzi o inne świadczenia przewidziane przez sporne ustawodawstwo krajowe, to mogą one być uznane za ściśle związane z otoczeniem socjalnym. Nie mogą one jednak, bez naruszenia zasady proporcjonalności, uzasadniać generalnego obowiązku posiadania miejsca zamieszkania przez cały okres wypłaty świadczenia, niezależnie od jego charakteru. Do ustawodawcy krajowego należałoby zatem dokonanie rozróżnienia z punktu widzenia kryterium miejsca zamieszkania według rodzaju świadczeń, o których mowa. W każdym razie, jako że renta z tytułu niezdolności do pracy będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym nie jest ściśle związana z otoczeniem socjalnym, uzależnienie jej wypłaty od spełnienia wymogu posiadania miejsca zamieszkania nie jest uzasadnione.
IV – Wnioski
30. Z powyższych względów proponuję Trybunałowi, by na przedłożone pytanie prejudycjalne udzielił następującej odpowiedzi:
Wykładni art. 18 WE, gwarantującego obywatelom Unii Europejskiej swobodę przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich należy dokonać w taki sposób, że stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu, które uzależnia wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy związanej z pobytem w miejscu odosobnienia od wymogu posiadania przez uprawnionego miejsca zamieszkania na terytorium kraju przez cały okres wypłaty świadczenia.
1 – Język oryginału: francuski.
2 – Zobacz w tej kwestii L. Azoulai, „Le rôle constitutionnel de la Cour de justice des Communautés européennes tel qu’il se dégage de sa jurisprudence”, artykuł, który ukaże się w Revue trimestrielle de droit européen.
3 – Artykuł 4 ust. 4 rozporządzenia Rady nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmienionej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. L 28, str. 1).
4 – Z takim samym uzasadnieniem powodującym wykluczenie kwalifikacji jako świadczenia zabezpieczenia społecznego: świadczenia na rzecz jeńców wojennych zob. wyroki: z dnia 6 lipca 1978 r. w sprawie 9/78 Directeur régional de la Sécurité sociale de Nancy, Rec. str. 1661; z dnia 16 września 2004 r. w sprawie C‑386/02 Baldinger, Zb.Orz. str. I‑8411; wojskowe renty inwalidzkie zob. wyrok z dnia 31 maja 1979 r. w sprawie 207/78 Even i ONPTS, Rec. str. 2019; świadczenia przewidziane przez ustawodawstwo mające na celu złagodzenie niektórych skutków zdarzeń związanych z reżimem narodowosocjalistycznym i drugą wojną światową zob. wyroki: z dnia 31 marca 1977 r. w sprawie 79/76 Fossi, Rec. str. 667 oraz z dnia 22 lutego 1979 r. w sprawie 144/78 Tinelli, Rec. str. 757.
5 – Zobacz tytułem przykładu wyrok z dnia 23 listopada 2000 r. w sprawie C‑135/99 Elsen, Rec. str. I‑10409, pkt 33; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑148/02 Garcia Avello, Rec. str. I‑11613, pkt 25; z dnia 15 marca 2005 r. w sprawie C‑209/03 Bidar, Zb.Orz. str. I‑2119, pkt 33 oraz z dnia 26 października 2006 r. w sprawie C‑192/05 Tas Hagen i Tas, Zb.Orz. str. I‑10451, pkt 22.
6 – Jak to wyraźnie określił Trybunał (zob. wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑224/98 D’Hoop, Rec. str. I‑6191, pkt 29).
7– Zobacz podobnie ostatnio wyrok z dnia 23 października 2007 r. w sprawach połączonych C‑11/06 i C‑12/06 Morgan i Bucher, Zb.Orz. s. I‑9161, pkt 22.
8 – Wyroki: z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑184/99 Grzelczyk, Rec. str. I‑6193, pkt 31; z dnia 11 września 2007 r. w sprawie C‑76/05 Schwarz i Gootjes-Schwarz, Zb.Orz. s. I‑6849, pkt 86.
9 – Zobacz ww. wyroki w sprawach: Tas Hagen i Tas, pkt 23, oraz Garcia Avello, pkt 26.
10 – Zobacz ww. wyroki w sprawach: Garcia Avello, pkt 24, oraz Schwarz et Gootjes-Schwarz, pkt 87.
11 – Zobacz analogiczne rozumowanie w ww. wyroku w sprawie Tas Hagen i Tas, pkt 24–28; wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie C‑403/03 Schempp, Zb.Orz. str. I‑6421, pkt 20–25.
12 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Schwarz i Gootjes-Schwarz, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo.
13 – Status obytwatela Unii byłby w ten sposób naruszony (zob. przykładowo ww. wyrok w sprawie D’Hoop, pkt 28 i 30).
14 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Morgan i Bucher, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo.
15 – Zobacz ww. wyrok w sprawie Tas Hagen i Tas, pkt 35. Zobacz także à propos świadczeń wypłacanych studentom ww. wyroki w sprawach: D’Hoop, pkt 38, i Bidar, pkt 57. Jeżeli chodzi o świadczenia wypłacane osobom poszukującym pracy, zob. wyroki: z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑138/02 Collins, Rec. str. I‑2703, pkt 67 oraz z dnia 15 września 2005 r. w sprawie C‑258/04 Ioannidis, Zb.Orz. str. I‑8275, pkt 30.
16 – Zobacz podobnie opinia rzecznik generalnej V. Trstenjak w sprawie Habelt i in. (wyrok z dnia 18 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych C-396/05, C-419/05 i C-450/05, Zb.Orz. s. I‑11895, pkt 82–84).
17 – Wyżej wymieniony wyrok, pkt 37–39.
18 – Zobacz podobnie w odniesieniu do zasiłku dla bezrobotnych wyrok z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑406/04 De Cuyper, Zb.Orz. str. I‑6947, pkt 41.
19 – Zobacz wyroki: z dnia 27 września 1988 r. w sprawie 313/86 Lenoir, Rec. str. 5391, pkt 16; z dnia 4 listopada 1997 r. w sprawie C‑20/96 Snares, Rec. str. I‑6057, pkt 42; z dnia 31 maja 2001 r. w sprawie C‑43/99 Leclere i Deaconescu, Rec. str. I‑4265, pkt 32; z dnia 6 lipca 2006 r. w sprawie C‑154/05 Kersbergen-Lap i Dams-Schipper, Zb.Orz. str. I‑6249, pkt 33; ww. wyrok w sprawie Habelt i in., pkt 81.
20 – Zobacz opinię rzecznika generalnego P. Légera w ww. sprawie Snares, pkt 85–88.
Full & Egal Universal Law Academy