OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 14 maja 2009 r.(1)
Sprawa C‑116/08
C. Meerts
przeciwko
Proost NV
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hof van Cassatie, (Belgia)]
Urlop rodzicielski – Jednostronne rozwiązanie umowy o pracę przez pracodawcę – Odszkodowanie z tytułu zwolnienia – Urlop rodzicielski – Dyrektywa 96/34/WE
I – Wstęp
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC(2). Daje on okazję uściślenia statusu prawnego pracowników przebywających na urlopie rodzicielskim.
II – Ramy prawne
A – Uregulowania wspólnotowe
2. Dyrektywa Rady 96/34 wykonuje porozumienie ramowe zawarte w dniu 14 grudnia 1995 r. przez ogólne organizacje międzybranżowe.
3. Przesłanka 9 porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego załączonego do dyrektywy 96/34 brzmi następująco:
„niniejsze porozumienie jest porozumieniem ramowym, ustalającym minimalne wymagania i przepisy dotyczące urlopu rodzicielskiego, różniącego się od urlopu macierzyńskiego […], i odwołuje się do państw członkowskich i partnerów społecznych, aby stworzyli odpowiednie warunki dostępu i ustalili szczegółowe zasady stosowania, uwzględniając sytuację w poszczególnych państwach członkowskich.
[…]”.
4. Klauzula 1 porozumienia ramowego ustala jego cel i zakres:
„Niniejsze porozumienie ustanawia minimalne wymogi, przeznaczone do ułatwienia pogodzenia obowiązków rodzicielskich i zawodowych pracujących rodziców”.
5. Punkt 1 klauzuli 2 porozumienia ramowego, zatytułowanej „Urlop rodzicielski”, stanowi:
„Niniejsze porozumienie, z zastrzeżeniem klauzuli 2.2, przyznaje pracownikom, mężczyznom i kobietom, indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego z powodu urodzenia lub przysposobienia dziecka, aby umożliwić im opiekę nad dzieckiem, przez co najmniej trzy miesiące, do czasu osiągnięcia przez dziecko określonego wieku, maksymalnie 8 lat, zgodnie z ustaleniami państw członkowskich lub partnerów społecznych”.
6. Klauzula 2.4 porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego przewiduje:
„W celu zapewnienia możliwości korzystania przez pracowników z prawa do urlopu rodzicielskiego, państwa członkowskie lub pracodawcy i pracownicy [partnerzy społeczni] wprowadzają niezbędne przepisy i podejmują środki w celu ochrony pracowników przed zwalnianiem z powodu ubiegania się [o urlop rodzicielski] lub korzystania z urlopu rodzicielskiego, zgodnie z prawem krajowym, układami zbiorowymi pracy lub praktyką”.
7. Klauzula 2.5 brzmi:
„Po zakończeniu urlopu rodzicielskiego pracownicy mają prawo do powrotu na to samo miejsce pracy lub, jeżeli nie jest to możliwe, do pracy równorzędnej lub podobnej, zgodnej z umową o pracę lub stosunkiem zatrudnienia”.
8. Klauzula 2.6 stanowi:
„Uprawnienia nabyte lub nabywane przez pracownika w chwili rozpoczęcia urlopu rodzicielskiego zachowane są w niezmienionej formie do zakończenia urlopu rodzicielskiego. Po zakończeniu urlopu rodzicielskiego uprawnienia te mają zastosowanie ze wszystkimi zmianami wynikającymi z prawa krajowego, układów zbiorowych pracy lub praktyki”.
B – Uregulowania krajowe
9. Według sądu krajowego stan prawny obowiązujący w Belgii jest następujący.
10. Dyrektywa 96/34 została wdrożona w Belgii dekretem królewskim z dnia 29 października 1997 r. w sprawie ustanowienia prawa do urlopu rodzicielskiego w ramach przerwy w karierze zawodowej (zmienionym dekretem królewskim z dnia 24 stycznia 2002 r., Moniteur belge z dnia 31 stycznia 2002 r., oraz dekretem królewskim z dnia 15 lipca 2005 r., Moniteur belge z dnia 28 lipca 2005 r.).
11. Zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu królewskiego pracownik może skorzystać z urlopu rodzicielskiego w jeden z następujących sposobów:
– poprzez zawieszenie wykonywania umowy o pracę na okres trzech miesięcy; albo
– poprzez zmniejszenie wymiaru czasu pracy o połowę przez okres sześciu miesięcy; albo
– poprzez zmniejszenie wymiaru czasu pracy o jedną piątą przez okres piętnastu miesięcy.
12. Pracownik korzystający z urlopu rodzicielskiego otrzymuje od państwa świadczenie pieniężne.
13. Uregulowania dotyczące urlopu rodzicielskiego zostały dodane do obowiązującej regulacji ustawowej dotyczącej przerwy w karierze zawodowej. Pojęcie „przerwy w karierze zawodowej” oznacza w Belgii regulację, która umożliwia przejściowe zawieszenie świadczenia pracy lub jego ograniczenie. Przepisy ustawowe tego dotyczące znajdują się zasadniczo w części 5 prawa naprawczego z dnia 22 stycznia 1985 r.
14. Art. 101 prawa naprawczego określa, iż w przypadku zmniejszenia wymiaru świadczonej pracy pracodawca nie może jednostronnie zakończyć stosunku pracy, chyba że ku temu istnieje ważny powód w rozumieniu art. 35 ustawy o umowach o pracę albo wystarczający podwód.
15. Artykuł 103 prawa naprawczego stanowi, iż w przypadku jednostronnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę okres wypowiedziana umowy o pracę pracownikowi, który zmniejszył wymiar świadczonej przez siebie pracy, zostaje obliczony tak, jakby pracownik nie zmniejszył wymiaru świadczonej przez siebie pracy.
16. Zgodnie z art. 103 prawa naprawczego ten okres wypowiedzenia należy również uwzględnić przy ustalaniu odszkodowania w rozumieniu art. 39 ustawy o umowach o pracę.
17. Prawo naprawcze nie określa wysokości wynagrodzenia, które stanowi podstawę dla ustalenia odszkodowania z tytułu zwolnienia. W tym zakresie należy stosować ogólne przepisy prawa o umowach o pracę, w szczególności art. 39 ustawy o umowach o pracę.
18. Zgodnie z art. 39 § 1 akapit pierwszy ustawy o umowach o pracę w przypadku umowy zawartej na czas nieokreślony strona, która rozwiązuje umowę bez ważnego powodu lub bez zachowania ustawowego okresu wypowiedzenia, jest zobowiązana zapłacić drugiej stronie odszkodowanie, które odpowiada wysokości bieżącego wynagrodzenia bądź za okres wypowiedzenia, bądź za czas pozostały do upływu tego okresu.
19. Także w tym względzie w razie zmniejszenia wymiaru świadczonej pracy okres wypowiedzenia oblicza się tak, jakby pracownik nie zmniejszył wymiaru świadczonej pracy.
20. Ustalenie wysokości odszkodowania przewidzianego w art. 39 § 1 ustawy o umowach o pracę nie jest natomiast objęte żadnym odstępstwem, w związku z czym w przypadku jednostronnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę odszkodowanie z tytułu zwolnienia dla pracownika, który zmniejszył wymiar świadczonej przez siebie pracy, należy obliczyć z uwzględnieniem wynagrodzenia, które mu faktycznie przysługuje w chwili powiadomienia go o rozwiązaniu umowy o pracę.
21. Według informacji sądu krajowego przepisy te znajdują także zastosowanie w razie zmniejszenia czasu pracy przez pracownika z powodu urlopu rodzicielskiego.
III – Okoliczności faktyczne i postępowanie przed sądem krajowym
22. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz z uzupełniających uwag stron wyłania się następujący stan faktyczny.
23. Od 1992 r. Christel Meerts łączyła umowa o pracę na czas nieokreślony z NV Proost. W okresie od dnia 18 listopada 2002 r. do dnia 17 maja 2003 r. zmniejszyła ona w ramach korzystania z urlopu rodzicielskiego wymiar czasu pracy o połowę.
24. W dniu 8 maja 2003 r., czyli na dziewięć dni przed końcem urlopu rodzicielskiego, NV Proost zwolnił C. Meerts ze względów ekonomicznych bez wypowiedzenia. Strony spierają się nie o samo zwolnienie, ale wyłącznie o wysokość przysługującego odszkodowania z tytułu zwolnienia. C. Meerts otrzymała od pracodawcy odszkodowanie z tytułu zwolnienia, którego wysokość została obliczona na podstawie wynagrodzenia za pracę w niepełnym wymiarze czasu pobieranego przez okres urlopu rodzicielskiego. Jednakże zdaniem C. Meerts podstawą odszkodowania powinno być pełne wynagrodzenie, które pobierała przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego i które pobierałaby ponownie po zakończeniu urlopu rodzicielskiego.
25. Z tego względu C. Meerts wniosła pozew o wyższe odszkodowanie przed Arbeidsrechtbank Turnhout. Powództwo to zostało oddalone. Również środek odwoławczy wniesiony od tego wyroku do Arbeidshof Antwerpen nie został uwzględniony. Z tego względu C. Meerts wniosła kasację przed sąd odsyłający.
26. Spór między stronami ogranicza się do kwestii, czy C. Meerts przysługuje odszkodowanie z tytułu zwolnienia w wysokości obliczanej na podstawie wynagrodzenia za pracę w niepełnym wymiarze czasu, które otrzymywała ze względu na zmniejszenie wymiaru świadczonej pracy podczas urlopu rodzicielskiego, czy też na podstawie wynagrodzenia za pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, które przysługiwało jej przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego.
IV – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem
27. Postanowieniem z dnia 25 lutego 2008 r. złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 marca 2008 r. Hof van Cassatie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy postanowienia klauzuli 2 pkt 4, 5, 6 i 7 porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego należy interpretować w ten sposób, że w przypadku jednostronnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę bez ważnego powodu lub bez zachowania ustawowego terminu wypowiedzenia w chwili, gdy pracownik jest objęty systemem pracy w zmniejszonym wymiarze, należne pracownikowi odszkodowanie z tytułu zwolnienia należy ustalić na podstawie wynagrodzenia zasadniczego, które zostaje obliczone tak, jakby pracownik nie zmniejszył wymiaru świadczonej przez siebie pracy, aby skorzystać z urlopu rodzicielskiego w tej formie w rozumieniu klauzuli 1? pkt 3 lit. a) porozumienia ramowego?”.
28. W postępowaniu przed Trybunałem – oprócz C. Meerts i NV Proost – również rządy belgijski, francuski i grecki oraz Komisja Wspólnot Europejskich przedstawiły uwagi na piśmie i uwagi ustne.
V – Ocena
A – Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
29. Komisja uważa, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny. Według Komisji ogranicza się on do odtworzenia zarzutów wnoszącej kasację bez wyjaśnienia w wymagany jasny sposób, dlaczego sąd krajowy uznał, że konieczna jest wykładnia porozumienia ramowego.
30. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że ocena konieczności uzyskania orzeczenia prejudycjalnego jest zadaniem wyłącznie sądu krajowego, a gdy postawione pytania dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia(3). Zasadniczo obowiązuje domniemanie istotności związane z wnioskami sądów krajowych o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które to domniemanie może zostać obalone jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy oczywiste jest, że wnioskowana wykładnia prawa wspólnotowego nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym bądź przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym(4). Odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne postawione przez sąd krajowy jest możliwa także wtedy, gdy Trybunał nie dysponuje informacjami o okolicznościach faktycznych i prawnych niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania(5).
31. W niniejszym przypadku nie można mówić o oczywistej nieistotności pytania Hof van Cassatie. Dyrektywa 96/34 ustanawia bowiem minimalne prawa dla pracowników w odniesieniu do urlopu rodzicielskiego, które w sprawie przed sądem krajowym mogą okazać się istotne przy obliczaniu odszkodowania z tytułu zwolnienia dla pracownicy znajdującej się na urlopie rodzicielskim. Ponadto informacje o okolicznościach faktycznych i prawnych niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne można ustalić w wystarczającym zakresie na podstawie postanowienia odsyłającego.
32. Należy zatem uznać wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym za dopuszczalny.
B – Ocena pytania prejudycjalnego co do istoty sprawy
33. Sąd krajowy zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni klauzuli 2 pkt 4, 5, 6 i 7 porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego w związku z przepisami krajowymi dotyczącymi odszkodowania w razie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.
34. Należy zgodzić się z Komisją co do tego, że w niniejszym przypadku w istocie chodzi o wykładnię klauzuli 2.6 porozumienia ramowego. Natomiast pozostałe punkty klauzuli 2 nie są bezpośrednio istotne.
35. Klauzula 2.4 porozumienia ramowego stanowi, że państwa członkowskie lub partnerzy społeczni wprowadzają niezbędne przepisy i podejmują środki w celu ochrony pracowników przed zwalnianiem z powodu ubiegania się o urlop rodzicielski lub korzystania z urlopu rodzicielskiego. Przepis ten dotyczy zatem samego zwalniania, a nie bezpośrednio następstw zwolnienia. Zgodnie z informacjami podanymi przez sąd krajowy przedmiotem sporu między stronami postępowania przed sądem krajowym jest jednak wyłącznie należne jako następstwo zwolnienia odszkodowanie z tytułu zwolnienia. Klauzula 2.4 może zatem co najwyżej mieć znaczenie incydentalnie przy wykładni klauzuli 2.6.
36. Również z klauzuli 2.5 porozumienia ramowego nie wynikają żadne bezpośrednie wskazówki co do wysokości odszkodowania z tytułu zwolnienia w razie dokonania zwolnienia podczas trwania urlopu rodzicielskiego. Przepis ten reguluje bowiem wyłącznie ukształtowanie stosunku pracy po powrocie z urlopu rodzicielskiego. Zakłada on zatem utrzymanie stosunku pracy, podczas gdy w niniejszym przypadku należy dokonać oceny uregulowania następstw zwolnienia.
37. Klauzula 2.7, przewidująca, że państwa członkowskie lub partnerzy społeczni określają status stosunku zatrudnienia na okres urlopu rodzicielskiego, może co najwyżej pośrednio wpływać na ocenę krajowego uregulowania odszkodowania z tytułu zwolnienia.
38. Z tego względu należy zbadać następnie, kiedy uregulowanie wysokości odszkodowania z tytułu zwolnienia narusza uprawnienia nabyte pracownika w rozumieniu klauzuli 2.6. Przepis ten stanowi bowiem, że uprawnienia nabyte lub nabywane przez pracownika w chwili rozpoczęcia urlopu rodzicielskiego zachowane są w niezmienionej formie do zakończenia urlopu rodzicielskiego.
1. Chroniony status prawny
39. Zgodnie z belgijskim prawem pracy okres wypowiedzenia obowiązujący pracodawcę uzależniony jest od stażu pracy pracownika u danego pracodawcy. Im dłuższy jest staż pracy, tym dłuższy jest okres wypowiedzenia. Okres wypowiedzenia „nabyty” w ten sposób przez pracownika niewątpliwie podlega ochronie przewidzianej klauzulą 2.6. W razie gdy pracownik przebywa w chwili dokonania zwolnienia na urlopie rodzicielskim, należy zatem do jego stosunku pracy zastosować ten sam okres wypowiedzenia, jaki obowiązywałby przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego.
40. Zgodnie z prawem belgijskim okres wypowiedzenia określa także wysokość odszkodowania z tytułu zwolnienia przyznawanemu pracownikowi w razie zwolnienia bez wypowiedzenia. Wysokość tę oblicza się bowiem według wysokości bieżącego wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Okres wypowiedzenia „nabyty” przez pracownika w związku ze stażem pracy wywiera zatem skutek na wysokość jego odszkodowania z tytułu zwolnienia. Ten związek między stażem pracy a wysokością odszkodowania z tytułu zwolnienia w przypadku zwolnienia bez wypowiedzenia prowadzi do tego, że można mówić o „uprawnieniu nabytym” w rozumieniu klauzuli 2.6 w odniesieniu do roszczenia pracownika do odszkodowania z tytułu zwolnienia(6).
41. Problematyczna jest jednak dokładna treść tego „nabytego uprawnienia” pracownika. Możliwe są dwie alternatywne wykładnie.
42. Z jednej strony, za „uprawnienie nabyte” można uznać status prawny pracownika wraz z wartością ekonomiczną tego statusu przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego. Wtedy w razie zwolnienia podczas urlopu rodzicielskiego odszkodowanie z tytułu zwolnienia nie powinno być niższe niż w razie zwolnienia dokonanego w ostatnim dniu przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego. Pracownik nabył bowiem prawo do odszkodowania z tytułu zwolnienia w tej wysokości przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego. W tym rozumieniu klauzula 2.6 zakazuje wypłaty niższego odszkodowania z tytułu zwolnienia w związku ze zwolnieniem dokonanym podczas urlopu rodzicielskiego.
43. Z drugiej strony, należy jednak także rozpatrzyć rozumienie „uprawnienia nabytego” w związku z konkretną utratą zarobków. O ile samo odszkodowanie z tytułu zwolnienia miałaby być rekompensatą za brak okresu wypowiedzenia przy zwolnieniu, można by uznać za uprawnienie nabyte wyłącznie to, że na skutek odszkodowania z tytułu zwolnienia pracownik ma znaleźć się w takiej sytuacji, w jakiej znalazłby się w razie zwolnienia za wypowiedzeniem. Zatem klauzula 2.6 zakazywałaby tylko w razie zwolnienia bez wypowiedzenia podczas urlopu rodzicielskiego wypłaty odszkodowania z tytułu zwolnienia niższego od wynagrodzenia należnego podczas okresu wypowiedzenia, gdyby okres ten został zachowany. Okoliczność, że przewidziane jest odszkodowanie z tytułu zwolnienia w razie zwolnienia bez wypowiedzenia i określa się je na podstawie wynagrodzenia należnego podczas okresu wypowiedzenia, gdyby okres ten został zachowany, mogłaby wskazywać na to, że celem tego odszkodowania jest rekompensata za brak okresu wypowiedzenia.
44. Przed dogłębniejszym omówieniem tych obu alternatywnych wykładni należy najpierw określić ich konsekwencje na przykładzie sprawy w postępowaniu przed sądem krajowym.
45. Według podejścia zorientowanego na status pracownika przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego przysługiwałaby C. Meerts w charakterze odszkodowania z tytułu zwolnienia co najmniej kwota, którą otrzymałaby w razie zwolnienia bez wypowiedzenia dokonanego w ostatnim dniu przed rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego. Okoliczność, że w chwili zwolnienia w trakcie urlopu rodzicielskiego pobierała ona tylko wynagrodzenie za pracę w niepełnym wymiarze czasu, nie ma zatem wpływu na wysokość jej odszkodowania z tytułu zwolnienia. Odszkodowanie to oblicza się nadal na podstawie pobieranego uprzednio wynagrodzenia za pracę w pełnym wymiarze czasu.
46. W razie wzięcia za podstawę rozumienia „uprawnienia nabytego” w związku z konkretną utratą zarobku obliczenie chronionego na podstawie klauzuli 2.6 odszkodowania z tytułu zwolnienia staje się trochę bardziej skomplikowane. C. Meerts musiałaby otrzymać w charakterze odszkodowania z tytułu zwolnienia kwotę, którą pobierałaby jako wynagrodzenie podczas okresu wypowiedzenia przy zwolnieniu za wypowiedzeniem. Za część okresu wypowiedzenia, która przypada na okres urlopu rodzicielskiego, ustala się zatem odszkodowanie z tytułu wypowiedzenia według wynagrodzenia za pracę w niepełnym wymiarze czasu. W odniesieniu do następującej potem części okresu wypowiedzenia, która przypada na okres po zakończeniu urlopu rodzicielskiego i powrocie do zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, należałoby wziąć za podstawę wynagrodzenie za pracę w pełnym wymiarze czasu. Ponieważ C. Meerts została zwolniona dziewięć dni przed końcem urlopu rodzicielskiego, jej odszkodowanie z tytułu zwolnienia odpowiadałoby zatem wynagrodzeniu za pracę w niepełnym wymiarze czasu za ten okres dziewięciu dni, ale za resztę okresu wypowiedzenia wynagrodzeniu za pracę w pełnym wymiarze czasu.
47. Z ekonomicznego punktu widzenia między dwoma wariantami wykładni nie byłoby zatem dużej różnicy w sprawie w postępowaniu przed sądem krajowym. Im wcześniej następuje zwolnienie bez wypowiedzenia podczas urlopu rodzicielskiego, tym wyraźniejsza jest jednak różnica między obu wariantami wykładni w odniesieniu do ich następstw.
48. Jako wniosek wstępny można zatem już w tym miejscu stwierdzić, że – w odniesieniu do uregulowania takiego jak tutaj rozpatrywane – przy obliczaniu wysokości odszkodowania z tytułu zwolnienia nie można w każdym razie opierać się tylko na samej wysokości pobieranego podczas urlopu rodzicielskiego wynagrodzenia za pracę w niepełnym wymiarze czasu. Według obu alternatywnych wykładni naruszałoby to bowiem uprawnienie nabyte.
49. Rząd belgijski broni stanowiska, według którego odszkodowanie z tytułu zwolnienia oblicza się wyłącznie na podstawie wynagrodzenia za pracę w niepełnym wymiarze czasu, wskazując, że zgodnie z prawem belgijskim stosunek pracy pracownika, który ze względu na urlop rodzicielski ograniczył swój czas pracy, przekształca się na okres urlopu rodzicielskiego w stosunek pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy. Klauzula 2.7 porozumienia ramowego wprawdzie potwierdza, że państwa członkowskie mogą określić status stosunku zatrudnienia na okres urlopu rodzicielskiego. Ze statusu stosunku zatrudnienia nie można jednak wyprowadzić wbrew jasnemu brzmieniu przepisu klauzuli 2.6 ograniczeń prawa nabytego pracownika.
2. Omówienie alternatywnych wykładni
50. Za rozumieniem klauzuli 2.6 jako odnoszącej się do konkretnej utraty zarobku przemawia przede wszystkim to, że unika ona faworyzowania pracowników na urlopie rodzicielskim, których zwolniono bez wypowiedzenia, w porównaniu do pracowników, których zwolniono z zachowaniem okresu wypowiedzenia. Gdyby odszkodowanie z tytułu zwolnienia stanowiło wyłącznie rekompensatę za brak wypowiedzenia przy zwolnieniu, można by argumentować, że konsekwentnie pracownik powinien znaleźć się w sytuacji finansowej, w której znajdowałby się w razie zachowania okresu wypowiedzenia. Jeśli odszkodowanie z tytułu zwolnienia służyłoby także innym celom, nie byłoby konieczne traktowanie identyczne z pracownikiem, którego zwolniono z zachowaniem okresu wypowiedzenia.
51. Czy odszkodowanie z tytułu zwolnienia w świetle prawa belgijskiego rzeczywiście stanowi tylko rekompensatę za brak wypowiedzenia przy rozwiązaniu – co powódka w postępowaniu przed sądem krajowym zanegowała w toku procedury ustnej – jest kwestią prawa krajowego, co do której orzeka ostatecznie sąd krajowy.
52. Wydaje się mi jednak, że bardziej odpowiednie jest podejście ekonomiczne, które w konkretnym przypadku przy obliczaniu odszkodowania z tytułu zwolnienia opiera się na pobieranym przed urlopem rodzicielskim wynagrodzeniu za pracę w pełnym wymiarze czasu. Tylko takie rozumienie normy skutecznie zabezpiecza związany z klauzulą 2.6 cel polegający na ochronie pracownika przebywającego na urlopie rodzicielskim.
53. Zgodnie z jego preambułą duch i cel porozumienia ramowego polega na ułatwieniu godzenia życia zawodowego i rodzinnego oraz wspieraniu równych szans i równego traktowania kobiet i mężczyzn. Porozumienie ramowe odnosi się przy tym do Wspólnotowej karty socjalnych praw podstawowych pracowników, która w pkt 16 stanowi, że powinny zostać określone środki umożliwiające mężczyznom i kobietom pogodzenie ich obowiązków pracowniczych i rodzinnych.
54. Okoliczność, że pracownik otrzymałby odszkodowanie z tytułu zwolnienia w czasie urlopu rodzicielskiego w niższej wysokości niż przysługująca mu przed rozpoczęciem urlopu, mogłaby zniechęcać go do korzystania z urlopu rodzicielskiego. Byłoby to wbrew przedstawionemu celowi porozumienia ramowego. Możliwość skorzystania z urlopu rodzicielskiego sprzyja bowiem godzeniu życia zawodowego i rodzinnego.
55. Rozumienie ekonomiczne gwarantuje realizację zakładanego ducha i celu porozumienia ramowego. Z jednej strony w ten sposób pracownik z powodu swojego urlopu rodzicielskiego nie jest narażony na gorsze położenie finansowe, z drugiej strony zwolnienie pracownika znajdującego się na urlopie rodzicielskim nie jest dla pracodawcy korzystniejsze finansowo niż zwolnienie innego pracownika. Z tego względu pracownik nie musi niepokoić się o swoje miejsce pracy z powodu korzystania z urlopu rodzicielskiego. Konkretnie w odniesieniu do sprawy przed sądem krajowym wydaje się bowiem niewykluczone, że pracodawca dokonał „w stosownym czasie” na niewiele dni przed końcem urlopu rodzicielskiego rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia, jako że miał na uwadze korzyści finansowe względem zwolnienia dokonanego po zakończeniu urlopu rodzicielskiego lub zwolnienia innego pracownika.
56. Takie rozumienie przepisu nie prowadzi także do jakiegoś szczególnego obciążenia pracodawcy, gdyż pracodawca nie może po prostu uzyskać jakiejkolwiek korzyści z tego, że zwolniony pracownik w chwili dokonania zwolnienia przebywa na urlopie rodzicielskim. Przeciwnie, pracodawca w razie zwolnienia bez wypowiedzenia musi wypłacić odszkodowanie z tytułu zwolnienia w równej wysokości niezależne od kwestii, czy dany pracownik w chwili dokonania zwolnienia przebywa na urlopie rodzicielskim, czy nie.
C – Wniosek wstępny
57. Dyrektywa stoi zatem na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które obliczanie odszkodowania z tytułu zwolnienia opiera wyłącznie na obniżonym w chwili zwolnienia ze względu na urlop rodzicielski wynagrodzeniu za pracę w niepełnym wymiarze czasu.
D – Konsekwencje dla postępowania przed sądem krajowym
58. Do sądu krajowego należy ocena, jakie konsekwencje należy wyciągnąć z powyższego ustalenia dla toczącego się przed nim postępowania.
59. Należy jednakże w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa nie może samoistnie tworzyć obowiązków po stronie jednostki, zatem nie można powoływać się na nią przeciwko tej jednostce. Wynika z tego, że nawet jasny, precyzyjny i bezwarunkowy przepis dyrektywy mający na celu przyznanie jednostkom praw lub nałożenie na nie obowiązków nie może być stosowany w ramach sporu zawisłego wyłącznie pomiędzy jednostkami(7). Nie można zatem bezpośrednio z dyrektywy wyprowadzać obowiązku pracodawcy zapłaty wyższego odszkodowania z tytułu zwolnienia. Wykładnia prawa krajowego powinna być jednak tak dalece jak to możliwe zgodna z prawem wspólnotowym(8). Dokonaniu wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem wspólnotowym nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że wykładnia taka może okazać się niekorzystna dla jednostki(9). Przyjmuje się, że obowiązek dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie z dyrektywami obowiązuje również w odniesieniu do horyzontalnych stosunków prawnych, w których nieuchronnie niekorzystne konsekwencje poniesie pośrednio osoba fizyczna(10).
60. Zasada wykładni zgodnej wymaga, by sądy krajowe czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, aby zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami(11).
61. Jednakże spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odniesienia się do treści dyrektywy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu odpowiednich przepisów prawa krajowego jest ograniczony przez ogólne zasady prawa, w szczególności zasadę pewności prawa i zasadę niedziałania prawa wstecz, i nie może służyć jako podstawa dla dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem(12).
62. Do sądu krajowego należy zatem zbadanie, czy przyjęta wykładnia dyrektywy może zostać dokonana poprzez wykładnię prawa wewnętrznego.
VI – Wnioski
63. Na podstawie powyższych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne Hof van Cassatie:
Postanowienie klauzuli 2.6 porozumienia ramowego w sprawie urlopu rodzicielskiego, zawartego w załączniku do dyrektywy Rady 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r., należy interpretować w ten sposób, że w przypadku jednostronnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę bez ważnego powodu lub bez zachowania ustawowego terminu wypowiedzenia w chwili, gdy pracownik jest objęty systemem pracy w zmniejszonym wymiarze, należne pracownikowi odszkodowanie z tytułu zwolnienia należy ustalić na podstawie wynagrodzenia zasadniczego, które zostaje obliczone tak, jakby pracownik nie zmniejszył wymiaru świadczonej przez siebie pracy ze względu na urlop rodzicielski.
1 – Język oryginału: niemiecki.
2 – Dz.U. L 145, s. 4 (zwana dalej „dyrektywą 96/34” lub „porozumieniem ramowym w sprawie urlopu rodzicielskiego”).
3 – Wyroki: z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. s. I‑4921, pkt 59; z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑119/05 Lucchini, Zb.Orz. s. I‑6199, pkt 43; z dnia 17 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑404/06 Quelle, Zb.Orz. s. I‑2685, pkt 19.
4 – Wyroki: z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie C‑467/05 Dell’Orto, Zb.Orz. s. I‑5557, pkt 40; z dnia 1 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑212/06 Gouvernement de la Communauté française i Gouvernement wallon, Zb.Orz. s. I‑1683, pkt 29; w przedmiocie domniemania istotności pytań prejudycjalnych dla rozstrzygnięcia sporu zob. ponadto w szczególności wyrok z dnia 4 października 2007 r. w sprawie C‑429/05 Rampion i Godard, Zb.Orz. s. I‑8017, pkt 23.
5 – Wyroki: z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑344/04 IATA i ELFA, Zb.Orz. s. I‑403, pkt 24; z dnia 11 września 2008 r. w sprawie C‑11/07 Eckelkamp i in., Zb.Orz. s. I‑6845, pkt 27, 28; z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie C‑213/07 Michaniki, Zb.Orz. s. I‑9999, pkt 32–34).
6 – W tym punkcie stan faktyczny niniejszej sprawy różni się od sprawy Lewen, w której Trybunał zajął już stanowisko co do klauzuli 2.6 porozumienia ramowego. Dodatek będący w tamtej sprawie przedmiotem sporu stanowił czysto dobrowolne świadczenie pracodawcy, a tym samym nie stanowił nabytego uprawnienia pracownika, zob. wyrok z dnia 21 października 1999 r. w sprawie C‑333/97 Lewen, Rec. s. I‑7243, pkt 32.
7 – Wyroki: z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec. s. 723, pkt 48; z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie C‑91/92 Faccini Dori, Rec. s. I‑3325, pkt 20; z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01 do C‑403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz. s. I‑8835, pkt 108, 109; z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie C‑80/06 Carp, Zb.Orz. s. I‑4473, pkt 20. Niejasny w tym zakresie wyrok z dnia 22 listopada 2005 r. w sprawie C‑144/04 Mangold, Zb.Orz. s. I‑9981, pkt 74–77.
8 – Na temat obowiązku sądów krajowych dokonywania wykładni prawa wewnętrznego zgodnie z dyrektywami zob. utrwalone orzecznictwo, a w szczególności wyrok z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie 14/83 von Colson i Kamann, Zb.Orz. s. 1891, pkt 26; ww. w przypisie 7 wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 113–119 z dalszymi odesłaniami; wyrok z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C‑212/04 Adeneler i in., Zb.Orz. s. I‑6057, pkt 108, 109, 111.
9 – Zobacz moją opinię z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie C‑321/05 Kofoed, Zb.Orz. s. I‑5795, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo.
10 – Zobacz wyrok z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑106/89 Marleasing, Zb.Orz. s. I‑4135, pkt 6, 8; ww. w przypisie 7 wyrok w sprawie Faccini Dori, pkt 20, 25, 26.
11 – Zobacz ww. w przypisie 7 wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 115, 116, 118, 119; ww. w przypisie 8 wyrok w sprawie Adeneler i in., pkt 111; wyroki: z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact, Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 101; z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawach połączonych od C‑378/07 do C‑380/07 Angelidaki i in., Zb.Orz. s. I‑3071, pkt 200.
12 – Zobacz wyrok z dnia 8 października 1987 r. w sprawie 80/86 Kolpinghuis, Rec. s. 3969, pkt 13; ww. w przypisie 8 wyrok w sprawie Adeneler i in., pkt 110; ww. w przypisie 11 wyrok w sprawie Impact, pkt 100.
Full & Egal Universal Law Academy