ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
NIILO JÄÄSKINEN
της 17ης Ιουλίου 2014 ( 1 )
Υπόθεση C‑422/13
Landesamt für Landwirtschaft, Umwelt und ländliche Räume des Landes Schleswig‑Holstein
κατά
Uta Wree
[αίτηση του Schleswig‑Holsteinisches Oberverwaltungsgericht (Γερμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
«Προδικαστική παραπομπή — Κοινή γεωργική πολιτική — Καθεστώς ενιαίας ενισχύσεως — Κανονισμός (ΕΚ) 73/2009 — Άρθρο 34 — Έννοια του “μόνιμου βοσκοτόπου” — Επίχωμα που χρησιμοποιήθηκε για την τελική επικάλυψη παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας — Έννοια της “κυρίως γεωργικής χρήσεως” σε περίπτωση μικτής χρήσεως γεωργικής εκτάσεως»
I – Εισαγωγή
1.
Η εφαρμογή του καθεστώτος ενιαίας ενισχύσεως προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, «επιλέξιμα εκτάρια», όπως αυτά ορίζονται στο άρθρο 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 ( 2 ).
2.
Στο πλαίσιο της παρούσας υποθέσεως ανακύπτουν δύο ερωτήματα όσον αφορά το κατά πόσον οι επίμαχες εκτάσεις στη διαφορά της κύριας δίκης είναι «επιλέξιμα εκτάρια» για τη χορήγηση ενιαίας ενισχύσεως, ήτοι:
—
Mπορεί η έννοια των «μονίμων βοσκοτόπων» ( 3 ) ως στοιχείο του ορισμού της έννοιας της «γεωργικής εκτάσεως» ( 4 ), να περιλαμβάνει επίχωμα που χρησιμοποιήθηκε για την τελική επικάλυψη παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας (στο εξής: οι «επίδικες εκτάσεις»);
—
Όταν μια «γεωργική έκταση» χρησιμοποιείται και για άλλες χρήσεις πλην των γεωργικών, πώς πρέπει να ερμηνευθεί η απαίτηση να χρησιμοποιείται «κυρίως […] για γεωργικούς σκοπούς» ( 5 ) από την οποία εξαρτάται η επιλεξιμότητα των επίμαχων εκτάσεων;
3.
Τα ερωτήματα αυτά απορρέουν κατ’ ουσίαν από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Schleswig‑Holsteinisches Oberverwaltungsgericht (διοικητικό εφετείο του ομόσπονδου κράτους του Schleswig-Holstein, Γερμανία) στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της Uta Wree και του Landesamt für Landwirtschaft, Umwelt und ländliche Räume des Landes Schleswig‑Holstein (υπηρεσία του ομόσπονδου κράτους του Schleswig-Holstein για τη γεωργία, το περιβάλλον και την ύπαιθρο, στο εξής: Landesamt), με αντικείμενο να ληφθεί υπόψη ως επιλέξιμη περιοχή για τη χορήγηση ενισχύσεως έκταση πρασίνου που συνιστά το επίχωμα για την τελική επικάλυψη παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας.
4.
Στο πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως, το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί επί βασικών εννοιών του δικαίου που διέπει τη γεωργία, όπως η έννοια της «γεωργικής δραστηριότητας», ο χαρακτηρισμός της γεωργικής εκτάσεως και ο καθορισμός των επιλέξιμων εκταρίων για τη χορήγηση ενισχύσεως καθώς και η χρησιμοποίηση γεωργικής εκτάσεως της εκμεταλλεύσεως «κυρίως» για γεωργικές δραστηριότητες. Παρατηρώ, εκ προοιμίου, ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά αποκλειστικά τις προϋποθέσεις του καθεστώτος ενιαίας ενισχύσεως κατ’ αποκλεισμό οιασδήποτε άλλης θεωρήσεως, όπως αυτές που συνδέονται με τη δημόσια υγεία, την ασφάλεια των τροφίμων ή άλλες.
II – Το νομικό πλαίσιο
Α — Ο κανονισμός 73/2009
5.
Η αιτιολογική σκέψη 7 του κανονισμού 73/2009 έχει ως εξής:
«Στον κανονισμό (ΕΚ) 1782/2003 [του Συμβουλίου, της 29ης Σεπτεμβρίου 2003, για τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης στα πλαίσια της κοινής γεωργικής πολιτικής και για τη θέσπιση ορισμένων καθεστώτων στήριξης για τους γεωργούς και για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΟΚ) 2019/93, (ΕΚ) 1452/2001, (ΕΚ) 1453/2001, (ΕΚ) 1454/2001, (ΕΚ) 1868/94, (ΕΚ) 1251/1999, (ΕΚ) 1254/1999, (ΕΚ) 1673/2000, (ΕΟΚ) 2358/71 και (ΕΚ) 2529/2001 (ΕΕ L 270, σ. 1)] αναγνωρίστηκε η θετική επίδραση των μόνιμων βοσκότοπων στο περιβάλλον. Τα μέτρα του κανονισμού για την ενθάρρυνση της διατήρησης των υφιστάμενων μόνιμων βοσκοτόπων ώστε να αποφευχθεί η μαζική τους μετατροπή σε αρόσιμες εκτάσεις θα πρέπει να διατηρηθούν.»
6.
Κατά το άρθρο 2, στοιχεία γʹ και ηʹ, του κανονισμού 73/2009, νοείται ως:
«γ)
“γεωργική δραστηριότητα”: [...] η παραγωγή, η εκτροφή ή η καλλιέργεια γεωργικών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένων της συγκομιδής, της άμελξης, της αναπαραγωγής και εκτροφής ζώων για γεωργική εκμετάλλευση, ή της διατήρησης της γης σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση, όπως ορίζεται στο άρθρο 6·
[…]
η)
“γεωργική έκταση”: η συνολική έκταση της αρόσιμης γης, των μόνιμων βοσκοτόπων και των μόνιμων καλλιεργειών.»
7.
Στον τίτλο III, που επιγράφεται «Καθεστώς ενιαίας ενίσχυσης», του κανονισμού 73/2009, το άρθρο 34 προβλέπει τα εξής:
«1. Η στήριξη δυνάμει του καθεστώτος ενιαίας ενίσχυσης χορηγείται στους γεωργούς με την ενεργοποίηση δικαιώματος ενίσχυσης ανά επιλέξιμο εκτάριο. Τα ενεργοποιημένα δικαιώματα ενίσχυσης θεμελιώνουν την καταβολή των ποσών που καθορίζονται σε αυτά.
2. Για τους σκοπούς του παρόντος κανονισμού ως “επιλέξιμο εκτάριο” νοείται:
α)
κάθε γεωργική έκταση της εκμετάλλευσης, συμπεριλαμβανομένων των εκτάσεων που καλύπτονται από δασύλλια περιοδικής υλοτόμησης με βραχυχρόνια αμειψισπορά (κωδικός ΣΟ ex06029041), η οποία χρησιμοποιείται για γεωργική δραστηριότητα ή, όταν οι εκτάσεις χρησιμοποιούνται και για μη γεωργικές δραστηριότητες, χρησιμοποιείται κυρίως για γεωργικές δραστηριότητες [...]
[…]».
Β — Ο κανονισμός 1120/2009
8.
Ο κανονισμός 1120/2009 ( 6 ) θεσπίζει λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής του καθεστώτος ενιαίας ενίσχυσης που προβλέπεται στον τίτλο ΙΙΙ του κανονισμού 73/2009.
9.
Το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1120/2009 έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς του τίτλου III του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 και του παρόντος κανονισμού, νοούνται ως:
[…]
γ)
“Μόνιμος βοσκότοπος”: η γη που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη αγρωστωδών ή άλλων ποωδών κτηνοτροφικών φυτών με φυσικό τρόπο (αυτοφυή) ή με καλλιέργεια (σπαρμένα) και δεν έχει περιληφθεί στην αμειψισπορά για πενταετές ή μεγαλύτερο διάστημα, εξαιρουμένων των εκτάσεων υπό παύση καλλιέργειας [...]· για τον σκοπό αυτό, ως “αγρωστώδη ή άλλα ποώδη κτηνοτροφικά φυτά” νοούνται όλα τα ποώδη φυτά που παραδοσιακά απαντούν στους φυσικούς βοσκότοπους ή συνήθως περιλαμβάνονται στα μείγματα σπόρων προς σπορά βοσκοτόπων ή λιβαδιών στο κράτος μέλος (είτε χρησιμοποιούνται για τη βοσκή ζώων είτε όχι) […]».
10.
Το άρθρο 9 του κανονισμού 1120/2009 ορίζει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της εφαρμογής του άρθρου 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009, όταν γεωργική έκταση της εκμετάλλευσης χρησιμοποιείται και για μη γεωργικές δραστηριότητες, η έκταση αυτή θεωρείται ότι χρησιμοποιείται κυρίως για γεωργικές δραστηριότητες, αν η γεωργική δραστηριότητα μπορεί να ασκείται χωρίς να παρεμποδίζεται σημαντικά από την ένταση, το είδος, τη διάρκεια και το χρονοδιάγραμμα της μη γεωργικής δραστηριότητας.
Τα κράτη μέλη θεσπίζουν κριτήρια για την εφαρμογή του πρώτου εδαφίου στην επικράτειά τους.»
III – Η διαφορά της κύριας δίκης, το προδικαστικό ερώτημα και η ενώπιον του Δικαστηρίου διαδικασία
11.
Η Uta Wree είναι κτηνίατρος και εκμεταλλεύεται εκτροφείο προβατοειδών. Εκτρέφει πρόβατα και αρνιά για σφαγή. Τα κοπάδια της βόσκουν σε διάφορες χορτολιβαδικές εκτάσεις στις περιφέρειες Nordfriesland και Schleswig-Flensburg.
12.
Οι βοσκότοποι αυτοί αποτελούνται κυρίως από τις χορτολιβαδικές εκτάσεις οι οποίες βρίσκονται επί των επιχωμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για την τελική επικάλυψη του χώρου υγειονομικής ταφής Ahrenshöft στην περιφέρεια Nordfriesland και του χώρου υγειονομικής ταφής Schleswig-Haferteich στην περιφέρεια Schleswig-Flensburg (στο εξής, από κοινού: χώροι υγειονομικής ταφής). Η περίοδος αποθέσεως απορριμμάτων έχει λήξει και για τους δύο ανοικτούς χώρους υγειονομικής ταφής. Ο χώρος υγειονομικής ταφής Ahrenshöft βρίσκεται επί του παρόντος στο στάδιο της παύσεως λειτουργίας και πρόκειται να περιέλθει σύντομα στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας, ενώ ο χώρος υγειονομικής ταφής Schleswig-Haferteich βρίσκεται ήδη στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας. Επισημαίνω ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά μόνο τη δεύτερη περίπτωση, μολονότι περιγράφεται και η κατάσταση του χώρου υγειονομικής ταφής Ahrenshöft.
13.
Σύμφωνα με τις συμβάσεις που η Uta Wree συνήψε με τους φορείς εκμεταλλεύσεως των δύο χώρων υγειονομικής ταφής, επιτρέπεται στα κοπάδια της να βόσκουν στις χορτολιβαδικές εκτάσεις επί των δύο αυτών χώρων, άνευ αντιτίμου.
14.
Με αίτηση της 11ης Μαΐου 2010, η Uta Wree ζήτησε από το Landesamt τη χορήγηση ενιαίας ενισχύσεως για το έτος συγκομιδής 2010. Το Landesamt απέρριψε την αίτηση αυτή. Η Uta Wree είχε υπολογίσει σε 25,5098 εκτάρια τη συνολική επιφάνεια των επιλέξιμων εκτάσεων που είχε στη διάθεσή της, συνυπολογίζοντας τις χορτολιβαδικές εκτάσεις επί των δύο χώρων υγειονομικής ταφής. Tο Landesamt έκρινε ότι η επιλέξιμη έκταση ανερχόταν σε μόλις 5,7243 εκτάρια και ότι οι υπόλοιπες εκτάσεις δεν ήσαν καταχωρισμένες στο κτηματολόγιο. Κατά το Landesamt, οι εκτάσεις αυτές δεν συνιστούσαν εκτάσεις που χρησιμοποιούνταν για γεωργικές δραστηριότητες.
15.
Κατά της ως άνω αποφάσεως, η Uta Wree άσκησε ενδικοφανή προσφυγή. Υποστήριξε ότι χρησιμοποιεί τις εκτάσεις επί των χώρων υγειονομικής ταφής ως βοσκοτόπους για την εκτροφή προβατοειδών και ότι μεριμνά για την εξομάλυνση του εδάφους και για την χορτοκοπή σε ορισμένες από τις εκτάσεις αυτές. Περαιτέρω εξέθεσε, προς στήριξη της προσφυγής της, ότι η συνολική επιφάνεια των χώρων υγειονομικής ταφής μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς περιορισμούς για τη βοσκή προβατοειδών.
16.
Με απόφαση της 31ης Μαρτίου 2011, το Landesamt απέρριψε την ενδικοφανή προσφυγή της Uta Wree ως αβάσιμη. Προς στήριξη της αποφάσεώς του, εξέθεσε ότι οι εκτάσεις που αποτελούσαν το αντικείμενο της αιτήσεως της προσφεύγουσας δεν συνιστούσαν γεωργικές εκτάσεις κατά την έννοια του κανονισμού 73/2009, αλλά χώρους υγειονομικής ταφής ευρισκόμενους στο στάδιο παύσεως της λειτουργίας κατά την έννοια της κανονιστικής αποφάσεως περί χώρων υγειονομικής ταφής (Deponieverordnung) ( 7 ).
17.
Στις 15 Απριλίου 2011, η Uta Wree άσκησε προσφυγή ενώπιον του Schleswig-Holsteinisches Verwaltungsgericht (διοικητικού πρωτοδικείου του Schleswig-Holstein). Προς στήριξη της προσφυγής της, υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οι επίδικες εκτάσεις χρησιμοποιούνται, πρωτίστως, ως χώρος υγειονομικής ταφής ευρισκόμενος στο στάδιο της παύσεως λειτουργίας, δεδομένου ότι στην περίπτωση αυτή πρόκειται για κατάσταση και όχι για χρήση. Αντιθέτως, το Landesamt διατείνεται ότι οι εν λόγω εκτάσεις χρησιμοποιούνται κυρίως ως χώροι υγειονομικής ταφής ευρισκόμενοι στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας που έπεται του σταδίου της παύσεως λειτουργίας και ότι, για λόγους ευστάθειας των χώρων υγειονομικής ταφής, οι εκτάσεις μπορούν, υπό έλεγχο, να χρησιμοποιηθούν ως βοσκότοποι για τα προβατοειδή. Κατά το Landesamt, οι φορείς εκμεταλλεύσεως των χώρων υγειονομικής ταφής έθεσαν, άνευ αντιτίμου, τις επίδικες εκτάσεις στη διάθεση της Uta Wree κυρίως για την πρόληψη ανεπιθύμητων βιολογικών διεργασιών που επηρεάζουν την ευστάθεια των χώρων υγειονομικής ταφής.
18.
Με απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 2012, το Schleswig-Holsteinisches Verwaltungsgericht δέχθηκε την προσφυγή της Uta Wree. Έκρινε ότι η προσφεύγουσα είχε δικαίωμα σε ενιαία ενίσχυση για το έτος 2010 και ότι οι εκτάσεις που επικαλύπτουν τους χώρους υγειονομικής ταφής έπρεπε να ληφθούν υπόψη για τον υπολογισμό της ενισχύσεως. Το Landesamt άσκησε έφεση κατά της ως άνω αποφάσεως ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.
19.
Εκτιμώντας ότι η λύση της διαφοράς της κύριας δίκης εξαρτάται από την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, το Schleswig‑Holsteinisches Oberverwaltungsgericht ανέστειλε, με απόφαση της 15ης Ιουλίου 2013, την ενώπιόν του διαδικασία και υπέβαλε στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Συνιστά γεωργική έκταση κατά την έννοια του άρθρου 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του [κανονισμού 73/2009] μια έκταση που χρησιμοποιείται μεν και για γεωργικούς σκοπούς (βοσκή για εκτροφή προβατοειδών), ταυτόχρονα όμως αποτελεί το επίχωμα που χρησιμοποιήθηκε για την τελική επικάλυψη ενός παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας;»
20.
Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Uta Wree, το Landesamt, η Δανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV – Aνάλυση
Α — Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
21.
Για να δοθεί απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα, πρέπει να εξετασθούν διαδοχικά η έννοια της «γεωργικής δραστηριότητας», ο χαρακτηρισμός εκτάσεως ως γεωργικής εκτάσεως και ο καθορισμός των επιλέξιμων εκταρίων καθώς και η χρησιμοποίηση εκτάσεως γεωργικής εκμεταλλεύσεως «κυρίως» για γεωργικές δραστηριότητες.
Β — Επί της έννοιας της γεωργικής δραστηριότητας στην υπό κρίση υπόθεση
22.
Το Landesamt υποστηρίζει ότι η χρησιμοποίηση εκτάσεως ως επιχώματος για την τελική επικάλυψη ενός παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας δεν συνιστά γεωργική χρήση, αλλά εμπίπτει στη διαχείριση των αποβλήτων. Η χρησιμοποίηση της εν λόγω εκτάσεως ως βοσκοτόπου είναι ένα μέσον που εξυπηρετεί τους σκοπούς της χρήσεως που συνίσταται στη διαχείριση αποβλήτων.
23.
Πάντως, φαίνεται ότι το Landesamt όπως και η Επιτροπή δέχονται ότι οι ως άνω εκτάσεις αποτελούν το αντικείμενο και γεωργικής χρήσεως, διότι τα κοπάδια της Uta Wree βόσκουν στις επίδικες εκτάσεις για κερδοσκοπικούς σκοπούς.
24.
Το αιτούν δικαστήριο δεν ερωτά ρητώς το Δικαστήριο κατά πόσον το γεγονός ότι τα κοπάδια της Uta Wree βόσκουν σε βοσκοτόπους που αποτελούνται από χορτολιβαδικές εκτάσεις οι οποίες βρίσκονται επί των επιχωμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για την τελική επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής έχει ως συνέπεια ότι η δραστηριότητα της Uta Wree πρέπει να χαρακτηρισθεί ως «γεωργική δραστηριότητα» υπό την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 73/2009.
25.
Εκτιμώ, πάντως, ότι το γεγονός ότι τα κοπάδια βόσκουν σε βοσκοτόπους που αποτελούνται από χορτολιβαδικές εκτάσεις οι οποίες βρίσκονται επί των επιχωμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για την τελική επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής μπορεί να συνιστά αφεαυτού γεωργική δραστηριότητα, στο μέτρο που η δραστηριότητα αυτή συνίσταται «στην αναπαραγωγή και εκτροφή ζώων για γεωργική εκμετάλλευση», υπό την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 73/2009, σε αντιδιαστολή, για παράδειγμα, προς δραστηριότητες που στερούνται κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
26.
Αντιθέτως, δεν θεωρώ ότι η δραστηριότητα που συνίσταται στη βοσκή κοπαδιών σε βοσκοτόπους οι οποίοι αποτελούνται από χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι οποίες βρίσκονται επί των επιχωμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για την τελική επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής μπορεί να ερμηνευθεί ως «διατήρηση της γης σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση», όπως προβλέπεται στο άρθρο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 73/2009. Συμμερίζομαι, επομένως, ως προς το σημείο αυτό, την άποψη του Landesamt ότι, μολονότι το στάδιο της μετέπειτα μέριμνας αφορά και την προστασία του περιβάλλοντος, δεν πρόκειται, πάντως, για τη «διατήρηση της γης σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση», η οποία, σύμφωνα με το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 73/2009, συνιστά επίσης γεωργική δραστηριότητα.
27.
Είμαι της γνώμης ότι η ανωτέρω προσέγγιση πρέπει να θεωρηθεί ορθή, διότι είναι δύσκολο να γίνει δεκτό ότι η τοποθεσία ενός παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής, ακόμη και στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας που έπεται του σταδίου της παύσεως της λειτουργίας, πληροί την προϋπόθεση της «καλής γεωργικής καταστάσεως» του άρθρου 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 73/2009 ( 8 ). Οι τόποι των οποίων η καλή γεωργική κατάσταση μπορεί να διατηρηθεί με απολύτως απλό τρόπο δεν χρήζουν τέτοιου βαθμού εποπτείας υπό το πρίσμα της προστασίας της υγείας όσο οι επίμαχοι στη διαφορά της κύριας δίκης χώροι υγειονομικής ταφής.
28.
Εξάλλου, όπως ορθώς εκθέτει η Επιτροπή, η ερμηνεία της έννοιας της γεωργικής εκτάσεως επιβάλλει να καθορισθεί αν οι επίμαχες εκτάσεις μπορούν να χαρακτηρισθούν ως «γη», εφόσον ο ορισμός των μονίμων βοσκοτόπων στο άρθρο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 1120/2009 περιλαμβάνει τον όρο αυτόν, ή αν πρέπει, αντιθέτως, να θεωρηθεί ότι η έκταση πρασίνου η οποία βρίσκεται επί των επιχωμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για την τελική επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής εμπίπτει στην έννοια της «κατασκευής». Πράγματι, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι ο βοσκότοπος πρέπει από τη φύση του να είναι γη και ότι μια κατασκευή ή ένα οίκημα δεν μπορεί να πληροί τον ορισμό του βοσκοτόπου ( 9 ).
29.
Στις γραπτές παρατηρήσεις της, η Uta Wree διατείνεται ότι το μονωτικό στρώμα βρίσκεται κάτω από ένα διαπερατό στρώμα προς απαγωγή των δημιουργουμένων αερίων, καθώς και από ένα στρώμα αντισταθμίσεως της πιέσεως. Κατά την Uta Wree, αποτελείται από δύο στοιχεία, δηλαδή από ένα στρώμα πετρώματος και μια γεωμεμβράνη. Στην κατώτερη ζώνη του χώρου υγειονομικής ταφής, το στρώμα πετρώματος αποτελείται από Trisoplast, δηλαδή ένα μείγμα άμμου, μπεντονίτη και πολυμερούς. Στην ανώτερη ζώνη του χώρου υγειονομικής ταφής, το στρώμα πετρώματος αποτελείται από άργιλο 50 εκατοστών.
30.
Οι χώροι υγειονομικής ταφής επικαλύπτονται, επομένως, από διαφορετικά επιχώματα. Καίτοι η έκταση πρασίνου που αποτελεί το επίχωμα για την επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής έχει μεταφερθεί από άλλο σημείο, περιέχει, πάντως, στοιχεία που απαντούν στο φυσικό έδαφος, δηλαδή άμμο και άργιλο. Επομένως, είμαι της γνώμης ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι κάθε τμήμα γης που προέρχεται από χωματουργικές εργασίες πρέπει οπωσδήποτε να θεωρηθεί ως τμήμα κατασκευής. Αντιθέτως, τίποτα δεν εμποδίζει να θεωρηθεί ως γη η έκταση πρασίνου που αποτελεί το επίχωμα για την επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής, εφόσον η λειτουργία που επιτελεί έγκειται ακριβώς στο να βρίσκεται όσο το δυνατόν πλησιέστερα σε φυσική επιφάνεια επικαλυπτόμενη από αγρωστώδη ή άλλα ποώδη κτηνοτροφικά φυτά. Το ίδιο συμβαίνει στην περίπτωση των επιφανειών που αντιστοιχούν στα ερείσματα των αυτοκινητοδρόμων, οι οποίες προκύπτουν από χωματουργικές εργασίες, αλλά δεν διακρίνονται από τις φυσικές επιφάνειες μετά την προσθήκη εκτάσεως πρασίνου που αποτελεί στρώμα επικαλύψεως. Πάντως, είναι σαφές ότι τέτοιες εκτάσεις εμπίπτουν στην έννοια της γης. Επομένως, φρονώ ότι η χορτολιβαδική έκταση που αποτελεί επίχωμα για την επικάλυψη των χώρων υγειονομικής ταφής απορριμμάτων μπορεί, από νομικής απόψεως, να θεωρηθεί ως γη.
Γ — Επί του χαρακτηρισμού ως γεωργικής εκτάσεως και του καθορισμού των «επιλέξιμων εκταρίων »
31.
Από το άρθρο 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 73/2009 προκύπτει ότι ένα «επιλέξιμο εκτάριο» αποτελεί αναμφισβήτητα τμήμα της γεωργικής εκτάσεως. Όπως ήδη διαπίστωσε ο γενικός εισαγγελέας J. Mazák, ως «επιλέξιμο εκτάριο [για τη χορήγηση ενισχύσεως]» νοείται το σύνολο των αρόσιμων γαιών και μόνιμων βοσκοτόπων —με εξαίρεση τις εκτάσεις με μόνιμες καλλιέργειες και τα δάση— που χρησιμοποιούνται για γεωργικές δραστηριότητες ( 10 ).
32.
Άλλωστε, σύμφωνα με την ερμηνεία του Δικαστηρίου, στοιχεία του τοπίου όπως τα πρανή, τα μονοπάτια και οι τάφροι δεν μπορούν, καταρχήν, να ληφθούν υπόψη για τον προσδιορισμό των επιλέξιμων επιφανειών για τη χορήγηση ενισχύσεως ( 11 ).
33.
Αντιθέτως, ένας μόνιμος βοσκότοπος συνιστά γεωργική έκταση. Αναφέρομαι, συναφώς, στο άρθρο 2 του κανονισμού 1120/2009, κατά το οποίο, μόνιμος βοσκότοπος είναι «η γη που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη αγρωστωδών ή άλλων ποωδών κτηνοτροφικών φυτών με φυσικό τρόπο (αυτοφυή) ή με καλλιέργεια (σπαρμένα) και δεν έχει περιληφθεί στην αμειψισπορά για πενταετές ή μεγαλύτερο διάστημα, εξαιρουμένων των εκτάσεων υπό παύση καλλιέργειας [...]· για τον σκοπό αυτό, ως «αγρωστώδη ή άλλα ποώδη κτηνοτροφικά φυτά» νοούνται όλα τα ποώδη φυτά που παραδοσιακά απαντούν στους φυσικούς βοσκότοπους ή συνήθως περιλαμβάνονται στα μείγματα σπόρων προς σπορά βοσκοτόπων ή λιβαδιών στο κράτος μέλος (είτε χρησιμοποιούνται για τη βοσκή ζώων είτε όχι)».
34.
Στην απόφαση Landkreis Bad Dürkheim ( 12 ), το Δικαστήριο ερμήνευσε το άρθρο 44, παράγραφος 2, του κανονισμού 1782/2003, του οποίου το περιεχόμενο ήταν πανομοιότυπο προς αυτό του άρθρου 34 του κανονισμού 73/2009. Το Δικαστήριο έκρινε ότι ο χαρακτηρισμός ως «αρόσιμης γης» ή ως «μονίμου βοσκοτόπου» και, συνεπώς, ως «γεωργικής εκτάσεως»εξαρτάται από την πραγματική χρήση των επίμαχων γαιών (η υπογράμμιση δική μου) ( 13 ).
35.
Πάντως, είμαι της γνώμης ότι ούτε ο χαρακτηρισμός των επίδικων εκτάσεων υπό το πρίσμα της έννοιας του βοσκοτόπου ούτε η πραγματική χρήση τους προς τον σκοπό αυτόν μπορούν να αμφισβητηθούν σοβαρά.
Δ — Επί της χρησιμοποιήσεως εκτάσεως γεωργικής εκμεταλλεύσεως κυρίως για γεωργικούς σκοπούς
36.
Το άρθρο 9 του κανονισμού 1120/2009 διευκρινίζει υπό ποιες προϋποθέσεις μια έκταση της γεωργικής εκμεταλλεύσεως που χρησιμοποιείται και για μη γεωργικές δραστηριότητες μπορεί, παρά ταύτα, να θεωρηθεί ότι χρησιμοποιείται «κυρίως» για γεωργικές δραστηριότητες, ενόψει εφαρμογής του άρθρου 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 73/2009. Κατά το άρθρο 9, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 1120/2009, τούτο συμβαίνει «αν η γεωργική δραστηριότητα μπορεί να ασκείται χωρίς να παρεμποδίζεται σημαντικά από την ένταση, το είδος, τη διάρκεια και το χρονοδιάγραμμα της μη γεωργικής δραστηριότητας». Δυνάμει του δευτέρου εδαφίου του εν λόγω άρθρου 9, τα κράτη μέλη θεσπίζουν κριτήρια για την εφαρμογή της διατάξεως αυτής στην επικράτειά τους.
37.
Κατά συνέπεια, στην υπό κρίση υπόθεση, πρέπει να εξετασθεί αν οι ενέργειες που συνδέονται με το στάδιο της μετέπειτα μέριμνας που έπεται του σταδίου της παύσεως λειτουργίας ενός παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής παρεμποδίζουν σημαντικά τη γεωργική δραστηριότητα, λόγω της εντάσεως, του είδους, της διάρκειας και του χρονοδιαγράμματός τους.
38.
Κατ’ εμέ, τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά της εκτάσεως και της δραστηριότητας είναι καθοριστικά για να εξετασθεί αν μπορεί να θεωρηθεί ότι μια επιφάνεια χρησιμοποιείται για μη γεωργικές δραστηριότητες και αν οι μη γεωργικές δραστηριότητες παρεμποδίζουν «σημαντικά» τις γεωργικές δραστηριότητες. Η υποκειμενική γνώμη ενός γεωργού δεν μπορεί να είναι καθοριστική, όπως επισημαίνει δικαιολογημένα η Δανική Κυβέρνηση. Eπιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά μιας εκτάσεως ή μιας δραστηριότητας μπορούν πράγματι να παρεμποδίσουν σημαντικά τις γεωργικές δραστηριότητες ( 14 ).
39.
Στον εθνικό δικαστή απόκειται να εξετάσει αν η γεωργική δραστηριότητα που ασκεί η Uta Wree παρεμποδίζεται σημαντικά από τη φύση της μη γεωργικής δραστηριότητας, η οποία συνίσταται σε συγκεκριμένα μέτρα που συνδέονται με το στάδιο της παύσεως της λειτουργίας των χώρων υγειονομικής ταφής και με το στάδιο της μετέπειτα μέριμνας των εν λόγω χώρων που έχουν τεθεί σε παύση λειτουργίας. Η χρήση των επίδικων εκτάσεων ως επιχωμάτων για την επικάλυψη παλαιών χώρων υγειονομικής ταφής δεν είναι καθοριστική αφεαυτής. Αντιθέτως, πρέπει να εξετασθούν οι δραστηριότητες που ασκούν οι φορείς διαχειρίσεως για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και από τις εθνικές διατάξεις για τους χώρους υγειονομικής ταφής ( 15 ).
40.
Εν κατακλείδι, σημειώνω επιπλέον ότι, στην απόφαση Landkreis Bad Dürkheim ( 16 ), το Δικαστήριο εξέτασε και την έννοια της διαχειρίσεως και διαπίστωσε ότι αυτή δεν προϋποθέτει «να έχει ο γεωργός απεριόριστη εξουσία διαθέσεως της οικείας εκτάσεως στο πλαίσιο της χρήσεώς της για γεωργικούς σκοπούς». Έκρινε, αντιθέτως, ότι «ο γεωργός πρέπει [...] να διαθέτει, όσον αφορά την έκταση αυτή, επαρκή αυτονομία για την άσκηση της γεωργικής δραστηριότητάς του, πράγμα που εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως» ( 17 ). Θεωρώ ότι το εν λόγω κριτήριο της επαρκούς αυτονομίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί mutatis mutandis για να εκτιμηθεί αν οι άλλες δραστηριότητες παρεμποδίζουν σημαντικά τις γεωργικές δραστηριότητες.
41.
Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 73/2009 έχει την έννοια ότι μια επιφάνεια όπως η επίμαχη στη διαφορά της κύριας δίκης θεωρείται ως γεωργική έκταση κατά την εν λόγω διάταξη, εάν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βοσκότοπος για την εκτροφή προβατοειδών χωρίς η χρήση αυτή να παρεμποδίζεται σημαντικά από τα αναγκαία μέτρα για διαχείριση του παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων. Εντούτοις, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν όντως συμβαίνει αυτό εν προκειμένω.
V – Πρόταση
42.
Υπό το πρίσμα των προηγουμένων σκέψεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Schleswig‑Holsteinisches Oberverwaltungsgericht ως εξής:
Μια έκταση που καλύπτεται από αγρωστώδη ή άλλα ποώδη κτηνοτροφικά φυτά, η οποία συνιστά το επίχωμα για την επικάλυψη παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής απορριμμάτων ευρισκόμενου στο στάδιο της μετέπειτα μέριμνας και χρησιμεύει και ως βοσκότοπος για την εκτροφή προβατοειδών, πρέπει να θεωρηθεί ως γεωργική έκταση υπό την έννοια του άρθρου 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 του Συμβουλίου, της 19ης Ιανουαρίου 2009, σχετικά με τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης για τους γεωργούς στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και τη θέσπιση ορισμένων καθεστώτων στήριξης για τους γεωργούς, για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) 1290/2005, (ΕΚ) 247/2006 και (ΕΚ) 378/2007, και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) 1782/2003, εάν η εν λόγω δραστηριότητα μπορεί να ασκηθεί στην έκταση αυτή χωρίς να παρεμποδίζεται σημαντικά από τα αναγκαία μέτρα διαχειρίσεως του παλαιού χώρου υγειονομικής ταφής. Εντούτοις, στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν όντως συμβαίνει αυτό εν προκειμένω.
( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.
( 2 ) Κανονισμός του Συμβουλίου, της 19ης Ιανουαρίου 2009, σχετικά με τη θέσπιση κοινών κανόνων για τα καθεστώτα άμεσης στήριξης για τους γεωργούς στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και τη θέσπιση ορισμένων καθεστώτων στήριξης για τους γεωργούς, για την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) 1290/2005, (ΕΚ) 247/2006 και (ΕΚ) 378/2007, και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) 1782/2003 (ΕΕ L 30, σ. 16, και διορθωτικό ΕΕ 2010, L 43, σ. 7).
( 3 ) Βλ. άρθρο 2, στοιχείο γʹ, του κανονισμού (ΕΚ) 1120/2009 της Επιτροπής, της 29ης Οκτωβρίου 2009, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του καθεστώτος ενιαίας ενίσχυσης που προβλέπεται στον τίτλο ΙΙΙ του κανονισμού (ΕΚ) 73/2009 (ΕΕ L 316, σ. 1).
( 4 ) Βλ. άρθρο 34, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 73/2009.
( 5 ) Βλ. άρθρο 9 του κανονισμού 1120/2009.
( 6 ) Βλ. υποσημείωση 3.
( 7 ) Κανονιστική απόφαση της 27ης Απριλίου 2009 (BGBl. 2009 I, σ. 900).
( 8 ) Υπενθυμίζω ότι οι επίδικες εκτάσεις έχουν τεθεί στη διάθεση της Uta Wree χωρίς αντίτιμο.
( 9 ) Η Επιτροπή αναφέρει ως παράδειγμα περιπτώσεων όπου δεν πρόκειται για γη, την περίπτωση βοσκοτόπων ευρισκομένων στη στέγη των οικιών.
( 10 ) Προτάσεις στην υπόθεση Landkreis Bad Dürkheim (C‑61/09, EU:C:2010:265, σημείο 23).
( 11 ) Aπόφαση Vonk Noordegraaf (C‑105/13, EU:C:2014:1126, σκέψη 47).
( 12 ) C-61/09 (EU:C:2010:606, σκέψεις 36 έως 37).
( 13 ) Στην απόφαση εκείνη το Δικαστήριο δέχθηκε επίσης ότι το γεγονός ότι γεωτεμάχια τα οποία πράγματι χρησιμοποιούνται ως αρόσιμες γαίες ή ως μόνιμοι βοσκότοποι έχουν ως κύριο προορισμό την προστασία της φύσεως και τη διατήρηση του φυσικού τοπίου δεν εμποδίζει τον χαρακτηρισμό τους ως γεωργικής εκτάσεως (σκέψη 38).
( 14 ) Είναι πιθανόν, για παράδειγμα, ότι οι βοσκότοποι στα ερείσματα αυτοκινητοδρόμων ή αεροδρομίων που καλύπτονται από χλόη υπόκεινται σε τέτοιους περιορισμούς ασφαλείας, ώστε ο γεωργός να χάνει κάθε αυτονομία από την άποψη του χρονοδιαγράμματος ή της προσβάσεως στους βοσκοτόπους αυτούς, οπότε οι μη γεωργικές δραστηριότητες παρεμποδίζουν σημαντικά τις γεωργικές δραστηριότητες.
( 15 ) Δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 10, του νόμου περί ενισχύσεων της οικονομίας της ανακυκλώσεως και προς διασφάλιση της διαθέσεως των αποβλήτων κατά τρόπο μη επικίνδυνο για το περιβάλλον [Gesetz zur Förderung der Kreislaufwirtschaft und Sicherung der umweltverträglichen Beseitigung von Abfällen (Kreislaufwirtschafts‑ und Abfallgesetz), της 27ης Σεπτεμβρίου 1994 (BGBl. 1994 I, σ. 2705), οι χώροι υγειονομικής ταφής συνιστούν κατασκευές ή εγκαταστάσεις διαθέσεως των αποβλήτων. Διατηρούν, εν πάση περιπτώσει, τον χαρακτήρα αυτόν, καθόσον εξακολουθούν να υπάγονται στο καθεστώς της μετέπειτα μέριμνας που έπεται της παύσεως της λειτουργίας τους ή στους κανόνες ασφαλείας.
( 16 ) EU:C:2010:606, σκέψη 61.
( 17 ) Όπ.π., σκέψη 62.
Full & Egal Universal Law Academy