EUR-Lex -  62008CC0526 - MT

KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

KOKOTT

ippreżentati fit-28 ta’ Jannar 2010 1(1)

Kawża C‑526/08

Il‑Kummissjoni Ewropea

vs

Il‑Gran Dukat tal‑Lussemburgu

“Sistema lingwistika – Drittijiet tad-difiża – Ne bis in idem – Res judicata – Artikolu 228 KE – Direttiva 91/676/KEE – Protezzjoni tal-ilma kontra t-tniġġis ikkawżat min-nitrati minn sorsi agrikoli – Inkompatibbiltà tal-miżuri nazzjonali mar-regoli dwar iż-żminijiet, il-kundizzjonijiet u l-metodi ta’ tifrix tal-fertilizzanti”

I –    Introduzzjoni

1.        Il-Kummissjoni tikkontesta t-traspożizzjoni mill-Gran Dukat tal-Lussemburgu tad-Direttiva tal-Kunsill 91/676/KEE, tat-12 ta’ Diċembru 1991, dwar il-protezzjoni tal-ilma kontra t-tniġġis ikkawżat min-nitrati minn sorsi agrikoli (iktar ’il quddiem id-“Direttiva dwar in-nitrati”) (2). B’mod partikolari, dan ir-rikors jikkonċerna nuqqas ta’ projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti matul perijodi partikolari, tal-kapaċità tal-kontenituri għall-ħażna tad-demel tal-annimali, tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq art b’xaqliba wieqfa ħafna, kif ukoll ta’ metodi ta’ applikazzjoni.

2.        Barra minn hekk, il-kawża preżenti mhijiex komuni, meta wieħed jikkunsidra li fit-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà esprimiet ruħha dwar ilmenti ta’ natura simili. Għaldaqstant, għandu jiġi vverifikat f’liema qies tali ċirkustanza hija ta’ ostakolu għar-rikors (3). Problema proċedurali ulterjuri hija dovuta għall-fatt li l-Kummissjoni annettiet mar-rikors żewġ rapporti bl-Ingliż, filwaqt li l-proċedura saret bil-Franċiż.

II – Il-kuntest ġuridiku

3.        Għall-finijiet tal-ammissibbiltà tar-rikors, b’mod partikolari għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-Artikolu 228 KE, (li sar, wara emenda, l-Artikolu 260 TFUE):

“1.      Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja issib li Stat Membru jkun naqas li jwettaq xi obbligazzjoni taħt dan it-Trattat, l-Istat ikun marbut li jieħu l-miżuri kollha meħtieġa biex jimxi mas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.

2.      Jekk il-Kummissjoni tqis li l-Istat Membru involut ma jkunx ħa dawn il-miżuri hija, għandha, wara li tagħti l-opportunità lill-Istat biex jissottometti l-osservazzjonijiet tiegħu, tagħti opinjoni motivata fejn tispeċifika l-punti li dwarhom l-Istat Membru involut ma jkunx ikkonforma ruħu mal-ġudizzju tal-Qorti tal-Ġustizzja.

Jekk l-Istat Membru involut jonqos milli jieħu l-passi neċessarji biex jikkonforma ruħu mas-sentenza tal-Qorti fiż-żmien indikat mill-Kummissjoni, din tista’ tressaq il-każ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Meta tagħmel hekk, għandha tindika s-somma ta’ ħlas f’daqqa jew ta’ pagamenti ta’ penalità li tikkunsidra illi l-Istat Membru involut għandu jħallas skond iċ-ċirkostanzi.

Jekk lill-Qorti tal-Ġustizzja jirriżultalha li l-Istat Membru involut ma jkunx mexa skond is-sentenza tagħha, din tista’ timponi fuqu somma ta’ ħlas f’daqqa jew ta’ pagamenti ta’ penalità.

Din il-proċedura ma tippreġudikax id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 22.”

4.        Il-kawża preżenti hija bbażata fuq it-traspożizzjoni tad-Direttiva dwar in-nitrati. L-għan ta’ din id-direttiva huwa ffisat hekk fl-Artikolu 1:

“Din id-Direttiva għandha l-mira li:

–        tnaqqas it-tniġġis ta’ l-ilma kkawżat jew imdaħħal bin-nitrati minn sorsi agrikoli u

–        tipprevjieni aktar tniġġis minn dan.”

5.        F’din il-kawża, huma ta’ interess partikolari t-tifsiriet inklużi fl-Artikolu 2(e) sa (g):

“e)       ‘fertilizzant’: ifisser kull sustanza li jkun fiha komponent tan-nitroġenu jew komponenti tan-nitroġenu utilizzati fir-raba għalbiex jgħinu t-tkabbir tal-pjanti u s-siġar; jista’ jkun fih id-demel ta’ l-annimali, il-fdalijiet mill-farms tal-ħut u l-ħama tad-drenaġġ;

f)       ‘fertilizzant kimiku’: ifisser kull fertilizzant li jiġi fabbrikat bi proċess industrijali;

g)       ‘demel tal-bhejjem’: ifisser il-prodotti ta’ l-iskart tal-ħmieġ ta’ l-intestini tal-bhejjem/annimali jew taħlita tat-tiben ta’ taħt il-bhejjem/annimali u prodotti ta’ l-iskart tal-ħmieġ ta’ l-intestini tal-bhejjem/annimali, saħansitra jekk fil-għamla pproċessata.”

6.        L-Artikolu 5(4) jirregola l-kontenut tal-programm ta’ azzjoni kontenzjuża:

“4. Il-programmi ta’ azzjoni għandhom jiġu implimentati fi żmien erba’ snin minn meta jiġu stabbiliti u għandhom jikkonsistu mill-miżuri obbligatorji li ġejjin:

a) il-miżuri fl-Anness III;

b) dawk il-miżuri li l-Istati Membri jkunu stabbilew fil-kodiċi/jiet ta’ prattika agrikola tajba stabbiliti skond l-Artikolu 4, għajr dawk li posthom ikun ġie meħud mill-miżuri f’l-Anness III”.

7.        Dan huwa b’mod partikolari l-każ tal-miżuri li ġejjin imsemmija fl-Annessi II u III:

“Anness II

IL-KODIĊI(JIET) TA’ PRATTIKA AGRIKOLA TAJBA

A.      Kodiċi jew kodiċijiet ta’ prattika agrikola tajba bil-mira li jitnaqqas it-tniġġis min-nitrati u jingħata kas tal-kondizzjonijiet fir-reġjuni differenti tal-Komunità għandu jkun fihom dispożizzjonijiet li jkopru l-intestaturi li ġejjin, sakemm ikunu rilevanti:

1.      il-perjodi taż-żmien meta l-applikazzjoni ta’ fertilizzant fir-raba tkun barra minn lokha;

2.      l-applikazzjoni ta’ fertilizzant fuq art b’xaqliba wieqfa ħafna;

3.      […];

4.      […];

5.      il-kapaċità u l-kostruzzjoni tal-kontenituri li jaħżnu d-demel ta’ l-annimali, inklużi miżuri li jipprevjienu t-tniġġis ta’ ilma meta l-likwidi li jkun fihom id-demel tal-bhejjem tar-rziezet u l-effluwenti mill-materjali tal-pjanti maħżuna bħall-għalf tal-ħaxix, jiskulaw jew inixxu fl-ilma ta’ taħt l-art u l-ilma tal-wiċċ;

6.      il-proċeduri sabiex jiġu applikati fir-raba, inklużi r-rata u l-uniformità tat-tferrix, kemm tal-fertilizzanti kimiċi u kemm tad-demel ta’ l-annimali, li żżomm it-telf tan-nutrijenti fl-ilma għal livell aċċettabbli.

B. [...]”

“Anness III

IL-MIŻURI LI GĦANDHOM JIĠU NKLUŻI FIL-PROGRAMMI TA’ AZZJONI SKOND L-ARTIKOLU 5(4)(a)

1.      Il-miżuri għandhom jinkludu regoli li għandhom x’ jaqsmu ma’:

1.      il-perjodi taż-żmien meta l-applikazzjoni fir-raba ta’ ċerti tipi ta’ fertilizzanti hija projbita;

2.      il-kapaċità tal-kontenituri tal-ħażna tad-demel ta’ l-annimali; din il-kapaċità għandha taqbeż dik meħtieġa għall-ħażna matul l-itwal perjodu taż-żmien li matulu tkun ipprojbita l-applikazzjoni fir-raba fiż-żona vulnerabbli, għajr fejn jista’ jintwera lill-awtoritajiet kompetenti illi kull kwantità ta’ demel li taqbeż il-kapaċità attwali tal-ħażna tiġi disponuta b’manjiera li ma tikkawżax ħsara lill-ambjent;

3.      [...]”

III – Il-fatt li wasslu għall-kawża u t-talbiet tal-partijiet

8.        Qabel kollox, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu ttraspona d-Direttiva dwar in-nitrati permezz ta’ Regolament Gran Dukali tal-20 ta’ Settembru 1994, dwar l-użu ta’ fertilizzanti organiċi fl-agrikoltura u li jemenda r-Regolament Gran Dukali tal-14 ta’ April 1990, dwar ħama’ tad-drenaġġ (4) (iktar ’il quddiem: ir-“Regolament Gran Dukali tal-1994”).

9.        L-ewwel rikors għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu kellu bħala suġġett din il-liġi. Fit-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l-Gran Dukat tal-Lussemburgu naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu skont id-Direttiva dwar in-nitrati, billi ma kienx adotta l-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi neċessarji sabiex jikkonforma ruħu mal-obbligi previsti fl-Artikoli 5(4) u (6) u 10(1) moqrija flimkien mal-Annessi II(A), III(1)(3) u V(4)(e) ta’ din id-direttiva (5).

10.      Matul din l-ewwel proċedura, il-Lussemburgu ssostitwixxa r-Regolament Gran Dukali tal-1994 mar-Regolament Gran Dukali tal-24 ta’ Novembru 2000, dwar l-użu ta’ nitrati fl-agrikoltura (6) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Gran Dukali tal-2000”).

11.      Fil-15 ta’ Diċembru 2006, il-Kummissjoni intimat mill-ġdid lill-Lussemburgu, skont l-Artikolu 226 KE (li sar l-Artikolu 258 TFUE), sabiex jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu dwar il-lakuni fit-traspożizzjoni tad-Direttiva dwar in-nitrati (ittra ta’ intimazzjoni). Billi l-Lussemburgu ma rrispondiex, fid-29 ta’ Ġunju 2007, il-Kummissjoni bagħtet opinjoni motivata fejn tat lill-Lussemburgu terminu aħħari ta’ xahrejn sabiex itemm in-nuqqasijiet identifikati minnha fit-traspożizzjoni.

12.      Abbażi tal-osservazzjonijiet ippreżentati mill-awtoritajiet Lussemburgiżi fid-29 ta’ Mejju 2008, il-Kummissjoni rrinunċjat għal xi wħud minn dawn il-kontestazzjonijiet, iżda żammet l-istess opinjoni fir-rigward ta’ oħrajn. B’hekk fit-2 ta’ Diċembru 2008, ippreżentat dan ir-rikors fejn talbet li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha:

–        tikkonstata li, billi m’adottax il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi kollha neċessarji sabiex jikkonforma ruħu kompletament u korrettament mal-Artikoli 4 u 5, flimkien mal-Anness II A(1) u l-Anness III 1(1), mal-Anness II A(5) u l-Anness III 1(2), kif ukoll mal-Anness II A(6) tad-Direttiva tal-Kunsill 91/676/KEE, tat-12 ta’ Diċembru 1991, dwar il-protezzjoni tal-ilma kontra t-tniġġis ikkawżat min-nitrati minn sorsi agrikoli, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu taħt din id-direttiva;

–        tikkundanna lill-Gran Dukat tal-Lussemburgu għall-ispejjeż.

13.      Il-Gran Dukat tal-Lussemburgu jitlob li l-Qorti tal-Ġustizzja jogħġobha tiddikjara li r-rikors huwa null jew li tiċħdu bħala inammissibbli.

14.      Matul is-seduta tat-2 ta’ Diċembru 2009, il-Qorti tal-Ġustizzja stiednet lill-Istati Membri u lill-istituzzjonijiet sabiex jadottaw il-pożizzjoni dwar l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà tar-rikors minħabba ksur tal-prinċipju ta’ ne bis in idem. Minbarra l-Lussemburgu u l-Kummissjoni, id-Danimarka, il-Ġermanja, il-Greċja, Franza, l-Italja, il-Pajjiżi l-Baxxi, l-Awstrija, il-Polonja, il-Finlandja, l-Isvezja, ir-Renju Unit u l-Parlament ipparteċipaw f’din is-seduta.

IV – Analiżi ġuridika

A –    Dwar l-ammissibbiltà

15.      Il-Lussemburgu jsostni li r-rikors huwa null jew, sussidjarjament, inammissibbli, minħabba ksur tar-reġim lingwistiku. Barra minn hekk huwa jikkunsidrah inammissibbli minħabba ksur tal-prinċipju ta’ ne bis in idem, jiġifieri l-projbizzjoni li tiġi imposta sanzjoni doppja, ġaladarba l-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà tat id-deċiżjoni tagħha fuq ċerti eċċezzjonijiet tar-rikors.

1.      Fuq ir-reġim lingwistiku

16.      Il-Lussemburgu jibbaża l-eċċezzjoni tiegħu fuq ir-reġim lingwistiku fuq il-fatt li l-Kummissjoni annettiet mar-rikors żewġ rapporti bl-Ingliż mingħajr it-traduzzjoni rispettiva tagħhom bil-Franċiż.

17.      Skont l-Artikolu 29(2)(a) tar-Regoli tal-Proċedura, dawn il-proċeduri qed jitmexxew bil-Franċiż, ladarba l-Franċiż huwa l-lingwa uffiċjali tal-Lussemburgu. Għalhekk, skont l-ewwel u t-tieni subparagrafi tal-Artikolu 29(3), l-osservazzjonijiet u l-annessi relatati għandhom jiġu prodotti f’din il-lingwa u d-dokumenti redatti f’lingwa oħra għandhom jinkludu traduzzjoni fil-lingwa tal-kawża.

18.      Għaldaqstant, rikors skont l-Artikolu 226 KE possibilment jista’ jkun inammissibbli jekk il-Kummissjoni tagħżel lingwa li ma tistax tuża fil-konfront tal-Istat Membru konvenut. Fil-fatt, ir-reġim lingwistiku tal-Qorti tal-Ġustizzja jiggarantixxi, b’mod partikolari, li proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, kontra Stati Membri jistgħu jiġu ppreżentati biss f’waħda mill-lingwi uffiċjali tagħhom. Dan jissemplifika d-difiża tagħhom.

19.      F’dan il-każ, ir-rikors ġie redatt kompletament bil-Franċiż. Għaldaqstant il-Lussemburgu seta jieħu konjizzjoni tal-kontestazzjonijiet kollha tal-Kummissjoni mingħajr ebda diffikultà. Għalhekk, bil-kontra ta’ dak li sostna l-Lussemburgu, ir-rikors ma jistax ikun kollu kemm hu inammissibbli minħabba ksur tar-reġim lingwistiku.

20.      Madankollu, il-produzzjoni taż-żewġ dokumenti miktuba bl-Ingliż tista’ tkun inammissibbli. F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni ġustament tirreferi għat-tielet paragrafu tal-Artikolu 29(3) tar-Regoli tal-Proċedura. Skont dan l-artikolu, fil-każ ta’ dokumenti voluminużi, (bl-Ingliż: documents, bil-Franċiż: pièces et documents) jistgħu jiġu ppreżentati traduzzjonijiet ta’ estratti. Hekk ġara f’dan il-każ, sa fejn fir-rikors, il-Kummissjoni rriproduċiet bil-Franċiż dawk il-partijiet li fl-opinjoni tagħha kienu determinanti.

21.      Fl-ipoteżi fejn kellu jkun neċessarju li wieħed jieħu inkunsiderazzjoni dawn id-dokumenti fl-integralità tagħhom, it-tieni parti tat-tielet subparagrafu tal-Artikolu 29(3) tar-Regoli tal-Proċedura, tipprovdi li l-Qorti tal-Ġustizzja tista’, f’kull mument tordna, ex officio jew fuq talba ta’ parti kkonċernata, li ssir traduzzjoni iktar kompleta jew sħiħa. Dan ukoll seħħ fil-każ preżenti, wara li l-Lussemburgu lmenta dwar nuqqas ta’ traduzzjoni.

22.      Madankollu, id-difiża tal-Lussemburgu ġiet magħmula iktar diffiċli minn tal-inqas billi, meta kellu jiskadi t-terminu għall-preżentata tar-risposta, l-ebda traduzzjoni ma kienet disponibbli. Minkejja dan, il-Lussemburgu seta’ jaffronta tali żvantaġġ billi ressaq talba għall-proroga tat-terminu skont l-Artikolu 40(2) tar-Regoli tal-Proċedura.

23.      Sussidjarjament, b’att separat, il-Lussemburgu seta’ invoka l-oġġezzjonijiet tiegħu fir-rigward tal-ammissibbiltà billi jqajjem kwistjoni proċedurali skont l-Artikolu 91(1) tar-Regoli tal-Proċedura. Wara li jqajjem din il-kwistjoni proċedurali, huwa kien ikollu l-opportunità, jekk kellu jkun il-każ, li jippreżenta l-osservazzjonijiet tiegħu fuq il-mertu (7).

24.      Il-fatt li l-Lussemburgu naqas milli jagħmel użu minn din il-possibiltà sabiex jiffaċċja diffikultà eventwali fid-difiża tiegħu, ma jistax iwassal sabiex dawn jiġu stralċati mill-atti minħabba li d-dokumenti inklużi fl-atti huma inammissibbli skont ir-Regoli tal-Proċedura.

25.      Għaldaqstant, l-ilment ippreżentat mill-Lussemburgu bbażat fuq ir-reġim lingwistiku għandu jiġi kollu kemm hu miċħud.

2.      Fuq il-konsegwenzi tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001

26.      Barra minn hekk, il-Lussemburgu jqis ir-rikors inammissibli minħabba ksur tal-prinċipju ta’ ne bis in idem (projbizzjoni li l-istess fatt jiġi ssanzjonat darbtejn) billi fit-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà esprimiet ruħha parzjalment fuq l-ilmenti msemmija f’din il-kawża. B’hekk, l-iktar li tista’ tagħmel il-Kummissjoni huwa li tirrikorri għall-proċedura skont l-Artikolu 228(2) KE, iżda ma tkun tista’ tibda ebda proċedura skont l-Artikolu 226 KE.

27.      Fl-opinjoni tiegħi, dawn l-ilmenti jibqgħu mingħajr riżultat. Il-prinċipju ta’ ne bis idem mhuwiex applikabbli għall-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu [f’dan ir-rigward, ara l-paragrafu (a)]. Ċertament ir-res judicata tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, bħala prinċipju tista’ tipprekludi rikors ġdid, iżda l-ilmenti tal-Kummissjoni mhumiex ibbażati fuq id-deċiżjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja li saru res judicata [f’dan ir-rigward ara l-paragrafu (b)]. Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni lanqas ma għandha tirrikorri għall-proċedura skont l-Artikolu 228(2) KE, minflok il-proċedura skont l-Artikolu 226 KE [f’dan ir-rigward ara l-paragrafu (ċ)].

a)      Fuq il-prinċipju ta’ ne bis idem

28.      Il-prinċipju ta’ ne bis in idem jipprojbixxi li l-istess persuna tiġi ssanzjonata (8) jew imħarrka (9) iktar minn darba għall-istess imġieba illegali sabiex jiġi protett l-istess interess legali. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-opportunità li tittratta eċċezzjonijiet simili fi proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu u dejjem ċaħdithom, fejn sostniet kull darba li ma kienx il-każ tal-istess fatti (10). Madankollu qatt ma ddikjarat espressament jekk dan il-prinċipju jistax effettivament jiġi applikat għall-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu (11).

29.      Ħafna Stati Membri jsostnu li l-prinċipju ta’ ne bis in idem ma għandux jiġi applikat għall-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu bbażati fuq l-Artikolu 226 KE. Dan ma jagħtix lok għal sanzjoni, iżda esklużivament għall-konstatazzjoni oġġettiva (12).

30.      Min-naħa l-oħra, il-Polonja sostniet b’mod partikolari li l-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu bbażati fuq l-Artikolu 226 KE, flimkien mal-proċedura ta’ eżekuzzjoni skont l-Artikolu 228 KE, jikkostitwixxu ħaġa waħda. Il-penali u l-multa msemmija fl-Artikolu 228(2) KE, ġew ikkwalifikati mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala sanzjonijiet li għalihom japplika l-prinċipju ta’ ne bis in idem (13).

31.      Ma ninsabx konvinta li l-prinċipju ta’ ne bis in idem japplika għall-fażi ta’ proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu.

32.      Kemm skont l-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, kif ukoll skont l-Artikolu 4 tas-seba’ protokoll addizzjonali tal-Konvenzjoni għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali (14), dan il-prinċipju japplika wkoll għall-proċeduri kriminali, li fosthom jistgħu jiġu inklużi proċeduri amministrattivi ta’ sanzjoni, pereżempju fil-qasam tal-liġi tal-kompetizzjoni (15). Anki l-Artikolu 54 tal-Konvenzjoni li timplimenta l-Ftehim ta’ Schengen tal-14 ta’ Ġunju 1985 bejn il-Gvernijiet tal-Istati tal-Unjoni Ekonomika tal-Benelux, tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja u tar-Repubblika Franċiża dwar l-abolizzjoni gradwali tal-kontrolli fil-fruntieri komuni tagħhom, għandha wkoll l-għan li tħares iċ-ċittadini tal-Unjoni minn proċeduri penali ġodda għall-istess fatt fi Stat kontraenti ieħor (16).

33.      Il-proċedura prevista fl-Artikolu 228(2) KE, hija, min-naħa l-oħra, proċedura ġudizzjarja speċjali ta’ eżekuzzjoni tas-sentenza, fi kliem ieħor, mezz ta’ eżekuzzjoni (17). Is-sanzjonijiet intiżi sabiex jeżegwixxu sentenza huma ta’ natura differenti mis-sanzjonijiet repressivi. Fil-fatt, jekk wieħed ma jistax jipproċedi b’eżekuzzjoni doppja, il-proċeduri ta’ koerċizzjoni jistgħu jiġu ripetuti jekk ikun hemm bżonn sabiex titolu kontrovers jingħata eżekuzzjoni.

34.      L-iktar limitazzjoni importanti għall-proċeduri ta’ eżekuzzjoni hija l-prinċipju ta’ proporzjonalità (18). Skont ir-rekwiżiti ġenerali ta’ dan il-prinċipju (19), il-miżuri intiżi sabiex tiġi ggarantita l-eżekuzzjoni, kif ukoll ir-ripetizzjoni tagħhom, m’għandhomx jaqbżu l-limiti ta’ dak li huwa xieraq u neċessarju għall-eżekuzzjoni tal-ewwel sentenza, u għalhekk, fil-każ fejn ikun hemm għażla bejn diversi miżuri xierqa, għandha tintgħażel dik li hija l-anqas oneruża u li l-iżvantaġġi li tista’ ġġib magħha ma jkunux sproporzjonati mal-għanijiet li jkunu jridu jintlaħqu.

35.      Anki jekk ma jkunx hemm rieda li tiġi segwita l-opinjoni tiegħi u s-sanzjonijiet għall-eżekuzzjoni tas-sentenzi jiġu suġġetti għall-prinċipju ta’ ne bis in idem, l-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju għal kull sentenza li għall-eżekuzzjoni tagħha jistgħu jiġu applikati sanzjonijiet tkun eċċessiva. Fil-fatt, f’dan il-każ, dan il-prinċipju japplika, pereżempju, anki fir-rigward tas-sentenzi kollha tal-liġi ċivili li jiffissaw obbligi li wieħed iwettaq azzjonijiet jew li jibqa’ lura milli jwettaqhom.

36.      Fl-aħħar nett, f’din il-kawża dawn id-domandi huma f’kull każ, ta’ importanza sekondarja, ladarba r-res judicata tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001 tipproduċi preklużjoni simili għall-prinċipju ta’ ne bis in idem.

b)      Fuq ir-res judicata

37.      Il-prinċipju ta’ res judicata jiggarantixxi l-paċi u l-istabbiltà tar-relazzjonijiet ġuridiċi kif ukoll amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja. Id-deċiżjonijiet ġudizzjarji li jkunu saru definittivi, wara li jkunu ntużaw il-mezzi kollha disponibbli għall-appell jew wara li jkun skada t-terminu previst għall-appell, ma jistgħux jiġu iktar ikkontestati (20). Ir-res judicata ta’ sentenza mogħtija fi proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu għaldaqstant tinkludi dawk l-elementi ta’ fatti u ta’ dritt li effettivament jew neċessarjament ġew deċiżi fl-ewwel proċedura (21).

38.      Għaldaqstant ir-res judicata ta’ sentenza tostakola rikors ġdid sa fejn hemm il-periklu li permezz ta’ deċiżjoni ġdida, il-Qorti tal-Ġustizzja tmur kontra d-deċiżjonijiet ta’ fatt u tad-dritt tas-sentenza preċedenti. F’dan ir-rigward, mhuwiex determinanti biss id-dispożittiv, iżda anki l-motivazzjoni tas-sentenza li fuqha huwa bbażat id-dispożittiv, u li għalhekk ma tistax tinfired minnu (22).

39.      Il-periklu ta’ kontradizzjoni jista’ diġà jiġi eskluż mill-fatt li l-ksur tad-Direttiva dwar in-nitrati ġie eżaminat f’mumenti differenti. Is-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001 kienet tirreferi għall-kwistjoni dwar jekk il-Lussemburgu kienx ittraspona d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva dwar in-nitrati tas-26 ta’ Frar 2000 (23), filwaqt li din il-kawża hija bbażata fuq it-traspożizzjoni fid-29 ta’ Awwissu 2007. Jista’ jkun li l-konstatazzjoni li l-Lussemburgu kiser id-Direttiva dwar in-nitrati fl-2000 ma tmurx kontra l-konstatazzjoni li dan l-Istat Membru ma kisirhiex fl-2007. Madankollu, il-fatt li l-illeġittimità ta’ ksur diġà kkonstatat preċedentement tkun suġġetta mill-ġdid għall-kontenzjuz minħabba s-sempliċi fatt li għadha għaddejja huwa inaċċettabbli għaċ-ċertezza tad-dritt.

40.      L-istess jgħodd għas-sempliċi ċirkustanza li r-Regolament Gran Dukali tal-1994 fil-frattemp ġie ssostitwit mir-Regolament Gran Dukali tal-2000. Ir-res judicata tkompli tkun ta’ ostakolu għall-proċeduri ġodda bbażati fuq liġi nazzjonali ġdida meta din tal-aħħar ma tkunx emendat is-sustanza tal-liġi ta’ traspożizzjoni (24).

41.      Għalhekk l-ilmenti tal-Kummissjoni f’din il-kawża għandhom jiġu analizzati b’mod partikolari fid-dawl tal-punt dwar jekk il-Qorti tal-Ġustizzja diġà tatx deċiżjoni dwarhom fis-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001. F’dan ir-rigward, wieħed għandu jieħu inkunsiderazzjoni żewġ ilmenti mqajma mill-Kummissjoni u b’mod partikolari, l-ewwel parti tal-ewwel ilment u t-tielet ilment.

Fuq l-ewwel parti tal-ewwel ilment

42.      Permezz tal-ewwel parti tal-ewwel ilment, il-Kummissjoni ssostni li fl-Istat konvenut ma teżisti ebda projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti kimiċi għal perijodi partikolari ta’ żmien. Il-Lussemburgu jsostni li dan l-ilment huwa inkluż fl-ewwel ilment tar-rikors deċiż fis-sentenza tat-8 Marzu 2001.

43.      Fis-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat, fir-rigward tal-fertilizzanti kimiċi, fil-kuntest tal-ewwel ilment tar-rikors, li r-Regolament Gran Dukali tal-1994 kien jirregola biss l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti organiċi fl-agrikoltura, minkejja li l-obbligi msemmija fl-Artikolu 2(f) tad-Direttiva dwar in-nitrati kienu jirreferu għall-fertilizzanti kimiċi (25).

44.      Il-projbizzjoni tal-applikazzjoni tal-fertilizzanti matul ċerti perijodi hija regolata mill-Artikolu 5(4)(a) u mill-Anness III 1(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati. Dawn id-dispożizzjonijiet ma kinux is-suġġett tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001.

45.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tikkonstata jew tiċħad il-bżonn ta’ dawn il-projbizzjonijiet b’referenza għall-fertilizzanti kimiċi, mingħajr madankollu ma tmur kontra s-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001. B’hekk, dawn l-ilmenti tal-Kummissjoni mhumiex inklużi fir-res judicata tas-sentenza preċedenti (26).

Fuq it-tielet ilment

46.      Permezz tat-tielet ilment f’din il-kawża, il-Kummissjoni tikkritika l-fatt li ma teżisti ebda regola dwar l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti kimiċi fuq art b’xaqliba wieqfa ħafna. Skont il-Lussemburgu, anki dan l-ilmenti ġie deċiż mill-Qorti tal-Ġustizzja permezz tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, b’mod partikolari fil-kuntest tat-trattazzjoni tat-tieni lment tar-rikors.

47.      L-Istati Membri għandhom jirregolaw l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq art b’xaqliba wieqfa ħafna skont l-Artikolu 5(4)(a) u l-Anness III 1(3)(a) kif ukoll l-Artikolu 5(4)(b), l-Artikolu 4 u l-Anness II A(2) tad-Direttiva dwar in-nitrati. Fis-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-fatt li l-Lussemburgu ma kienx irregola r-rekwiżiti tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq art agrikola b’xaqliba wieqfa ħafna irrispettivament mill-kundizzjonijiet klimatiċi (27), imur kontra l-obbligi stabbiliti mid-Direttiva.

48.      Madankollu, b’differenza minn dak li jista’ jirriżulta mill-qari tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, ir-Regolament Gran Dukali tal-1994 f’kull każ ma fih ebda regola dwar l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq art b’xaqliba wieqfa. Ir-referenza għall-kundizzjonijiet klimatiċi tikkonċerna regoli ta’ applikazzjoni oħra ta’ fertilizzanti, li jirrigwardaw kemm uċuħ tal-art b’xaqliba wieqfa kif ukoll uċuħ tal-art mingħajr xaqliba.

49.      B’hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja lmentat dwar in-nuqqas totali ta’ regoli dwar l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq art b’xaqliba.

50.      Min-naħa l-oħra, ma ġietx diskussa l-kwistjoni dwar jekk l-imsemmija regoli humiex speċifikament neċessarji għall-fertilizzanti kimiċi. B’hekk f’din il-kawża l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tikkonstata jew teskludi l-kwistjoni li l-Lussemburgu għandu jirregola l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti kimiċi fuq art b’xaqliba, mingħajr madankollu ma tmur kontra s-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001.

51.      Għaldaqstant, ir-res judicata tas-sentenza preċedenti ma toħloqx effetti preklużivi lanqas fuq dan il-punt ta’ dan ir-rikors.

c)      Fuq l-Artikolu 228 KE

52.      Fl-aħħar nett, għandu jiġi eżaminat l-argument imressaq mil-Lussemburgu li jgħid li l-Kummissjoni kellha tibbaża r-rikors fuq l-Artikolu 228 KE fir-rigward tal-punti li diġà ġew ikkunsidrati fis-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001.

53.      Skont l-Artikolu 228(1) KE, l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri kollha meħtieġa mill-eżekuzzjoni ta’ sentenza mogħtija abbażi tal-Artikolu 226 KE. Jekk dan ma jseħħx, il-Kummissjoni tista’ tressaq il-każ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 228(2) KE, wara li tkun saret mill-ġdid il-proċedura prekontenzjuża (28). Fil-każ fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tikkonstata li l-Istat Membru involut ma jkunx ikkonforma ruħu mas-sentenza tagħha, din tista’ timponi fuqu ħlas ta’ somma f’daqqa jew penali.

54.      L-argument tal-Lussemburgu huwa rilevanti jekk jiġu sodisfatti żewġ kundizzjonijiet, jiġifieri, fl-ewwel lok, jekk proċedura skont l-Artikolu 228 KE hijiex effettivament possibbli u, fit-tieni lok, jekk din il-possibiltà tipprekludix rikors skont l-Artikolu 226 KE.

Fuq il-possibiltà ta’ proċedura skont l-Artikolu 228 KE

55.      Prima facie, ir-riżultat tal-eżami tar-res judicata eżistenti imur kontra l-possibiltà ta’ proċedura skont l-Artikolu 228 KE. Billi l-proċedura prevista fl-Artikolu 228(2) KE għandha titqies bħala proċedura ġudizzjarja speċjali għall-eżekuzzjoni tas-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja, taħt din il-proċedura jista’ jiġi ttrattat biss nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu minn Stat Membru li l-Qorti tal-Ġustizzja tkun iddikjarat bħala fondat abbażi tal-Artikolu 226 KE (29). Għalhekk, fejn ir-res judicata tas-sentenza preċedenti ma tipprekludix ilment li jitressaq f’rikors ġdid, wieħed jista’ jassumi li din ma tirrigwardax ukoll l-eżekuzzjoni ta’ din is-sentenza.

56.      Ir-res judicata ta’ sentenza u l-eżekuzzjoni tagħha skont l-Artikolu 228 KE f’kull każ isegwu għanijiet differenti. Għall-applikazzjoni tal-Artikolu 228 KE mhemmx bżonn li jiġi kkonstatat jekk ċerti lmenti jistgħux jikkomportaw il-periklu li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi kontra sentenza preċedenti, iżda pjuttost li jiġi kkonstatat jekk l-Istat Membru jkunx addotta l-miżuri neċessarji sabiex jikkonforma ruħu ma’ sentenza mogħtija wara proċedura ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont l-Artikolu 226 KE. Il-kwistjoni dwar liema huma l-miżuri li għandhom jiġu addottati madankollu mhijiex is-suġġett tal-ewwel sentenza skont l-Artikolu 226 KE (30). B’hekk kontroversja fuq il-kwistjoni dwar jekk l-Istat Membru addottax miżuri suffiċjenti assolutament ma tinsabx prekluża mir-res judicata ta’ sentenza preċedenti. Fi kliem ieħor: il-proċedura skont l-Artikolu 228 KE hija min-natura tagħha bbażata fuq kwistjonijiet ta’ fatt u ta’ dritt differenti minn dawk ta’ proċedura skont l-Artikolu 226 KE.

57.      Għalhekk mhemmx bżonn ta’ eżami dettaljat tal-portata tal-obbligi li ġejjin mill-ewwel sentenza skont l-Artikolu 228(1) KE. F’kull każ, fl-imgħoddi l-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat jekk dispożizzjonijiet ġodda ta’ Stat Membru jagħtux eżekuzzjoni sħiħa lill-ewwel sentenza (31), jew jekk jipprekludux eżekuzzjoni sħiħa minħabba t-tkomplija tal-ksur taħt forom oħra (32). B’mod partikolari, hemm ksur tal-ewwel sentenza għal nuqqas ta’ traspożizzjoni ta’ direttiva skont l-Artikolu 228(1) KE anki fejn miżuri suċċessivi ta’ traspożizzjoni ma jiġux implementati kompletament (33). Fil-fatt l-ilment tan-nuqqas ta’ traspożizzjoni kompleta huwa bħala prinċipju inkluż fl-ilment tan-nuqqas ta’ traspożizzjoni (34).

58.      Din il-kawża tikkonċerna l-ilment tal-eżekuzzjoni inkompleta tal-ewwel sentenza. Permezz tas-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-Lussemburgu bl-ebda mod ma wettaq l-obbligi tad-Direttiva dwar in-nitrati għal dak li jirrigwarda l-fertilizzanti kimiċi (35). F’din il-kawża, il-Kummissjoni tallega li l-Lussemburgu ma wettaqx żewġ obbligi speċifiċi ta’ din id-direttiva fir-rigward tal-fertilizzanti kimiċi.

59.      Fil-fatt, fis-sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, dawn l-obbligi speċifiċi ma ġew bl-ebda mod diskussi jew f’kull każ ma ġewx diskussi b’riferenza partikolari għall-fertilizzanti kimiċi. Madankollu jekk dawn l-obbligi japplikaw għall-fertilizzanti kimiċi, allura dawn huma inklużi fil-konstatazzjoni relatata man-nuqqas ta’ traspożizzjoni sħiħa tar-rekwiżiti stabbiliti mid-Direttiva dwar in-nitrati, fir-rigward ta’ dawn il-fertilizzanti.

60.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Kummissjoni setgħet tippreżenta rikors ibbażat fuq l-Artikolu 228(2) KE, fir-rigward tat-tielet parti tal-ewwel ilment u tat-tielet ilment.

Fuq l-effett preklużiv tal-Artikolu 228(2) KE

61.      Għaldaqstant jeħtieġ li jiġi eżaminat jekk il-possibiltà ta’ rikors skont l-Artikolu 228(2) KE tostakolax rikors skont l-Artikolu 226 KE. Hemm żewġ elementi li jixdhu favur dan l-effett preklużiv: fl-ewwel lok, jista’ jkun li l-Kummissjoni għandha l-obbligu li tuża proċedura skont l-Artikolu 228 KE. Fit-tieni lok, jista’ jkun li l-Artikolu 228(2) KE jservi bħala lex specialis fir-rigward tal-Artikolu 226 KE.

62.      B’mod partikolari, mill-formulazzjoni tal-kliem tal-Artikolu 228(2) KE, l-Avukat Ġenerali Fennelly sostna li l-Kummissjoni għandha l-obbligu li tagħmel użu minn proċedura skont din id-dispożizzjoni jekk l-ewwel sentenza ma tkunx ġiet kompletament eżegwita (36). Fil-fatt, fir-rigward tal-proċedura prekontenzjuża, din id-dispożizzjoni hija restrittivament ifformulata kif ġej:

“Jekk il-Kummissjoni tqis li l-Istat Membru involut ma jkunx ħa dawn il-miżuri [ta’ eżekuzzjoni tal-ewwel sentenza] (37) hija, għandha wara li tagħti l-opportunità lill-Istat biex jissottometti l-osservazzjonijiet tiegħu, tagħti opinjoni motivata”.

63.      Madankollu, it-test tal-Artikolu 228(2) jikkorrispondi fil-prattika għal dak tal-Artikolu 226(1) KE li skont ġurisprudenza stabbilita jagħti diskrezzjoni lill-Kummissjoni fir-rigward tal-għażla tal-ftuħ ta’ proċedura prekontenzjuża (38). Skont din l-aħħar dispożizzjoni ċċitata iktar ’il fuq, is-setgħa diskrezzjonali li minnha l-Kummissjoni diġà tgawdi skont l-Artikolu 226(2) KE fir-rigward tal-preżentata eventwali ta’ rikors għandha tiġi estiża għall-proċedura prekontenzjuża. Fil-prattika, din il-proċedura prekontenzjuża ftit tagħmel sens jekk il-Kummissjoni, ab initio, ma jkollhiex l-intenzjoni li tippreżenta rikors.

64.      Għall-Qorti tal-Ġustizzja, hija qabel kollox in-natura (l’économie) tal-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li hija determinanti sabiex tiġi ġustifikata s-setgħa diskrezzjonali li tgawdi minnha l-Kummissjoni (39). L-għan ta’ dawn il-proċeduri mhuwiex li jidentifikaw kull ksur individwali tat-Trattati jew tal-liġi sekondarja, iżda sabiex jikkontribwixxu għall-promozzjoni tal-applikazzjoni uniformi ta’ dawn ir-regoli fl-Istati Membri kollha. B’mod partikolari, l-iskop tal-proċedura prekontenzjuża huwa li l-Istat Membru jitqiegħed f’kundizzjoni li jwettaq b’mod volontarju l-obbligi imposti mit-Trattat jew, jekk ikun il-każ li jiġġustifika l-pożizzjoni tiegħu (40). Minn dan, ġiet żviluppata l-idea li tgħid li fil-kuntest ta’ proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, il-Kummissjoni u l-Istat Membru għandhom “jinnegozjaw” dwar il-mod kif l-Istat Membru jista’ jwettaq b’mod volontarju l-obbligi tiegħu skont it-Trattat jew jekk ikun il-każ, li jiġġustifika l-pożizzjoni tiegħu (41).

65.      Għaldaqstant il-formulazzjoni restrittiva tal-Artikolu 226 ma tobbligax lill-Kummissjoni sabiex tibda l-proċeduri taħt ċerti kundizzjonijiet, iżda biss sabiex teżawrixxi l-proċedura prevista qabel ma tippreżenta rikors.

66.      Fir-rigward tal-Artikolu 228(2) KE, qabel kollox minħabba l-formulazzjoni simili, l-istess kunsiderazzjonijiet applikabbli għall-Artikolu 226 KE (42) huma validi. Għaldaqstant il-Kummissjoni ma għandhiex l-obbligu li tippreżenta rikors skont l-Artikolu 228 KE meta hija tqis li Stat Membru ma jkunx adotta l-miżuri kollha li tinvolvi l-eżekuzzjoni ta’ sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.

67.      Madankollu, minħabba li l-Artikolu 228(2) KE huwa proċedura speċjali, dan jista’ jieħu preċedenza fuq l-Artikolu 226 KE (43). F’dan ir-rigward, l-Avukat Ġenerali Fennelly enfasizza li l-Artikolu 228(2) KE, ma jippreġudikax espressament il-proċedura skont l-Artikolu 227 KE, iżda ma jippermetti ebda deroga ta’ dan it-tip fir-rigward tal-Artikolu 226 KE (44). B’hekk, filwaqt li l-Kummissjoni għandha setgħa diskrezzjonali dwar jekk għandhiex tinfetaħ proċedura skont l-Artikolu 228(2) KE, hija ma għandhiex l-alternattiva li tagħżel il-proċedura prevista mill-Artikolu 226 KE.

68.      Huwa minnu li mill-anqas f’każ wieħed, il-Qorti tal-Ġustizzja laqgħet il-preżentata ta’ rikors skont l-Artikolu 226 KE għal nuqqas ta’ eżekuzzjoni ta’ sentenza preċedenti wara li daħal fis-seħħ l-Artikolu 228(2) KE (45). Madankollu, f’dak il-każ, rikors skont l-Artikolu 228(2) KE preżumibbilment kellu jkun inammissibbli, sempliċement minħabba l-fatt l-Kummissjoni kienet bdiet il-proċedura prekontenzjuża qabel ma ġiet introdotta din id-dispożizzjoni (46).

69.      Iktar rilevanti huwa l-fatt li l-Kummissjoni bħala regola tilmenta dwar in-nuqqas ta’ traspożizzjoni sħiħa ta’ direttivi permezz tal-ewwel proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligi biex imbagħad tiftaħ waħda jew iktar proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu skont l-Artikolu 226 KE, għal traspożizzjoni inkompleta jew żbaljata tal-istess direttivi (47). La l-Qorti tal-Ġustizzja u lanqas l-Istati Membri s’issa m’għamlu oppożizzjoni għal din il-prassi.

70.      Din il-prassi tixhed favur restrizzjoni tan-natura speċifika eventwali tal-Artikolu 228(2) KE fil-konfront tal-Artikolu 226 KE, għar-rikorsi li għandhom espliċitament bħala suġġett l-eżekuzzjoni mhux korretta tal-ewwel sentenza skont l-Artikolu 226 KE. Proċeduri għall-ksur differenti u ulterjuri fir-rigward tal-eżekuzzjoni mhux korretta tas-sentenzi jistgħu min-naħa l-oħra jibbażaw rwieħhom fuq l-Artikolu 226 KE fil-limiti tar-res judicata tas-sentenzi preċedenti.

71.      Din is-soluzzjoni hija wkoll sostnuta mill-ħsieb sistematiku wara l-proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligi, li tiġġustifika s-setgħa diskrezzjonali tal-Kummissjoni fir-rigward tal-ftuħ u tal-iżvolġiment tal-proċedura nnifisha. Huwa x-xogħol ewlieni tal-Kummissjoni li tevalwa l-aħjar metodu li bih tista’ timponi l-osservanza tat-Trattati. F’dan ir-rigward, b’mod partikolari hija tista’ torjenta ruħha fuq il-prinċipju tal-kollaborazzjoni leali mal-Istati Membri, minkejja li dan ma jipprekludihiex milli tagħżel ċerti metodi għall-eżekuzzjoni tal-liġi (48). Fil-każijiet fejn hemm dubji dwar jekk sentenza preċedenti ġietx eżegwita jew le, jista’ jidher ġustifikat li ma tinfetaħx immedjatament kawża b’theddida kontestwali u immedjata ta’ sanzjonijiet skont l-Artikolu 228(2) KE, iżda pjuttost li qabel tiġi magħżula l-proċedura tradizzjonali għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Dan japplika b’mod partikolari meta l-lakuni ta’ eżekuzzjoni probabbilment ikunu dovuti għall-fatt li l-Istat Membru interessat ikun adotta l-miżuri ta’ eżekuzzjoni b’għaġġla taħt il-pressjoni mill-Kummissjoni.

72.      L-Artikolu 260(3) TFUE, li jikkostitwixxi paragrafu ġdid miżjud mat-test tal-Artikolu 228 KE preċedenti, juri l-wisa’ tas-setgħa diskrezzjonali tal-Kummissjoni fl-implementazzjoni tad-dritt Komunitarju permezz tal-proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu. Dan jippermetti li fil-futur, il-Kummissjoni titlob, diġà fil-kuntest tal-ewwel proċedura skont l-Artikolu 258 TFUE, il-ħlas ta’ somma f’daqqa jew penali għan-nuqqas ta’ komunikazzjoni tal-miżuri għat-traspożizzjoni ta’ direttivi. B’differenza mis-sanzjonijiet analogi previsti fl-Artikolu 228(2) KE preċedenti (49), il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tapplika din is-sanzjoni koerċittiva biss fil-parametri tas-somma mitluba mill-Kummissjoni. Għaldaqstant, f’din il-fażi, il-Kummissjoni biss għandha s-setgħa li teżerċita pressjoni ikbar fuq l-Istati Membri biex it-traspożizzjoni tad-dritt Komunitarju ssir b’iktar ħeffa. Madankollu, evidentement hija ma għandhiex l-obbligu li tagħmel dan.

73.      Konsegwentement, il-possibiltà ta’ rikors tal-Kummissjoni skont l-Artikolu 228(2) KE, għall-kontestazzjonijiet tagħha magħmula f’din il-kawża ma tipprekludix rikors skont l-Artikolu 226 KE. Għaldaqstant ir-rikors huwa kollu kemm hu ammissibbli.

B –    Fuq il-fondatezza

74.      Il-Kummissjoni tibbaża r-rikors tagħha fuq erba’ lmenti, li għandhom bħala suġġett il-kontenut tal-programm ta’ azzjoni skont l-Artikolu 5 tad-Direttiva dwar in-nitrati. Qabel ma nipproċedi sabiex nanalizzahom fid-dettall, għandhom isiru żewġ osservazzjonijiet preliminari fuq l-osservazzjonijiet tal-Lussemburgu u fuq il-bażi legali tal-programm ta’ azzjoni.

1.      Fuq l-osservazzjonijiet tal-Gran Dukat tal-Lussemburgu

75.      Il-Gran Dukat tal-Lussemburgu jikkontesta l-ilmenti mqajma mill-Kummissjoni biss waqt il-kontroreplika. Skont l-Artikolu 42(2) tar-Regoli tal-Proċedura ebda lment ġdid ma jista’ jiġi ppreżentat matul il-kawża, jiġifieri wara li tiġi ppreżentata r-replika, sakemm dawn l-ilmenti ma jkunux ibbażat fuq elementi ta’ dritt u ta’ fatt li jirriżultaw matul il-proċedura (50).

76.      Madankollu sa mill-bidu, l-ilmenti tar-rikors kienu diġà magħrufa mill-Lussemburgu. Għaldaqstant, l-eċċezzjonijiet ippreżentati mill-Lussemburgu fil-kontroreplika kienu tardivi.

77.      Għaldaqstant, ser nipproċedi sabiex neżamina l-fondatezza tar-rikors, billi nidħol fil-mertu tal-eċċezzjonijiet imqajma mill-Lussemburgu biss sussidjarjament, fil-każ fejn il-Qorti tal-Ġustizzja xorta waħda tagħżel li tagħti deċiżjoni fir-rigward tagħhom.

2.      Fuq il-bażi legali tal-programm ta’ azzjoni

78.      Skont l-Artikolu 1 tad-Direttiva dwar in-nitrati, hija għandha l-għan li tnaqqas it-tniġġis tal-ilma kkawżat direttament jew indirettament bin-nitrati minn sorsi agrikoli u li tipprevjeni tniġġis ulterjuri ta’ dan it-tip.

79.      Għal dan il-għan, l-Istati Membri jagħżlu, fost oħrajn, żoni vulnerabbli li jistgħu jitniġġsu min-nitrati fil-każ fejn ma jiġux adottati miżuri ta’ protezzjoni. Fir-rigward ta’ dawn iż-żoni, skont l-Artikolu 5(1) l-Istati Membri għandhom jistabbilixxu programmi ta’ azzjoni. Il-Gran Dukat tal-Lussemburgu ddikjara, skont l-Artikolu 3(5), li fit-territorju nazzjonali kollu huwa qed japplika l-programmi ta’ azzjoni skont kif tipprovdi d-Direttiva.

80.      Kif jirriżulta mill-ħdax-il premessa tad-Direttiva, dawn il-programmi ta’ azzjoni għandhom jinkludu miżuri sabiex tiġi limitata l-applikazzjoni fl-agrikoltura tal-fertilizzanti kollha li fihom in-nitroġenu u b’mod partikolari li jiġu ffissati limiti speċifiċi sabiex jiġi applikat id-demel tal-bhejjem.

81.      Skont l-Artikolu 5(4)(a) u (b) tad-Direttiva dwar in-nitrati, il-programmi ta’ azzjoni jipprovdu l-miżuri vinkolanti msemmija fl-Anness III u fil-kodiċijiet ta’ prassi agrikola tajba. Skont l-Artikolu 4(1)(a) il-miżuri ta’ prassi agrikola tajba għandhom tal-inqas jirregolaw l-elementi kkontemplati fl-Anness II A.

82.      Ir-relazzjoni bejn il-miżuri msemmija fl-Anness III tad-Direttiva dwar in-nitrati u l-kodiċijiet ta’ prassi agrikola tajba hija rregolata mill-Artikolu 5(4)(b). Dawn il-kodiċijiet jiġu inklużi fil-programmi ta’ azzjoni biss sa fejn ma jiġux sostitwiti mill-miżuri msemmija fl-Anness III.

3.      Fuq l-ewwel ilment tar-rikors – Perijodi ta’ applikazzjoni tal-fertilizzanti

83.      L-ewwel ilment tar-rikors jinkludi mill-ġdid tliet ilmenti dwar il-proċedura u l-perijodi ta’ applikazzjoni tal-fertilizzanti. Skont il-Kummissjoni, ir-regoli rilevanti jinsabu fl-Anness II A(1) u fl-Anness III 1(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati.

84.      Skont l-Anness II A(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati, il-kodiċijiet ta’ prassi agrikola tajba għandhom jinkludu dispożizzjonijiet dwar il-perijodi li matulhom ma tistax issir applikazzjoni ta’ fertilizzanti fir-raba, sa fejn dan l-element huwa rilevanti.

85.      Mill-Anness III 1(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati jirriżulta li l-programmi ta’ azzjoni jinkludu dispożizzjonijiet dwar il-perijodi li matulhom l-applikazzjoni fir-raba ta’ ċerti tipi ta’ fertilizzanti hija pprojbita. Din id-dispożizzjoni tissostitwixxi l-Anness II A(1) u għaldaqstant hija l-unika waħda applikabbli skont l-Artikolu 5(4)(b).

Fuq l-ewwel ilment

86.      Fl-ewwel lok, il-Kummissjoni tikkritika l-fatt li l-leġiżlazzjoni tal-Lussemburgu dwar il-perijodi li matulhom l-applikazzjoni fir-raba ta’ ċerti tipi ta’ fertilizzanti hija pprojbita ma tikkunsidrax il-fertilizzanti kimiċi.

87.      Skont l-Artikolu 2(e) tad-Direttiva dwar in-Nitrati, “fertilizzant” ifisser kull sustanza li tinkludi komponent jew komponenti tan-nitroġenu li jintużaw fir-raba sabiex jiġi stimolat it-tkabbir tal-pjanti u s-siġar. Skont l-Artikolu 2(f) “fertilizzant kimiku” ifisser kull fertilizzant prodott bi proċess industrijali. Għalhekk id-dispożizzjonijiet dwar il-fertilizzanti japplikaw anki għall-fertilizzanti kimiċi (51).

88.      Fir-rigward tan-neċessità ta’ projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti għal ċerti perijodi, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha mod li tiddikjara li r-rilevanza tal-kodiċijiet ta’ prattika tajba agrikola msemmija fl-Anness II A(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati għandha tiġi evalwata abbażi ta’ kriterji oġġettivi, bħall-karatteristiċi ġeoloġiċi u klimatiċi tar-reġjuni individwali (52). Dan għandu japplika anki għall-Anness III 1(1) mill-mument li din il-liġi għandha l-istess għan bħall-kodiċijiet ta’ prattika tajba.

89.      Bħala prinċipju, wieħed għandu jassumi li r-raġunijiet oġġettivi għall-projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ demel tal-bhejjem japplikaw ukoll fir-rigward ta’ fertilizzanti kimiċi. Il-Gran Dukat tal-Lussemburgu ma ressaq ebda argument fuq dan il-punt fil-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Ċertament, minħabba raġunijiet ekonomiċi, huwa improbabbli li l-bdiewa japplikaw fertilizzanti kimiċi matul dawn il-perijodi. Filwaqt li l-fertilizzant tal-bhejjem jakkumula anki meta t-tixrid tiegħu ma jkollu ebda utilità ta’ natura prattika, il-fertilizzanti kimiċi għandhom jitħallsu xorta waħda. Madankollu, dan ma jiġġustifikax il-fatt li l-projbizzjonijiet ma humiex inklużi l-fertilizzanti kimiċi (53). Bil-kontra, iċ-ċertezza legali teżiġi li jiġi ċċarat li l-fertilizzanti kimiċi ma jistgħux jiġu applikati matul dawn il-perijodi.

90.      Għaldaqstant il-Gran Dukat tal-Lussemburgu kiser l-Artikolu 5(4)(b) u l-Anness III 1(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati, minħabba li d-dispożizzjonijiet dwar il-perijodi li matulhom hija pprojbita l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti ta’ tipi partikolari fir-raba ma jikkontemplawx il-fertilizzanti kimiċi.

Fuq it-tieni lment

91.      Permezz tat-tieni lment, il-Kummissjoni tikkritika l-fatt li d-dispożizzjonijiet tal-Lussemburgu dwar il-perijodi li matulhom hija pprojbita l-applikazzjoni fir-raba ta’ ċerti tipi ta’ fertilizzanti, ma japplikawx għall-art għall-mergħa. Ġustament hija tosserva li mhumiex previsti eċċezzjonijiet għal ċerti tipi ta’ uċuħ ta’ art agrikoli.

92.      Madankollu, anki f’dan ir-rigward huma l-kriterji oġġettivi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, b’mod partikolari l-karatteristiċi ġeoloġiċi u klimatiċi tal-Lussemburgu. Fil-fatt, il-Kummissjoni tipproduċi studji li jsostnu li l-artijiet għall-mergħa – b’differenza mill-uċuħ ta’ art mingħajr veġetazzjoni – fil-kundizzjonijiet ġeografiċi u klimatiċi tal-Lussemburgu anki fil-ħarifa u fix-xitwa jassorbu kwantitajiet inqas ta’ nitroġenu; iżda l-projbizzjoni tal-applikazzjoni ta’ fertilizzanti ssir neċessarja anki abbażi ta’ dawn l-istudji. Din l-opinjoni tikkorrispondi ma’ dak li ġie kkonstatat mill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-Pajjiżi l-Baxxi (54), fejn il-klima fil-ħarifa u fix-xitwa għandha tiffavorixxi l-assorbiment ta’ nitroġenu fi kwantità ikbar mill-klima tal-Lussemburgu, ikkaratterizzata minn pożizzjoni kemmxejn għola.

93.      L-eċċezzjonijiet tardivi tal-Lussemburgu ma kinux tali li jikkonfutaw il-pożizzjoni tal-Kummissjoni. L-affermazzjoni li tgħid li l-art għall-mergħa tassorbi iktar nitroġenu minn dak li ġie sostnut mill-Kummissjoni teħtieġ provi xjentifiċi, li l-Gran Dukat tal-Lussemburgu espressament naqas milli jipprovdi. Anki li kieku kellu jiġi assorbit livell baxx ta’ fertilizzanti tan-nitroġenu, il-kwantità massima permessa ta’ 80 kg għal kull ettaru tidher li hija kunsiderevolment eċċessiva. L-Anness III 2 tad-Direttiva dwar in-nitrati jippermetti l-applikazzjoni ta’ 170 kg matul is-sena kollha. Li wieħed jippermetti kważi nofs dak l-ammont matul is-sitt xhur tax-xitwa jippresupponi li matul dak il-perijodu l-veġetazzjoni tassorbi kważi l-istess ammont ta’ nitroġenu li tuża matul is-sitt xhur tas-sajf.

94.      Għaldaqstant, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu kiser l-Artikolu 5(4)(b) u l-Anness III 1(b) tad-Direttiva dwar in-nitrati, mill-mument li d-dispożizzjonijiet relatati mal-perijodi meta hija pprojbita l-applikazzjoni fir-raba ta’ ċerti tipi ta’ fertilizzanti ma japplikawx għall-art għall-mergħa.

Fuq it-tielet ilment

95.      Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni tilmenta dwar il-fatt li, skont l-Artikolu 7 tar-Regolament Gran Dukali tal-2000, il-Ministri kompetenti jistgħu jistabbilixxu derogi għall-perijodi ta’ projbizzjoni fil-każ ta’ sitwazzjonijiet klimatiċi ta’ natura eċċezzjonali jew eventi straordinarji li jkollhom inċidenza fuq impriża agrikola. Il-Kummissjoni ssostni li din il-liġi ta’ deroga għandha tiġi ddefinita b’iktar preċiżjoni.

96.      Id-Direttiva dwar in-nitrati ma tipprovdi ebda eċċezzjoni għall-projbizzjoni ta’ applikazzjoni ta’ fertilizzanti fuq l-artijiet. L-eċċezzjonijiet eventwali għaldaqstant jistgħu jiġu ammessi biss bħala konkretizzazzjoni ulterjuri tal-projbizzjonijiet.

97.      Konkretizzazzjoni bħal din hija possibbli f’sitwazzjonijiet klimatiċi ta’ natura eċċezzjonali, mill-mument li l-projbizzjoni ta’ applikazzjoni għandha tiġi ffissata abbażi ta’ kriterji klimatiċi oġġettivi. Fil-każ ta’ perijodu ta’ projbizzjoni tipiċizzat abbażi ta’ statistika metereoloġika, ikun jista’ jitqies, pereżempju, li l-fertilizzanti jistgħu jiġu applikati qabel, meta f’sena partikolari l-perijodu li fih jikbru l-pjanti jibda qabel. Dawn il-kriterji oġġettivi ta’ deroga għandhom madankollu jiġu ddefiniti preċiżament, mill-mument li hekk biss jista’ jiġi żgurat li l-uffiċċji kompetenti jżommu mal-kuntest iddefinit mid-Direttiva dwar in-nitrati.

98.      Min-naħa l-oħra, eċċezzjonijiet relatati ma’ sitwazzjonijiet partikolari ta’ kumpanniji huma neqsin minn kull bażi fid-Direttiva dwar in-nitrati. Għaldaqstant, f’kull każ dawn huma inammissibbli.

99.      Anki f’dan il-każ, l-oġġezzjonijiet tardivi tal-Lussemburgu ma setax ikollhom eżitu pożittiv. B’mod partikolari, mhuwiex il-każ li jiġi stabbilit jekk il-proposta tal-Kummissjoni dwar il-formulazzjoni ta’ eċċezzjonijiet tittrasponix id-Direttiva dwar in-nitrati aħjar mil-liġijiet fis-seħħ. Huwa pjuttost meħtieġ sempliċement li l-liġi derogatorja fis-seħħ tkun kompatibbli mad-Direttiva. Bl-istess mod il-fatt li fil-Lussemburgu huma biss il-Ministeri kompetenti li jistgħu jagħtu derogi mhuwiex biżżejjed. Dawn l-awtoritajiet huma ċertament ikkwalifikati ħafna, iżda sempliċi prassi amministrattiva, li min-natura tagħha tinbidel skont ir-rieda tal-amministrazzjoni u ma tingħatax pubbliċità adegwata, ma tistax titqies li tikkostitwixxi implementazzjoni valida tal-obbligi tat-Trattat (55). Barra minn hekk, fil-kuntest tad-Direttiva dwar in-nitrati li tistabbilixxi regoli kumplessi u ta’ natura teknika fil-qasam tal-liġi dwar l-ambjent, l-Istati Membri huma għandhom l-obbligu b’mod partikolari li jħarsu sabiex il-leġiżlazzjoni tagħhom intiża sabiex tiżgura t-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva, tkun ċara u preċiża (56).

100. Għaldaqstant, id-dispożizzjonijiet derogatorji msemmija fl-Artikolu 7 tar-Regolament Gran Dukali tal-2000 huma inkompatibbli mal-Artikolu 5(4)(b) u mal-Anness III 1(1) tad-Direttiva dwar in-nitrati.

4.      Fuq it-tieni lment – il-kapaċità tal-kontenituri għall-ħażniet tad-demel

101. Permezz tat-tieni lment tagħha, il-Kummissjoni tikkritika l-fatt li abbażi tal-Artikolu 8 tar-Regolament Gran Dukali tal-2000, huma biss l-impjanti ġodda jew li għandhom jiġu mmodernizzati mill-ġdid li għandhom jipprovdu kapaċità biżżejjed għall-ħażna tad-demel. Dan l-obbligu ma japplikax għall-impjanti eżistenti.

102. Skont l-Anness II A(5) tad-Direttiva dwar in-nitrati, il-kodiċijiet ta’ prattika agrikola tajba, fejn rilevanti, għandhom jinkludu dispożizzjonijiet dwar il-kapaċità u l-kostruzzjoni tal-kontenituri li jaħżnu d-demel tal-annimali, inklużi l-miżuri intiżi għall-prevenzjoni tat-tniġġis tal-ilma kkawżat meta l-likwidi li fihom id-demel tal-bhejjem tal-irziezet u l-effluwenti mill-materjal tal-pjanti maħżuna bħall-għalf tal-ħaxix, jiskulaw jew inixxu fl-ilma ta’ taħt l-art u fl-ilma tal-wiċċ.

103. Skont l-Anness III 1(2), il-programmi ta’ azzjoni jinkludu regoli dwar il-kapaċità tal-kontenituri tal-ħażna tad-demel tal-annimali. Din il-kapaċità għandha taqbeż dik meħtieġa għall-ħażna matul l-itwal perijodu li matulu hija pprojbita l-applikazzjoni ta’ demel fir-raba fiż-żoni vulnerabbli, ħlief fejn jista’ jintwera lill-awtoritajiet kompetenti illi kull kwantità ta’ demel li taqbeż il-kapaċità attwali tal-ħażna tintrema b’mod li ma tikkawżax ħsara lill-ambjent.

104. Ir-rekwiżiti ta’ prattika agrikola tajba japplikaw sabiex jissumplementaw l-Anness III fir-rigward tal-kostruzzjoni tal-kontenituri ta’ ħażna. Min-naħa l-oħra, fir-rigward tal-kapaċità tal-kontenituri ta’ ħażna li fuqhom huwa bbażat dan l-ilment, l-unika dispożizzjoni rilevanti hija l-Anness III 1(2).

105. Il-prodotti tal-iskart tal-ħmieġ tal-intestini tal-bhejjem u għalhekk anki likwidu jidħlu fil-kunċett ta’ demel tal-bhejjem skont l-Artikolu 2(g) tad-Direttiva dwar in-nitrati. Għal din ir-raġuni għandhom jiġu predisposti biżżejjed kapaċitajiet ta’ ħażna għal-likwidu.

106. Id-Direttiva dwar in-nitrati ma tipprovdix eċċezzjonijiet għall-impjanti attwalment eżistenti li ma għandhomx bżonn li jiġu modernizzati mill-ġdid. L-unika eċċezzjoni permessa hija t-turija li d-demel tal-bhejjem li ma jistax jiġi maħżun għandu jintrema b’mod li ma jikkawżax ħsara lill-ambjent (57). Madankollu l-Artikolu 8 tar-Regolament Gran Dukali tal-2000 ma jinkludix kundizzjoni ta’ din it-tip.

107. Bil-kontra tal-opinjoni tal-Lussemburgu – li tressqet b’mod tardiv – l-eżenzjoni mogħtija lil dawn l-impriżi lanqas ma hija ġustifikata. Fil-fatt, jekk dawn ma jkollhomx kapaċitajiet ta’ ħażna suffiċjenti u lanqas ma jkunu jistgħu jiggarantixxu li d-demel jintrema b’mod kompatibbli mal-ħtiġijiet ambjentali, huma jkollhom japplikaw id-demel tal-annimali fi żminijiet li ma jkunux opportuni. B’hekk dan iħalli effett negattiv fuq l-ambjent, li d-Direttiva dwar in-nitrati tfittex li tipprevjeni.

108. Wara kollox il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddikjarat li r-rekwiżiti tad-Direttiva dwar in-nitrati u għalhekk anki d-dispożizzjonijiet dwar il-kapaċità tal-kontenituri ta’ ħażna huma kompatibbli mal-prinċipju ta’ proporzjonalità, mal-prinċipju ta’ “min iħammeġ iħallas” u mal-prinċipju tad-dritt fundamentali ta’ proprjetà (58).

109. Għaldaqstant, l-Artikolu 8 tar-Regolament Gran Dukali tal-2000, huwa inkompatibbli mal-Artikolu 5(4)(b) u l-Anness III 1(2) tad-Direttiva dwar in-nitrati.

5.      Fuq it-tielet ilment – Applikazzjoni ta’ fertilizzanti kimiċi fuq artijiet b’xaqliba wieqfa

110. Permezz tat-tielet ilment, il-Kummissjoni ssostni, mingħajr ma tiġi kkontestata fuq dan il-punt, li l-liġi Lussemburgiża dwar l-applikazzjoni tal-fertilizzanti fuq artijiet b’xaqliba wieqfa ma tikkontemplax il-fertilizzanti kimiċi fl-Artikolu 6(a)(6) tar-Regolament Gran Dukali tal-2000.

111. Skont l-Anness II A(2) tad-Direttiva dwar in-nitrati, il-kodiċijiet ta’ prattika agrikola tajba għandhom jinkludu dispożizzjonijiet dwar l-applikazzjoni tal-fertilizzanti fuq raba b’xaqliba wieqfa, sa fejn dawn huma rilevanti. Dawn ir-regoli huma partikolarment meħtieġa fil-każ tal-Lussemburgu (59). Mhijiex prevista eċċezzjoni b’rabta ma’ fertilizzanti kimiċi (60).

112. Għaldaqstant, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu kiser l-Artikolu 5(4)(a) u l-Anness II A(2) tad-Direttiva dwar in-nitrati billi naqas milli jadotta regoli dwar l-applikazzjoni ta’ fertilizzanti kimiċi fuq artijiet b’xaqliba wieqfa.

6.      Fuq ir-raba’ lment – metodi ta’ applikazzjoni tal-fertilizzanti

113. Permezz tar-raba’ lment, il-Kummissjoni ssostni li l-Gran Dukat tal-Lussemburgu ma adotta l-ebda liġi dwar il-metodi ta’ applikazzjoni tal-fertilizzanti, b’mod partikolari fir-rigward tal-applikazzjoni uniformi u effikaċi tagħhom.

114. L-Anness II A(6) tad-Direttiva dwar in-nitrati jipprovdi li r-regoli tal-kodiċijiet ta’ prassi agrikola tajba għandhom jinkludu, fejn rilevanti, dispożizzjonijiet dwar il-proċeduri għall-applikazzjoni fir-raba – inklużi d-daqs u l-uniformità ta’ tifrix – kemm ta’ fertilizzanti kimiċi kif ukoll tad-demel tal-annimali b’mod li t-telf tan-nutrijenti fl-ilma jinżamm fuq livell aċċettabbli.

115. Billi fil-Lussemburgu dawn ir-regoli ma jeżistux, għandu jiġi kkonstatat il-ksur ta’ din id-dispożizzjoni.

116. L-oġġezzjonijiet tardivi tal-Gran Dukat tal-Lussemburgu assolutament ma kinux ser ibiddlu din il-konstatazzjoni. Il-kwistjoni dwar jekk ir-regoli dwar il-metodi ta’ applikazzjoni humiex neċessarji jew le fid-dawl tal-livell tekniku tal-agrikoltura Lussemburgiża ma għandux inċidenza fuq l-obbligu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva b’mod korrett u sħiħ.

V –    Spejjeż

117. Skont l-Artikolu 69(2) tar-Regoli tal-Proċedura, il-parti li titlef il-kawża, f’dan il-każ il-Gran Dukat tal-Lussemburgu, għandha tbati l-ispejjeż, jekk dawn ikunu ġew mitluba.

VI – Konklużjoni

118. Għaldaqstant nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li:

1.      Billi naqas milli jieħu kull pass biex jikkonforma ruħu mal-Artikolu 5(4) tad-Direttiva tal-Kunsill 91/676/KEE tat-12 ta’ Diċembru 1991, dwar il-protezzjoni ta’ l-ilma kontra t-tniġġis ikkawżat min-nitrati minn sorsi agrikoli, kif ukoll mal-Anness II A(2) u (6) u mal-Anness III 1(1) u (2) tagħha, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu taħt din id-direttiva;

2.      Il-Gran Dukat tal-Lussemburgu huwa kkundannat għall-ispejjeż.

1  – Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.

2  –      ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 68, fil-verżjoni tar-Regolament (KE) Nru 1882/2003 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-29 ta’ Settembru 2003, li jadatta għad-Deċiżjoni tal-Kunsill 1999/468/KE d-dispożizzjonijiet dwar kumitati li jassistu lill-Kummissjoni fl-eżerċizzju tas-setgħat ta’ implementazzjoni tagħha stabbiliti fi strumenti suġġetti għall-proċedura msemmija fl-Artikolu 251 tat-Trattat tal-KE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 1, Vol. 4, p. 447).

3  – Sentenza tat-8 ta’ Marzu 2001, Il-Kummissjoni vs Il-Lussemburgu, (C‑266/00, Ġabra p. I‑2073).

4  – Ara l-punt 14 tas-sentenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3. Dan ir-regolament ġie ppublikat fil-Lussemburgu fil-Mémorial A 1994, p. 1648.

5  – Iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3.

6  – Mémorial A 2000, p. 2856.

7  – Sentenza tas-17 ta’ Diċembru 2009, M vs EMEA (C‑197/09 RX-II, Ġabra p. I-12033, punti 48 et seq).

8  – Ara s-sentenzi tas-7 ta’ Jannar, Aalborg Portland et vs Il‑Kummissjoni, (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P u C‑219/00 P, Ġabra p. I‑123, punt 338), u tat-18 ta’ Diċembru 2008, Coop de Frankreich Bétail et Viande vs Il‑Kummissjoni (C‑101/07 P u C‑110/07 P, Ġabra p. I-10193, punt 127).

9  – Ara l-Artikolu 50 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, is-sentenza tal-15 ta’ Ottubru 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il‑Kummissjoni (C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, C‑250/99 P sa C‑252/99 P u C‑254/99 P, Ġabra p. I‑8375, punt 59), u l-konklużjonijiet tiegħi tas-6 ta’ Awwissu 2008, Santesteban Goicoechea (sentenza tat-12 ta’ Awwissu 2008, C‑296/08 PPU, Ġabra p. I‑6307, punt 53).

10  – Sentenzi tat-8 ta’ Novembru 2001, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑127/99, Ġabra p. I‑8305, punti 27 et seq), tat-8 ta’ April 2008, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑337/05, Ġabra p. I‑2173, punt 25), u tat-2 ta’ Ottubru 2008, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑157/06, Ġabra, p. I‑7313, punt 19), ara fl-istess sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Geelhoed, tal-31 ta’ Mejju 2001, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (sentenza tat-8 ta’ Novembru 2001, C‑127/99, Ġabra p. I‑8305, punt 46), u tal-21 ta’ Ottubru 2004, Il‑Kummissjoni vs Franza (sentenza tas-26 ta’ Mejju 2005, C‑212/03, Ġabra 2005 p. I‑4213 punt 23), kif ukoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mazák tal-10 ta’ Lulju 2007 fil-kawża, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (sentenza tat-8 ta’ April 2008, C‑157/06, Ġabra p. I‑2173, punt 32).

11  – Sentenza tat-8 ta’ Settembru 2005, Il-Kummissjoni vs Spanja (C‑416/02, Ġabra p. I‑7487, punt 65), li espressament ħalliet din id-domanda mingħajr risposta.

12  – Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Stix-Hackl tat-12 ta’ Mejju 2005, fil-kawża Il‑Kummissjoni vs Spanja (sentenza tat-8 ta’ Settembru 2005, C‑416/02, Ġabra 2005 p. I‑7487, punt 155).

13 – Ara s-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2005, Il-Kummissjoni vs Franza (C‑304/02, Ġabra p. I‑6263, punt 84).

14  – Protokoll Nru 7 għall-Konvenzjoni għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali fil-verżjoni msemmija fil-Protokoll Nru 11, Strasbourg 1984, serje tat-Trattat Ewropew Nru. 117. Dan il-protokoll, s’issa ġie ratifikat minn 23 Stati Membri, iżda mhux mill-Belġju, mill-Ġermanja, mill-Pajjiżi l-Baxxi u mir-Renju Unit.

15  – Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Ruiz-Jarabo Colomer tal-24 ta’ Jannar 2008, Michaeler u Subito GmbH (sentenza tal-24 ta’ April 2008, C‑55/07 u C‑56/07, Ġabra p. I‑3135, punt 56).

16  – Ara s-sentenza tat-28 ta’ Settembru, Gasparini et (C‑467/04, Ġabra p. I‑9199, punt 27 u l-ġurisprudenza ċċitata).

17  – Ara s-sentenzi Il-Kummissjoni vs Franza (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13, punt 92), u tal-10 ta’ Settembru 2009, Il‑Kummissjoni vs Il‑Portugall (C-457/07, Ġabra p. I-8091, punt 47).

18  – Ara, fir-rigward tal-proċedura skont l-Artikolu 228(2) KE, is-sentenzi tal-4 ta’ Ġunju 2000, Il‑Kummissjoni vs Il‑Greċja (C‑387/97, Ġabra p. I‑5047, punt 90), u tal-25 ta’ Novembru 2003, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑278/01, Ġabra p. I‑14141, punti 41 u 49).

19  – Ara, pereżempju, is-sentenzi tal-11 ta’ Lulju 1989, Schräder (265/87, Ġabra p. 2237, punt 21), tat-13 ta’ Novembru 1990, Fedesa et (C‑331/88, Ġabra p. I‑4023, punt 13), tat-12 ta’ Lulju 2001, Jippes et (C‑189/01, Ġabra p. I‑5689, punt 81), tad-9 ta’ Marzu 2006, Zuid-Hollandse Milieufederatie u Natuur en Milieu (C‑174/05, Ġabra p. I‑2443, punt 28), u tal-24 ta’ Mejju 2007, Maatschap Schonewille-Prins (C‑45/05, Ġabra p. I‑3997, punt 45).

20  – Ara s-entenzi tat-30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, Ġabra p. I‑10239, punt 38), tas-16 ta’ Marzu 2006, Kapferer (C‑234/04, Ġabra p. I‑2585, punt 20), u tat-3 ta’ Settembru 2009, Fallimento Olimpiclub (C‑2/08, Ġabra p. I-7501, punt 22).

21  – Ara s-sentenzi tad-19 ta’ Frar 1991, L‑Italja vs Il‑Kummissjoni (C‑281/89, Ġabra p. I‑347, punt 14), Limburgse Vinyl Maatschappij et vs Il-Kummissjoni (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 9, punt 44), u tat-12 ta’ Ġunju 2008, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (C‑462/05, Ġabra p. I‑4183, punt 23). It-traduzzjoni Ġermaniża [tas-sentenza] tirreferi għas-“suġġett tad-deċiżjonijiet ġudizzjarji korrispondenti”, (“Gegenstand der betreffenden gerichtlichen Entscheidung”) iżda fil-verżjoni oriġinali Franċiża dawn is-sentenzi jirreferu għall-punti li ġew “deċiżi” (“tranchés”).

22  – Ara s-sentenzi tas-26 ta’ April 1988, Asteris et vs Il-Kummissjoni (97/86, 193/86, 99/86 u 215/86, Ġabra p. 2181, punt 27), tal-1 ta’ Ġunju 2006, P&O European Ferries (Vizcaya) u Diputación Foral de Vizcaya vs Il-Kummissjoni (C‑442/03 P u C‑471/03 P, Ġabra p. I‑4845, punti 44 u 47), tad-19 ta’ Frar 2009, Gorostiaga Atxalandabaso vs Il‑Parlament (C‑308/07 P, Ġabra p. I-1059, punt 57). Għal illustrazzjoni tal-prinċipju ta’ ne bis in idem ara s-sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009, Il‑Kummissjoni vs Schneider Electric (C‑440/07 P, Ġabra p. I-6413, punti 113 et seq). Fl-istess sens, ara s-sentenza C‑127/99 (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 28).

23  – Fir-rigward tal-iskadenza tat-terminu tal-opinjoni motivata supplimentari, ara s-sentenza Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 18).

24  – Fir-rigward is-suġġett tal-kawża fil-proċeduri għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, ara s-sentenza tas-17 ta’ Novembru 1992, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġreċja (C‑105/91, Ġabra p. I‑5871, punt 13), tad-9 ta’ Settembru 2004, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġreċja (C‑417/02, Ġabra p. I‑7973, punt 17), u tat-22 ta’ Settembru 2005, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑221/03, Ġabra p. I‑8307, punt 39), kif ukoll fil-każ ta’ dispożizzjonijiet ġodda tal-Unjoni ta’ kontenut simili, ara s-sentenza tad-9 ta’ Novembru 1999, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja, (C‑365/97, Ġabra p. I‑7773, punt 36), u tat-8 ta’ Diċembru 2005, Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu, (C‑33/04, Ġabra p. I‑10629, punt 49).

25  – Ara s-sentenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 29.

26  – Ara s-sentenza C-127/99 (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10, punt 29) dwar il-prinċipju ta’ ne bis in idem.

27  – Ara s-sentenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 33

28  – L-Artikolu 260(2) TFUE qassar din il-proċedura: opinjoni motivata ma għadhiex neċessarja.

29  – Ara s-sentenza tal-10 ta’ Settembru 2009, Il-Kummissjoni vs Il-Portugall (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 17).

30  – Ara s-sentenza tat-18 ta’ Lulju 2007, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑503/04, Ġabra p. I‑6153, punt 15).

31  – Ara s-sentenza tal-15 ta’ Ottubru 1985, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (281/83, Ġabra p. 3397). Din il-kawża kienet tikkonċerna l-liġi dwar il-kummerċ tal-ħall. Skont l-ewwel sentenza tad-9 ta’ Diċembru 1981, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (193/80, Ġabra p. 3019), l-Italja kisret il-moviment liberu tal-merkanzija meta pprojbiet il-kummerċ u l-importazzjoni ta’ ħall ta’ oriġini agrikola differenti minn dak li jinkiseb mill-fermentazzjoni tal-inbid f’ħall u rriservat id-denominazzjoni ta’ “ħall” għall-ħall tal-inbid. It-tieni sentenza kienet ibbażata biss fuq ir-riserva tad-denominazzjoni ta’ “ħall” għall-ħall tal-inbid, li kienet inkluża fir-regoli għall-eżekuzzjoni tal-ewwel sentenza. Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenzi tal-14 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Franza, (C‑177/04, Ġabra p. I‑2461, punt 36) u tat-18 ta’ Lulju 2006, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑119/04, Ġabra p. I‑6885, punti 28 sa 32).

32  – Skont is-sentenza tal-10 ta’ April 1984, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (324/82, Ġabra p. 1861) il-ħlas tal-VAT fuq il-karozzi fir-rigward tal-prezz tal-bejgħ, magħmul mingħajr ma jittieħed inkunsiderazzjoni l-prezz tax-xiri effettiv, huwa inkompatibbli mas-Sitt Direttiva. B’hekk, il-Belġju aġġorna l-liġijiet fil-qasam tal-VAT, fejn ħareġ regoli fil-qasam ta’ taxxi ta’ reġistrazzjoni u b’riżultat ta’ dan ikkumpensa t-tnaqqis tal-VAT b’dawn it-taxxi. Skont is-sentenza tal-4 ta’ Frar 1988, Il‑Kummissjoni vs Il‑Bejġju (391/85, Ġabra p. 579) din it-tip ta’ proċedura adottata kienet tmur kontra l-ewwel sentenza.

33  – Ara s-sentenzi tas-17 ta’ Diċembru 1981, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (30/81 sa 34/81, Ġabra p. 3379), u tat-2 ta’ Awwissu 1993, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑366/89, Ġabra p. I‑4201) dwar it-traspożizzjoni tad-Direttiva 75/439/KEE, dwar ir-rimi ta’ żejt użat; ara s-sentenza tat-12 ta’ Lulju 1988, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑291/93, Ġabra p. I‑859) dwar it-traspożizzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 78/659/KE, tat-18 ta’ Lulju 1978, dwar il-kwalità tal-ilma ħelu li għandu bżonn protezzjoni jew titjib sabiex tkun sostenuta l-ħajja tal-ħut; ara s-sentenzi tas-17 ta’ Ġunju 1987, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (1/86, Ġabra p. 2797) u tal-5 ta’ Mejju 1993, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑174/91, Ġabra p. I‑2275), fir-rigward tat-traspożizzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 80/68/KEE, tas-17 ta’ Diċembru 1979, dwar il-ħarsien ta’ ilma ta’ taħt l-art kontra tniġġiż ikkawżat minn ċerti sustanzi perikolużi, fir-reġjuni tal-Vallonja.

34  – Ara s-sentenza tas-16 ta’ Ġunju 2005, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑456/03, Ġabra p. I‑5335, punt 40), u l-konklużjonijiet tiegħi tal-15 ta’ Jannar 2009, Il‑Kummissjoni vs L‑Irlanda, (C‑427/07, Ġabra p. I-6277, punt 42). Ara wkoll f’dan is-sens għas-sitwazzjoni speċifika tal-proċedura skont l-Artikolu 228(2) KE, is-sentenza tal-14 ta’ Marzu 2006, Il‑Kummissjoni vs Franza (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 31, punt 38).

35  – Sentenza ċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 29.

36  – Konklużjonijiet tas-16 ta’ Novembru 1995 għall-kawża Il-Kummissjoni vs Franza (sentenza tas-7 ta’ Marzu 1996, C‑334/94, Ġabra p. I‑1307, punt 13).

37  –      Il-kliem miżjuda fil-parenteżi kwadri huma tiegħi.

38  – Ara fost l-oħrajn, is-sentenzi tal-14 ta’ Frar 1989, Star Fruit vs Il‑Kummissjoni (247/87, Ġabra p. 291, punt 11), tas-17 ta’ Mejju 1990, Sonito et vs Il‑Kummissjoni (C‑87/89, Ġabra p. I‑1981, punti 6 et seq), u tal-24 ta’ Marzu 2009, Danske Slagterier (C‑445/06, Ġabra p. I-2119, punt 44).

39  – Ara s-sentenzi Star Fruit vs Il‑Kummisjoni (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 38) u Sonito et vs Il‑Kummissjoni (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 38, punt 6). Ara wkoll is-sentenza tal-14 ta’ Diċembru 1971, Il‑Kummissjoni vs Franza. (7/71, Ġabra p. 1003, punt 5).

40 – Ara s-sentenzi tat-23 ta’ Ottubru 1997, Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi l-Baxxi, (C‑157/94, Ġabra p. I‑5699, punt 60), Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑158/94, Ġabra p. I‑5789, punt 56) u Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑159/94, Ġabra p. I‑5815, punt 103) kif ukoll tad-29 ta’ Settembru 1998, Il‑Kummissjoni vs Il‑Ġermanja (C‑191/95, Ġabra p. I‑5449, punt 44).

41  – Ara s-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-14 ta’ Ottubru 1999, Bavarian Lager vs Il‑Kummissjoni (T‑309/97, Ġabra p. II‑3217, punt 46), tat-12 ta’ Settembru 2007, API vs Il-Kummissjoni, (T‑36/04, Ġabra p. II‑3201, punt 121). Ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi tat-8 ta’ Settembru 2009, Il‑Kummissjoni vs Technische Glaswerke Ilmenau (C‑139/07 P, Ġabra p. I-5885, punti 105 sa 110).

42  – Ara f’dan is-sens, id-digriet tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-7 ta’ Settembru 2009, LPN vs Il-Kummissjoni, (T‑186/08, Ġabra p. II-136, punt 49).

43  – Ara f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Fennelly għall-kawża Il‑Kummissjoni vs Franza (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 36, punti 13 et seq).

44  – Konklużjonijiet Il-Kummissjoni vs Franza (iċċitati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 36, punt 14).

45  – Ara s-sentenza tas-7 ta’ Marzu 1996, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑334/94, Ġabra p. I‑1307).

46  – Ara f’dan is-sens, is-sentenza tal-4 ta’ Lulju 2000, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑387/97, Ġabra p. I‑5047, punt 42).

47  – Ara pereżempju, is-sentenzi tal-25 ta’ Frar 1990, Il-Kummissjoni vs L-Italja (C‑195/97, Ġabra p. I‑1169), tat-8 ta’ Novembru 2001 (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 10) fir-rigward id-Direttiva dwar in-nitrati, kif ukoll is-sentenzi tal-11 ta’ Diċembru 1997, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C‑83/97, Ġabra p. I‑7191), tal-10 ta’ Jannar 2006, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja, (C‑98/03, Ġabra p. I‑53), fir-rigward tad-Direttiva tal-Kunsill 92/43/KEE tal-21 ta’ Mejju 1992 dwar il-konservazzjoni ta’ l-habitat naturali u tal-fawna u l-flora selvaġġa (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 102).

48  – Ara s-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2009, Il‑Kummissjoni vs Spanja (C‑562/07, Ġabra p. I-9553, punti 18 et seq).

49  – Ara s-sentenza Il‑Kummissjoni vs Franza (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 13, punti 90 et seq).

50  – Ara s-sentenza tal-5 ta’ Novembru 2002, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (C‑471/98, Ġabra p. I‑9681, punti 41 et seq).

51  – Ara f’dan is-sens is-sentenza tat-2 ta’ Ottubru 2003, Il‑Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (C‑322/00, Ġabra p. I‑11267, punti 133 et seq).

52  – Is-sentenza Il-Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 51, punt 136). Il-punt 155 ta’ din is-sentenza jipprovdi b’mod iktar wiesa’ li “huma biss l-elementi oġġettivi marbuta mal-kundizzjonijiet fiżiċi, ġeoloġiċi u klimatiċi ta’ kull reġjun li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-evalwazzjoni dwar jekk l-elementi previsti fl-Anness II(A) tad-Direttiva humiex rilevanti jew le”.

53  – Sentenza Il‑Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 51, punt 135)

54  – Sentenza Il-Kummissjoni vs Il-Pajjiżi l-Baxxi (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 51, punt 137).

55  – Sentenzi tas-6 ta’ Mejju 1980, Il‑Kummissjoni vs Il‑Belġju (102/79, Ġabra p. 1473, punt 11); tal-20 ta’ Novembru 2003, Il‑Kummissjoni vs Franza (C‑296/01, Ġabra p. I‑13909, punt 54); tat-12 ta’ Lulju 2007, Il‑Kummissjoni vs L‑Awstrija (C‑507/04, Ġabra p. I‑5939, punt 162), u tat-13 ta’ Diċembru 2007, Il‑Kummissjoni vs L‑Italja (C‑465/05, Ġabra p. I‑11091, punt 65).

56  – Ara f’dan is-sens, fir-rigward tad-Direttiva 92/43/KEE, is-sentenza tal-20 ta’ Ottubru 2005, Il‑Kummissjoni vs Ir‑Renju Unit (C‑6/04, Ġabra p. I‑9017, punt 26).

57  – Sentenza Il‑Kummissjoni vs Il-Pajjiżi l-Baxxi (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 51, punt 47)

58  – Sentenza tad-29 ta’ April 1999, Standley et (C‑293/97, Ġabra p. I‑2603, punti 46 sa 57).

59  – Sentenza Il‑Kummissjoni vs Il‑Lussemburgu (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 33).

60–      Sentenza Il‑Kummissjoni vs Il‑Pajjiżi l-Baxxi (iċċitata fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 51, punt 134).

Full & Egal Universal Law Academy