KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
SZPUNAR
ippreżentati fl-10 ta’ Settembru 2015 ( 1 )
Kawża C‑315/14
Marchon Germany GmbH
vs
Yvonne Karaszkiewicz
[Talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesgerichtshof (il-Ġermanja)]
“Direttiva 86/653/KEE — Artikolu 17 — Aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom — Terminazzjoni ta’ kuntratt — Intitolament ta’ aġent kummerċjali għal indennizz — Kunċett ta’ ‘klijenti ġodda’”
I – Introduzzjoni
1.
Jista’ jkollok mara ħobla u tredda’ fl-istess ħin? Din hija l-mistoqsija li tiġik f’rasek f’dan il-każ fejn il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk klijenti eżistenti ta’ prinċipal jistgħux, għall-finijiet ta’ dispożizzjoni tad-dritt sekondarju tal-Unjoni, f’ċerti ċirkustanzi jitqiesu bħala “klijenti ġodda”.
2.
Bis-saħħa tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a), tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE, tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom ( 2 ), aġent kummerċjali huwa intitolat għal indennizz wara t-terminazzjoni tal-kuntratt tiegħu jekk “ikun ressaq lill-klijenti prinċipali ġodda jew ikun żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti”. Il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk il-kliem “klijenti […] ġodda” jistgħux, taħt ċerti ċirkustanzi, jinkludi wkoll klijenti eżistenti tal-prinċipal, jiġifieri klijenti li qabel kellhom relazzjoni ta’ negozju mal-prinċipal, imma li ma kinux akkwistaw qabel ditti speċifiċi mill-firxa kumplessiva ta’ prodotti tal-prinċipal.
3.
Għalhekk, huwa essenzjalment relatat il-kliem “klijenti [...] ġodda” mal-identità tal-klijenti jew mal-prodotti li jixtru?
4.
Din it-talba għal deċiżjoni preliminari, li tressqet mill-Bundesgerichtshof (Qorti Federali tal-Ġustizzja) (il-Ġermanja) matul proċeduri fejn Y. Karaszkiewicz, aġent kummerċjali, fittxet lil Marchon Germany GmbH, produttur u bejjiegħ bl-ingrossa ta’ diversi ditti ta’ frejms tan-nuċċalijiet, għal ħlas ta’ indennizz għat-terminazzjoni ta’ kuntratt ta’ aġenzija, tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja bl-ewwel opportunità biex tinterpreta l-kunċett ta’ “klijenti […] ġodda” fl-Artikolu 17 tad-direttiva.
5.
Nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tirrispondi li l-Artikolu 17 tad-direttiva ma jipprekludix, taħt ċerti ċirkustanzi, l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali fejn “klijenti […] ġodda” jistgħu jkunu wkoll klijenti miksuba mill-aġent kummerċjali li qabel kellhom relazzjoni ta’ negozju mal-prinċipal.
6.
Għaldaqstant, billi interpretazzjoni bħal dik twassal għall-fatt li l-prinċipal ikollu jħallas l-indennizz, jiena nqis li l-Artikolu 17 tad-direttiva jwassal għall-konsegwenza li prinċipal ma jistax ikun bħal mara ħobla u tredda’ fl-istess ħin.
II – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni Ewropea
7.
It-tieni premessa tal-preambolu tad-direttiva tgħid:
“Billi d-differenzi fil-liġijiet nazzjonali li jikkonċernaw ir-rappreżentanza kummerċjali sostanzjalment jaffettwaw il-kundizzjonijiet tal-kompetizzjoni u t-twettiq ta’ dik l-attività fil-Komunità u huma ta’ ħsara kemm għal protezzjoni disponibbli għal aġenti kummerċjali vis-à-vis il-prinċipali tagħhom u kemm għas-sigurtà ta’ operazzjonijiet kummerċjali; billi barraminnhekk dawk id-differenzi huma tali li jipprevienu sostanzjalment il-konklużjoni u l-operazzjoni ta’ kuntratti ta’ rappreżentanza kummerċjali meta l-prinċipal u l-aġenti kummerċjali jkunu stabbiliti fi Stati Membri differenti”.
8.
L-Artikolu 1(2) tad-direttiva jipprevedi li:
“Għall-iskopijiet ta’ din id-Direttiva, ‘aġent kummerċjali’ għandu jfisser intermedjarju li jaħdem għal rasu li jkollu awtorità kontinwa li jinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ merkanzija f’isem persuna oħra, hawnhekk iżjed ’il quddiem imsejħa l-‘prinċipal’, jew li jinnegozja u jikkonkludi dawn l-operazzjonijiet għan-nom ta’ u f’isem dak il-prinċipal”.
9.
L-Artikolu 3(2)(a) tad-direttiva jipprevedi dan li ġej:
“B’mod partikolari, aġent kummerċjali għandu:
(a)
jagħmel sforzi approprjati biex jinnegozja u, meta approprjat, jikkonkludi l-operazzjonijiet li jkun istruwit jieħu ħsieb;”
10.
Skont l-Artikolu 17 tad-direttiva:
“1. L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji biex jassiguraw li l-aġent kummerċjali jkun, wara t-terminu tal-kuntratt ta’ l-aġenzija, indennizzat skond il-paragrafu 2 jew ikkumpensat għad-danni skond il-paragrafu 3.
(a)
L-aġent kummerċjali għandu jkun intitolat għal indennizz jekk u sal-limiti li:
—
ikun ressaq lill-klijenti prinċipali ġodda jew ikun żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti u l-prinċipal jibqa’ jieħu benefiċċji sostanzjali min-negozju ma’ dawn il-klijenti, u
—
il-ħlas ta’ dan l-indennizz ikun indaqs fir-rigward taċ-ċirkostanzi kollha u, b’mod partikolari, il-kommissjoni mitlufa mill-aġent kummerċjali fuq in-negozju mwettaq ma’ dawk il-klijenti. L-Istati Membri jistgħu jipprovdu biex dawn iċ-ċirkostanzi jinkludu l-applikazzjoni jew xort oħra ta’ klawsola fuq ir-restrizzjoni tal-kummerċ, fis-sens ta’ l-Artikolu 20;
(b)
L-ammont ta’ l-indennizz ma jistax jeċċedi figura ekwivalenti għal indennizz għal sena waħda ikkalkolata mir-remunerazzjoni annwali medja ta’ aġent kummerċjali tul il-ħames snin preċedenti u jekk il-kuntratt imur lura anqas minn ħames snin, l-indennnizz għandu jiġi kkalkolat fuq il-medja tal-perjodu inkwistjoni;
(c)
Il-għotja ta’ dan l-indennizz m’għandhiex iżżomm lill-aġent kummerċjali milli jfittex għad-danni.
3. L-aġent kummerċjali għandu jkun intitolat għal indennizz għad-danni li hu jsofri bħala riżultat tat-terminazzjoni tar-relazzjonijiet tiegħu mal-prinċipal.
Dawn id-danni għandhom jitqiesu li jseħħu b’mod partikolari meta sseħħ it-terminazzjoni f’ċirkostanzi:
—
li jċaħħdu lill-aġent kummerċjali mill-kommissjoni li twettiq tajjeb tal-kuntratt ta’ l-aġenzija jkun akkwistalu waqt li jipprovdi lill-prinċipal b’benefiċċji sostanzjali marbuta ma’ l-attivitajiet ta’ l-aġent kummerċjali,
—
u/jew li ma jkunux għamluha faċli għall-aġent kummerċjali li jħallas bin-nifs l-infieq u l-ispejjeż li hu jkun sofra għat-twettiq tal-kuntratt ta’ l-aġenzija fuq il-parir tal-prinċipal.
4. L-intitolament għal indennizz kif previst fil-paragrafu 2 jew għal indennizz għal danni kif previsti fil-paragrafu 3, għandu wkoll joħorġu meta l-kuntratt ta’ l-aġenzija jkun itterminat minħabba l-mewt ta’ l-aġent kummerċjali.
5. L-aġent kummerċjali għandu jitlef l-intitolament għall-indennizz fil-każijiet previsti fil-paragrafu 2 jew għall-indennizz għad-danni f’dawk il-każijiet previsti fil-paragrafu 3, jekk fi żmien sena wara t-terminazzjoni tal-kuntratt hu ma jkunx għarraf lill-prinċipal li jkollu l-ħsieb li jsegwi l-intitolament tiegħu.
6. Il-Kummissjoni għandha tissottometti lill-Kunsill, fi żmien tmin snin wara d-data tan-notifika ta’ din id-Direttiva, rapport dwar l-implementazzjoni ta’ dan l-Artikolu, u għandha jekk neċessarju tissottometti lilu l-proposti tagħha għal emendi.”
11.
Skont l-Artikolu 18 tad-direttiva:
“L-indennizz jew il-kumpens imsemmija fl-Artikolu 17 m’għandhomx ikunu pagabbli:
(a)
meta l-prinċipal ikun ittermina l-kuntratt tal-aġenzija minħabba nuqqas li jista’ jkun attribwit lill-aġent kummerċjali li kien jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt tal-aġenzija skont il-liġi nazzjonali;
(b)
meta l-aġent kummerċjali jkun ittermina l-kuntratt ta’ aġenzija, sakemm din it-terminazzjoni ma tkunx iġġustifikata b’ċirkostanzi li jistgħu jkunu attribwiti lill-prinċipal fuq bażi ta’ età, nuqqas ta’ saħħa jew mard ta’ l-aġent kummerċjali b’konsegwenza ma jkunx jista’ raġonevolment ikun meħtieġg li jkompli bl-attivitajiet tiegħu;
(ċ)
meta, bi ftehim mal-prinċipal, l-aġent kummerċjali jassenja d-drittijiet u d-dmirijiet tiegħu skont il-kuntratt tal-aġenzija lil persuna oħra.”
B – Id-dritt Ġermaniż
12.
Il-paragrafu 89(1) u (2) tal-“Handelsgesetzbuch” (Kodiċi tal-Kummerċ) (iktar il-quddiem l-“HGB”) jipprevedi:
“(1) L-aġent kummerċjali jista’, wara t-terminazzjoni tar-relazzjoni kuntrattwali, jeżiġi mingħand il‑prinċipal indennizz raġonevoli meta, u sa fejn,
1.
il-prinċipal ikompli jikseb benefiċċji sostanzjali, anki wara t-terminazzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija, mill-volum ta’ negozju ma’ klijenti ġodda li jkun ġab l-aġent kummerċjali u
2.
il-ħlas ta’ indennizz ikun ekwu wara li jitqiesu ċ-ċirkostanzi kollha u, b’mod partikolari, il-kummissjoni mitlufa mill-aġent kummerċjali fuq negozju ma’ dawk il-klijenti
(2) ikun ekwivalent għall-kisba ta’ klijent ġdid jekk l-aġent kummerċjali jkun espanda l-volum tan-negozju ma’ klijent eżistenti b’mod tant sinjifikattiv li, f’termini kummeriċjali, ikun ekwivalenti għall-kisba ta’ klijent ġdid.”
III – Il-fatti, l-proċeduri prinċipali u d-domandi preliminari
13.
Y. Karaszkiewicz, ir-rikorrenti fil-proċeduri prinċipali, ħadmet minn Settembru 2008 sa Ġunju 2009 bħala aġent kummerċjali għal Marchon Germany, produttriċi u bejjiegħa bl-imnut ta’ diversi ditti ta’ frejms tan-nuċċalijiet u l-konvenuta fil-proċeduri prinċipali. Il-partijiet għandhom kwistjoni fuq talba min-naħa ta’ Y. Karaszkiewicz għal indennizz wara t-terminazzjoni tal-kuntratt tagħha.
14.
Marchon Germany taħdem flimkien ma’ numru ta’ aġenti kummerċjali, li sempliċiment tagħti lil kull wieħed minnhom kollezzjonijiet ta’ frejms tan-nuċċalijiet ta’ ditti partikolari, pjuttost milli l-firxa sħiħa ta’ prodotti tagħha. Y. Karaszkiewicz ġiet fdata bil-bejgħ ta’ kollezzjonijiet ta’ frejms tan-nuċċalijiet tad-ditti C.K. u F. Għalhekk kienet f’kompetizzjoni ma’ aġenti taż-żona oħrajn ta’ Marchon Germany, li kienu ġew fdati bil-bejgħ ta’ kollezzjonijiet oħrajn ta’ ditti tal-frejms tan-nuċċalijiet.
15.
Marchon Germany ipprovdiet lil Y. Karaszkiewicz b’lista ta’ klijenti inklużi ottiċi li kienu diġà xtraw kollezzjonijiet ta’ frejms tan-nuċċalijiet ta’ ditti oħrajn minn Marchon Germany.
16.
Wara t-terminazzjoni tal-kuntratt tagħha, Y. Karaszkiewicz talbet indennizz ta’ aġent kummerċjali bis-saħħa tal-paragrafu 89b(1) tal-HGB, li Marchon Germany irrifjutat li tħallas. Y. Karaszkiewicz sostniet, inter alia, li ottiċi li, bis-saħħa tal-isforzi tagħha, kienu xtraw frejms tan-nuċċalijiet tad-ditti C.K. jew F. għall-ewwel darba; għandhom jitqiesu bħala “klijenti [...] ġodda”, anki jekk qabel kienu klijenti ta’ Marchon Germany, imma għal ditti oħrajn ta’ frejms tan-nuċċalijiet.
17.
Il-Landgericht München I (Qorti Reġjonali) qieset li l-klijenti li kisbet Y. Karaszkiewicz, li qabel kienu xtraw kollezzjonijiet oħrajn minn Marchon Germany, kellhom tabilħaqq jitqiesu bħala “klijenti [...] ġodda”. Madankollu, għamlet tnaqqis ekwu ta’ 50 % minħabba l-lista’ ta’ klijenti li Y. Karaszkiewicz kienet irċeviet minn Marchon Germany, billi l-bejgħ ta’ nuċċalijiet huwa iktar faċli għall-aġent kummerċjali jekk il-klijent ikun diġà jaf is-sieħeb kuntrattwali tiegħu.
18.
Marchon Germany appellat lill-Oberlandesgericht München (Qorti Superjuri Reġjonali). Il-qorti tal-appell ċaħdet l-appell.
19.
Marchon Germany ippreżentat appell ieħor fuq punti ta’ liġi (iktar ’il quddiem ir-“Reviżjoni”) lill-Bundesgerichtshof, u sostniet li t-talba fir-rigward tal-indennizz tal-aġent kummerċjali għandha tiġi miċħuda.
20.
Il-Bundesgerichtshof kienet tal-fehma li l-eżitu tal-proċeduri nazzjonali għal indennizz kien jiddependi fuq l-interpretazzjoni tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva, b’mod partikolari il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” u għalhekk issospendiet il-proċeduri u għamlet din id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 267(1)(b) TFUE:
“L-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE, tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom, għandu jiġi interpretat fis-sens li jipprekludi l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali li tipprovdi li l-‘klijenti ġodda’ jistgħu jkunu wkoll klijenti introdotti mill-aġent kummerċjali li diġà jwettqu tranżazzjonijiet mal-prinċipal fir-rigward ta’ prodotti mill-firxa ta’ prodotti ddistribwiti minn dan tal-aħħar iżda mhux f’dak li jikkonċerna l-prodotti li fir-rigward tagħhom il-prinċipal ikun inkariga esklużivament lill-aġent kummerċjali?”
21.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn Marchon Germany, mill-Gvern Ġermaniż u dak Ċek kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Is-seduta saret fl-4 ta’ Ġunju 2015.
IV – Analiżi
22.
Il-partijiet fil-proċeduri prinċipali ma humiex qed jaqblu dwar jekk, wara t-terminazzjoni ta’ kuntratt, aġent kummerċjali huwiex intitolat għal indennizz mill-prinċipal skont il-paragrafu 89b(1) tal-HGB li jittrasponi l-Artikolu 17(2) tad-direttiva.
A – Id-domanda preliminari fil-kuntest
1. Għanijiet tad-direttiva
23.
L-Artikolu 17 tad-direttiva għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-għanijiet li ssegwi d-direttiva u s-sistema li tistabbilixxi ( 3 ).
24.
Huwa paċifiku li din id-direttiva għandha l-għan li tarmonizza d-dritt tal-Istati Membri fir-rigward tar-relazzjonijiet ġuridiċi bejn il-partijiet f’kuntratt tal-aġenzija kummerċjali ( 4 ) – irrispettivament minn kull element transkonfinali ( 5 ). Mit-tieni premessa tad-Direttiva jsegwi li l-intenzjoni tagħha hija, b’mod partikolari, li tarmonizza l-kundizzjonijiet ta’ kompetizzjoni ġewwa l-Unjoni, sabiex jiġu eliminati restrizzjonijiet dwar it-twettiq ta’ attivitajiet tal-aġenti kummerċjali u sabiex tiżdied is-sigurtà ta’ tranżazzjonijiet kummerċjali ( 6 ). Barra minn dan, il-Qorti tal-Ġustizzja kkjarifikat, f’diversi okkażjonijiet, li d-direttiva trid, b’mod partikolari, tipproteġi l-aġenti kummerċjali fir-relazzjonijiet tagħhom mal-prinċipali tagħhom u, għal dak l-iskop, tistabbilixxi b’mod partikolari regoli dwar il-konklużjoni u t-terminazzjoni ta’ kuntratti ta’ aġenzija (l-Artikoli 13 sa 20 tad-direttiva) ( 7 ). Id-direttiva tistabbilixxi r-regoli imperattivi ( 8 ) li jipprovdu għal rekwiżiti ta’ protezzjoni minima għall-aġent kummerċjali ( 9 ).
25.
Għaldaqstant, ir-regoli għall-għoti ta’ kumpens lill-aġenti kummerċjali mat-terminazzjoni tar-relazzjoni kuntrattwali mal-prinċipal, sanċiti fl-Artikolu 17 tad-direttiva, għandhom jinftiehmu li jservu l-għan li jipproteġu lill-aġenti kummerċjali ( 10 ).
2. Sistema ta’ indennizz jew ta’ kumpens stabbilita mill-Artikolu 17 tad-direttiva
26.
L-Artikolu 17 tad-direttiva jeħtieġ lill-Istati Membri li jimplementaw mekkaniżmu biex jingħata kumpens lil aġent kummerċjali wara t-terminazzjoni ta’ kuntratt. L-Istati Membri għandhom żewġ għażliet: indennizz skont il-kriterji stabbiliti fl-Artikolu 17(2) tad-direttiva jew kumpens għad-dannu skont dawk fl-Artikolu 17(3) tad-direttiva ( 11 ). Il-Ġermanja għażlet li tistabbilixxi l-mekkaniżmu ta’ indennizz previst fl-Artikolu 17(2) tad-direttiva ( 12 ).
27.
Indennizz bħal dan jirrappreżenta l-benefiċċji kontinwati lill-prinċipal minħabba l-isforzi tal-aġent kummerċjali ( 13 ). Din is-sistema ta’ indennizz tqieset meħtieġa mil-leġiżlatur tal-Komunità, billi l-aġent ikun irċieva biss, matul kemm idum il-kuntratt, kummissjoni, li tipikament ma tirriflettix il-valur tal-avvjament iġġenerat għall-prinċipal ( 14 ).
28.
Għalhekk, l-aġent kummerċjali għandu jingħata indennizz għall-valur ta’ avvjament iġġenerat għall-prinċipal min-negozju mal-klijenti. Bħala konsegwenza, l-ebda indennizz ma għandu għaldaqstant jitħallas jekk ma ġie iġġenerat l-ebda avvjament jew hemm grupp ta’ klijenti li minnhom il-prinċipal ma jista’ jikseb l-ebda benefiċċju ( 15 ). Skont l-Artikolu 17(2) tad-direttiva l-aġent kummerċjali huwa intitolat għal indennizz jekk u sa fejn numru ta’ kundizzjonijiet segwenti jiġu ssodisfatti. Għalhekk, l-Artikolu 17(2) tad-direttiva jistabbilixxi kemm il-kundizzjonijiet li skont dawn għandu jingħata indennizz u l-metodu użat għall-kalkolu ta’ dan l-indennizz ( 16 ).
29.
Ħames kundizzjonijiet fl-Artikolu 17(2) tad-direttiva jirregolaw dan il-mekkaniżmu ta’ indennizz.
30.
L-ewwel nett, sabiex japplika l-kamp ta’ applikazzjoni al-Artikolu 17 tad-direttiva, il-kuntratt bejn l-aġent kummerċjali u l-prinċipal irid ikun itterminat.
31.
It-tieni nett, l-aġent kummerċjali jrid ikun ġab lill-prinċipal “klijenti [...] ġodda” jew “żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti” [l-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva].
32.
It-tielet nett, il-prinċipal għandu jkompli jikseb benefiċċju sostanzjali min-negozju ma’ dawk il-klijenti (l-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva).
33.
Ir-raba’ nett, l-ammont stabbilit fuq il-bażi tal-kriterji msemmija iktar ’il fuq għandu jkun ekwu, wara li jitqiesu ċ-ċirkustanzi tal-każ u, b’mod partikolari, il-kummissjoni mitlufa mill-aġent kummerċjali fuq negozju magħmul ma’ dawn il-klijenti [it-tieni inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva].
34.
Il-ħames nett, l-ammont ta’ indennizz huwa suġġett għal limitu massimu tal-figura ekwivalenti għal indennizz għal sena, ikkalkolat mir-remunerazzjoni ta’ kull sena medja tal-aġent kummerċjali matul is-snin preċedenti (sa ħamsa) (l-Artikolu 17(2)(b) tad-direttiva) ( 17 ).
35.
Barra minn hekk, ma jitħallasx indennizz mat-terminazzjoni tal-kuntratt jekk tiġi applikata waħda miċ-ċirkustanzi fl-Artikolu 18 tad-direttiva (jiġifieri terminazzjoni tal-kuntratt mill-prinċipal minħabba nuqqas attribwibbli lill-aġent kummerċjali, terminazzjoni tal-kuntratt mill-aġent kummerċjali, sakemm ma jkunx iġġustifikat miċ-ċirkustanzi enumerati f’dak l-artikolu, ċessjoni, mill-aġent kummerċjali tad-drittijiet u l-obbligi tiegħu lil persuna oħra, bi’ ftehim tal-prinċipal), li, bħala sa fejn hija tikkostitwixxi eċċezzjoni għad-dritt tal-aġent kummerċjali għal indennizz, din l-aħħar regola għandha tiġi interpretata b’mod restrittiv ( 18 ).
36.
Il-każ inkwistjoni jirrigwarda biss it-tieni kundizzjoni deskritta iktar ’il fuq u iktar speċifikament il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda”. Ma jirrigwardax it-tieni parti tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva (“żied b’mod sinfikanti l-volum tan-negozju ma’ klijenti eżistenti”) jew il-metodi għall-kalkolu tal-indennizz.
B – Il-kunċett ta ’ “klijenti [...] ġodda ”
1. L-argumenti tal-partijiet
37.
Marchon Germany issostni li l-bilanċ ġust ta’ interessi bejn l-aġent kummerċjali u l-prinċipal jiġi ppreġudikat jekk id-direttiva teħtieġ li l-prinċipal iħallas indennizz anki jekk ix-xogħol tal-aġent kummerċjali jwassal sempliċiment għall-espansjoni tal-firxa tal-prodotti tagħha. Hija ssostni wkoll li dan il-każ jirrigwarda prodotti tal-istess tip sempliċiment b’tikketta ta’ ditta oħra. Għalhekk, fil-fehma ta’ Marchon Germany, il-ħlas tal-kummissjoni regolari ( 19 ) kien biżżejjed, billi minkejja ż-żieda fil-bejgħ ta’ prodotti l-ebda benefiċċji kontinwati ma ġew iġġenerati għal Marchon Germany.
38.
Y. Karaszkiewicz hija tal-fehma li Marchon Germany tinterpreta l-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” b’mod ristrett wisq. Hija ssostni li klijenti eżistenti jistgħu jitqiesu bħala “klijenti [...] ġodda” jekk jinkisbu fir-rigward ta’ “prodotti ġodda” u għalhekk iwasslu għal espansjoni kwalitattiva tar-relazzjonijiet ta’ negozju bejn il-prinċipal u klijent.
39.
Fuq linja simili, il-Gvern Ġermaniż huwa favur interpretazzjoni wiesgħa tal-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” u jqis li kollox jiddependi fuq it-tranżazzjonijiet li l-aġent kummerċjali jkun ingħata struzzjonijiet sabiex jieħu ħsieb. F’ċirkustanzi meta l-prinċipal esklużivament jafda l-aġenti kummerċjali tiegħu b’partijiet biss tal-firxa kumplessiva tal-prodotti tiegħu, l-aġent kummerċjali jista’ jikseb ukoll “klijenti [...] ġodda” billi jbiegħ prodotti ġodda lil klijenti eżistenti tal-prinċipal, hekk kif jiġu stabbiliti relazzjonijiet ġodda ta’ negozju għall-prinċipal.
40.
Għall-kuntrarju, ir-Repubblika Ċeka hija tal-fehma li għal sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-proċeduri ewlenin, tkun iktar rilevanti t-tieni parti tal-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva għaliex din l-alternattiva tinkludi aspetti kemm kwantitattivi kif ukoll kwalitattivi. Hija tirreferi għall-verżjonijiet bil-Ġermaniż ( 20 ) u bil-Franċiż ( 21 ) li, fl-opinjoni tagħha, huma iktar wiesgħin fil-kuntest mill-verżjoni Ingliża ( 22 ).
41.
Il-Kummissjoni ssostni li għandha titqies l-istruttura tal-bejgħ magħżula mill-prinċipal innifsu: il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” jista’ jinkludi wkoll dawk il-klijenti miksuba mill-aġent kummerċjali li qabel kellu relazzjoni ta’ negozju mal-prinċipal imma li issa għall-ewwel darba qegħdin jixtru prodotti li huma fdati biss lill-aġent kummerċjali.
2. Risposta proposta għad-domanda preliminari
42.
Ovvjament, fil-każ inkwistjoni, Y. Karaszkiewicz ma kisbitx “klijenti [...] ġodda” skont l-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva jekk wieħed jifhem dak il-kunċett li jfisser biss klijenti li qabel ma kellhom l-ebda negozju mal-prinċipal, imma għamlu tranżazzjoni mal-prinċipal għall-ewwel darba, permezz tal-intermedjazzjoni tal-aġent.
43.
Madankollu, jiena ma naħsibx li għandha tingħata interpretazzjoni daqstant ristretta tal-kunċett “klijenti [...] ġodda” fl-Artikolu 17(2)(a).
44.
Nibdew bil-kliem tal-Artikolu 17 tad-direttiva, għalkemm din id-dispożizzjoni tagħmel differenza bejn “klijenti [...] ġodda” u “klijenti eżistenti” imkien ma tiddefinixxi iktar il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” ( 23 ).
45.
Skont ġurisprudenza stabbilita ( 24 ), il-bżonn ta’ applikazzjoni uniformi tad-dritt tal-Unjoni jeħtieġ li, sa fejn id-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni a jagħmlu l-ebda riferiment espress għad-dritt tal-Istati Membri sabiex jiġu ddeterminati t-tifsira u l-portata tiegħu, dak il-kunċett għandu normalment jingħata, interpretazzjoni awtonoma u uniformi fl-Unjoni Ewropea kollha, wara li jitqies il-kliem tad-dispożizzjoni u l-għan segwit mil-leġiżlazzjoni inkwistjoni ( 25 ).
46.
Billi l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “interpretazzjoni tal-Artikolu 17 tad-Direttiva [...] tista’ biss tkun ammissibbli jekk tali interpretazzjoni ma tkunx għad-detriment tal-aġent kummerċjali” ( 26 ) ma għandhiex tingħata interpretazzjoni ristretta wisq tal-kliem ta’ dik id-dispożizzjoni.
47.
Id-direttiva, b’mod ġenerali, issegwi approċċ ibbażat fuq it-tranżazzjoni iktar milli wieħed ibbażat fuq il-persuna. Għalhekk, skont l-Artikolu 3(2)(a) tad-direttiva “aġent kummerċjali għandu [...] jagħmel sforzi approprjati biex jinnegozja u [...] jikkonkludi l-operazzjonijiet ( 27 ) li jkun intalab jieħu ħsieb”.
48.
Il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” għandu jiġi kkunsidrat f’dan id-dawl u ma jiġix ristrett għall-persuna fiżika jew il-persuna ġuridika li tista’ tkun klijent. Anzi, għandu jinftiehem bħala li jinkludi ċerti aspetti tat-tranżazzjoni tan-negozju (Geschäftsabschluss) nnifisha bejn il-klijent u l-prinċipal ( 28 ).
49.
Barra minn hekk, il-Gvern Ġermaniż enfasizza fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu li l-kunċett li għandu jiġi interpretat jikkonsisti minn żewġ partijiet, jiġifieri “klijenti” u “ġodda”. Il-kelma “klijenti” għandha tinftiehem fil-kuntest ta’ relazzjoni ta’ negozju speċifika (Geschäftsbeziehung), u għalhekk meta jinxtara prodott speċifiku xerrej mhux neċessarjament isir il-klijent tal-prinċipal inġenerali.
50.
L-għan tax-xogħol tal-aġent kummerċjali jiġi ddeterminat mill-ftehim kuntrattwali bejn l-aġent kummerċjali u l-prinċipal. Dan l-għan partikolari għandu jittieħed inkunsiderazzjoni sabiex tittieħed deċiżjoni jekk klijenti għandhomx jitqiesu bħala “klijenti [...] ġodda”. Dan il-ftehim kuntrattwali u għalhekk l-għan partikolari jiddependi mill-istruttura tal-bejgħ magħżul deliberatament mill-prinċipal, li, għaldaqstant, għandu jitqies ukoll.
51.
Marchon Germany ħadet deċiżjoni deliberata li tafda esklużivament lil Y. Karaszkiewicz bil-bejgħ ta’ żewġ kollezzjonijiet ta’ prodotti biss mill-firxa kumplessiva ta’ prodotti tagħha; jiġifieri l-frejms tan-nuċċalijiet C.K. u F. Għalhekk, hija llimitat il-kapaċità ta’ Y. Karaszkiewicz li tbigħ skont il-kategoriji li ħolqot hija nnifisha. Y. Karaszkiewicz ġiet prekluża deliberatament milli tbigħ prodotti oħrajn li jikkompetu.
52.
Jekk prinċipal jiddifferenzja b’dan il-mod il-firxa kumplessiva tal-prodotti tiegħu skont il-karatteristika ta’ ditta, ikun qed jagħti sinjal lill-aġenti kummerċjali tiegħu li n-negozju għandu jiġi stabbilit separatament għal kull ditta. Permezz ta’ dak l-aġir, il-prinċipal jindika wkoll li l-isforz ta’ bejgħ partikolari għandu jiġi mmirat sabiex jipperswadi lill-klijent li jixtri d-ditta partikolari li l-aġent kummerċjali huwa fdat biha. Il-prinċipal jirrikorri għas-servizzi tal-aġent kummerċjali sabiex jibbenefika mill-istrateġija, approċċ u ħiliet tiegħu/tagħha fil-persważjoni ta’ klijenti biex jakkwistaw il-prodotti tal-prinċipal. Jekk ikun għażel li jaqsam il-kanali tan-negozju, dawn il-kanali ta’ negozju għandhom jiġu eżaminati separatament.
53.
Fi kliem ieħor, mill-istrateġija ta’ bejgħ ta’ Marchon Germany jirriżulta li “klijent ġdid” huwa kull klijent li jixtri ditta partikolari minn Marchon Germany li qabel ma jkunux xtara dik id-ditta partikolari ( 29 ).
54.
Għaldaqstant, nemmen f’approċċ funzjonali fid-determinazzjoni ta’ “klijent ġdid”: dak li huwa importanti hu jekk kategorija ta’ prodott inbigħetx għall-ewwel darba mill-aġent kummerċjali. Għalhekk, il-kunċett ta’ “klijenti [...] ġodda” għandu jinftiehem fir-rigward ta’ “kategorija ġdida ta’ prodotti”; il-klijent huwa ġdid jew ikun għall-ewwel darba xtara kategorija ġdida ta’ prodott.
55.
Kunsiderazzjoni tal-aħħar: id-diffikultà fil-każ tal-lum jidhirli li qiegħda fil-fatt li l-prodotti li Marchon Germany tipproduċi u tbigħ, jiġifieri frejms tan-nuċċalijiet, huma paragunabbli. Frejm tan-nuċċali tad-ditta A jista’ jiġi pparagunat ma’ frejm tan-nuċċali tad-ditta B. Jekk, pereżempju, impriża tbigħ karozzi u ż-żraben, ma naħsibx li dak li jkun jeżita jikklassifika klijent li qabel jkun xtara biss il-karozzi imma issa jixtri ż-żraben bħala “ġdid”. F’sitwazzjoni bħal dik, klijent isir “ġdid” minħabba l-element oġġettiv li l-prodotti inkwistjoni ma humiex paragunabbli. Iżda, dak li jiġi ppremjat huma l-istrateġija, l-approċċ u l-ħila tal-aġent kummerċjali li jkun ħoloq l-avvjament għall-prinċipal fir-rigward tal-kategorija ġdida ta’ prodotti.
56.
Ma narax għaliex każ bħal dan inkwistjoni għandu jiġi ttrattat b’mod differenti. Wara kollox, hija l-aġent kummerċjali, li, bħala riżultat ta’ deċiżjoni tal-prinċipal, fdata bil-bejgħ ta’ żewġ ditti biss, bis-saħħa tal-istrateġija, approċċ u ħiliet tagħha, irnexxielha tbiegħ prodotti lil klijent li qabel qatt ma xtara dawk il-prodotti.
57.
Għaldaqstant, jekk l-aġent kummerċjali għall-ewwel darba jbiegħ prodotti li jiffurmaw parti minn din il-kategorija partikolari li l-prinċipal ħoloq għat-tqassim tas-suq (bħal, f’dan il-każ, “ditti”), l-aġent kummerċjali fit-tifsira tal-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva jikseb “klijenti [...] ġodda”, irrispettivament minn jekk il-prinċipal kellux qabel relazzjoni ta’ negozju max-xerrej ta’ dawn il-prodotti.
V – Konklużjoni
58.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjoni li saru iktar ’il fuq, jiena nipproponi li tingħata r-risposta li ġejja għad-domanda magħmula mill-Qorti Federali tal-Ġustizzja (Bundesgerichtshof) tal-Ġermanja kif ġej:
59.
L-ewwel inċiż tal-Artikolu 17(2)(a) tad-Direttiva tal-Kunsill 86/653/KEE, tat-18 ta’ Diċembru 1986, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom għandu jiġi interpretat bħala li ma jipprekludix l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni nazzjonali fejn “klijenti […] ġodda” jistgħu jkunu wkoll klijenti miksuba mill-aġent kummerċjali li qabel kellu relazzjoni ta’ negozju mal-prinċipal fir-rigward ta’ prodotti mibjugħa mill-prinċipal minn firxa ta’ prodotti, imma mhux fir-rigward ta’ prodotti li r-rappreżentanza unika għall-bejgħ tagħhom tkun ġiet fdata lill-aġent kummerċjali mill-prinċipal.
( 1 ) Lingwa oriġinali: l-Ingliż.
( 2 ) ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 177.
( 3 ) Ara s-sentenzi Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punt 17) u Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 13). Ara wkoll K.-H. Thume, “Grenzüberschreitende Vertriebsverträge”, f’Internationales Handelsrecht 2009, p. 141‑153; u, b’mod partikolari, 142.
( 4 ) Ara s-sentenzi Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 10); Centrosteel (C‑456/98, EU:C:2000:402, punt 13); Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punt 18); Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 14); u Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 36). Ara wkoll, pereżempju, Fock, T., Die europäische Handelsvertreter-Richtlinie, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden, 2001, p. 25.
( 5 ) Ara s-sentenza Centrosteel (C‑456/98, EU:C:2000:402, punt 13). Għal iktar informazzjoni dwar l-isfond legali differenti ta’ ċerti Stati Membri qabel id-dħul fis-seħħ tad-direttiva ara, pereżempju l-ħarsa ġenerali storika minn Fock, T. Die europäische Handelsvertreter-Richtlinie, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden, 2001, p. 43 et seq.
( 6 ) Ara s-sentenzi Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 17); Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 23); Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punt 19); u Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 37).
( 7 ) Ara s-sentenzi f’Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, punt 13); Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punti 20 u 21); Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punti 19 u 22); Chevassus-Marche (C‑19/07, EU:C:2008:23, punt 22); u Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 14). Ara wkoll Macgregor, L., “Case Comment Compensation for commercial agents: an end to plucking figures from the air?”, Edinburgh Law Review 2008, p. 86 sa 93, u, b’mod partikolari, p. 87.
( 8 ) Ara s-sentenzi Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punti 21 u 22); Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punti 22 u 34); u Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 40).
( 9 ) Ara s-sentenza Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, punt 52). Ara wkoll Rott-Pietrzyk. E., “Agent Handlowy – Regulacje Polskie i Europejskie”, Beck, C. H., Varsavja, 2006, p. 68.
( 10 ) Ara s-sentenza Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, punt 24).
( 11 ) Għal spjegazzjoni ta’ dawn iż-żewġ għażliet ara, pereżempju, Rott-Pietrzyk, E., “Komentarz do Dyrektywy Rady nr 86/653 z 18 grudnia 1986 roku w sprawie harmonizacju praw państw członkowskich dotyczących niezależnych agentów handlowych”, f’Pazdan, M., (ed), Problemy Prawne Handlu Zagranicznego, Tom 19/20, Katowice, 2000, p. 235 sa 294, u, b’mod partikolari, f’p. 275; McGee, A., “Termination of a commercial agency – the agent’s rights”, Journal of Business Law 2011, p. 782 sa 799, u, b’mod partikolari, p. 786; Carr, B., “Legislative Comment – The UK Commercial Agents Regulation 1993 (Council Directive 86/653/EC)”, International Business Law Journal 1995, p. 51 sa 62, u, b’mod partikoalri, p. 59; C. Gardiner, “The EC (Commercial Agents) Directive: twenty years after its introduction, divergent approaches still emerge from Irish and UK courts”, Journal of Business Law 2007, p. 412 sa 441, u, b’mod partikolari, p. 426.6.
( 12 ) Ara s-sentenza Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 16). Ara wkoll Stellhorst, U., Der Ausschluß des Ausgleichs gemäß §89b Abs 3 HGB, f’I. Saenger u R. Schulze (ed.), Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2000, p. 17.
( 13 ) Ara, pereżempju, Guski, R., “Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters und seine Verwirkung: zur prinzipienorientierten Teleologie des Gemeinschaftsprivatrechts”, Zeitschrift für Gemeinschaftsprivatrecht 2009, p. 286 sa 296, u, b’mod partikolari, p. 288. Ara Ball, W. , Rechtsnatur und Funktion des Ausgleichsanspruchs nach §89b HGB unter besonderer Berücksichtigung der Rechtsprechung des Bundesgerichtshofs, f’I. Saenger u R. Schulze (ed.), Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2000, p. 17.
( 14 ) Ara rapport tal-Kummissjoni Ewropea tat-23 ta’ Ġunju 1996, dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 17 tad-Direttiva tal-Kunsill dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet tal-Istati Membru li jirrigwardaw aġenti kummerċjali li jaħdmu għal rashom (86/653/KEE) [COM(96) 364 finali, p. 1].
( 15 ) Ibid.
( 16 ) Ara s-sentenzi Honyvem Informazioni Commerciali (C‑465/04, EU:C:2006:199, punti 33 sa 35), u Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 18).
( 17 ) Din l-analiżi li tidher iktar ’il fuq tirrigwarda s-sistema stabbilita fl-Artikolu 17(2)(a) tad-direttiva qed iżżid żewġ stadji iktar fl-analiżi li ngħatat diġà fis-sentenza Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 19), billi din tal-aħħar kienet qed tirreferi biss għal benefiċċji, l-ekwità u l-limiti massimi li huma ekwivalenti għall-istadji 3, 4 u 5 tiegħi.
( 18 ) Ara s-sentenza Volvo Car Germany (C‑203/09, EU:C:2010:647, punt 42).
( 19 ) Ara l-Artikolu 7 tad-direttiva.
( 20 ) ‘oder die Geschäftsverbindung mit vorhandenen Kunden wesentlich erweitert hat’.
( 21 ) ‘ou développé sensiblement les opérations avec les clients existants’.
( 22 ) “significantly increased the volume of business with existing customers”.
( 23 ) Barra minn hekk, lanqas ir-rapport tal-Kummissjoni, imsemmi iktar ’il fuq, ma jagħmel hekk.
( 24 ) Sentenza A (C‑184/14, EU:C:2015:479, punti 31 u 32, u l-ġurisprudenza ċċitata).
( 25 ) Jiena konxju sew mill-fatt li s-sistema ta’ indennizz tad-direttiva kienet inizjalment imfassla fuq id-dispożizzjonijiet tal-HGB (anki jekk il-paragrafu 89b tal-HGB kien sussegwentement emendat wara sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, ara s-sentenza Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195). Ara, pereżempju, Genzow, C., “§89 HGB Die Falschberechnung des Ausgleichsanspruchs”, f’Internationales Handelsrecht 2014, p. 133 sa 136; Balke, M., Groot, S., ”Der Handelsvertreterausgleich nach §89b HGB im Umbruch”, Neue Juristische Online-Zeitschrift 2010, p. 1551 sa 1556; Christoph, M., “Muss der Handelsvertreterausgleich neu berechnet werden?”Neue Juristische Wochenschrift 2010, p. 647 sa 651; Steinhauer, M., “Auswirkungen der Neufassung des §89bI HGB”, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht 2009, p. 887 sa 889; Emde, R., “Das Handelsvertreterausgleichsrecht muss neu geschrieben werden – Folgen des EuGH-Urteils vom 26.3.2009, C‑348/07’, DStR 2009, 759”, Deutsches Steuerrecht, 2009, p. 1478 sa 1486. Ladarba tapplika d-direttiva, il-qorti nazzjonali hija marbuta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kwistjoni u mhux bil-maqlub.
( 26 ) Ara s-sentenza Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, punt 21).
( 27 ) L-enfasi hija tiegħi.
( 28 ) Ħafna kittieba akkademiċi jappoġġaw approċċ bħal dan. Ara, pereżempju, Busche, J., Oetker, H., (ed.), Handelsgesetzbuch, Beck, C., H., ir-4 edizzjoni, München 2015, §89b HGB, punt 12; Roth, W.H., f’ Koller, I., Kindler, P., Roth, W.H., u Morck, W. (ed.), HGB, Beck, C. H., it-8 edizzjoni, München 2015, §89b HGB, punt 5a; Löwisch, G., f’Ebenroth, C., Boujong, K., Joost D., u Strohn, L., (ed.), Handelsgesetzbuch, Beck, C.H., it-3 edizzjoni, München 2014, §89b HGB, punt 82; Hoyningen-Huene, G., f’Schmidt, K., (ed.), Münchener Kommentar zum HGB, Beck, C.H., it-3 edizzjoni, München 2010, §89b HGB, punt 59.
( 29 ) Għal approċċ simili ara, pereżempju, Hopt, K., f’A. Baumbach/K. Hopt (ed.), Handelsgesetzbuch, , C. H. Beck, is-36 edizzjoni, München 2014, §89b HGB punt 12.
Full & Egal Universal Law Academy