EUR-Lex -  62009CC0203 - MT

KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

BOT

ippreżentati fit-3 ta’ Ġunju 2010 1(1)

Kawża C‑203/09

Volvo Car Germany GmbH

vs

Autohof Weidensdorf GmbH

[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesgerichtshof (il-Ġermanja)]

“Direttiva 86/653/KEE – Aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom – Xoljiment tal-kuntratt ta’ aġenzija mill-prinċipal – Nuqqas ta’ aġent kummerċjali li jwettaq l-obbligi tiegħu – Dritt tal-aġent kummerċjali għal kumpens għall-klijentela”

1.        Waħda mill-kontribuzzjonijiet prinċipali tad-Direttiva tal-Kunsill [86/653/KEE], tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet [tal]-Istati Membri li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom (2) huwa li jkun previst, għall-benefiċċju ta’ dawn l-aġenti u li jitħallas mill-prinċipali tagħhom, il-pagament ta’ kumpens wara t-tmiem ta’ kuntratt ta’ aġenzija (iktar ’il quddiem il-“kumpens għall-klijentela”).

2.        L-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, madankollu, jipprovdi li tali kumpens ma għandux ikun pagabbli “meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt tal-aġenzija minħabba nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt tal-aġenzija skond il-liġi nazzjonali”.

3.        Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari jagħti l-okkażjoni lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tinterpreta għall-ewwel darba din id-dispożizzjoni u, b’mod partikolari, li tiddeċiedi jekk l-esklużjoni ta’ dritt għal kumpens għall-klijentela hijiex suġġetta għall-eżistenza ta’ rabta kawżali bejn, min-naħa, in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li jista’ jkun attribwit lill-aġent kummerċjali u li huwa tali li jiġġustifika t-tmiem immedjat ta’ kuntratt u, min-naħa l-oħra, id-deċiżjoni meħuda mill-prinċipal li jtemm il-kuntratt ta’ aġenzija.

4.        Dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari qed isir f’każ partikolari, sa fejn jirriżulta mill-fatti tal-kawża prinċipali li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li huwa akkużat bih l-aġent kummerċjali seħħ matul it-terminu ta’ notifika li segwa d-deċiżjoni meħuda mill-prinċipal li jtemm il-kuntratt ta’ aġenzija u li dan tal-aħħar sar jaf bih biss wara t-terminazzjoni effettiva ta’ dan il-kuntratt.

5.        F’dawn il-konklużjonijiet, biħsiebni nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tadotta interpretazzjoni sistematika u teleoloġika tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva u li tirrispondi lill-qorti tar-rinviju li din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata fis-sens li hija ma tipprekludix li aġent kummerċjali, fejn il-kuntratt ġie xolt, jiġi miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi, wara t-terminazzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija, l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li seħħ matul it-terminu tal-kuntratt u li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat ta’ dan il-kuntratt, imma li ma kienx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment sa fejn dan il-prinċipal sar jaf bih biss wara t-tmiem tal-imsemmi kuntratt.

I –    Il-kuntest ġuridiku

A –    Id-dritt tal-Unjoni Ewropea

6.        Skont l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva:

“Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, ‘aġent kummerċjali’ għandu jfisser intermedjarju li jaħdem għal rasu li jkollu awtorità kontinwa li jinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ merkanzija f’isem persuna oħra, hawnhekk iżjed ’il quddiem imsejħa l-‘prinċipal’, jew li jinnegozja u jikkonkludi dawn l-operazzjonijiet għan-nom ta’ u f’isem dak il-prinċipal.”

7.        L-obbligi li għandu l-aġent kummerċjali huma ppreċiżati fl-Artikolu 3 tad-Direttiva, li jipprovdi dan li ġej:

“1.      Fit-twettiq ta’ l-attivitajiet tiegħu, aġent kummerċjali għandu jfittex li jħares l-interessi tal-prinċipal tiegħu u jaġixxi kif suppost u b’intenzjoni tajba.

2.      B’mod partikolari, aġent kummerċjali għandu:

(a)      jagħmel sforzi approprjati biex jinnegozja u, meta approprjat, jikkonkludi l-operazzjonijiet li jkun intalab jieħu ħsieb;

(b)      jikkomunika lill-prinċipal tiegħu l-informazjoni kollha neċessarja disponibbli għalih;

(ċ)      jikkonforma ma’ istruzzjonijiet raġonevoli mogħtija mill-prinċipal tiegħu.”

8.        L-Artikolu 15(1) tad-Direttiva jippreċiża li “[m]eta kuntratt ta’ aġenzija jkun ġie konkluż għal perjodu indefinit kull waħda mill-partijiet tista titterminah permezz ta’ notifika”. Madankollu, mill-Artikolu 16 tad-Direttiva jirriżulta li:

“Xejn f’din id-Direttiva m’għandu jaffettwa l-applikazzjoni tal-liġi tal-Istati Membri meta dawn tal-aħħar jipprovdu għat-terminu [tmiem] immedjat tal-kuntratt tal-aġenzija:

(a)      minħabba n-nuqqas ta’ parti waħda li twettaq l-obbligi kollha jew inparti tiegħu;

(b)      meta jitqajmu ċirkostanzi eċċezzjonali.”

9.        Barra minn hekk, l-Artikolu 17(1) u (2)(a) tad-Direttiva jipprovdi:

“1.      L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jassiguraw li l-aġent kummerċjali jkun, wara t-terminu [tmiem] tal-kuntratt tal-aġenzija, indennizzat skond il-paragrafu 2 jew ikkumpensat għad-danni skond il-paragrafu 3.

2.      (a)   L-aġent kummerċjali għandu jkun intitolat għal indennizz jekk u sal-limiti li:

–        ikun ressaq lill-klijenti prinċipali ġodda jew ikun żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti u l-prinċipal jibqa’ jieħu benefiċċji sostanzjali min-negozju ma’ dawn il-klijenti,

u

–        il-ħlas ta’ dan l-indennizz ikun indaqs fir-rigward taċ-ċirkostanzi kollha u, b’mod partikolari, il-kommissjoni mitlufa mill-aġent kummerċjali fuq in-negozju mwettaq ma’ dawk il-klijenti. […]”

10.      Skont l-Artikolu 18 tad-Direttiva:

“L-indennizz jew il-kumpens imsemmija fl-Artikolu 17 m’għandhomx ikunu pagabbli:

(a)      meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt ta’ l-aġenzija minħabba nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt ta’ l-aġenzija skond il-liġi nazzjonali;

[…]”

11.      Fl-aħħar nett, skont l-Artikolu 19 tad-Direttiva:

“Il-partijiet ma jistgħux jidderogaw mill-Artikoli 17 u 18 għad-detriment ta’ l-aġent kummerċjali qabel ma l-kuntratt ta’ l-aġenzija jiskadi.”

B –    Id-dritt nazzjonali

12.      Skont l-Artikolu 89a tal-Kodiċi Kummerċjali Ġermaniż (Handelsgesetzbuch, iktar ’il quddiem l-“HGB”):

“(1)      Kull parti tista’ xxolji l-kuntratt minħabba motiv serju mingħajr ma tosserva t-terminu ta’ notifika. Dan id-dritt la jista’ jiġi eskluż u lanqas limitat. […]”

13.      L-Artikolu 89b tal-HGB jittrasponi l-Artikoli 17 sa 19 tad-Direttiva. Dan l-artikolu, kif ifformulat fiż-żmien li seħħew il-fatti tal-kawża prinċipali, kien jipprovdi dan li ġej:

“(1)      Wara tmiem il-kuntratt, l-aġent kummerċjali jista’ jeżiġi mingħand il-prinċipal kumpens xieraq meta, u sa fejn,

1.      il-prinċipal jikseb, anki wara tmiem il-kuntratt, benefiċċji sostanzjali mir-relazzjonijiet kummerċjali tiegħu ma’ klijenti ġodda avviċinati mill-aġent kummerċjali,

2.      minħabba tmiem il-kuntratt, l-aġent kummerċjali jitlef id-dritt tiegħu għall-kummissjoni li kieku kien jieħu, f’każ li jfittixha, għal tranżazzjonijiet konklużi jew li se jiġu konklużi ma’ klijenti li huwa jkun avviċina, u

3.      il-pagament ta’ kumpens għandu jkun ġust, meta jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha.

[…]

(3)      Dan il-kumpens ma għandux ikun pagabbli meta

1.      l-aġent kummerċjali jkun xolja l-kuntratt, ħlief jekk l-aġir tal-prinċipal kien ir-raġuni għal dan jew jekk l-aġent kummerċjali ma jistax jinħtieġ ikompli bl-attività tiegħu minħabba l-età jew minħabba mard, jew

2.      il-prinċipal xolja l-kuntratt u jekk hemm motiv serju għax-xoljiment marbut ma’ aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali […]”.

14.      Skont il-ġurisprudenza stabbilita tal-Bundesgerichtshof (il-Ġermanja), imsemmija fid-deċiżjoni tar-rinviju, id-dispożizzjonijiet dwar il-kumpens għall-klijentela tal-aġent kummerċjali previsti fl-Artikolu 89b tal-HGB għandhom jiġu applikati b’analoġija ma’ kuntratt ta’ konċessjoni bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Id-diċitura tal-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB ma teżiġix li l-prinċipal ikun ġab fi tmiemhom, mingħajr notifika, ir-relazzjonijiet kuntrattwali mal-aġent kummerċjali minħabba aġir żbaljat ta’ dan tal-aħħar. Huwa suffiċjenti li kien hemm oġġettivament motiv serju tant li jiġġustifika x-xoljiment tal-kuntratt mingħajr notifika fil-waqt li ttieħdet id-deċiżjoni li l-kuntratt jiġi fi tmiemu. F’każ li l-aġent kummerċjali jkun ħati, qabel it-tmiem previst tal-kuntratt, ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li kien jiġġustifika xoljiment mingħajr notifika, il-ġurisprudenza tal-Bundesgerichtshof tawtorizza anki lill-prinċipal li jkun ħa d-deċiżjoni li jtemm il-kuntratt wara notifika, li jiddeċiedi jew li jxolji mill-ġdid il-kuntratt mingħajr notifika fil-każ li jkun sar jaf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu qabel it-tmiem tan-notifika jew li jagħmel użu mill-imsemmi nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu biex jirrifjuta kull kumpens għall-klijentela f’każ li l-prinċipal ikun sar jaf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu biss wara t-tmiem previst tal-kuntratt.

II – Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

15.      Fl-1993 ġie konkluż kuntratt ta’ konċessjoni bejn Volvo Car Germany GmbH (il-konċedenti, iktar ’il quddiem “Volvo Car”) u Autohof Weidensdorf GmbH (il-konċessjonarja, iktar ’il quddiem “AHW”). Fl-istess ħin, il-maniġers ta’ AHW kienu joperaw flimkien ma’ maniġer antik ta’ din l-istess impriża Autovermietung Weidensdorf GbR (iktar ’il quddiem “AVW”). AVW kienet stabbiliet, permezz ta’ kumpannija oħra, relazzjonijiet kummerċjali ma’ Volvo Car irregolati permezz ta’ ftehim qafas għal klijenti kbar li kien jirrigwarda tnaqqis eċċezzjonali filwaqt tal-kunsinna tal-vetturi Volvo ġodda. Skont dan il-ftehim qafas, AVW kienet tixtri l-vetturi mingħand AHW filwaqt li kienet tibbenefika mit-tnaqqis miftiehem. Biex tagħmel dan, AHW kienet qed tieħu kontribuzzjonijiet finanzjarji mingħand Volvo Car suġġetti għall-kundizzjonijiet ġenerali tal-għoti tal-kontribuzzjonijiet lill-konċessjonarji.

16.      B’ittra tas-6 ta’ Marzu 1997, Volvo Car ħabbret lil AHW id-deċiżjoni tagħha li fil-31 ta’ Marzu 1999 itemm il-kuntratt ta’ konċessjoni.

17.      Matul il-perijodu bejn April 1998 u Lulju 1999, inbigħu mill-ġdid qabel iż-żmien 28 vettura (li minnhom 16 qabel il-31 ta’ Marzu 1999) li AVW kienet xtrat mingħand AHW, bi ksur tal-ftehim qafas għall-klijenti l-kbar li kien jimponi li l-vetturi jinżammu għal terminu minimu ta’ sitt xhur. Kif jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju, l-affermazzjoni ta’ Volvo Car, jiġifieri li hija saret taf b’dawn il-fatti biss wara t-tmiem tal-kuntratt ta’ konċessjoni hija kkunsidrata eżatta fil-kuntest tal-proċedura ta’ “Stħarriġ”.

18.      Billi rigward il-kuntratt ta’ konċessjoni jiġi applikat l-Artikolu 89b tal-HGB, AHW talbet kumpens għall-klijentela mingħand Volvo Car u qed issostni li għandha drittijiet għall-pagament minħabba noti ta’ kreditu. Volvo Car tikkunsidra li l-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB jipprekludi l-għoti ta’ kumpens għall-klijentela lil AHW sa fejn din tal-aħħar kisbet kontribuzzjonijiet li ma kellhiex dritt għalihom minħabba n-nuqqas ta’ osservanza, flimkien ma’ AVW, tat-terminu minimu ta’ żamma miftiehem fil-kuntratt. Dan in-nuqqas ta’ AHW li twettaq l-obbligi kuntrattwali tagħha kien jiġġustifika xoljiment mingħajr notifika tal-kuntratt ta’ konċessjoni minn Volvo Car jekk din saret taf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu qabel it-tmiem ta’ dan il-kuntratt.

19.      Il-Landgericht laqgħet it-talbiet ta’ AHW għal ammont li ma jaqbizx EUR 181 159.46 fejn għandu x’jasam il-kumpens għall-klijentela u b’mod totali fejn għandhom x’jaqsmu n-noti ta’ kreditu, flimkien mal-imgħax fiż-żewġ każijiet.

20.      L-Oberlandesgericht bidlet parzjalment is-sentenza tal-ewwel istanza fuq l-appell ta’ Volvo Car fejn għandu x’jaqsam il-kumpens għall-klijentela u dak għan-noti ta’ kreditu. Din il-qorti kkunsidrat li AHW kellha dritt għal kumpens għall-klijentela fil-konfront ta’ Volvo Car skont applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 89b(1) tal-HGB. L-Oberlandesgericht waslet għall-konklużjoni li l-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB għandu jiġi interpretat skont l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva. Konsegwentement, skont din il-qorti, il-motiv serju ta’ xoljiment marbut ma’ aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali kellu jkun il-kawża tad-deċiżjoni tal-prinċipal li jtemm il-kuntratt sabiex dak l-aġent ikun miċħud mid-dritt tiegħu għal kumpens għall-klijentela. Fin-nuqqas ta’ rabta kawżali ta’ din ix-xorta, l-Oberlandesgericht tikkunsidra li l-fatti konkreti tal-bejgħ mill-ġdid qabel iż-żmien tal-vetturi u r-rilevanza tal-kwistjoni jekk Volvo Car kinitx taf minn qabel b’dan għandhom jiġu eżaminati biss fil-mument li jiġi ddeterminat jekk il-pagament ta’ kumpens għall-klijentela hux ġust fis-sens tal-Artikolu 89b(1)(3) tal-HGB.

21.      Volvo Car għamlet talba għal “Stħarriġ” tas-sentenza mogħtija mill-Oberlandesgericht.

22.      Billi tikkunsidra li s-soluzzjoni tal-kawża prinċipali tiddependi mill-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, il-Bundesgerichtshof iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

“1)      L-Artikolu 18(a) tad-[Direttiva] għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali li bis-saħħa tagħha l-aġent kummerċjali mhuwiex intitolat għal kumpens, lanqas fil-każ ta’ xoljiment ordinarju mill-prinċipal, fil-każ li eżistiet, fid-data tax-xoljiment ordinarju, raġuni serja ta’ xoljiment immedjata tal-kuntratt minħabba aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali, iżda li din ir-raġuni ma kinitx il-kawża tax-xoljiment?

2)      Jekk tali leġiżlazzjoni nazzjonali hija kompatibbli mad-Direttiva, l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva jipprekludi applikazzjoni b’analoġija tal-leġiżlazzjoni nazzjonali dwar l-esklużjoni tad-dritt għal kumpens fil-każ fejn kien hemm raġuni serja għax-xoljiment mingħajr notifika minħabba aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali seħħ biss wara l-għoti tan-notifika tax-xoljiment ordinarju u li l-prinċipal sar jaf b’din ir-raġuni biss wara t-tmiem tal-kuntratt, b’tali mod li ma kellux iktar il-possibbiltà li jagħti notifika oħra ta’ xoljiment immedjat tal-kuntratt ibbażata fuq aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali?”

23.      Volvo Car, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej ilkoll ippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub. Barra minn hekk, AHW, il-Gvern Ġermaniż kif ukoll il-Kummissjoni nstemgħu mill-Qorti tal-Ġustizzja waqt is-seduta għat-trattazzjoni li saret fis-6 ta’ Mejju 2010.

III – Analiżi

24.      Iż-żewġ domandi li l-Bundesgerichtshof għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja jirrigwardaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva li jipprevedi l-esklużjoni tal-kumpens għall-klijentela li minnu jibbenefika, fil-prinċipju, l-aġent kummerċjali f’każ li jiġi xolt il-kuntratt ta’ aġenzija “meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt tal-aġenzija minħabba nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt tal-aġenzija skond il-liġi nazzjonali”.

25.      L-ewwel domanda essenzjalment għandha l-għan li tiddetermina jekk din id-dispożizzjoni għandhiex tiġi interpretata fis-sens li hija tipprekludi lil leġiżlazzjoni nazzjonali li fuq il-bażi tagħha aġent kummerċjali, li l-kuntratt tiegħu ġie xolt, isib ruħu miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jakkużah b’nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li kien jeżisti, tabilħaqq, fid-data ta’ meta ġie xolt dan il-kuntratt, imma li ma kienx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment.

26.      Bit-tieni domanda il-qorti tar-rinviju essenzjalment u f’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda, tixtieq tkun taf jekk l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva għandux jiġi intepretat fis-sens li jipprekludi li aġent kummerċjali jkun miċħud ukoll mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu min-naħa ta’ dan l-aġent seħħ wara d-deċiżjoni tal-prinċipal li jxolji l-kuntratt u li dan tal-aħħar sar jaf b’dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu biss wara li ġie fi tmiemu l-kuntratt.

A –    Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għad-domandi preliminari

27.      Qabel ma nagħti bidu għall-analiżi tiegħi fuq il-mertu, qabel xejn għandhom jitneħħew żewġ ostakli għall-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja biex tkun tista’ tagħti deċiżjoni rigward dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari.

28.      L-ewwel ostaklu, li ġie enfasizzat minn Volvo Car, jikkonsisti fil-kunsiderazzjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni li tirrispondi għad-domandi li għamlitilha l-qorti tar-rinviju sa fejn id-Direttiva li ntalbet l-interpretazzjoni tagħha tikkonċerna r-relazzjonijiet bejn l-aġenti kummerċjali u l-prinċipali tagħhom filwaqt li l-kawża prinċipali hija bejn konċessjonarja u konċedenti.

29.      F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat li mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li, fid-dritt Ġermaniż, id-dispożizzjonijiet protettivi dwar il-kumpens għall-klijentela tal-aġent kummerċjali japplikaw ukoll għall-konċessjonarji. Id-dispożizzjonijiet dwar il-kumpens għall-klijentela tal-aġent kummerċjali stabbiliti fl-Artikolu 89b tal-HGB b’hekk jiġu applikati b’analoġija għal kuntratt ta’ konċessjoni bħal dak li ġie konkluż bejn Volvo Car u AHW. Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Bundesgerichtshof, biex isir dan, il-konċessjonarju għandu jkun integrat fl-organizzazzjoni tal-bejgħ tal-produttur jew tal-fornitur u l-konċessjonarju għandu jkollu l-obbligu li jċedi l-klijentela tiegħu lill-produttur jew lill-fornitur, b’tali mod, li fi tmiem il-kuntratt, dan tal-aħħar ikun jista’ jagħmel użu, immedjat u mingħajr azzjoni ulterjuri, mill-benefiċċji marbuta mal-klijentela. Issa, l-osservanza ta’ dawn il-kundizzjonijiet u t-tixbih tal-konċessjonarju ma’ aġent kummerċjali li jirriżulta mill-applikazzjoni tad-dritt Ġermaniż mhumiex ikkontestati fil-kawża prinċipali.

30.      Fil-fehma tiegħi, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-ġurisdizzjoni biex tirrispondi għad-domandi li saru f’dan il-każ. Kif tabilħaqq irrilevat b’mod kostanti fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali, stabbilita bl-Artikolu 267 TFUE, hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ taqta’ l-kawża kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja. Iċ-ċaħda min-naħa ta’ din tal-aħħar ta’ domanda magħmula minn qorti nazzjonali hija possibbli biss meta jidher, b’mod manifest, li l-interpretazzjoni mitluba tad-dritt tal-Unjoni Ewropea ma għandhiex konnessjoni mar-realtà jew l-għan tal-kawża prinċipali jew meta d-domanda hija ġenerali jew ipotetika (3). Konsegwentement, meta d-domandi magħmula mill-qrati nazzjonali jirrigwardaw l-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni Ewropea, il-Qorti tal-Ġustizzja hija, bħala regola, obbligata li tiddeċiedi. Fil-fatt, la jirriżulta mid-diċitura tal-Artikolu 267 TFUE u lanqas mill-għan tal-proċedura stabbilita minn dan l-artikolu li l-awturi tat-Trattat kellhom l-intenzjoni jeskludu mill-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rinviji għal deċiżjoni preliminari li jirrigwardaw dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni Ewropea fil-każ partikolari fejn id-dritt nazzjonali ta’ Stat Membru jirreferi għall-kontenut ta’ din id-dispożizzjoni sabiex jiġu stabbiliti r-regoli applikabbli għal sitwazzjoni purament interna ta’ dan l-Istat (4). Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, meta leġiżlazzjoni nazzjonali tadotta għal sitwazzjonijiet purament interni, l-istess soluzzjonijiet bħal dawk adottati fid-dritt tal-Unjoni Ewropea sabiex, b’mod partikolari, tiġi evitata d-diskriminazzjoni jew distorsjoni eventwali tal-kompetizzjoni, jeżisti ċertament interess Komunitarju li, biex jiġu evitati d-diverġenzi futuri ta’ interpretazzjoni, id-dispożizzjonijiet jew il-kunċetti meħuda mid-dritt tal-Unjoni Ewropea jingħataw interpretazzjoni uniformi, irrispettivament miċ-ċirkustanzi li fihom dawn huma applikabbli (5).

31.      It-tieni ostaklu għall-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja, imressaq mill-Kummissjoni, jikkonċerna biss l-ewwel domanda li, safejn din tirreferi għall-ipoteżi fejn in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu min-naħa tal-aġent kummerċjali kien jeżisti meta ġie xolt il-kuntratt ta’ aġenzija mingħajr ma kien il-kawża ta’ dan ix-xoljiment, kienet tikkonċerna sitwazzjoni barranija għall-fatti tal-kawża prinċipali u għaldaqstant għandha natura ipotetika. Fil-fatt, huwa stabbilit li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li ġiet akkużata bih AHW seħħ wara d-deċiżjoni ta’ Volvo Car li ġġib fi tmiemu l-kuntratt, b’tali mod li t-tieni domanda biss tikkoinċidi eżattament mal-fatti tal-kawża prinċipali. Għaldaqstant, jista’ jidher xieraq li l-Qorti tal-Ġustizzja tikkonċentra r-risposta tagħha biss fuq din it-tieni domanda.

32.      Madankollu, din mhix it-triq li biħsiebni nissuġġerixxi li għandha taqbad il-Qorti tal-Ġustizzja. Jidhirli, fil-fatt, li huwa eċċessiv li jiġi affermat li l-ewwel domanda ma għandha manifestament l-ebda relazzjoni mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali. Huwa minnu li l-ipoteżi li fuqha hija bbażata din id-domanda ma tikkorrispondix eżattament għall-fatti tal-kawża prinċipali. Madankollu, l-imsemmija domanda tenfasizza l-problema prinċipali li tqanqal l-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, u li hija determinanti biex tkun deċiża l-kawża prinċipali, jiġifieri jekk hemmx il-ħtieġa li jkun hemm rabta kawżali bejn nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent kummerċjali tali li jiġġustifika xoljiment immedjat tal-kuntratt ta’ aġenzija u d-deċiżjoni meħuda mill-prinċipal li jxolji dan il-kuntratt sabiex iċaħħad lil dan l-aġent mill-kumpens għall-klijentela tiegħu.

33.      Barra minn hekk, iż-żewġ domandi huma marbuta mill-qrib u jikkomplimentaw lil xulxin, l-ewwel waħda tikkostitwixxi, f’għajnejn il-qorti tar-rinviju, xorta ta’ fażi preliminari għat-tieni waħda. Barra minn hekk, nissuġġerixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja biex tgħaqqad iż-żewġ domandi sabiex tagħti risposta kompluta lill-qorti tar-rinviju u tiggarantixxi, fl-istess ħin, il-koerenza tal-interpretazzjoni li għandha tingħata lill-Artikolu 18(a) tad-Direttiva.

34.      Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, dan ir-rinviju għal deċiżjoni preliminari għandu jinftiehem prinċipalment bħala li sar sabiex il-qorti tar-rinviju ssir taf jekk l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva għandux jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi li aġent kummerċjali, li l-kuntratt tiegħu ġie xolt, jiġi miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi, wara t-tmiem tal-kuntratt ta’ aġenzija, l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li seħħ matul it-terminu tal-kuntratt u li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat ta’ dan il-kuntratt, imma li ma kienx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment.

B –    Fuq il-mertu

35.      Kif spjegat il-Bundesgerichtshof fid-deċiżjoni tar-rinviju tagħha, il-paragun bejn id-diċitura tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva u dik tal-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB juri li tal-ewwel tiddefinixxi b’mod iktar strett il-kundizzjonijiet tal-esklużjoni tad-dritt tal-aġent kummerċjali għal kumpens għall-klijentela.

36.      Tabilħaqq, mid-diċitura tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva jirriżulta li l-kumpens għall-klijentela previst fl-Artikolu 17 ta’ din l-istess direttiva mhux pagabbli “meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt tal-aġenzija minħabba nuqqas li jista jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt tal-aġenzija skond il-liġi nazzjonali” (6). Il-prepożizzjoni “minħabba” tesprimi l-idea ta’ rabta kawżali bejn nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent tali li jiġġustifika tmiem immedjat tal-kuntratt u d-deċiżjoni tal-prinċipal li jtemm il-kuntratt.

37.      Jekk wieħed jieqaf sal-interpretazzjoni litterali tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, tista’ tiġih it-tentazzjoni li jinterpreta din id-dispożizzjoni b’mod iktar protettiv fil-konfront tal-aġent kummerċjali u li jirrispondi lill-qorti tar-rinviju li l-imsemmija dispożizzjoni għandha tiġi intepretata fis-sens li din tipprekludi li aġent kummerċjali, li l-kuntratt tiegħu ġie xolt, jiġi miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi a posteriori l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li ma kinitx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment.

38.      Madankollu, id-diċitura tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, fil-fehma tiegħi, mhijiex daqshekk ċara li wieħed jista’ jillimita ruħu għall-interpretazzjoni litterali. Fil-fatt, din id-diċitura tinvolvi ċerta ambigwità rigward il-kwistjoni jekk il-kundizzjoni li hija determinanti għall-esklużjoni tad-dritt għal kumpens għall-klijentela hijiex l-eżistenza ta’ rabta kawżali bejn in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent kummerċjali li kien tali li jiġġustifika t-tmiem immedjat tal-kuntratt u d-deċiżjoni tal-prinċipal li jġib fi tmiemu l-kuntratt jew, b’mod iktar bażiku, il-fatt li tali nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent kummerċjali li jiġġustifika tmiem immedjat tal-kuntratt seħħ waqt it-terminu tal-kuntratt. Din hija r-raġuni għaliex l-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, fil-fehma tiegħi, għandha tkun prevista fid-dawl tal-istruttura u tal-għanijiet tad-Direttiva (7).

39.      L-ewwel nett, fir-rigward tal-istruttura tad-Direttiva, nikkunsidra li l-Artikolu 18(a) tagħha ma jistax jiġi interpretat separatament, imma għandu jkun interpretat flimkien mal-Artikoli 3 u 16(a) ta’ din l-istess direttiva sabiex ikunu ggarantiti l-koerenza u l-effettività ta’ dawn id-dispożizzjonijiet kollha.

40.      F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li l-aġent kummerċjali, skont l-Artikolu 3 tad-Direttiva, għandu josserva ċertu numru ta’ obbligi. Barra minn hekk, l-aġent kummerċjali għandu jeżegwixxi l-missjoni tiegħu u għandu jagħti rendikont ta’ għemilu (8).

41.      L-obbligu li għandu l-aġent kummerċjali li jeżegwixxi l-missjoni tiegħu jinvolvi tliet aspetti, jiġifieri li l-aġent għandu josserva l-istruzzjonijiet tal-prinċipal tiegħu, għandu jaġixxi b’diliġenza u għandu jġib ruħu lealment.

42.      Rigward l-osservanza tal-istruzzjonijiet li jingħatawlu mill-prinċipal tiegħu, għandu jiġi rrilevat li, jekk l-aġent kummerċjali għandu ġeneralment marġni kunsiderevoli ta’ libertà fl-eżekuzzjoni tal-missjoni tiegħu peress li, skont id-definizzjoni, huwa professjonist li jaħdem għal rasu (9), huwa għandu josserva l-istruzzjonijiet mandatorji rigward ċerti aspetti tal-missjoni tiegħu li jirċievi, meta jkun il-każ, mill-prinċipal tiegħu, pereżempju l-kundizzjonijiet tal-kuntratti li għandhom jiġu konklużi mal-klijentela.

43.      Barra minn hekk, l-aġent kummerċjali għandu juri diliġenza fit-twettiq tal-missjoni tiegħu, jiġifieri huwa jrid jeżegwixxi l-kuntratt tiegħu “b’mod professjonali”. Pereżempju, ikun qed jonqos milli jwettaq dan l-obbligu meta ma jżurx lill-klijentela, meta jwettaq attività insuffiċjenti, meta jagħmel sforzi ta’ promozzjoni mhux adattati għaż-żmien u għall-post jew meta jkollu politika ta’ organizzazzjoni mhux sodisfaċenti.

44.      Fl-aħħar nett, l-aġent kummerċjali huwa marbut b’obbligu ta’ lealtà kif suppost fil-konfront tal-prinċipal tiegħu. F’dan ir-rigward, għandu jiżgura l-kunfidenzjalità tal-informazzjoni dwar l-istrateġija kummerċjali tal-prinċipal u ma jistax jaċċetta li jkun aġent ta’ impriża kompetitriċi għal dik tal-prinċipal tiegħu mingħajr il-qbil ta’ dan tal-aħħar.

45.      Minbarra l-obbligu li jwettaq il-missjoni tiegħu, l-aġent kummerċjali għandu jagħti rendikont ta’ għemilu lill-prinċipal tiegħu. Dan l-obbligu jfisser li għandu jżomm informat lill-prinċipal bir-riżultati tal-missjoni tiegħu u li jikkomunikalu l-informazzjoni kollha neċessarja li tkun disponibbli għalih. Pereżempju, l-aġent għandu jagħti kull informazzjoni utli dwar is-sitwazzjoni tas-suq, b’mod partikolari dwar il-kompetituri li jipparteċipaw f’dan is-suq.

46.      Naturalment, il-ksur ta’ dawn l-obbligi jagħti lok għal sanzjonijiet.

47.      L-Artikolu 16(a) tad-Direttiva jħalli wkoll il-possibbiltà lill-Istati Membri li jżommu jew jadottaw dispożizzjonijiet li jipprevedu t-tmiem immedjat tal-kuntratt minħabba n-nuqqas ta’ waħda mill-partijiet li twettaq l-obbligi kollha jew inparti tagħha, filwaqt li, fil-prinċipju, il-prinċipal huwa obbligat, skont l-Artikolu 15 tad-Direttiva, li josserva terminu ta’ notifika.

48.      Huwa l-istess tip ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li jiġġustifika, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, tmiem immedjat tal-kuntratt li jeżenta, skont l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, lill-prinċipal mill-obbligu li jħallas kumpens għall-klijentela lill-aġent kummerċjali.

49.      L-idea sottostanti din id-dispożizzjoni hija li l-aġent kummerċjali għandu jibbenefika mid-dritt għall-kumpens għall-klijentela previst fl-Artikolu 17(2) tad-Direttiva biss meta dan ikun kompatibbli mal-interessi tal-prinċipal. Dan id-dritt għalhekk jeżisti biss meta l-aġent kummerċjali ma jkunx aġixxa kontra l-interessi tal-prinċipal. Min-naħa l-oħra, jekk, filwaqt li ma osservax l-obbligi tiegħu, kif ġew elenkati fl-Artikolu 3 tad-Direttiva, l-aġent kummerċjali aġixxa kontra l-interessi tal-prinċipali, biex b’hekk kiser ir-rabta ta’ fiduċja li kien hemm bejniethom, huwa ma baqax iktar denju li jingħata protezzjoni. F’dan il-każ, ma għandux jinħtieġ mingħand il-prinċipal li huwa jħallas lill-aġent kummerċjali kumpens għall-klijentela li l-għan tiegħu huwa li jippremja l-isforzi magħmula minn dak l-aġent, b’mod konformi mal-obbligi li għandu dan tal-aħħar, biex jespandi l-klijentela tiegħu. Għaldaqstant, dak li huwa determinanti biex ikun deċiż jekk dritt għal kumpens għall-klijentela jiġix sostnut jew le mhux biss li wieħed ikun jaf jekk l-aġent kummerċjali jissodisfax il-kundizzjonijiet biex jingħata tali kumpens li jissemmew fl-Artikolu 17(2)(a) tad-Direttiva, imma wkoll jekk wettaqx il-missjoni tiegħu filwaqt li osserva l-obbligi tiegħu skont l-Artikolu 3 ta’ dik id-direttiva.

50.      Barra minn hekk, jekk il-kumpens għall-klijentela għandu l-għan li jevita arrikkiment inġustifikat tal-prinċipal, safejn dan jikkostitwixxi l-korrispettiv tal-profitt li dan ikompli jagħmel, wara t-tmiem tal-kuntratt, mill-attivitajiet imwettqa mill-aġent kummerċjali matul it-terminu tal-kuntratt u li għalihom dan ma għadux jitħallas iktar, l-esklużjoni ta’ tali kumpens għandu l-għan, fl-istess ħin, li jwaqqaf l-arrikkiment inġustifikat tal-aġent kummerċjali li aġixxa b’mod żbaljat. Jekk jingħata dritt għal kumpens għall-klijentela lil aġent kummerċjali li ġie stabbilit li naqas milli jwettaq l-obbligi tiegħu, dan ikun arrikkiment li l-fatt ġeneratur tiegħu hija frodi, li żgur ma kinitx l-intenzjoni tal-leġiżlatur tal-Unjoni Ewropea meta adottat l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva. F’dan is-sens, din id-dispożizzjoni għandha l-għan li tipproteġi l-interessi tal-prinċipal filwaqt li tevita, b’mod speċjali, l-arrikkiment tal-aġent kummerċjali kkawżat minn frodi.

51.      Mid-diċitura tal-imsemmija dispożizzjoni, jirriżulta li waħda mill-kundizzjonijiet prinċipali tat-telf tal-kumpens għall-klijentela huwa li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li bih ġie akkużat l-aġent kummerċjali ikun seħħ matul ir-relazzjoni kuntrattwali. Fil-fehma tiegħi, ma tantx huwa rilevanti jekk in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu seħħx qabel jew wara d-deċiżjoni meħuda mill-prinċipal li jxolji l-kuntratt għal motiv ieħor li mhux dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu (10). Barra minn hekk, nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li seħħ matul it-terminu ta’ notifika li segwa deċiżjoni ta’ xoljiment ordinarju, kif inhu l-każ fil-kawża prinċipali, fil-fehma tiegħi, jiġġustifika, fil-prinċipju, l-esklużjoni tal-kumpens għall-klijentela sa fejn jirrigwarda ksur mill-aġent kummerċjali tal-obbligi li għandu sat-tmiem effettiv tal-kuntratt.

52.      Kundizzjoni oħra stabbilita mill-Artikolu 18(a) tad-Direttiva hija li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li bih ġie akkużat l-aġent kummerċjali jkun tali li jiġġustifika, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, it-tmiem immedjat tal-kuntratt, li jagħti x’jifhem li dan huwa nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li għandu ċertu grad ta’ serjetà. L-Artikolu 89b(3)(2) tal-HGB jirreferi għal “motiv serju għal xoljiment marbut ma’ aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali”. Bħala paragun, id-dritt Franċiż jeżiġi li l-aġent kummerċjali jkun għamel żball gravi, pereżempju, atti ta’ kompetizzjoni żleali, kummenti inġurjużi fir-rigward tal-mandant, aġir kriminali, nuqqasijiet gravi fir-rigward tal-istruzzjonijiet riċevuti, jew nuqqasijiet gravi fir-rigward tal-obbligu tal-kunfidenzjalità.

53.      Fi ftit kliem, fil-fehma tiegħi, mill-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, moqri flimkien mal-Artikoli 3 u 16(a) tagħha, jirriżulta li kumpens għall-klijentela, fil-prinċipju, mhux pagabbli mill-prinċipal meta l-aġent kummerċjali, matul ir-relazzjoni kuntrattwali, ikun naqas milli jwettaq obbligu tali li jiġġustifika, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, tmiem immedjat tal-kuntratt u fejn il-prinċipal sar jaf bih biss wara li skada l-kuntratt.

54.      Fil-fehma tiegħi, li teżiġi li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent kummerċjali seħħ qabel deċiżjoni li ttieħdet mill-prinċipal li jxolji immedjatament il-kuntratt u li dan in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu huwa l-kawża ta’ dan ix-xoljiment mhux konċiljabbli man-neċessità li l-aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali jkun suġġett għal sanzjonijiet, hekk kif jirriżulta mir-rabta bejn l-Artikoli 3, 16(a) u 18(a) tad-Direttiva.

55.      Fil-fatt, tali kundizzjoni kieku twassal għal differenza fit-trattament bejn l-aġent kummerċjali li ma rnexxielux jaħbi n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tiegħu, billi dan tal-aħħar inkixef mill-prinċipal qabel ma skada l-kuntratt, u dak li, min-naħa l-oħra, irnexxielu jaħbih, tant li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tiegħu jinkixef mill-prinċipal biss wara t-tmiem tal-kuntratt. Filwaqt li l-ewwel aġent mhux biss jista’ jara l-kuntratt tiegħu xolt mingħajr notifika, imma jista’ wkoll jiġi miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu, it-tieni wieħed, li l-kuntratt tiegħu ma jistax iktar jiġi xolt mingħajr notifika, lanqas ma jista’ jiġi suġġett għas-sanzjoni li jitlef id-dritt tiegħu għal kumpens għall-klijentela.

56.      Tali trattament differenti jikkostitwixxi inkoraġġiment għall-frodi u jiċħad l-Artikolu 3 tad-Direttiva mill-effettività tiegħu, biex b’hekk jagħti lok ukoll għal effett negattiv.

57.      Kif sostniet il-qorti tar-rinviju meta rreferiet għal dan il-każ li huwa s-suġġett tal-kawża prinċipali, meta l-prinċipal ixolji b’mod ordinarju l-kuntratt ta’ aġenzija u jsir jaf biss wara t-tmiem tiegħu bl-eżistenza ta’ aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali li jiġġustifika xoljiment mingħajr notifika, b’tali mod li ma setax ixolji l-kuntratt fuq il-bażi ta’ dan l-aġir, l-aġent kummerċjali mhux iktar denju ta’ protezzjoni milli kieku l-prinċipal sar jaf bl-aġir tiegħu matul it-terminu tal-kuntratt u għalhekk, minħabba dan l-aġir, tabilħaqq ġieb fi tmiemhom ir-relazzjonijiet kuntrattwali. Il-fatt li l-aġent kummerċjali kien ħati ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu matul ir-relazzjoni kuntrattwali eżistenti, li jiġġustifika xoljiment mingħajr notifika ta’ dan il-kuntratt, huwa determinanti minħabba li l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva jeżiġi b’mod imperattiv l-esklużjoni tal-kumpens għall-klijentela. Tali esklużjoni imperattiva ma tistax tiddependi mill-kwistjoni jekk l-aġent kummerċjali rnexxielux jaħbi l-eżistenza tan-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tiegħu sa tmiem il-kuntratt. Fil-fatt, l-aġent kummerċjali li jirnexxielu jagħmel dan xorta huwa ftit denju ta’ protezzjoni daqs l-aġent kummerċjali li n-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tiegħu jinkixef fil-ħin.

58.      Naqbel ukoll mal-opinjoni tal-qorti tar-rinviju, jiġifieri li għandu jiġi kkunsidrat li, eżattament wara x-xoljiment ordinarju ta’ kuntratt ta’ aġenzija mill-prinċipal, jista’ jkun hemm riskju li l-aġent kummerċjali juża ż-żmien li jibqa’ sakemm jintemm il-kuntratt biex jikseb vantaġġi indebiti u li, b’dan il-mod, iwettaq aġir żbaljat li l-prinċipal jibqa’ ma jkunx jaf bih sat-tmiem tal-kuntratt imma li kieku kien jippermettilu jxolji l-kuntratt minħabba motiv serju li kieku kien jaf bih qabel. Biex ikun evitat dan it-tip ta’ aġir żbaljat matul it-terminu ta’ kuntratt u, b’mod partikolari, matul it-terminu ta’ notifika, il-prinċipal irid ikun jista’ jeżiġi fi kwalunkwe mument l-osservanza tal-obbligi elenkati fl-Artikolu 3 tad-Direttiva li għandu l-aġent kummerċjali tiegħu u għalhekk għandu jkun jista’ jirrifjuta li jħallas il-kumpens għall-klijentela meta jikxef tali aġir wara t-tmiem tal-kuntratt.

59.      Konsegwentement, jiena tal-fehma li l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva għandu jiġi intepretat fis-sens li huwa ma jipprekludix li aġent kummerċjali, li l-kuntratt tiegħu ġie xolt, ikun miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi, wara t-tmiem tal-kuntratt ta’ aġenzija , l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li seħħ matul it-terminu tal-kuntratt u li huwa tali li jiġġustifika xoljiment immedjat ta’ dan il-kuntratt, imma li ma kienx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment sa fejn dan il-prinċipal sar jaf bih biss wara t-tmiem tal-imsemmi kuntratt.

60.      Din l-interpretazzjoni tal-Artikolu 18(a) tad-Direttiva hija kkorraborata mill-għanijiet previsti mill-istess direttiva.

61.      Id-Direttiva għandha inkontestabbilment l-għan li tipproteġi l-persuni li, skont it-termini tad-dispożizzjonijiet tagħha, jistgħu jiġu kkunsidrati bħala aġenti kummerċjali (11). L-Artikoli 17 sa 19 ta’ din id-direttiva, b’mod partikolari, għandhom l-għan li jipproteġu lill-aġent kummerċjali wara t-tmiem tal-kuntratt, minħabba li s-sistema ta’ kumpens li ġiet stabbilita għal dan il-għan mid-Direttiva hija imperattiva (12).

62.      Il-protezzjoni tal-aġenti kummerċjali madankollu mhijiex l-unika għan tad-Direttiva. Fil-fatt, kif jirriżulta mit-tieni premessa tagħha, il-miżuri ta’ armonizzazzjoni previsti mid-Direttiva għandhom l-għan, fost l-oħrajn, li jeliminaw ir-restrizzjonijiet għall-eżerċizzju tal-professjoni ta’ aġent kummerċjali, li jagħmlu uniformi l-kundizzjonijiet tal-kompetizzjoni fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkabbru s-sigurtà tal-operazzjonijiet kummerċjali (13). Is-sistema prevista mill-Artikoli 17 sa 19 tad-Direttiva għandha wkoll l-għan li tipproteġi, permezz tal-kategorija tal-aġenti kummerċjali, il-libertà ta’ stabbiliment u kompetizzjoni mhux distorta fis-suq intern (14). Fl-aħħar nett, kif jirriżulta mit-tielet premessa tad-Direttiva, din għandha wkoll l-għan li tiffaċilita l-kummerċ tal-merkanziji bejn l-Istati Membri bl-approsimazzjoni tas-sistemi ġuridiċi ta’ dawn tal-aħħar fil-qasam tar-rappreżentazzjoni kummerċjali (15).

63.      Nikkunsidra li dawn l-għanijiet, b’mod partikolari dak li jiggarantixxi kompetizzjoni mhux distorta fis-suq intern, jiġu ppreġudikati jekk l-Artikolu 18(a) tad-Direttiva għandu jiġi interpretat bħala li jipprekludi li aġir żbaljat bħal dak li ġiet akkużata bih AHW jista’ jiġġustifika l-esklużjoni tal-kumpens għall-klijentela. Fil-fatt, jidhirli li huwa indispensabbli li l-uniformità tal-kundizzjonijiet tal-kompetizzjoni mfittxija mil-leġiżlatur tal-Unjoni Ewropea ssir fuq bażijiet sodi, li jeskludu interpretazzjoni li tagħti opportunità biex ikun inkoraġġit l-aġir frawdolenti tal-aġenti kummerċjali mingħajr skruplu, b’mod partikolari matul it-terminu ta’ notifika ta’ qabel tmiem il-kuntratt ta’ aġenzija.

64.      Qabel ma ntemm din l-analiżi, nixtieq nagħmel ir-rimarki segwenti.

65.      Fil-fatt, għandha tingħata risposta għall-argument, li l-qorti tar-rinviju qalet li huwa projbit minn parti mid-duttrina fil-Ġermanja, li anki jekk tingħata interpretazzjoni restrittiva tal-Artikoli 89b(3)(2) tal-HGB u 18(a) tad-Direttiva, l-aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali jista’ jittieħed inkunsiderazzjoni meta l-qorti tivverifika jekk il-pagament tal-kumpens għall-klijentela huwiex ġust, fis-sens tal-Artikoli 89b(1)(3) tal-HGB u tat-tieni inċiż tal-Artikolu 17(2) tad-Direttiva.

66.      Għandu jitfakkar li, skont id-diċitura ta’ din id-dispożizzjoni tal-aħħar, l-aġent kummerċjali huwa intitolat għal kumpens għall-klijentela jekk u sa fejn il-“il-ħlas ta’ dan l-indennizz ikun indaqs fir-rigward taċ-ċirkostanzi kollha”. L-eżami tal-ekwità jagħmilha wkoll ta’ valv ta’ sigurtà mqiegħed għad-dispożizzjoni tal-qorti biex taġġusta l-ammont tal-kumpens għall-klijentela, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ konkret, jew anki eventwalment, f’sitwazzjonijiet limitu, biex ikun eskluż kull kumpens għall-klijentela (16).

67.      Fir-rigward tas-setgħa diskrezzjonali kbira li għandhom il-qrati nazzjonali fil-kuntest ta’ dan l-eżami tal-ekwità, dan madankollu mhux ekwivalenti għal sistema imperattiva ta’ esklużjoni ta’ kull kumpens għall-klijentela f’każ ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu ta’ aġent kummerċjali li jiġġustifika, skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali, tmiem immedjat ta’ kuntratt. L-eżami tal-ekwità, għaldaqstant, ma jistax, fil-fehma tiegħi, jissostitwixxi r-regola tal-esklużjoni tal-kumpens għall-klijentela prevista fl-Artikolu 18(a) tad-Direttiva, regola li għandha natura imperattiva (17).

68.      Barra minn hekk, għandu jiġi ppreċiżat li l-Istati Membri għandhom il-possibbiltà li jagħżlu s-sistema ta’ kumpens għall-klijentela, prevista fl-Artikolu 17(2) tad-Direttiva, jew is-sistema ta’ kumpens għad-danni, prevista fl-Artikolu 17(3) ta’ din l-istess direttiva. Issa, għandu jiġi nnotat li din id-dispożizzjoni tal-aħħar ma tagħmel l-ebda referenza għall-ekwità, b’tali mod li s-soluzzjoni li tiffavorixxi t-teħid inkunsiderazzjoni tal-aġir żbaljat tal-aġent kummerċjali fil-kuntest ta’ eżami tal-ekwità, ikun xi jkun il-każ, mhijiex rilevanti għall-Istati Membri li jkunu għażlu s-sistema tal-kumpens għad-danni. Għaldaqstant, tali soluzzjoni ma tistax tkun alternattiva ġenerali għall-esklużjoni imperattiva tal-kumpens għall-klijentela li tirriżulta mill-Artikolu 18(a) tad-Direttiva.

69.      Min-naħa l-oħra, l-applikazzjoni tas-soluzzjoni li twassal sabiex l-aġent kummerċjali jkun miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta jkun wettaq, matul it-terminu ta’ kuntratt, żball tali li jiġġustifika t-tmiem immedjat tal-kuntratt, tippermetti li l-qorti tar-rinviju tingħata setgħa diskrezzjonali identika, tkun xi tkun l-għażla li jkunu għamlu l-Istati Membri, sa fejn hija biss ikollha l-ġurisdizzjoni biex tevalwa l-gravità ta’ tali żball. Barra minn hekk, f’każ li l-prinċipal kien jaf b’dan l-iżball qabel tmiem il-kuntratt imma jkun ittollerah, mhux eskluż li n-nuqqas ta’ kull akkuża jew twissija min-naħa tal-prinċipal lill-aġent kummerċjali tiegħu jista’ jkollu effett fuq id-dritt għall-kumpens għall-klijentela ta’ dan l-aġent. F’każ bħal dan inkwistjoni, fil-fatt, jista’ jiġi sostnut, fuq il-bażi tal-Artikoli 3, 16(a) u 18(a) tad-Direttiva li, fir-rigward tat-tolleranza li wera l-prinċipal meta ma xoljiex immedjatament il-kuntratt, in-nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu tal-aġent kummerċjali ma kienx daqstant serju li kellu jiċħaddlu l-kumpens għall-klijentela tiegħu.

IV – Konklużjoni

70.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari tal-Bundesgerichtshof kif ġej:

“L-Artikolu 18(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE, tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom, għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix li aġent kummerċjali, li l-kuntratt tiegħu ġie xolt, jiġi miċħud mill-kumpens għall-klijentela tiegħu meta l-prinċipal jistabbilixxi, wara t-tmiem tal-kuntratt ta’ aġenzija, l-eżistenza ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu li seħħ matul it-terminu tal-kuntratt u li kien tali li jiġġustifika xoljiment immedjat ta’ dan il-kuntratt, imma li ma kienx il-kawża ta’ dan ix-xoljiment sa fejn dan il-prinċipal sar jaf bih biss wara t-tmiem tal-imsemmi kuntratt.”

1 – Lingwa oriġinali: il-Franċiż

2 – ĠU L 382, p. 17, iktar ’il quddiem id-“Direttiva”.

3 – Ara, b’mod partikolari, rigward l-istess direttiva, is-sentenza tas-16 ta’ Marzu 2006, Poseidon Chartering (C‑3/04, Ġabra p. I‑2505, punt 14 u l-ġurisprudenza ċċitata).

4 – Ibidem (punt 15 u l-ġurisprudenza ċċitata).

5 – Ibidem (punt 16 u l-ġurisprudenza ċċitata).

6 – Enfasi miżjuda. Wieħed għandu jsib formulazzjoni simili fil-lingwi uffiċjali l-oħra tal-Unjoni Ewropea, pereżempju fil-verżjonijiet bl-Ingliż (“because of default attributable to the commercial agent”); bil-Ġermaniż (“wegen eines schuldhaften Verhaltens des Handelsvertreters”); bit-Taljan (“per un’inadempienza imputabile all’agente commerciale”), u bl-Ispanjol (“por un incumplimiento imputable al agente comercial”).

7 – Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tas-26 ta’ Marzu 2009, Semen (C‑348/07, Ġabra p. I‑2341, punt 13 u l-ġurisprudenza ċċitata).

8 – Ara Pétel, P., “Agents commerciaux”, Jurisclasseur commercial, parti 331.

9 – Ara l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva.

10 – F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar li skont l-Artikolu 15(1) tad-Direttiva “[m]eta kuntratt ta’ aġenzija jkun ġie konkluż għal perjodu indefinit kull waħda mill-partijiet tista titterminah permezz ta’ notifika”.

11 – Sentenza tat-30 ta’ April 1998, Bellone (C‑215/97, Ġabra p. I‑2191, punt 13).

12 – Sentenza tad-9 ta’ Novembru 2000, Ingmar (C‑381/98, Ġabra p. I‑9305, punt 21).

13 – Ibidem (punt 23).

14 – Ibidem (punt 24).

15 – Sentenza tat-23 ta’ Marzu 2006, Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, Ġabra p. I‑2879, punt 19).

16 – Hawnhekk qed nirrepeti l-kliem li uża l-Avukat Ġenerali Poiares Maduro biex jiddeskrivi l-eżami tal-ekwità fil-punt 47 tal-konklużjonijiet li ppreżenta fil-kawża li tat lok għas-sentenza Honyvem Informazioni Commerciali, iċċitata iktar ’il fuq.

17 – Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Ingmar, iċċitata iktar ’il fuq,(punti 21 u 22).

Full & Egal Universal Law Academy