EUR-Lex -  62009CC0325 - MT

KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

TRSTENJAK

ippreżentati fis-17 ta’ Frar 2011 (1)

Kawża C-325/09

Secretary of State for the Home Department

vs

Maria Dias

[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Court of Appeal (ir-Renju Unit)]

“Moviment liberu tal-persuni – Direttiva 2004/38/KE – Artikolu 16 – Dritt ta’ residenza permanenti – Teħid inkunsiderazzjoni ta’ perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva fit-30 ta’ April 2006 – Legalità tar-residenza – Effetti ta’ residenza li ma hijiex legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 u li seħħet wara residenza legali ta’ ħames snin fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni”

1.        F’din it-talba għal deċiżjoni preliminari, il-Court of Appeal (iktar ’il quddiem il-“qorti tar-rinviju”) qiegħda tagħmel mill-ġdid lill-Qorti tal-Ġustizzja domandi li jikkonċernaw l-interpretazzjoni tal-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-29 ta’ April 2004, dwar id-drittijiet taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE (2). Skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 16(1), iċ-ċittadini tal-Unjoni li għexu legalment għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fl-Istat Membru ospitanti jakkwistaw d-dritt ta’ residenza permanenti hemmhekk.

2.        Din il-kawża hija marbuta mill-qrib mal-kawża Lassal, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tat is-sentenza tagħha fis-7 ta’ Ottubru 2010 (3). Din il-kawża tikkonċerna hija wkoll il-kwistjoni dwar sa fejn, fil-kuntest tal-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-terminu stabbilit għat-traspożizzjoni tagħha, jiġifieri t-30 ta’ April 2006. Din il-kawża tqajjem madankollu l-kwistjoni addizzjonali dwar jekk ċittadin tal-Unjoni jistax ukoll jakkwista dritt ta’ residenza permanenti jekk, wara li jkun għex legalment għal perijodu kontinwu ta’ iktar minn ħames snin fl-Istat Membru ospitanti, huwa jkun sussegwentement għex hemmhekk għal ftit iktar minn sena abbażi biss ta’ permess ta’ residenza mogħti validament mill-awtoritajiet nazzjonali u li ma ġiex irtirat lilu, iżda mingħajr ma jibbenefika mid-dritt ta’ residenza skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li kienu japplikaw dak iż-żmien. Din il-kawża tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tiżviluppa l-ġurisprudenza tagħha dwar l-Artikolu 16 tad-Direttiva.

I –    Id-dritt applikabbli

A –    Id-dritt tal-Unjoni (4)

1.      Id-dritt primarju

3.        L-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 12 KE jipprovdi li:

“Fil-kamp ta’ l-applikazzjoni ta’ dan it-Trattat, u bla ħsara għad-disposizzjonijiet speċjali inklużi hemm kull diskriminazzjoni minħabba ċittadinanza għandha tiġi projbita.”

4.        L-Artikolu 18 KE jipprovdi li:

“1. Kull ċittadin tal-Unjoni għandu d-dritt li jmur minn post għal ieħor u li joqgħod liberament fit-territorju tal-Istati Membri, salvi l-limitazzjonijiet u l-kondizzjonijiet stabbiliti f’dan it-Trattat u d-dispożizzjonijiet meħuda biex dan jitwettaq.

2. Jekk ikun hemm il-ħtieġa ta’ azzjoni mill-Komunità biex dan il-għan jintlaħaq u dan it-Trattat ma pprovdiex il-poteri meħtieġa, il-Kunsill jista’ jadotta dispożizzjonijiet bl-iskop li jiffaċilita l-eżerċizzju tad-drittijiet imsemmija fil-punt 1. Il-Kunsill għandu jaġixxi skond il-proċedura msemmija fl-Artikolu 251.

3. Il-paragrafu 2 m’għandux japplika għad-dispożizzjonijiet rigward passaporti, karti tal-identità, permessi ta’ residenza jew xi dokumenti oħra bħalhom jew għal dispożizzjonijiet dwar sigurtà soċjali jew protezzjoni soċjali.”

2.      Id-dritt sussidjarju

a)      Id-Direttiva 2004/38

5.        Il-premessi 1 sa 3 tad-Direttiva 2004/38 jipprovdu kif ġej:

“(1) Iċ-ċittadinanza ta’ l-Unjoni tikkonferixxi lil kull ċittadin ta’ l-Unjoni d-dritt primarju u individwali li jiċċaqlaq u jgħix liberament fit-territorju ta’ l-Istati Membri, bla ħsara għal-limitazzjonijiet u għall-kondizzjonijiet stabbiliti fit-Trattat u għall-miżuri adottati fl-applikazzjoni ta’ l-istess.

(2) Il-moviment liberu ta’ l-persuni jikkostitwixxi wieħed mil-libertajiet fundamentali fis-suq intern, li jinkludi żona mingħajr fruntieri interni, fejn il-libertà hi żgurata skond id-disposizzjonijiet tat-Trattat.

(3) Iċ-ċittadinanza ta’ l-Unjoni għandha tkun l-istatus fondamentali taċ-ċittadini ta’ l-Istati Membri meta huma jeżerċitaw d-dritt tagħhom ta’ moviment liberu u ta’ residenza. Hu għalhekk neċessarju li jiġu kkodifikati u riveduti l-istrumenti komunitarji eżistenti li jittrattaw separament lill-ħaddiema, lill-persuni li jaħdmu għal rashom kif ukoll lill-istudenti u lill-persuni oħrajn mhux attivi sabiex jissimplifikaw u jsaħħu d-dritt ta’ moviment liberu u residenza taċ-ċittadini kollha ta’ l-Unjoni”.

6.        Il-premessi 17 u 18 tad-Direttiva 2004/38 jgħidu hekk:

“(17) It-tgawdija ta’ residenza permanenti miċ-ċittadini tal-Unjoni li għażlu li jittrasferixxu ruħhom għal perjodu indeterminat fl-Istat Membru ospitanti għandha ssaħħaħ is-sens ta’ ċittadinanza tal-Unjoni u hi element prinċipali fil-promozzjoni tal-koeżjoni soċjali, li hi waħda mill-għanijiet fondamentali tal-Unjoni. Għandu għalhekk jiġi stabbilit dritt ta’ residenza permanenti għaċ-ċittadini kollha tal-Unjoni u għall-membri tal-familja tagħhom li għixu fl-Istat Membru ospitanti għal perjodu kontinwu ta’ ħames snin skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f’din id-Direttiva u mingħajr ma jkunu suġġetti għal miżura ta’ tkeċċija.

(18) Sabiex jikkostitwixxi mezz awtentiku ta’ integrazzjoni fis-soċjetà tal-Istat Membru ospitanti li fih jgħix iċ-ċittadin tal-Unjoni, id-dritt ta’ residenza permanenti, ġaladarba miksub, m’għandux ikun suġġett għal xi kondizzjonijiet”.

7.        Skont l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38:

“Dritt ta’ residenza ta’ aktar minn tliet xhur

1. Iċ-ċittadini kollha tal-Unjoni għandhom id-dritt ta’ residenza fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor għal perjodu ta’ aktar minn tliet xhur jekk huma:

a) ħaddiema jew nies li jaħdmu għal rashom fl-Istat Membru ospitanti; jew

b) għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema tal-għajnuna soċjali tal-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu tagħhom ta’ residenza u għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti; jew

[...]

3. Għall-iskopijiet tal-paragrafu 1(a), ċittadin ta’ l-Unjoni li m’għadux jaħdem jew li m’għadux jaħdem għal rasu għandu jżomm l-istatus ta’ ħaddiem jew ta’ persuna li taħdem għal rasha fiċ-ċirkostanzi li ġejjin:

a) il-persuna kkonċernata ma tistax taħdem għal żmien temporanju minħabba mard jew inċident;

b) il-persuna kkonċernata, wara li tkun spiċċat involontarjament bla xogħol wara li ħadmet għal aktar minn sena, tirreġistra bħala persuna li qed tfittex xogħol ma’ l-uffiċċju ta’ l-impjieg rilevanti;

ċ) il-persuna kkonċernata spiċċat involontarjament bla xogħol wara li lestiet kuntratt ta’ xogħol għal żmien fiss ta’ anqas minn sena jew wara li spiċċat involontarjament bla xogħol matul l-ewwel tnax-il xahar u rreġistrat bħala persuna li qed tfittex xogħol ma’ l-uffiċċju ta’ l-impjieg rilevanti. F’dan il-każ, l-istatus ta’ ħaddiem għandu jinżamm għal perjodu li mhux inqas minn sitt xhur;

d) il-persuna kkonċernata tibda taħriġ professjonali. Sakemm ma tispiċċax involontarjament bla xogħol, iż-żamma ta’ l-istatus ta’ ħaddiem teħtieġ li t-taħriġ ikun jirrelata max-xogħol preċedenti.

[...]”

8.        L-Artikolu 14(3) tad-Direttiva jipprovdi li:

“Miżura ta’ tkeċċija m’għandhiex tkun konsegwenza awtomatika meta ċittadin ta’ l-Unjoni jew membru tal-familja tiegħu jirrikorru għas-sistema ta’ għajnuna soċjali ta’ l-Istat Membru ospitanti”.

9.        L-Artikolu 16 tad-Direttiva jistabbilixxi r-regola ġenerali li tikkonċerna d-dritt ta’ residenza permanenti. Dan l-artikolu jipprovdi li:

“Regola ġenerali għaċ-ċittadini tal-Unjoni u għall-membri tal-familja tagħhom”

1. Iċ-ċittadin tal-Unjoni li għex legalment għal perjodu kontinwu ta’ ħames snin fl-Istat Membru ospitanti għandu d-dritt ta’ residenza permanenti hemmhekk. Dan id-dritt m’għandux ikun suġġett għall-kondizzjonijiet previsti fil-Kapitolu III.

[...]

3. Il-kontinwità tar-residenza m’għandhiex tintlaqat minn assenzi temporanji li ma jaqbżux is-sitt xhur f’sena, jew minn assenzi ta’ dewma itwal għal servizz militari obbligatorju, jew minn assenza waħda ta’ massimu ta’ 12-il xahar konsekuttivi għal raġunijiet importanti bħal tqala u maternità, mard serju, studju jew taħriġ professjonali, jew kariga fi Stat Membru ieħor jew pajjiż terz.

4. Meta jinkiseb, id-dritt ta’ residenza permanenti għandu jintilef biss permezz ta’ assenza mill-Istat Membru ospitanti għal perjodu ta’ sentejn konsekuttivi”.

10.      L-Artikolu 24(1) tad-Direttiva jipprovdi li:

“Trattament ugwali

1. Bla ħsara għal disposizzjonijiet speċifiċi kif previsti b’mod ċar fit-Trattat u fil-liġi sekondarja, iċ-ċittadini kollha ta’ l-Unjoni li jgħixu skond din id-Direttiva fit-territorju ta’ l-Istat Membru ospitanti għandhom igawdu [minn] trattament ugwali bħaċ-ċittadini ta’ dak l-Istat Membru fl-iskop tat-Trattat. Il-benefiċċju ta’ dan id-dritt għandu jkun estiż għall-membri tal-familja li mhumiex ċittadini ta’ Stat Membru u li għandhom id-dritt ta’ residenza jew għandhom residenza permanenti.

2. B’deroga mill-paragrafu 1, l-Istat Membru ospitanti m’għandux ikun obbligat li jattribwixxi d-dritt ta’ għajnuna soċjali matul l-ewwel tliet xhur ta’ residenza jew, fejn xieraq, matul il-perjodu itwal previst fl-Artikolu 14(4)(b), lanqas mhu obbligat, qabel il-ksib tad-dritt ta’ residenza permanenti, li jawtorizza għajnuna ta’ manteniment għall-istudji, inkluż taħriġ professjonali, li jikkonsisti f’konċessjonijiet ta’ l-istudenti jew f’self għal studenti lill-persuni li mhumiex ħaddiema, persuni li jaħdmu għal rashom, persuni li jżommu t-tali status u membri tal-familja tagħhom”.

11.      L-Artikolu 37 tad-Direttiva jipprovdi li:

“Disposizzjonijiet nazzjonali aktar favorevoli

Id-disposizzjonijiet ta’ din id-Direttiva m’għandhomx jolqtu xi liġijiet, regoli jew disposizzjonijiet amministrattivi stabbiliti minn Stat Membru li jistgħu jkunu aktar favorevoli għall-persuni koperti minn din id-Direttiva”.

12.      L-Artikolu 38 tad-Direttiva jipprovdi li:

“Abrogazzjonijiet

1. L-Artikoli 10 u 11 tar-Regolament (KEE) Nru 1612/68 għandhom jitħassru b’effett mit-30 ta’ April 2006.

2. Id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE għandhom jitħassru b’effett mit-30 ta’ April 2006.

3. Ir-referenzi li jsiru għad-disposizzjonijiet u għad-Direttivi mħassra għandhom jitqiesu bħala li qed isiru għal din id-Direttiva”.

13.      Skont l-Artikolu 40(1) tad-Direttiva, l-Istati Membri għandhom idaħħlu fis-seħħ il-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi neċessarji biex ikunu konformi mad-Direttiva sat-30 ta’ April 2006.

b)      Id-Direttiva 68/360

14.      L-Artikolu 4(1) u (2) tad-Direttiva tal-Kunsill 68/360/KEE, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar it-tneħħija ta’ restrizzjonijiet fuq il-moviment u residenza fi ħdan il-Komunità għal ħaddiema ta’ Stati Membri u l-familji tagħhom (5), jipprovdi li:

“1. L-Istati Membri għandhom jagħtu d-dritt ta’ residenza fit-territorju tagħhom lill-persuni li hemm referenza għalihom f’Artikolu 1 li jistgħu jipproduċu d-dokumenti mniżżla f’paragrafu 3.

2. Bħala prova tad-dritt ta’ residenza, għandu jinħareġ dokument intitolat ‘Permess għal Residenza għal ċittadini ta’ Stat Membru tal-KEE’. Dan id-dokument għandu jinkludi dikjarazzjoni li jkun inħareġ bis-saħħa tar-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u tal-miżuri meħuda mill-Istati Membri għall-implimentazzjoni tad-Direttiva preżenti. It-test ta’ din id-dikjarazzjoni hu mogħti fl-Anness għal din id-Direttiva”.

15.      L-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 68/360 jipprovdi kif ġej:

“Il-permess ta’ residenza:

a) għandu jkun validu fit-territorju kollu ta’ l-Istat Membru li jkun ħarġu;

b) għandu jkun validu għal ħames snin mid-data tal-ħruġ u għandu jiġġedded awtomatikament”.

16.      L-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 68/360 jipprovdi li:

“Permess validu ta’ residenza ma għandhux ikun irtirat minn ħaddiem minħabba raġunijiet biss li ma jkunx aktar fl-impjieg, jew minħabba li jkun temporanjament inkapaċi li jaħdem minħabba marda jew aċċident, jew minħabba li jkun mingħajr xogħol b’mod involontarju, dan ikun ikkonfermat bix-xieraq mill-uffiċċju ta’ impjieg kompetenti”.

B –    Id-dritt nazzjonali

17.      Skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali applikabbli, l-appoġġ tad-dħul (“income support”) huwa sussidju mogħti skont il-mezzi lil persuni ta’ età bejn 16 u 59 sena li ma humiex suġġetti għall-obbligu li jitolbu allowance bħala persuni li jfittxu xogħol, peress li, pereżempju, qegħdin fi stadju avvanzat ta’ tqala, inkapaċi li jaħdmu jew ġenituri waħedhom.

18.      Id-dritt għal dan is-sussidju huwa rregolat bil-Liġi tal-1992 dwar il-kontribuzzjonijiet u l-benefiċċji tas-sigurtà soċjali (Social Security Contributions and Benefits Act 1992, iktar ’il quddiem il-“Liġi tal-1992”). Skont l-Artikolu 124(1)(b) tal-Liġi tal-1992, jeħtieġ, sabiex ikun jista’ jintalab is-sussidju, li d-dħul tal-persuna kkonċernata ma jaqbiżx ċertu limitu, l-“ammont applikabbli”. Kif jirriżulta mill-Artikolu 135(1) tal-Liġi tal-1992, dan huwa l-ammont (jew is-somma tal-ammonti) li huwa stabbilit għall-finijiet ta’ dan il-benefiċċju. Skont l-Artikolu 135(2) tal-Liġi tal-1992, is-setgħa li jiġu stabbiliti l-ammonti applikabbli tinkludi s-setgħa li jiġi stabbilit żero bħala l-ammont applikabbli.

19.      Skont l-Artikoli 21 u 21AA u l-Anness 7 tar-Regolament tal-1987 dwar l-appoġġ tad-dħul [Income Support (General) Regulations 1987, iktar ’il quddiem ir-“Regolament tal-1987”], l-ammont applikabbli jkun żero għal dawk il-persuni li joriġinaw minn barra mill-pajjiż, b’mod li dawn ma għandhomx dritt għall-appoġġ tad-dħul.

20.      Skont l-Artikolu 21AA(1) tar-Regolament tal-1987, “persuna li toriġina minn barra mill-pajjiż” hija ddefinita bħala persuna li titlob il-benefiċċju tal-appoġġ tad-dħul li ma tirrisjedix abitwalment fir-Renju Unit, fiċ-Channel Islands, fil-Isle of Man jew fir-Repubblika tal-Irlanda.

Skont il-paragrafu 2 tal-istess artikolu, biex persuna tkun tista’ titqies bħala residenti abitwali fir-Renju Unit, fiċ-Channel Islands, fil-Isle of Man jew fir-Repubblika tal-Irlanda, jeħtieġ li l-persuna li titlob il-benefiċċju tal-appoġġ tad-dħul ikollha dritt ta’ residenza, skont il-każ, fir-Renju Unit, fiċ-Channel Islands, fil-Isle of Man jew fir-Repubblika tal-Irlanda, li jkun differenti minn xi wieħed mid-drittijiet ta’ residenza ddefiniti fil-paragrafu 3.

21.      Skont il-paragrafu 3, huma esklużi d-drittijiet ta’ residenza li ġejjin:

–        id-drittijiet ta’ residenza bbażati fuq id-dritt taċ-ċittadini tal-UE li jirrisjedu fi Stat li ma huwiex tagħhom għal tul inizjali ta’ tliet xhur u

–        id-drittijiet ta’ residenza bbażati fuq id-dritt ta’ residenza li jgawdu minnu ċ-ċittadini tal-UE wara dan il-perijodu, bil-kundizzjoni li jkunu qegħdin ifittxu impjieg jew ikunu membri tal-familja ta’ persuna li tfittex impjieg.

22.      L-Artikolu 21AA(4) tar-Regolament tal-1987, jipprovdi li ċerti persuni ma jitqisux bħala “persuni li joriġinaw minn barra mill-pajjiż” u li, għaldaqstant, huma għandhom jiġu inklużi fid-dritt għall-appoġġ tad-dħul. Dan jirrigwarda b’mod partikolari liċ-ċittadini tal-Unjoni li għandhom impjieg jew għandhom xi mezz ieħor li jiżgura l-għajxien tagħhom.

II – Il-fatti u l-proċeduri fil-kawża prinċipali

23.      Maria Dias hija ċittadina Portugiża u ma hijiex miżżewġa. Hija daħlet fir-Renju Unit f’Jannar 1998 flimkien maż-żewġ uliedha u sabet impjieg hemmhekk immedjatament. Dawn uliedha saru adulti u ma għadhomx jgħixu magħha.

24.      Ir-residenza ta’ M. Dias fir-Renju Unit tista’ tinqasam fil-fażijiet li ġejjin:

–        minn Jannar 1998 sas-sajf tal-2002 (iktar ’il quddiem il-“perijodu 1”), hija kienet impjegata;

–        mis-sajf tal-2002 sas-17 ta’ April 2003 (iktar ’il quddiem il-“perijodu 2”) hija kienet bil-leave tal-maternità (l-aħħar wild tagħha twieled fis-7 ta’ Ottubru 2002);

–        wara t-tmiem tal-leave tal-maternità tagħha, hija għażlet li ma tirritornax għax-xogħol sabiex tieħu ħsieb lill-aħħar wild tagħha, mit-18 ta’ April 2003 sal-25 ta’ April 2004 (iktar ’il quddiem il-“perijodu 3”). Matul dan il-perijodu, hija rċeviet l-appoġġ tad-dħul skont ir-regoli nazzjonali li kienu fis-seħħ dak iż-żmien (6);

–        mis-26 ta’ April 2004 sat-23 ta’ Marzu 2007 (iktar ’il quddiem il-“perijodu 4”), hija reġgħet irritornat għall-impjieg tagħha;

–        b’effett mill-24 ta’ Marzu 2007 (iktar ’il quddiem il-“perijodu 5”), M. Dias tinsab għal darba oħra mingħajr xogħol.

25.      Fit-13 ta’ Mejju 2000 (jiġifieri matul il-perijodu 1), il-Ministeru tal-Intern tar-Renju Unit ħareġ permess ta’ residenza lil M. Dias. Dan il-permess kien jaqra kif ġej:

“Permess ta’ residenza għal ċittadin ta’ Stat Membru tal-KEE

Dan il-permess qiegħed jinħareġ skont ir-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 1612/68, tal-15 ta’ Ottubru 1968, u skont il-miżuri ta’ implementazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill tal-15 ta’ Ottubru 1968 [id-Direttiva 68/360].

Skont id-dispożizzjonijiet tar-regolament iċċitat iktar ’il fuq, il-persuna intitolata għal dan il-permess għandha d-dritt li taċċedi u taħdem f’impjieg fir-Renju Unit taħt l-istess kundizzjonijiet bħall-ħaddiema tar-Renju Unit.

Inti avżata li turi dan il-permess lill-Uffiċjal tal-Immigrazzjoni kull darba li tidħol fir-Renju Unit jew toħoroġ mir-Renju Unit”.

26.      Dan id-dokument kien validu b’effett mid-data li fiha nħareġ, it-13 ta’ Mejju 2000, sat-13 ta’ Mejju 2005. Il-permess kien jinkludi noti stampati li jiġbdu l-attenzjoni tal-persuna intitolata għalih fuq il-fatt li

“[i]l-validità ta’ dan il-permess tirrappreżenta l-iskadenza tar-residenza tiegħek fir-Renju Unit. Din l-iskadenza tapplika, sakemm ma tinbidilx b’data oħra, għal kull ammissjoni sussegwenti fit-territorju li inti tista’ tikseb wara assenza mir-Renju Unit matul il-perijodu ta’ validità ta’ dan il-permess”.

27.      Fis-26 ta’ Marzu 2007, jiġifieri matul il-perijodu 5 u wara l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2004/38, li kien stabbilit għat-30 ta’ April 2006, M. Dias talbet il-benefiċċju tal-appoġġ tad-dħul. Skont id-dritt nazzjonali li kien fis-seħħ dak iż-żmien, is-suċċess ta’ din it-talba jiddependi fuq jekk hija kellhiex diġà d-dritt ta’ residenza permanenti f’dak iż-żmien taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38.

28.      Peress li t-talba tagħha ġiet miċħuda, M. Dias appellat kontra din id-deċiżjoni quddiem is-Social Security Commissioner (il-Kummissarju tas-Sigurtà Soċjali). Dan iddeċieda li t-talba ta’ M. Dias li kienet intiża biex hija tikseb il-benefiċċju tal-appoġġ tad-dħul, kienet ibbażata fuq il-fatt li hija kellha dritt ta’ residenza permanenti taħt l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38. Huwa kkonstata li, ċertament, ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodi 1 u 2, jiġifieri mill-bidu tax-xahar ta’ Jannar 1998 sas-17 ta’ April 2003 ma setgħetx tittieħed inkunsiderazzjoni. Fil-fatt, huwa sostna li, fil-kuntest tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni biss il-perijodi ta’ residenza ta’ qabel it-30 ta’ April 2006, jiġifieri qabel l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni ta’ din id-direttiva. Mill-banda l-oħra, huwa sostna li r-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodi 3 u 4 setgħet tittieħed inkunsiderazzjoni. Ċertament, matul il-perijodu 3, M. Dias kienet bla xogħol u fl-impossibbiltà li tmantni lilha nnifisha. Madankollu, il-Commissioner irrileva li l-permess ta’ residenza li nħareġ mill-awtoritajiet nazzjonali taha dritt ta’ residenza. Huwa sostna min-naħa l-oħra li hija kienet kisbet dritt ta’ residenza direttament mill-Artikolu 18 KE.

29.      Il-qorti tar-rinviju ġiet adita b’appell tal-Ministru tal-Intern tar-Renju Unit u appell inċidentali ta’ M. Dias kontra d-deċiżjoni tas-Social Security Commissioner. Fit-talba tagħha għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju waslet għall-konklużjoni provviżorja li ġejja:

30.      Qabel xejn, hija sostniet b’mod provviżorju li kemm l-Artikolu 16(1) kif ukoll l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38 japplikaw għal perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-30 ta’ April 2006, dejjem jekk dawk il-perijodi ta’ residenza kienu saru skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li kienu fis-seħħ dak iż-żmien. Hija sostniet li peress li M. Dias, mill-bidu tax-xahar ta’ Jannar 1998 sas-17 ta’ April 2003, kienet għexet legalment fir-Renju Unit għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, hija kienet akkwistat, fit-30 ta’ April 2006, dritt ta’ residenza permanenti. Madankollu, il-qorti tar-rinviju issospendiet id-deċiżjoni finali tagħha fuq dan il-punt sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja tagħti s-sentenza tagħha fil-kawża Lassal.

31.      Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju eżaminat il-kwistjoni dwar jekk il-perijodu 3 jirrappreżentax huwa wkoll residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Hija kkonstatat f’dan ir-rigward li M. Dias ma kinitx tikkwalifika bħala ħaddiema matul dan il-perijodu. Il-fatt biss li l-permess ta’ residenza li nħareġ lil M. Dias mill-awtoritajiet nazzjonali kien validu għal dan il-perijodu ma huwiex suffiċjenti, fil-fehma tagħha, biex irendi legali, fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, ir-residenza ta’ matul dan il-perijodu. Madankollu, peress li l-qorti tar-rinviju kompliet ikollha ċerti dubji, hija ssospendiet id-deċiżjoni finali tagħha u għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

Ċittadin tal-Unjoni Ewropea li jinsab fi Stat Membru li tiegħu huwa ma għandux in-nazzjonalità u li kellu, qabel it-traspożizzjoni tad-Direttiva 2004/38/KE, permess għal residenza maħruġ b’mod validu skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 68/360/KEE, iżda li, għal perijodu ta’ żmien matul il-validità ta’ dan il-permess, dan kien volontarjament bla xogħol, inkapaċi li jmantni lilu nnifsu u ma kienx jissodisfa l-kundizzjonijiet sabiex ikun jista’ jibbenefika minn tali permess, jibqa’ matul dan il-perijodu, abbażi tal-permess għal residenza tiegħu biss, individwu li “għex legalment” fl-Istat Membru ospitanti għall-finijiet tal-ksib sussegwenti ta’ [dritt] għal residenza permanenti taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38?

32.      Fil-każ fejn l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 ma jwassal għal ebda dritt ta’ residenza permanenti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk M. Dias tistax tikseb direttament mill-Artikolu 18 KE dritt ta’ residenza u, għaldaqstant, għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari dwar:

[j]ekk il-fatt li għex legalment bħala ħaddiem matul perijodu kontinwu ta’ ħames snin qabel it-30 ta’ April 2006 [fit-territorju ta’ Stat Membru ospitanti] ma jwassalx għad-dritt ta’ residenza permanenti stabbilit mill-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, din ir-residenza kontinwa bħala ħaddiem toħloq dritt ta’ residenza permanenti li jirriżulta direttament mill-Artikolu 18(1) KE minħabba li hemm lakuna fid-Direttiva?

III – Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja

33.      M. Dias, ir-Renju Unit, ir-Repubblika Portugiża, ir-Renju tad-Danimarka u l-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub fit-terminu stabbilit fl-Artikolu 23 tal-Istatut tal-Qorti tal-Ġustizzja.

34.      Fis-16 ta’ Diċembru 2010 nżammet seduta li fiha pparteċipaw l-avukat ta’ M. Dias kif ukoll ir-rappreżentant tar-Renju Unit u dak tal-Kummissjoni.

IV – L-argumenti prinċipali tal-partijiet

A –    Fuq it-teħid inkunsiderazzjoni ta’ perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-30 ta’ April 2006

35.      Skont M. Dias, il-Gvern Portugiż u l-Kummissjoni, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll, fil-kuntest tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, il-perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-30 ta’ April 2006. Għaldaqstant, huma jsostnu li M. Dias issodisfat il-kundizzjonijiet tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, u dan peress li hija għexet legalment għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fir-Renju Unit mix-xahar ta’ Jannar 1998 sas-17 ta’ April 2003 u li, għaldaqstant, hija kisbet il-livell ta’ integrazzjoni meħtieġ biex tikseb id-dritt ta’ residenza permanenti. M. Dias tagħmel riferiment għall-argument taċ-Child Poverty Action Group, li kien parti intervenjenti fil-kawża Lassal, u l-Kummissjoni għamlet riferiment għall-osservazzjonijiet tagħha stess f’dik il-kawża. Il-Gvern Portugiż jenfasizza li d-Direttiva 2004/38 ikkodifikat regoli li kienu japplikaw qabel id-dħul fis-seħħ tagħha. Huwa jippreċiża li skont il-premessa 3 tagħha, din id-direttiva hija intiża sabiex tissimplifika u ssaħħaħ id-dritt ta’ moviment liberu. Minħabba dan, il-Gvern Portugiż isostni li d-Direttiva ma tistax tiġi interpretata fis-sens li tagħti inqas drittijiet minn dawk li kienu fis-seħħ qabel l-adozzjoni tagħha.

36.      Waqt is-seduta, il-Gvern tar-Renju Unit ippreċiża li fid-dawl tas-sentenza Lassal, huwa jikkunsidra li l-perijodi ta’ residenza 1 u 2 ta’ M. Dias setgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni u li, għaldaqstant, l-istess M. Dias kienet akkwistat dritt ta’ residenza permanenti.

37.      Skont il-Gvern Daniż, il-perijodi ta’ residenza mwettqa qabel it-30 ta’ April 2006 ma jistgħux jittieħdu inkunsiderazzjoni taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Skont il-Gvern Daniż, il-fatt li l-perijodi ta’ residenza ta’ qabel it-30 ta’ April 2006 ma ttiħdux inkunsiderazzjoni mid-Direttiva ma jfissirx li fid-Direttiva hemm lakuna li l-leġiżlatur ma kienx jaf biha, iżda fil-fatt din kienet deċiżjoni konxja tal-leġiżlatur tal-Unjoni. Id-dritt ta’ residenza permanenti ddefinit fl-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 huwa fil-fatt, fil-fehma tal-Gvern Daniż, dritt ġdid introdott għall-ewwel darba minn din id-direttiva.

B –    Fuq l-ewwel domanda preliminari

38.      M. Dias kif ukoll il-Gvern Portugiż isostnu li r-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 kienet legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38.

39.      M. Dias tibbaża l-ewwel nett fuq il-fatt li l-kliem ta’ din id-dispożizzjoni jippermetti li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll perijodu ta’ residenza li ċertament ma huwiex residenza legali skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni, iżda li huwa hekk skont id-dispożizzjonijiet nazzjonali. Hija ssostni li l-awtoritajiet nazzjonali ħarġulha permess ta’ residenza skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva 360/68 u li dan il-permess kien validu għall-perijodu 3. Minħabba f’dan, hija ssostni li għexet legalment fir-Renju Unit matul il-perijodu 3. Fil-fehma tagħha, din il-konklużjoni hija kkorroborata bil-paragun tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 360/68 mal-Artikoli 1 u 3 tad-Direttiva tal-Kunsill 90/634/KEE, tat-28 ta’ Ġunju 1990, dwar id-dritt ta’ residenza (7). Fil-fehma ta’ M. Dias, il-fatt li skont il-ġurisprudenza, permess ta’ residenza maħruġ skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva 68/360 għandu biss effett dikjaratorju ma jbiddel xejn minn din il-konklużjoni. Fil-fatt, hija ssostni li minn din il-ġurisprudenza jirriżulta biss li dritt ta’ residenza bbażat fuq id-dritt tal-Unjoni ma jiddependix fuq l-osservanza ta’ proċedura nazzjonali; min-naħa l-oħra, minn din il-ġurisprudenza ma jirriżultax li permess ta’ residenza ma jkollu ebda effett. M. Dias issostni li barra minn hekk, ma humiex id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 8 tad-Direttiva 2004/38 dwar ir-reġistrazzjoni li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni f’dan il-każ, iżda biss id-dispożizzjonijiet li jirrigwardaw il-permess ta’ residenza tad-Direttiva 68/360. M. Dias issostni li hija ma tikkonkludix la mill-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 u lanqas mill-premessa 17 tagħha li jeħtieġ li l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 7 jkunu sodisfatti biex wieħed ikun jista’ jikkonstata r-residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1). M. Dias issostni li, fid-dawl tal-istruttura u l-għan tad-Direttiva 2004/38, din ma tistax tiġi interpretata b’mod restrittiv. Hija ssostni b’mod partikolari li d-Direttiva ma għandhiex tiġi interpretata b’mod li tillimita l-effett tal-Artikolu 18 KE jew l-għan li hija għandha, li jikkonsisti fil-promozzjoni tal-koeżjoni soċjali. Fl-aħħar nett, hija ssostni li ma hemm ebda rabta bejn l-Artikolu 16 u l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38, b’mod li ma huwiex meħtieġ li jkunu sodisfatti l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 7 fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-Artikolu 16.

40.      Skont il-Gvern Portugiż, M. Dias ma tilfitx l-istat ta’ ħaddiem tagħha matul il-perijodu 3. Għalkemm hija spiċċat bla xogħol għax riedet, hija għamlet dan biex tkun tista’ tieħu ħsieb it-tifel tagħha ta’ sitt xhur. Minħabba dan, il-Gvern Portugiż isostni li hija baqgħet integrata fis-suq tax-xogħol tar-Renju Unit. F’dan is-sens, il-permess ta’ residenza nazzjonali ikkonferma biss id-dritt li joħroġ mill-fatt li hija kienet tikkwalifika bħala ħaddiema.

41.      Skont il-Gvern tar-Renju Unit, il-Gvern Daniż u l-Kummissjoni, ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 ma kinitx residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Il-fatt li r-residenza tagħha seħħet għax kienet koperta b’permess ta’ residenza maħruġ mill-awtoritajiet nazzjonali, ma huwiex biżżejjed biex jirrendiha residenza legali fis-sens tal-imsemmi Artikolu 16.

42.      Fl-ewwel lok, il-Gvern Daniż u l-Kummissjoni jsostnu li dan jirriżulta mill-premessa 17 tad-Direttiva, fejn jingħad li r-residenza fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva trid tkun skont il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-imsemmija direttiva. Barra minn hekk, huma jsostnu li ċ-ċittadini tal-Unjoni ma jgawdux mid-dritt ta’ residenza taħt l-Artikolu 14(2) tad-Direttiva sakemm ma jissodisfawx il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 7 tal-istess direttiva. Barra minn hekk, il-Gvern Daniż jenfasizza li d-Direttiva tikkonsolida d-drittijiet ta’ residenza li kienu diġà fis-seħħ preċedentement skont id-dritt tal-Unjoni. Fl-aħħar nett, il-Kummissjoni tirrileva li d-dritt ta’ residenza permanenti li jirriżulta mill-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, huwa l-iktar stat favorevoli li jista’ jingħata lil ċittadin tal-Unjoni li joriġina minn Stat Membru ieħor u li jimplika konsegwentement livell ta’ integrazzjoni għolja.

43.      Fit-tieni lok, il-Gvern tar-Renju Unit, il-Gvern Daniż u l-Kummissjoni jsostnu li l-permess ta’ residenza maħruġ mill-awtoritajiet nazzjonali ma huwiex importanti. Fil-fatt, fil-fehma tagħhom, dan jikkonstata biss, b’effett dikjaratorju, li M. Dias għandha dritt ta’ residenza skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni rilevanti. Huma jsostnu fil-fatt li fil-każ ta’ qgħad volontarju, l-Istat jista’ jirtira l-permess ta’ residenza li jkun inħareġ. Huma jikkunsidraw madankollu li s-sempliċi fatt li l-awtoritajiet nazzjonali ma rtirawx il-permess ta’ residenza ma huwiex biżżejjed biex irendi r-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 bħala waħda legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Fil-fatt, it-teżi inversa tkun tfisser, fil-fehma tagħhom, li l-Istati Membri jkunu obbligati jivverifikaw kostantement jekk il-kundizzjonijiet għall-għoti tal-permess ta’ residenza jkunux għadhom sodisfatti. Dan jitfa’ piż sproporzjonat fuq l-awtoritajiet nazzjonali u jirriskja li jwassal għal diskriminazzjoni kontra ċittadini tal-Unjoni li joriġinaw minn Stati Membri oħra.

44.      Fit-tielet lok, skont il-Gvern Daniż, il-fatt li l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2004/38 jipprevedi l-possibbiltà li ċ-ċittadini tal-Unjoni, li jkunu għexu għal iktar minn tliet xhur fl-Istat Membru ospitanti, ikunu meħtieġa jirreġistraw isimhom ma jtendix favur li jittieħed inkunsiderazzjoni perijodu ta’ residenza li jkun sar taħt permess ta’ residenza maħruġ mill-awtoritajiet nazzjonali. Kieku tali reġistrazzjoni tittieħed inkunsiderazzjoni fl-evalwazzjoni tal-legalità tar-residenza, dan iwassal għal diverġenza fl-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “residenza legali”, skont jekk l-Istat Membru jkunx għamel użu mill-fakultà prevista fl-Artikolu 8 tad-Direttiva. Il-Gvern tar-Renju Unit iżid jgħid f’dan ir-rigward li l-Artikolu 8 tad-Direttiva 2004/38 huwa intiż li jagħti idea ġenerali taċ-ċaqliq fil-popolazzjoni.

45.      Fir-raba’ lok, il-Kummissjoni ssostni sussidjarjament, fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma tilqax it-teżi tagħha, li f’dan il-każ għandha ssir distinzjoni bejn żewġ każijiet oħra. Fil-każ li l-awtoritajiet nazzjonali ma jkunux jafu li l-kundizzjonijiet li fuqhom tiddependi l-validità ta’ dritt ta’ residenza taħt id-dritt tal-Unjoni ma jkunux għadhom isodisfatti, il-fatt li r-residenza tibqa’ tiġi ttollerata ma jistax jikkostitwixxi residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Min-naħa l-oħra, ikun jista’ jiġi konkluż li jkun hemm residenza legali fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni jekk l-awtoritajiet nazzjonali jawtorizzaw ir-residenza ta’ ċittadin tal-Unjoni b’mod li ma jkunx skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni.

46.      Fil-ħames lok, il-Kummissjoni żżid tgħid li residenza bħalma hija dik tal-perijodu 3 għalkemm ċertament ma hijiex legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, ma tinterrompix il-kontinwità tar-residenza fis-sens ta’ din l-istess dispożizzjoni. Skont il-Kummissjoni, id-Direttiva ma fiha ebda dispożizzjoni li tirregola każ bħalma hu dak tal-kawża prinċipali, fejn ċittadin tal-Unjoni jgħix għal tul ta’ żmien fl-Istat Membru ospitanti, iżda ma jibqax għal ċertu żmien jissodisfa l-kundizzjonijiet tar-residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Il-Kummissjoni żżid li, min-naħa l-oħra, l-Artikolu 16(3) tad-Direttiva fih dispożizzjoni speċifika li biha l-assenza għal ċertu perijodu ta’ żmien ma taffettwax il-kontinwità tar-residenza, iżda ma tagħmilx ħlief “twaqqaf l-arloġġ għaddej”. Il-Kummissjoni ssostni li huwa xieraq li dan il-prinċipju jiġi applikat ukoll għall-perijodi ta’ residenza bħalma huma dawk li jirrigwardaw il-perijodu 3. Hija ssostni fil-fatt li dawn il-perijodi, b’kuntrast ma’ dawk li matulhom iċ-ċittadin tal-Unjoni jitlaq mill-Istat ospitanti, ma jnaqqsux il-livell ta’ integrazzjoni li jkun diġà ntlaħaq minn dan iċ-ċittadin. Il-Kummissjoni ssostni li, barra minn hekk, dan huwa konformi mar-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni. Fil-fatt, hija ddeċidiet li jew li f’dak il-punt kien ċar li l-perijodi ta’ waqfien mix-xogħol ma kienx jaffettwa l-kontinwità tar-residenza u allura ma kienet meħtieġa ebda dispożizzjoni biex tippreċiża dan, jew li l-istess leġiżlatur nesa jittratta din il-kwistjoni. Għaldaqstant, fil-fehma tal-Kummissjoni, jeħtieġ li d-Direttiva tiġi interpretata b’mod konformi mad-dritt primarju fid-dawl tal-Artikolu 18 KE. Il-Kummissjoni ssostni fil-fatt li jekk tingħata interpretazzjoni li tipprovdi li l-perijodi ta’ waqfien mix-xogħol jinterrompu r-residenza, din ma tkunx konformi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità.

C –    Fuq it-tieni domanda preliminari

47.      Għall-każ fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li M. Dias ma akkwistatx id-dritt ta’ residenza permanenti taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, M. Dias, il-Gvern Portugiż u l-Kummissjoni jsostnu li M. Dias tista’ tislet id-dritt ta’ residenza permanenti direttament mill-Artikolu 18 KE. Fil-fatt, fil-fehma tagħhom, id-Direttiva 2004/38 ma tirregolax b’mod sħiħ il-moviment liberu taċ-ċittadini tal-Unjoni. Din hija r-raġuni għaliex l-Artikolu 18 KE għandu jiġi applikat direttament fil-każijiet fejn id-Direttiva 2004/38 ma tipprovdix għal dritt ta’ residenza, u dan kontra l-prinċipju ta’ proporzjonalità. Fil-każ ta’ M. Dias, li ħadmet għal ħames snin fir-Renju Unit, ikun sproporzjonat li hija ma tingħatax tali dritt ta’ residenza.

48.      Skont il-Gvern tar-Renju Unit u l-Gvern Daniż, M. Dias ma għandhiex ikollha dritt ta’ residenza permanenti li joħroġ direttament mill-Artikolu 18 KE. Fil-fehma tagħhom, id-dritt ta’ residenza permanenti previst fl-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 huwa ġdid u huwa espressament suġġett għal-limitazzjonijiet u kundizzjonijiet stabbiliti f’dan l-artikolu. Jekk ċittadin tal-Unjoni ma jissodisfax il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38, din ma hijiex lakuna li għandha tiġi magħluqa billi jiġi applikat direttament l-Artikolu 18 KE. Fil-fatt, skont l-Artikolu 18 KE, id-dritt ta’ residenza ma jingħatax ħlief taħt il-limitazzjonijiet u kundizzjonijiet previsti fit-Trattat. Minħabba dan, huwa biss il-leġiżlatur tal-Unjoni li huwa kompetenti biex jistabbilixxi r-regoli u l-kundizzjonijiet li japplikaw għad-dritt ta’ residenza. Ċertament, huwa u jagħmel dan, għandu josserva l-prinċipju ta’ proporzjonalità. Madankollu, il-fatt li d-dritt ta’ residenza permanenti jkun suġġett għall-kundizzjonijiet stabbiliti fid-Direttiva 2004/38 ma jmurx kontra dan il-prinċipju.

49.      Il-Gvern Daniż iżid jgħid li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 18(1) KE, għandu jkun limitat għat-tipi ta’ residenza previsti mid-dritt tal-Unjoni. Ċertament, il-Qorti tal-Ġustizzja estendiet il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 18(1) KE għad-dritt ta’ residenza mogħti skont il-leġiżlazzjoni nazzjonali. Il-Gvern Daniż isostni madankollu li ma jirriżultax mit-talba għal deċiżjoni preliminari li r-rikorrenti kellha dritt ta’ dan it-tip.

V –    Fuq l-ammissibbiltà tat-talba għal deċiżjoni preliminari

50.      Matul is-seduta, il-Gvern tar-Renju Unit aċċetta li M. Dias kellha dritt ta’ residenza permanenti. Madankollu, huwa ppreċiża, fl-ewwel lok, li l-kawża quddiem il-qorti tar-rinviju kienet għadha pendenti u, fit-tieni lok, li l-Ministeru parti fil-kawża prinċipali, ma kien għamel ebda dikjarazzjoni f’dan ir-rigward. Il-Gvern tar-Renju Unit ippreżuma li l-qorti fil-kawża prinċipali ma ħaditx inkunsiderazzjoni s-sentenza Lassal probabbilment minħabba li l-kawża prinċipali msemmija tinsab sospiża sakemm il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi fuq din it-talba għal deċiżjoni preliminari. Huwa żied jgħid li l-qorti tar-rinviju ma kinitx qieset l-ewwel domanda preliminari bħala waħda ipotetika.

51.      Il-fatt li l-Gvern tar-Renju Unit biddel il-pożizzjoni legali tiegħu b’reazzjoni għas-sentenza Lassal u li jqis, f’dan il-każ, li M. Dias tibbenefika effettivament mid-dritt ta’ residenza permanenti, ma jrendix inkompetenti lill-Qorti tal-Ġustizzja biex din tieħu konjizzjoni ta’ din it-talba għal deċiżjoni preliminari.

52.      Għandu jiġi rrilevat, fl-ewwel lok, li skont l-Artikolu 267 TFUE, il-proċedura preliminari hija proċedura ta’ kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali li ma tiddependix mill-inizjattiva tal-partijiet (8). Għaldaqstant, id-dikjarazzjoni magħmula mill-Gvern tar-Renju Unit matul is-seduta hija minnha nfisha irrilevanti. Fil-fatt, huwa biss jekk il-qorti tar-rinviju tinforma lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-waqfien tal-kawża prinċipali, li l-Qorti tal-Ġustizzja ma jibqax ikollha l-kompetenza tiddeċiedi t-talba għal deċiżjoni preliminari li tirrigwardaha.

53.      Fit-tieni lok, lanqas ma jista’ jiġi preżunt li d-domandi preliminari li saru huma manifestament irrilevanti biex tiġi solvuta l-kawża. Fil-fatt, f’dan il-każ tqum il-kwistjoni dwar x’ikunu r-riperkussjonijiet tar-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3, li matulu hija spiċċat volontarjament bla xogħol filwaqt li kellha, madankollu, permess ta’ residenza valida. It-tweġiba għal din il-kwistjoni tiddependi b’mod partikolari fuq ir-risposta li ser tingħata għad-domanda tal-qorti tar-rinviju, li tirrigwarda jekk ir-residenza ta’ M. Dias li tirreferi għall-perijodu 3 kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Barra minn hekk, fit-talba għal deċiżjoni preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju mhux biss għamlet iż-żewġ domandi preliminari li hemm imsemmija fiha espressament bħala tali, imma riedet ukoll tkun taf jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodi 1 u 2 għandhiex tittieħed inkunsiderazzjoni taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Fid-dawl tal-kawża Lassal, il-qorti tar-rinviju astjeniet milli tagħmel mill-ġdid din id-domanda preliminari. Peress li t-talba għal deċiżjoni preliminari li għandi quddiemi fiha ċerti differenzi mid-domandi magħmula fil-kawża Lassal, jidhirli li din il-kwistjoni ma ġietx definittivament solvuta bis-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Lassal.

54.      Għaldaqstant, it-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli.

VI – Evalwazzjoni ġuridika

A –    Kunsiderazzjonijiet preliminari

1.      Fuq id-dritt ta’ residenza permanenti

55.      Billi adotta d-Direttiva 2004/38, il-leġiżlatur tal-Unjoni ddefinixxa b’mod iktar preċiż fid-dritt sussidjarju, id-dritt li ċittadin tal-Unjoni jgħix fi Stat Membru ieħor, dritt li jirriżulta fid-dritt primarju, mil-libertajiet fundamentali u mir-regoli li jirrigwardaw iċ-ċittadinanza tal-Unjoni (9). Id-Direttiva tipprevedi tliet livelli ta’ drittijiet ta’ residenza: fl-ewwel lok, fl-Artikolu 6 tagħha, id-dritt ta’ residenza sa tliet xhur; fl-Artikolu 7, id-dritt ta’ residenza ta’ iktar minn tliet xhur li japplika essenzjalment għall-persuni li jkollhom impjieg jew li għandhom biżżejjed riżorsi għalihom jew għall-membri tal-familja tagħhom; u fit-tielet lok, id-dritt ta’ residenza permanenti.

56.      Id-dritt ta’ residenza permanenti, li jirrappreżenta l-ogħla livell ta’ integrazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti, huwa rregolat mill-Artikoli 16 sa 21 tad-Direttiva. Dan huwa bbażat fuq l-idea li ċittadin tal-Unjoni li, wara li jkun għex legalment għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fi Stat Membru ospitanti, ikun integra ruħu hemmhekk, għandu jkun jista’ jibqa’ hemm, u dan irrispettivament mill-fatt jekk, wara li jkun akkwista dan id-dritt, huwa jibqax impjegat, jaħdem għal rasu jew persuna minn dawk imsemmija taħt l-Artikolu 7 tad-Direttiva.

57.      Id-drittijiet ta’ residenza ddefiniti fid-Direttiva 2004/38 huma msaħħa bil-prinċipju tat-trattament ugwali, skont l-Artikolu 24 tagħha.

2.      Fuq il-kwistjonijiet ġuridiċi f’din il-kawża

58.      Fil-kawża prinċipali, il-qorti tar-rinviju trid tiddeċiedi l-punt dwar jekk M. Dias, ċittadina Portugiża li ilha tgħix fir-Renju Unit minn Jannar 1998, għandhiex dritt għall-appoġġ tad-dħul previst mil-leġiżlazzjoni ta’ dan l-Istat. L-awtoritajiet nazzjonali jridu jagħtuha dan id-dritt jekk hija intitolata għal dritt ta’ residenza permanenti skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38. Sabiex dan jiġi vverifikat, irid jiġi stabbilit għaldaqstant jekk M. Dias għexitx legalment fir-Renju Unit għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin.

59.      Kif jirriżulta mit-talba għal deċiżjoni preliminari, M. Dias għexet b’mod kontinwu fir-Renju Unit sa minn Jannar 1998. Il-perijodi 1 u 2 tar-residenza tagħha waħidhom, li jkopru minn Jannar 1998 sas-17 ta’ April 2003, flimkien jgħoddu iktar minn ħames snin. Fuq din il-bażi biss, fit-30 ta’ April 2006, jiġifieri fid-data li timmarka l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2004/38, M. Dias kienet, għaldaqstant, diġà għexet b’mod kontinwu għal iktar minn ħames snin fir-Renju Unit.

60.      Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf l-ewwel nett jekk, skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva, il-perijodu ta’ residenza ta’ M. Dias fir-Renju Unit matul il-perijodi 1 u 2 għandhomx jitteħdulha inkunsiderazzjoni wkoll. Fil-fatt, ir-residenza tagħha matul dawn il-perijodi seħħet qabel it-30 ta’ April 2006, jiġifieri qabel ma għadda t-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva. Peress li l-qorti tar-rinviju diġà għamlet domanda preliminari f’dan is-sens fil-kawża Lassal, hija qagħdet lura milli terġa’ tagħmilha f’din il-kawża. Madankollu, hija rrilevat fid-deċiżjoni tar-rinviju tagħha li r-risposta għal dawn id-domandi preliminari li saru fil-kawża Lassal huma wkoll ta’ importanza deċiżiva sabiex tiġi solvuta l-kwistjoni li hija kellha quddiemha fil-kawża prinċipali.

61.      Fis-sentenza Lassal, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li jkun hemm residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 mhux biss meta l-perijodu ta’ residenza jkun sar skont id-dispożizzjonijiet ta’ din l-istess Direttiva imma wkoll meta jkun jeżisti d-dritt ta’ residenza skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li kienu fis-seħħ fil-mument tar-residenza (10). Għaldaqstant, ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodi 1 u 2 kienet hija wkoll legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Matul il-perijodi 1 u 2, M. Dias kellha fil-fatt dritt ta’ residenza bbażat fuq id-dritt tal-Unjoni bħala ħaddiema u skont l-Artikolu 39(3)(ċ) KE.

62.      Madankollu, it-talba għal deċiżjoni preliminari li għandi quddiemi għandha differenza partikolari meta mqabbla mal-kawża Lassal. Fil-fatt, hija tqajjem il-kwistjoni dwar jekk ir-residenza sussegwenti ta’ M. Dias matul il-perijodu 3, li segwa l-perijodi 1 u 2, timpedihiex milli tikseb id-dritt ta’ residenza permanenti. Wara it-tmiem tal-leave tal-maternità tagħha matul il-perijodu 2, M. Dias iddeċidiet fil-fatt li ma tirritornax għall-post tax-xogħol preċedenti tagħha u għaldaqstant spiċċat volontarjament bla xogħol matul il-perijodu 3, jiġifieri mit-18 ta’ April 2003 sal-25 ta’ April 2004. Sussegwentement, matul il-perijodu 4, jiġifieri mis-26 ta’ April 2004 sat-23 ta’ Marzu 2007, hija reġgħet kienet impjegata u għaldaqstant għexet legalment, fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, fir-Renju Unit.

63.      F’dawn iċ-ċirkustanzi, jista’ jiġi kkunsidrat li M. Dias ibbenefikat mid-dritt ta’ residenza permanenti b’effett mill-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva 2004/38 fit-30 ta’ April 2006 fil-każijiet segwenti:

–        fl-ewwel lok, dan ikun il-każ jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 kellha titqies bħala residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Fil-fatt, M. Dias kienet titqies għaldaqstant li għexet legalment fir-Renju Unit b’mod kontinwu għal iktar minn ħames snin mhux biss matul il-perijodi 1 u 2, iżda wkoll matul il-perijodi 1 sa 4, jiġifieri minn Jannar 1998 sal-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni fit-30 ta’ April 2006.

–        fit-tieni lok, dan ikun il-każ jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodi 1 u 2 tittieħed inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-akkwist tad-dritt ta’ residenza permanenti u jekk ir-residenza tagħha matul il-perijodu 3 ma tostakolahiex milli tibbenefika minn dritt ta’ residenza permanenti anki meta din ir-residenza ma tkunx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38.

64.      Iktar ’il quddiem, ser nivverifika l-ewwel nett jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 (B). Sussegwentement ser neżamina l-punt dwar jekk residenza li ma kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, bħalma hija r-residenza ta’ M. Dias f’dan il-każ matul il-perijodu 3, tipprekludix li jinkiseb id-dritt ta’ residenza permanenti taħt din id-dispożizzjoni (C).

B –    Fuq il-legalità tar-residenza matul il-perijodu 3

65.      L-ewwel nett trid tiġi ttrattata l-kwistjoni dwar jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Għalkemm din id-dispożizzjoni tuża l-kunċett ta’ residenza legali, hija ma tiddefinihiex.

66.      Mill-premessa 17 tad-Direttiva jirriżulta li bir-residenza legali l-leġiżlatur tal-Unjoni jifhem residenza “skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f’din id-direttiva”. Kif ippreċiżat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha Lassal, din il-formula trid tiġi interpretata b’mod teleoloġiku fis-sens li tkopri mhux biss perijodi ta’ residenza li jkunu saru skont id-dispożizzjonijiet stabbiliti bid-Direttiva 2004/38 stess, imma wkoll il-perijodi ta’ residenza magħmulin skont il-kundizzjonijiet li kienu fis-seħħ fiż-żmien tar-residenza u li jkunu ppreċedew il-kundizzjonijiet stabbiliti fid-Direttiva (11).

67.      F’dan il-każ, M. Dias ma tistax issostni li hija bbenefikat minn dritt ta’ residenza bħala ħaddiema matul il-perijodu 3 (1). F’ċerti ċirkustanzi, jista’ jkun hemm dritt ta’ residenza sussidjarju (2). Dan iqajjem, barra minn hekk, il-kwistjoni dwar jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 għandhiex titqies bħala legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, minħabba biss li, matul dan il-perijodu, hija kellha permess ta’ residenza validu u kienet tirċievi l-appoġġ tad-dħul.

1.      Fuq id-dritt ta’ residenza tal-ħaddiema

68.      Ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 tkun legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 jekk hija kienet tikkwalifika wkoll bħala ħaddiema matul dan l-istess perijodu. Madankollu, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li dan ma huwiex il-każ u għaldaqstant ma għamlitx domanda preliminari fuq dan il-punt.

69.      Il-konstatazzjoni tal-qorti tar-rinviju li tipprovdi li M. Dias ma kellhiex l-istat ta’ ħaddiema matul il-perijodu 3 jidhirli li huwa konformi mal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, skont din il-ġurisprudenza, il-kwalità ta’ ħaddiem tintilef fil-prinċipju ma’ tmiem ir-relazzjoni ta’ impjieg (12). F’dan il-każ, jirriżulta mit-talba għal deċiżjoni preliminari li r-relazzjoni ta’ impjieg ta’ M. Dias intemmet fil-mument li beda l-perijodu 3, meta M. Dias iddeċidiet li tkompli tieħu ħsieb binha wara t-tmiem tal-leave tal-maternità tagħha u li ma terġax tidħol għax-xogħol tagħha. Għaldaqstant, matul dan il-perijodu 3, M. Dias tilfet volontarjament l-istatus tagħha ta’ ħaddiema fis-sens proprju tal-kelma.

70.      Il-fatt li min iħaddimha wera lil M. Dias l-intenzjoni tiegħu li eventwalment jerġa’ jimpjegaha iktar tard ma jikkuntrasta bl-ebda mod ma’ din il-konstatazzjoni. Ċertament, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet f’ċerti każijiet li l-kwalità ta’ ħaddiem ma tintilifx minkejja li jkun hemm bdil fl-istat, sakemm ikun hemm rabta bejn l-attività mwettqa qabel bħala ħaddiem u l-attività mwettqa wara (13). Madankollu, is-sempliċi fatt li min iħaddem lil M. Dias ħallieha tinduna li kien ser jerġa’ jimpjegaha ma jirrappreżentax, fil-fehma tiegħi, rabta suffiċjenti li tkun tista’ tiġġustifika minnha nfisha li M. Dias iżżomm il-kwalità ta’ ħaddiema matul il-perijodu 3.

71.      Min-naħa l-oħra, M. Dias lanqas ma tista’ tibbaża l-istat tagħha ta’ ħaddiema fuq id-dispożizzjonijiet tad-dritt sussidjarju. Ċertament, l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 360/68 jipprovdi li l-persuni li ma humiex ħaddiema fis-sens proprju tal-kelma għandhom jitqiesu ħaddiema taħt ċerti kundizzjonijiet (14). Madankollu, dan huwa previst għall-persuni li jsibu ruħhom bla xogħol involontarjament, u mhux għal dawk li jispiċċaw bla xogħol volontarjament.

2.      Fuq l-eventwali dritt sussidjarju ta’ residenza

72.      Wieħed jista’ jimmaġina wkoll li M. Dias tista’ eventwalment tikseb dritt ta’ residenza minħabba l-fatt li binha huwa ċittadin tal-Unjoni. Skont din it-teżi, li ma hemmx qbil fuqha, M. Dias għandha tkun tista’ tinvoka tali dritt sussidjarju ta’ residenza jekk binha jkun ċittadin tar-Renju Unit u jekk huwa jiddependi fuq ommu (15). Madankollu, il-qorti tar-rinviju ma għamlitx domanda preliminari fuq dan il-punt u lanqas ma indikat li l-iżgħar iben ta’ M. Dias huwa ċittadin tar-Renju Unit. Għaldaqstant, u meħud kont ukoll tal-fatt li din il-kawża ma tiddependix b’mod deċiżiv fuq ir-risposta għal din id-domanda, ma jienx ser napprofondixxi l-analiżi ta’ din id-domanda.

3.      Fuq l-importanza tal-permess ta’ residenza

73.      Il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 għandhiex titqies bħala legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 minħabba li f’dak iż-żmien, hija kienet intitolata għal permess ta’ residenza maħruġ validament mill-awtoritajiet nazzjonali. Kif diġà spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi ppreżentati fil-kawża Lassal (16), jeħtieġ fil-fehma tiegħi li tingħata risposta fin-negattiv għal din id-domanda. Ċertament, il-kliem tal-Artikolu 16 tad-Direttiva huwa miftuħ biżżejjed sabiex jinkludi wkoll il-perijodi ta’ residenza li huma legali skont id-dispożizzjonijiet nazzjonali (a). Madankollu, il-premessa 17 (b) u s-sistema maqsuma f’livelli tad-Direttiva (ċ) imorru kontra din l-interpretazzjoni. Iktar minn hekk, la s-setgħa tal-Istati Membri li jadottaw dispożizzjonijiet iktar favorevoli skont l-Artikolu 37 tad-Direttiva (d) u lanqas id-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju (e) ma jtendu sabiex tiġi adottata neċessarjament interpretazzjoni li biha jkunu jridu jiġu inklużi wkoll il-perijodi ta’ residenza li huma legali skont id-dispożizzjonijiet nazzjonali.

a)      Fuq il-kliem tad-dispożizzjoni inkwistjoni

74.      L-ewwel nett, nirrileva li l-kliem tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 huwa miftuħ. Huwa la jipprekludi interpretazzjoni li biha jittieħdu inkunsiderazzjoni biss il-perijodi ta’ residenza magħmula abbażi tad-dritt tal-Unjoni, u lanqas interpretazzjoni li tinkludi wkoll il-perijodi ta’ residenza magħmula abbażi tad-dispożizzjonijiet nazzjonali.

b)      Fuq il-premessa 17

75.      Għaldaqstant, huwa l-għan li segwa l-leġiżlatur tal-Unjoni meta adotta l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 li ser ikun determinanti għall-interpretazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni. Skont il-premessa 17, id-Direttiva hija intiża li tippromwovi l-koeżjoni soċjali. Mill-premessa 18 tagħha jirriżulta li hija għandha tikkostitwixxi mezz awtentiku ta’ integrazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni fis-soċjetà tal-Istat Membru ospitanti li fih jgħix l-istess ċittadin. Għaldaqstant, wieħed jista’ jsostni li d-distinzjoni bejn id-drittijiet ta’ residenza bbażati fuq id-dritt tal-Unjoni u dawk li huma bbażati fuq id-dritt nazzjonali ma hijiex importanti fid-dawl ta’ dawn l-għanijiet u li, konsegwentement, ir-residenza bbażata biss fuq id-dispożizzjonijiet nazzjonali trid titqies bħala legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva (17).

76.      Madankollu, il-leġiżlatur tal-Unjoni ma llimitax ruħu li jsemmi dawn l-għanijiet fil-premessi tad-Direttiva. Fir-realtà, ried jippreċiża, fil-premessa 17, li d-dritt ta’ residenza kien suġġett għall-konstatazzjoni ta’ residenza “skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f’din id-Direttiva”. Din il-formula, li ġiet inkluża konxjentement fil-premessa 17 tad-Direttiva 2004/38 matul il-proċess leġiżlattiv (18), għandha tittieħed inkunsiderazzjoni sabiex tinstab ir-rieda tal-leġiżlatur. Fil-fehma tiegħi, huwa diffiċli li tiġi interpretata b’mod differenti milli li l-leġiżlatur tal-Unjoni ma riedx joħloq dritt ta’ residenza permanenti ħlief abbażi tad-drittijiet ta’ residenza previsti fid-Direttiva.

c)      Fuq is-sistema ta’ livelli fid-Direttiva

77.      Favur din il-konklużjoni hemm ukoll, fil-fehma tiegħi, is-sistema ta’ livelli prevista bid-Direttiva 2004/38, li tistabbilixxi skala ta’ tliet livelli ta’ integrazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti: l-ewwel livell ta’ integrazzjoni, id-dritt ta’ residenza sa tliet xhur; it-tieni livell, id-dritt ta’ residenza ta’ iktar minn tliet xhur, li japplika essenzjalment għall-ħaddiema, għall-persuni finanzjarjament indipendenti u għall-persuni taħt il-kura tagħhom; u t-tielet u l-aħħar livell, id-dritt ta’ residenza permanenti (19).

78.      Din is-sistema ta’ livelli tistabbilixxi wkoll il-portata tad-drittijiet li jistgħu jiġu invokati minn ċittadin tal-Unjoni quddiem l-awtoritajiet tal-Istat Membru ospitanti skont il-prinċipju tat-trattament ugwali stabbilit fl-Artikolu 24 tad-Direttiva. Fl-ewwel livell, l-Istat Membru ma huwiex obbligat jipprovdi għall-ugwaljanza fl-aċċess għall-benefiċċji soċjali. Fit-tieni livell, iċ-ċittadini tal-Unjoni jkollhom aċċess għal dritt limitat għall-benefiċċji soċjali. Jekk ċittadin tal-Unjoni jkun laħaq dan it-tieni livell, l-użu tas-sistema ta’ assistenza soċjali ċertament li ma timplikax awtomatikament xi miżura ta’ tkeċċija, skont l-Artikolu 14(3) tad-Direttiva, iżda l-użu sproporzjonat tas-sistema ta’ assistenza soċjali tista’, min-naħa l-oħra, twassal għall-estinzjoni tad-dritt ta’ residenza f’ċerti każijiet. Huwa biss meta ċ-ċittadin tal-Unjoni jilħaq it-tielet livell u jakkwista d-dritt ta’ residenza permanenti li huwa jibbenefika mid-dritt ta’ aċċess għall-benefiċċji soċjali li ma jkunx limitat. Ġaladarba jkun laħaq dan il-livell ta’ integrazzjoni, id-dritt ta’ residenza permanenti tiegħu ma jkunx suġġett għal xi kundizzjoni u ma jistax ikun affettwat fil-każ li jirrikorri għas-sistema ta’ assistenza soċjali (20).

79.      F’din is-sistema ta’ livelli, il-leġiżlatur tal-Unjoni sab bilanċ bejn il-moviment liberu taċ-ċittadin tal-Unjoni fl-Unjoni kif ukoll l-għan ta’ koeżjoni soċjali minn naħa waħda, u l-interessi finanzjarji tal-Istati Membri min-naħa l-oħra. Iktar ma jkun għoli l-livell ta’ integrazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti, inqas jingħataw importanza lill-interessi finanzjarji tal-Istati Membri. Meta jintlaħaq it-tielet livell, dawn l-interessi jċedu kompletament quddiem il-prinċipju ta’ integrazzjoni (21).

80.      Meta ċittadin tal-Unjoni jakkwista d-dritt ta’ residenza permanenti taħt l-Artikolu 16 tad-Direttiva, huwa jakkwista d-dritt ta’ aċċess sħiħ u komplet għall-benefiċċji soċjali tal-Istat Membru ospitanti tiegħu, li ma huwiex limitat biż-żmien. Il-preċiżazzjoni magħmula fil-premessa 17 tad-Direttiva għal dak li jikkonċerna d-definizzjoni tal-kunċett ta’ residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, trid tinqara f’dan il-kuntest. Fil-fehma tiegħi, il-leġiżlatur tal-Unjoni ried jgħid li s-supremazija tal-għan ta’ integrazzjoni fuq l-interessi finanzjarji tal-Istati Membri tapplika biss fil-każijiet fejn iċ-ċittadin tal-Unjoni jkun diġà għex tal-inqas ħames snin fl-Istat Membru ospitanti skont id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/38.

d)      Fuq is-setgħa li jiġu adottati dispożizzjonijiet iktar favorevoli

81.      Kontra dan hemm l-argument li d-Direttiva, skont l-Artikolu 37 tagħha, tawtorizza lill-Istati Membri sabiex jadottaw dispożizzjonijiet leġiżlattivi, regolatorji u amministrattivi iktar favorevoli u li, għaldaqstant, hija tipprevedi wkoll każijiet fejn id-dritt ta’ residenza jirriżulta mid-dritt nazzjonali tal-Istat Membru ospitanti. Minħabba dan, il-perijodi ta’ residenza bbażati fuq id-dritt nazzjonali tal-barranin għandhom jitqiesu bħala li huma perijodi ta’ residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16 tad-Direttiva (22).

82.      Min-naħa tiegħi ma nistax niddeduċi din il-konklużjoni mill-Artikolu 37 tad-Direttiva 2004/38. Skont din id-dispożizzjoni, id-Direttiva ma tolqotx il-liġijiet, regoli jew dispożizzjonijiet amministrattivi stabbiliti minn Stat Membru li jistgħu jkunu iktar favorevoli. Il-leġiżlatur tal-Unjoni s-soltu juża dawn il-formuli meta jkun irid ifisser li Direttiva ma tipprekludix li d-dritt nazzjonali jipprovdi dispożizzjonijiet iktar favorevoli u li l-Istati Membri għandhom marġni ta’ diskrezzjoni f’dan ir-rigward. Peress li l-Istati Membri jistgħu jiddeċiedu liberament li jadottaw dispożizzjonijiet iktar favorevoli, huma għandhom jistabbilixxu liberament ukoll – fin-nuqqas ta’ dispożizzjonijiet tad-dritt primarju – il-konsegwenzi legali ta’ dritt ta’ residenza mogħti abbażi biss tad-dritt nazzjonali u li jmur lil hinn mid-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/38. B’mod partikolari, huma għandhom ikollhom marġni ta’ diskrezzjoni għal dak li jikkonċerna l-punt dwar jekk huma jkunux iridu jieħdu inkunsiderazzjoni tali residenza għall-finijiet tal-għoti eventwali ta’ dritt ta’ residenza permanenti.

83.      Madankollu, l-Artikolu 37 tad-Direttiva fil-każ bħalma huwa dak tal-kawża prinċipali ma jidhirlix li huwa rilevanti direttament. Fil-fatt, M. Dias ma ssostnix f’dan il-każ li hija tibbenefika minn dritt taħt id-dispożizzjonijiet nazzjonali iktar favorevoli. Hija tinvoka, min-naħa l-oħra, permess ta’ residenza li l-awtoritajiet nazzjonali kienu obbligati li joħorġu taħt l-Artikolu 6 tad-Direttiva 68/360, kif ukoll il-fatt li huma ma irtirawhulhiex minkejja li l-kundizzjonijiet għall-għoti ta’ dak il-permess ma kinux għadhom isodisfatti.

e)      Fuq id-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju

84.      Barra minn hekk, is-sentenzi mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawżi Trojani (23) u Martínez Sala (24) huma invokati insostenn ta’ teħid inkunsiderazzjoni tad-drittijiet ta’ residenza bbażati fuq id-dritt nazzjonali. F’dawn is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja rabtet mad-drittijiet ta’ residenza li jirriżultaw mid-dispożizzjonijiet nazzjonali effetti li joħorġu mid-dritt tal-Unjoni (25).

85.      Fl-opinjoni tiegħi ma jistax jiġi konkluż minn dawn is-sentenzi li residenza bbażata mhux fuq dritt ta’ residenza li joħroġ mid-dritt tal-Unjoni, imma biss fuq permess ta’ residenza mhux irtirat, għandha titqies bħala residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva.

86.      Fil-fatt, għandu jiġi rrilevat fl-ewwel lok li, f’dawn is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja ma kkonstatatx li dritt ta’ residenza jirriżulta wkoll mill-Artikolu 18 KE. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet proprju bil-kontra (26).

87.      Fit-tieni lok, huwa minnu li l-Qorti tal-Ġustizzja, f’dawn is-sentenzi, rabtet effetti li joħorġu mid-dritt tal-Unjoni ma’ residenza bbażata fuq dritt ta’ residenza nazzjonali jew fuq ammissjoni eċċezzjonali għar-residenza. Madankollu, fl-istess sentenzi l-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat biss li ċittadin tal-Unjoni seta’ għaldaqstant jibbaża d-dritt tiegħu għall-benefiċċji ta’ assistenza soċjali fuq il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni stabbilit fl-Artikolu 12 KE (u li tali użu tas-sistema ta’ assistenza soċjali ma setax jinvolvi awtomatikament miżura ta’ tkeċċija kontra tiegħu). Meta l-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat l-Artikolu 18 KE f’dan il-kuntest, dan kien jikkonċerna l-punt dwar jekk kienx affettwat il-kamp ta’ applikazzjoni tal-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni (27).

88.      Fit-tielet lok, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li, anki f’din is-sitwazzjoni, l-Istat Membru jista’, b’konformità mal-limiti imposti mid-dritt tal-Unjoni, jieħu miżura ta’ tkeċċija kontra ċittadin ta’ Stat Membru ieħor li ma jibqax jissodisfa l-kundizzjonijiet li għalihom huwa suġġett il-permess ta’ residenza tiegħu u li jkun irrikorra għall-assistenza soċjali (28).

89.      Minn dak li ntqal iktar ’il fuq jirriżulta li skont il-ġurisprudenza ma tirriżultax dispożizzjoni tad-dritt primarju li tobbliga li l-perijodi ta’ residenza magħmulin abbażi ta’ dritt ta’ residenza nazzjonali jitqiesu bħala li huma residenzi legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva. Fil-fatt, kieku kienet teżisti tali dispożizzjoni, ir-residenza magħmula bis-saħħa biss ta’ permess ta’ residenza nazzjonali tkun tinvolvi l-akkwist ta’ dritt ta’ residenza permanenti. L-Istat Membru ospitanti ma jistax jittermina unilateralment tali dritt ta’ residenza permanenti, anki jekk iċ-ċittadin isir piż sproporzjonat għas-sistema ta’ assistenza soċjali tal-Istat Membru ospitanti. Issa, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat espressament li bis-saħħa tad-dispożizzjonijiet tad-dritt primarju, Stat Membru jibqa’ f’dak il-każ, fil-prinċipju, intitolat li jieħu miżura ta’ tkeċċija, salv li josserva l-limiti imposti mid-dritt tal-Unjoni.

90.      Konsegwentement, l-interpretazzjoni konformi mad-dritt primarju lanqas ma ttendi favur dispożizzjoni li tipprovdi li r-residenza magħmula bis-saħħa biss ta’ dritt ta’ residenza nazzjonali jew ta’ ammissjoni eċċezzjonali għar-residenza min-naħa tal-awtoritajiet nazzjonali, għandha titqies bħala residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva.

f)      Kunsiderazzjonijiet addizjonali

91.      Fl-aħħar nett, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l-fatt li interpretazzjoni li tipprovdi li l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva jimponi li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-perijodu ta’ residenza bbażat fuq dispożizzjonijiet nazzjonali tista’ taħdem kontra l-moviment liberu taċ-ċittadini tal-Unjoni billi tqajjem żewġ riskji. L-ewwel riskju huwa li l-awtoritajiet tal-Istat Membru ospitanti jivverifikaw b’mod iktar strett jekk ċittadin tal-Unjoni jissodisfax fil-fatt il-kundizzjonijiet tad-drittijiet ta’ residenza bbażati fuq id-dritt tal-Unjoni. It-tieni wieħed huwa li l-Istati Membri ma jagħmlux ħlief użu limitat ħafna tas-setgħa li jadottaw dispożizzjonijiet iktar favorevoli li jirrikonoxxilhom l-Artikolu 37 tad-Direttiva.

g)      Konklużjoni intermedjarja

92.      Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nikkonkludi li l-kunċett ta’ residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 ma jinkludix il-perijodi ta’ residenza li, bħal f’dan il-każ, ikunu saru abbażi biss ta’ dritt ta’ residenza mogħti mill-awtoritajiet nazzjonali u li ma jkunx ġie rtirat minnhom.

4.      Konklużjoni

93.      Għaldaqstant, il-fatt li M. Dias, matul il-perijodu 3, kellha permess ta’ residenza mogħti mill-awtoritajiet nazzjonali, ma huwiex suffiċjenti, fil-fehma tiegħi, sabiex jirrendi din ir-residenza bħala waħda legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38.

C –    Fuq l-effetti tar-residenza matul il-perijodu 3 meta kien diġà hemm residenza legali u kontinwa ta’ iktar minn ħames snin

94.      Kif esponejt iktar ’il fuq (29), M. Dias f’dan il-każ tista’ diġà tkun akkwistat id-dritt ta’ residenza permanenti minħabba s-sempliċi fatt li hija kienet għexet legalment fir-Renju Unit matul il-perijodi 1 u 2. Dan iqajjem il-kwistjoni dwar jekk il-fatt li perijodu ta’ residenza ta’ ftit iktar minn sena u li ma hijiex legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 isegwi wara residenza legali u kontinwa ta’ iktar minn ħames snin, bħalma hija dik li tirrigwarda l-perijodi 1 u 2, li mbagħad ikun segwit huwa stess b’perijodu ta’ residenza, li huwa l-perijodu 4, li min-naħa tiegħu huwa legali fis-sens tad-dispożizzjoni msemmija, jipprekludix li jiġi akkwistat id-dritt ta’ residenza permanenti skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva.

95.      Din hija kwistjoni li għandha tkun distinta mill-kwistjoni li ġiet ittrattata qabel li tikkonsisti li jiġi stabbilit jekk ir-residenza tal-perijodu 3 kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38. Hawnhekk għandu jiġi stabbilit jekk ir-residenza li tirrigwarda l-perijodu 3, li ma kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, hijiex tali li terġa’ tnaqqas mil-livell ta’ integrazzjoni li M. Dias kienet laħqet diġà minħabba r-residenza tagħha matul il-perijodi 1 u 2.

96.      Nippreċiża f’dan ir-rigward li din il-kwistjoni ma tqumx għall-perijodi ta’ residenza li saru qabel it-30 ta’ April 2006. Fil-fatt, f’dan il-każ, ikun hemm dritt ta’ residenza permanenti taħt l-Artikolu 16 tad-Direttiva li jirriżulta direttament wara residenza legali u kontinwa ta’ għall-inqas ħames snin. Fil-każ ta’ perijodu ta’ residenza sussegwenti li fih iċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernat ikun f’sitwazzjoni ta’ bla xogħol b’mod volontarju, dan ikun għaldaqstant kopert bid-dritt ta’ residenza permanenti tiegħu, b’mod li ma tibqax kwistjoni ta’ residenza li mhix legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, ħlief madankollu jekk ma jintilifx dan id-dritt ta’ residenza permanenti.

97.      B’kuntrast mal-pożizzjoni li ddefendew il-Kummissjoni u l-Gvern tar-Renju Unit waqt is-seduta, din il-kwistjoni tqum madankollu fil-fatt għall-perijodi ta’ residenza li jkunu spiċċaw qabel it-30 ta’ April 2006. Effettivament, il-fatt li skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 iridu jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll il-perijodi ta’ residenza ta’ qabel it-30 ta’ April 2006 ma jbiddel xejn mill-fatt li dritt ta’ residenza permanenti ma jistax jirriżulta b’effett mit-traspożizzjoni tad-Direttiva jew mill-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tagħha. Għaldaqstant, huwa għal kollox possibbli, fil-każijiet bħalma huwa dak ineżami, li residenza legali u kontinwa ta’ iktar minn ħames snin fl-Istat Membru ospitanti tkun segwita b’residenza li ma hijiex koperta bl-Artikolu 16(1) tad-Direttiva.

1.      Fuq id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 16(1) u (4) tad-Direttiva 2004/38

98.      Skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, l-akkwist ta’ dritt ta’ residenza permanenti huwa suġġett biss għall-kundizzjoni li jkun hemm residenza legali u kontinwa għal iktar minn ħames snin fl-Istat ospitanti. Issa, dawn il-kundizzjonijiet huma sodisfatti f’dan il-każ.

99.      Skont l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva, id-dritt ta’ residenza permanenti ma jintilifx ħlief jekk iċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernat kien assenti mill-Istat Membru ospitanti għal iktar minn sentejn. Għaldaqstant, din id-dispożizzjoni ma tapplikax direttament ħlief jekk iċ-ċittadin tal-Unjoni jkun assenti mill-Istat Membru ospitanti. Issa, dan ma huwiex il-każ hawnhekk.

2.      Fuq il-possibbiltà ta’ applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva

100. Madankollu għandu jiġi vverifikat jekk l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38 jistax jiġi applikat b’analoġija meta ċittadin tal-Unjoni jibqa’ fl-Istat Membru ospitanti mingħajr ma jgħix legalment hemmhekk fis-sens tal-Artikolu 16(1) ta’ dik id-Direttiva. Fil-fehma tiegħi, l-Artikolu 16 fih lakuna involontarja li għandha timtela f’ċerti każijiet billi jiġi applikat b’analoġija l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva (a). Madankollu, dan ma huwiex il-każ hawnhekk (b).

a)      Fuq il-każijiet fejn hija xierqa l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva

101. L-Artikolu 16 tad-Direttiva fih lakuna involontarja fil-każijiet meta ċittadin tal-Unjoni jibqa’ illegalment fl-Istat Membru ospitanti u kontra l-volontà ta’ dan tal-aħħar wara residenza legali kontinwa ta’ iktar minn ħames snin fis-sens tal-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu.

102. Fl-ewwel lok, wieħed ma jistax jiddeduċi mill-fatt li d-Direttiva 2004/38 ma fihiex dispożizzjoni f’dan ir-rigward, li l-leġiżlatur tal-Unjoni ried għaldaqstant li ma jittiħidx inkunsiderazzjoni dan it-tip ta’ residenzi. Fil-fatt għandu jiġi rrilevat li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva kienu intiżi qabel xejn sabiex japplikaw għas-sitwazzjonijiet fil-futur, jiġifieri għall-perijodi ta’ residenza ta’ wara t-30 ta’ April 2006. Kif esponejt iktar ’il fuq (30), din it-tip ta’ problema ma tibqax tqum wara din id-data. Konsegwentement, ċerti elementi jtendu li jindikaw li teżisti lakuna involontarja għal dan it-tip ta’ perijodi ta’ residenza illegali u li jkunu saru kontra r-rieda tal-Istat Membru ospitanti qabel it-30 ta’ April 2006.

103. Fit-tieni lok, l-għażliet leġiżlattivi li jirriżultaw mill-Artikolu 16 tad-Direttiva jxaqilbu favur applikazzjoni b’analoġija tal-paragrafu 4 tiegħu f’ċerti każijiet partikolari.

104. Mix-xogħol preparatorju tad-Direttiva jirriżulta li l-leġiżlatur tal-Unjoni, meta adotta l-Artikolu 16 tagħha, ried li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jkunu laħqu ċerta livell ta’ integrazzjoni fl-Istat Membru ospitanti jingħataw dritt ta’ residenza permanenti (31). Dan id-dritt irid jinżamm sakemm il-livell ta’ integrazzjoni ma jonqosx (32). Mill-Artikolu 16(1) tad-Direttiva jirriżulta li l-leġiżlatur ikkunsidra li wara residenza legali u kontinwa ta’ għall-inqas ħames snin fl-Istat ospitanti, ċittadin tal-Unjoni jkun laħaq il-livell ta’ integrazzjoni meħtieġ sabiex jibbenefika minn dritt ta’ residenza permanenti (33). L-Artikolu 16(4) tad-Direttiva jesprimi l-idea li huwa biss wara assenza ta’ sentejn mill-Istat Membru ospitanti li tali rabta stretta ma’ dak l-Istat tinħall sal-punt li tneħħi l-ġustifikazzjoni għall-għoti tad-dritt ta’ residenza permanenti (34). Jekk wieħed jieħu inkunsiderazzjoni l-intenzjoni tal-leġiżlatur kif tirriżulta mill-punti li għadni kif eżaminajt, jidher li jkun iġġustifikat li jiġi applikat l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva b’analoġija, meta l-livell ta’ integrazzjoni milħuq minn ċittadin tal-Unjoni wara residenza legali u kontinwa ta’ iktar minn ħames snin fl-Istat membru ospitanti jonqos bl-istess mod daqs meta jkun hemm perijodu ta’ assenza ta’ iktar minn sentejn.

105. Dan iqajjem l-ewwel nett il-kwistjoni dwar jekk dan huwiex qatt possibbli meta ċ-ċittadin tal-Unjoni jkun baqa’ fl-Istat Membru ospitanti. Kontra dan wieħed jista’ jargumenta li l-fatt li huwa jkun kompla jgħix fl-Istat Membru ospitanti ma jistax inaqqas il-livell ta’ integrazzjoni b’mod daqshekk sinjifikattiv daqslikieku kien assenti. Madankollu, din il-fehma tidher li hija mġebbda wisq.

106. Fl-ewwel lok, il-prinċipju tal-integrazzjoni li huwa ċentrali għall-Artikolu 16 tad-Direttiva ma huwiex ibbażat biss, fil-fatt, fuq fatturi spazjali u temporali, imma wkoll fuq fatturi kwalitattivi. Din hija r-raġuni għaliex jidhirli li aġir illegali ta’ ċittadin tal-Unjoni jista’ assolutament inaqqas il-livell ta’ integrazzjoni tiegħu, fuq livell kwalitattiv, fl-Istat Membru ospitanti. Fil-fatt, fil-fehma tiegħi, jekk ċittadin tal-Unjoni, wara li jkun għex legalment fl-Istat Membru osiptanti, jkun baqa’ hemm mingħajr ma jkollu dritt ta’ residenza taħt id-dritt tal-Unjoni jew taħt id-dritt nazzjonali u li din ir-residenza ma tkunx is-suġġett ta’ ammissjoni eċċezzjonali min-naħa tal-awtoritajiet nazzjonali, dan jista’ ċarament jittieħed inkunsiderazzjoni taħt il-perspettiva tal-livell ta’ integrazzjoni ta’ dak iċ-ċittadin.

107. Barra minn hekk, il-prinċipju tat-trattament ugwali japplika wkoll f’dan is-sens. Ċittadin tal-Unjoni li jkun jirrispetta d-dritt, li ma jkunx qagħad illegalment fl-Istat Membru ospitanti kontra r-rieda ta’ dan tal-aħħar, ma jistax fil-fatt jinvoka d-dritt ta’ residenza permanenti fit-30 ta’ April 2006 wara assenza ta’ iktar minn sentejn, skont l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38. Ma jidhirlix li huwa ġġustifikat li jiġi ppremjat ċittadin tal-Unjoni talli ma jkunx irrispetta d-dritt.

108. Barra minn hekk, jekk l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva ma jiġix applikat b’analoġija għal dawn il-każijiet, id-dritt ta’ residenza permanenti jiġi jingħata wkoll f’sitwazzjonijiet li l-leġiżlatur ma kienx immaġina fil-mument li fih adotta d-Direttiva. Fil-fatt, jekk ma kienx assolutament possibbli li jittieħed inkunsiderazzjoni perijodu ta’ residenza illegali magħmul kontra r-rieda tal-Istat Membru ospitanti wara residenza legali u kontinwa ta’ ħames snin skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva, ċittadin tal-Unjoni li jkun għex ħafna qabel, pereżempju fis-snin sebgħin, b’mod legali u kontinwu għal iktar minn ħames snin fl-Istat Membru ospitanti u li sussegwentement ikun baqa’ hemm b’mod illegali u kontra r-rieda ta’ dan tal-aħħar, kien ikun jista’ xorta waħda jibbenefika mid-dritt ta’ residenza permanenti fit-30 ta’ April 2006. Il-leġiżlatur tal-Unjoni żgur li ma riedx jikseb dan ir-riżultat meta adotta d-Direttiva 2004/38.

109. Għaldaqstant għandu jiġi kkonstatat provviżorjament li l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva hija possibbli fil-każijiet fejn ċittadin tal-Unjoni jkun baqa’ b’mod illegali fl-Istat Membru ospitanti, kontra r-rieda ta’ dan tal-aħħar, wara li jkun għex hemmhekk legalment u b’mod kontinwu għal iktar minn ħames snin.

b)      Fuq il-każ ineżami

110. Fil-każ ineżami, l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva ma hijiex madankollu rilevanti. Fil-fatt, fid-dawl tal-għażliet li esprima l-leġiżlatur tal-Unjoni fl-Artikolu 16 tad-Direttiva, ma jidhirx li huwa ġġustifikat li din id-dispożizzjoni tiġi applikata b’analoġija għar-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3. Ir-residenza tagħha matul dan il-perijodu ma tistax fil-fatt titqabbel la fuq livell kwalitattiv u lanqas fuq livell temporali mas-sitwazzjoni msemmija fl-Artikolu 16(4).

i)      Nuqqas ta’ xebh fuq livell kwalitattiv

111. L-ewwel nett, il-perijodu ta’ residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 ma jistax jitqabbel kwalitattivament mas-sitwazzjoni li taqa’ taħt l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva. Ir-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 ma kinitx fil-fatt tali li tnaqqas il-livell ta’ integrazzjoni li hija kienet laħqet minħabba x-xogħol ta’ impjegata li hija wettqet għal iktar minn ħames snin fir-Renju Unit, daqskemm tnaqqsu l-assenza tagħha mill-Istat Membru ospitanti.

112. Matul il-perijodu 3, M. Dias kellha fil-fatt permess ta’ residenza validu. Għaldaqstant hija ma tistax tkun akkużata li għexet illegalment fir-Renju Unit matul dan il-perijodu.

113. Lanqas ma jista’ jiġi kkontestat lilha li M. Dias ma kinitx tissodisfa l-kundizzjonijiet għall-ħruġ ta’ permess ta’ residenza taħt l-Artikolu 6 tad-Direttiva 68/360. Fil-fatt, kif ġustament tispjega M. Dias, dan ma affettwax il-validità tal-permess ta’ residenza tagħha. Ċertament, il-permess ngħatalha mill-awtoritajiet nazzjonali skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva 68/360 sabiex jippermettilha teżerċita b’mod sħiħ id-dritt għall-moviment liberu tal-ħaddiema li hija tista’ titlob. Dan ma jfissirx madankollu li l-permess ta’ residenza tagħha kien jitlef il-validità tiegħu kieku l-kundizzjonijiet tal-ħruġ tiegħu ma jkunux għadhom isodisfatti. Skont l-Artikolu 6(1)(b) tad-Direttiva 68/360, il-permess ta’ residenza għandu jkun validu għal mill-inqas ħames snin. Barra minn hekk, mill-Artikolu 7(1) tal-imsemmija direttiva jirriżulta li l-permess ta’ residenza li jkun validu ma jistax jiġi rtirat ħlief taħt ċerti kundizzjonijiet. Mill-qari ta’ dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet flimkien jirriżulta li l-permess ta’ residenza jibqa’ validu, bl-effetti kollha tiegħu, jew sal-iskadenza tat-terminu għall-validità tiegħu, jew sakemm jiġi rtirat mill-awtoritajiet nazzjonali.

114. Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-effett tal-permess ta’ residenza taħt l-Artikolu 6 tad-Direttiva 360/68 ma tipprekludix din l-interpretazzjoni. Ċertament, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet diversi drabi li tali dritt ta’ residenza għandu biss effett dikjaratorju (35). Madankollu, ma naħsibx li l-Qorti tal-Ġustizzja riedet b’dan tgħid li tali dritt ta’ residenza ma seta’ jkollu ebda effett minnu nnifsu. Fil-fatt, dak li ddikjarat il-Qorti tal-Ġustizzja għandu jiġi ssostitwit fil-kuntest tal-kawża kkonċernata. Issa, is-sentenzi li fihom il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fuq dan il-punt kienu jirrigwardaw sitwazzjonijiet li fihom il-kundizzjonijiet ta’ dritt ta’ residenza bbażat fuq id-dritt tal-Unjoni kienu ċertament isodisfatti, iżda fejn l-awtoritajiet nazzjonali ma kinux ħarġu permess ta’ residenza liċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernat. Konsegwentement, meta l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li d-dritt ta’ residenza ma kellux ħlief effett dikjaratorju, dan kien jikkonċerna biss il-każ fejn il-kundizzjonijiet ta’ dritt ta’ residenza bbażat fuq id-dritt tal-Unjoni kienu sodisfatti, iżda fejn l-awtoritajiet nazzjonali ma kinux ħarġu permess ta’ residenza. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma għamlitx ħlief ippreċiżat f’dawn is-sitwazzjonijiet li d-drittijiet ta’ residenza mogħtija taħt id-dritt tal-Unjoni ma kinux jiddependu fuq l-osservanza tal-proċeduri amministrattivi nazzjonali, iżda li kienu jingħataw direttament liċ-ċittadini tal-Unjoni skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni. Min-naħa l-oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddeċidietx fuq il-punt dwar jekk dritt ta’ residenza jistax ikun effettiv ukoll meta l-kundizzjonijiet ta’ dritt ta’ residenza bbażat fuq id-dritt tal-Unjoni ma jkunux isodisfatti.

115. Fit-tieni lok, għandu jiġi rrilevat li residenza bħalma hija dik tal-perijodu 3 żgur li ma kinitx legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva u għaldaqsant ma setgħetx tissostanzja l-livell ta’ integrazzjoni meħtieġ skont din id-dispożizzjoni (36), iżda li dan ma jfissirx b’daqshekk li din ir-residenza li tirrigwarda l-perijodu 3, li matulu M. Dias irċeviet l-appoġġ tad-dħul skont id-dispożizzjonijiet nazzjonali li kienu fis-seħħ dak iż-żmien, kienet ta’ natura li tnaqqas il-livell ta’ integrazzjoni milħuq wara residenza legali u kontinwa ta’ ħames snin skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva.

116. Għalhekk għandu jiġi kkonstatat f’dan l-istadju li r-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 ma tistax tixxebbah kwalitattivament mal-każ ta’ assenza mill-Istat Membru ospitanti previst fl-Artikolu 16(4) tad-Direttiva. Dan huwa biżżejjed sabiex jevita l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva.

ii)    Assenza ta’ dewmien paragunabbli

117. Barra minn hekk, l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva għar-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3 hija eskluża wkoll minħabba l-fatt li d-dewmien ta’ din ir-residenza ma huwiex paragunabbli għad-dewmien previst fid-dispożizzjoni msemmija. Il-leġiżlatur tal-Unjoni fil-fatt ikkunsidra, fl-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38 li jeħtieġ assenza ta’ għall-inqas sentejn sabiex jitnaqqas il-livell ta’ integrazzjoni milħuq wara residenza legali u kontinwa ta’ ħames snin fl-Istat Membru ospitanti (37). Fil-każ bħalma huwa dak ineżami, fejn ċittadin tal-Unjoni għex fl-Istat Membru ospitanti bis-saħħa ta’ permess ta’ residenza validu, wieħed ma jistax, fil-fehma tiegħi, jeżiġi ħlief dak il-perijodu ta’ mhux inqas minn sentejn. Huwa wkoll għal din ir-raġuni li l-applikazzjoni b’analoġija tal-Artikolu 16(4) tad-Direttiva hija eskluża f’dan il-każ.

c)      Konklużjoni intermedjarja

118. Għaldaqstant, l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38 ma jistax jiġi applikat b’analoġija għar-residenza ta’ M. Dias matul il-perijodu 3.

3.      Konklużjoni

119. Bħala konklużjoni, għandu għaldaqstant jiġi kkonstatat li M. Dias akkwistat f’dan il-każ id-dritt ta’ residenza permanenti fit-30 ta’ April 2006 minħabba s-sempliċi fatt tar-residenza tagħha matul il-perijodi 1 u 2. Ir-residenza li tirrigwarda l-perijodu 3 ma hijiex ta’ ostaklu għal dan.

D –    Fuq it-tieni domanda preliminari

120. Permezz tat-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk, fil-każ fejn perijodu ta’ residenza kontinwa ta’ ħames snin bħala ħaddiem magħmul qabel it-30 ta’ April 2006 ma jkunx biżżejjed sabiex jagħti dritt ta’ residenza permanenti taħt l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, jistax jagħti lok għal dritt ta’ residenza permanenti b’applikazzjoni diretta tal-Artikolu 18(1) KE. Din id-domanda preliminari saret b’mod sussidjarju, fil-każ fejn l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 ma jagħtix lok għal ebda dritt ta’ residenza permanenti. Peress li M. Dias għandha dritt ta’ residenza permanenti li joħroġ mill-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, ma hemmx bżonn li tiġi eżaminata din id-domanda.

VII – Sunt

121. Fil-qosor, għandu jiġi kkonstatat li l-perijodu ta’ residenza ta’ ċittadin tal-Unjoni fi Stat Membru ospitanti abbażi mhux tad-Direttiva 2004/38 jew tad-dispożizzjonijiet li ppreċedewha, iżda abbażi biss ta’ permess ta’ residenza maħruġ mill-awtoritajiet nazzjonali, ma jikkostitwixxix residenza legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) ta’ din id-Direttiva, u għaldaqstant ma jistax jittieħed inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-akkwist ta’ dritt ta’ residenza permanenti. Madankollu, l-Istati Membri għandhom il-fakultà li jadottaw dispożizzjoni li bis-saħħa tagħha l-perijodi ta’ dan it-tip jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll.

122. Madankollu, jekk ċittadin tal-Unjoni għex legalment għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti qabel it-30 ta’ April 2006 filwaqt li ssodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fid-dispożizzjonijiet li ppreċedew id-Direttiva 2004/38, huwa jakkwista għaldaqstant dritt ta’ residenza permanenti skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38 anki meta din ir-residenza tkun ġiet segwita b’residenza li, mingħajr ma tkun legali fis-sens tal-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38, tkun saret madankollu abbażi ta’ permess ta’ residenza maħruġ validament mill-awtoritajiet nazzjonali.

VIII – Konklużjoni

123. Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi lid-domanda preliminari kif ġej:

L-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-29 ta’ April 2004, dwar id-drittijiet taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE, għandu jiġi interpretat fis-sens li ċittadin tal-Unjoni li, qabel l-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva, fit-30 ta’ April 2006:

–        għex mix-xahar ta’ Jannar 1998 sas-17 ta’ April 2003, jiġifieri għal perijodu kontinwu ta’ ħames snin fi Stat Membru ospitanti skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt sussidjarju li kienu fis-seħħ dak iż-żmien, u mbagħad

–        għex hemmhekk mit-18 ta’ April 2003 sal-25 ta’ April 2004, jiġifieri ftit iktar minn sena, bis-saħħa ta’ permess ta’ residenza maħruġ mill-awtoritajiet nazzjonali u li ma ġiex irtirat, u fl-aħħar nett

–        reġa’ għex hemmhekk sat-30 ta’ April 2006 b’mod konformi mad-dispożizzjonijiet tad-dritt sussidjarju li kienu fis-seħħ dak iż-żmien,

akkwista dritt ta’ residenza permanenti mal-iskadenza tat-terminu għat-traspożizzjoni, jiġifieri fit-30 ta’ April 2006.

1 – Lingwa oriġinali: il-Ġermaniż.

2 – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 5, p. 46.

3 – C‑162/09, p. I‑9217.

4 – B’analoġija mat-termini użati fit-TUE u fit-TFUE, ser nuża l-espressjoni “dritt tal-Unjoni” b’mod li jinkludi wkoll id-dritt Komunitarju. Fejn l-argumenti li ser isegwu jikkonċernaw ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt primarju, huma d-dispożizzjonijiet applikabbli ratione temporis li ser jissemmew.

5 – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol 1, p. 27.

6 – Dawn id-dispożizzjonijiet nazzjonali ġew emendati minn dak iż-żmien (ara l-punti 17 sa 22 ta’ dawn il-konklużjonijiet).

7 – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitoli 20, Vol 1, p. 3.

8 – Ara f’dan is-sens, is-sentenzi tas-27 ta’ Marzu 1963, Da Costa et (28/62 sa 30/62, Ġabra p. 59); tal-1 ta’ Marzu 1973, Bollmann (62/72, Ġabra p. 269, punt 4); tal-10 ta’ Lulju 1997, Palmisani (C‑261/95, Ġabra p. I‑4025, punt 31) u tat-12 ta’ Frar 2008, Kempter (C-2/06, Ġabra p. I‑-411, punt 41 et seq).

9 – Ara premessi 1 u 2 tad-Direttiva.

10 – Sentenza ċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 40.

11 – Sentenza iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3, punt 40.

12 – Sentenza tal-31 ta’ Mejju 2001, Leclere u Deaconescu (C‑43/99, Ġabra p. I‑4265, punt 55).

13 – Sentenzi tal-21 ta’ Ġunju 1988, Lair (39/86, Ġabra p. 3161, punt 37); tas-26 ta’ Frar 1992, Raulin (C‑357/89, Ġabra p. I‑1027, punt 21) u tas-26 ta’ Frar 1992, Bernini (C‑3/90, Ġabra p. I‑1071, punt 19).

14 – Li sar l-Artikolu 6(3) tad-Direttiva 2004/38.

15 – F’dan is-sens, ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston ippreżentati fil-kawża Ruiz Zambrano (C‑34/09, li għadha pendenti), punti 67 sa 122. Fis-sens invers, l-Avukat Ġenerali Kokott, fil-konklużjonijiet tagħha fil-kawża McCarthy (C‑434/09, li għadha pendenti), punti 20 sa 46, iddefendiet il-pożizzjoni li d-dispożizzjonijiet dwar iċ-ċittadinanza Ewropea ma japplikawx għal dak il-każ.

16 – punt 88 tal-konklużjonijiet.

17 – Jidher fil-fatt li l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott ippreżentati fil-kawża McCarthy (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15), huma f’dan is-sens.

18 – Din il-formula fil-fatt kienet nieqsa fil-proposta inizjali tal-Kummissjoni [ara l-premessa 14 tal-Proposta Oriġinali tal-Kummissjoni COM(2001) 257 finali, ĠU C 270E, p. 150], iżda ġiet introdotta wara fil-Pożizzjoni Komuni tal-Kunsill (KE) Nru 6/2004, tal-5 ta’ Diċembru 2003 (ĠU 2004, C 54 E, p. 12, 13) u approvata mill-Parlament. Fil-komunikazzjoni tagħha lill-Parlament Ewropew, tat-30 ta’ Diċembru 2003, dwar il-pożizzjoni komuni meħuda mill-Kunsill, il-Kummissjoni spjegat, dwar l-emenda tal-premessa 17, li din saret biex tikkjarifika l-kunċett ta’ residenza legali (SEC/2003/1293 finali, p. 10).

19 – Ara l-punti 55 et seq ta’ dawn il-konklużjonijiet.

20 – Ara l-Artikolu 16(4) tad-Direttiva 2004/38 u l-premessa 18.

21 – F’dan is-sens, ara A. Iliopoulou, “Le nouveau droit de séjour des citoyens de l’Union et des membres de leur famille: la directive 2004/38/CE”, Revue du Droit de l’Union Européenne, 2004, p. 523 et seq, p. 540.

22 – Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott ippreżentati fil-kawża McCarthy (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15), punt 53.

23 – Sentenza tas-7 ta’ Settembru 2004, (C‑456/02, Ġabra p. I‑7573, punti 37 sa 46).

24 – Sentenza tat-12 ta’ Mejju 1998, (C‑85/96, Ġabra p. I‑2691, punti 61 sa 63).

25 – Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Kokott ippreżentati fil-kawża McCarthy (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 15), punt 53.

26 – Sentenza Trojani (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, b’mod partikolari l-punt 36).

27 – Ibidem, b’mod partikolari l-punti 36 sa 44); bl-istess mod, is-sentenza Martínez Sala (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 24, b’mod partikolari l-punti 14 u 15 kif ukoll il-punti 61 sa 63).

28 – Sentenza Trojani (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 23, b’mod partikolari l-punt 45).

29 – Ara l-punt 63 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

30 – Ara l-punt 97 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

31 – Ara l-espożizzjoni tal-motivi tal-Kummissjoni fuq l-Artikolu 14 tal-proposta oriġinali COM(2001) 257 finali.

32 – Ibidem.

33 – Sentenza Lassal (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3), punt 37.

34 – Ibidem, punt 55, li tagħmel riferiment għall-espożizzjoni tal-motivi tal-pożizzjoni komuni Nru 6/2004 (p. 31) dwar l-Artikolu 16 tal-imsemmija direttiva.

35 – Sentenzi tat-8 ta’ April 1976, Royer (48/75, Ġabra p. 497, punti 31 sa 51); tal-25 ta’ Lulju 2002, MRAX (C‑459/99, Ġabra p. I‑6591, punt 74), u tat-23 ta’ Marzu 2006, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑408/03, Ġabra p. I‑2647, punt 63).

36 – Ara l-punti 73 sa 93 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

37 – Sentenza Lassal (iċċitata iktar ’il fuq fin-nota ta’ qiegħ il-paġna 3), punt 55.

Full & Egal Universal Law Academy