KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
WATHELET
ippreżentati fl-14 ta’ April 2016 ( 1 )
Kawża C‑115/15
Secretary of State for the Home Department
vs
NA
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) (qorti tal-appell [l-Ingilterra u Wales] [taqsima ċivili] ir-Renju Unit)]
“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Artikoli 20 TFUE u 21 TFUE — Punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 — Divorzju — Żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz li għandu l-kustodja ta’ wlied minuri li għandhom in-nazzjonalità ta’ Stat Membru ieħor tal-Unjoni Ewropea — L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68”
I – Introduzzjoni
1.
Il-kwistjoni fiċ-ċentru ta’ din il-kawża hija dik li jkun magħruf jekk ċittadin ta’ pajjiż terz, li kien jirrisjedi fi Stat Membru ma’ ċittadin tal-Unjoni Ewropea, bħala konjuġi ta’ dan tal-aħħar, jistax ikompli jirrisjedi f’dan l-Istat meta ċ-ċittadin tal-Unjoni jkun definittivament ħalla l-Istat inkwistjoni u meta l-proċedura ta’ divorzju ġiet ippreżentata wara t-tluq tiegħu.
2.
Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-okkażjoni biex tindirizza din il-kwistjoni fis-sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476). Madankollu, b’differenza għal din l-ewwel kawża, it-tluq tal-konjuġi u d-divorzju konsekuttiv seħħew f’kuntest ta’ vjolenza domestika. Issa, għalkemm l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-29 ta’ April 2004, dwar id-drittijiet taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE ( 2 ), ikopri din is-sitwazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja għadha ma kellhiex l-okkażjoni biex tinterpretah.
3.
Il-preżenza, fit-territorju tal-pajjiż ospitanti, ta’ żewġt itfal imwielda mill-unjoni bejn ċittadin tal-Unjoni u ċ-ċittadin ta’ Stat terz, jagħti wkoll lill-Qorti tal-Ġustizzja l-okkażjoni sabiex tispeċifika l-kriterji ta’ evalwazzjoni tat-test taċ-“ċaħda tal-essenzjal [tas-sustanza] tad-drittijiet” li jirriżultaw mill-ġurisprudenza inizjata mis-sentenza Ruiz Zambrano(C‑34/09, EU:C:2011:124).
II – Il-kuntest ġuridiku
A – It-Trattat FUE
4.
L-Artikolu 20 TFUE jispeċifika li qed tiġi stabbilita ċ-ċittadinanza tal-Unjoni u li kwalunkwe persuna li għandha ċ-ċittadinanza ta’ Stat Membru hija ċittadina tal-Unjoni. Skont il-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu, iċ-ċittadini tal-Unjoni għandhom, b’mod partikolari, “id-dritt ta’ moviment liberu u d-dritt ta’ residenza libera fit-territorju ta’ l-Istati Membri”. Skont it-tieni subparagrafu tal-Artikolu 20(2) TFUE, dan id-dritt għandu jiġi eżerċitat “skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti definiti fit-Trattati u permezz tal-miżuri adottati għall-applikazzjoni tagħhom”.
5.
L-Artikolu 21(1) TFUE madankollu jispeċifika li għalkemm kull ċittadin tal-Unjoni għandu d-dritt li jmur minn post għal ieħor u li jirrisjedi liberament fit-territorju tal-Istati Membri, dan id-dritt għandu jiġi eżerċitat “salvi l-limitazzjonijiet u l-kundizzjonijiet stabbiliti fit-Trattati u d-dispożizzjonijiet meħuda sabiex dan jitwettaq”.
B – Id-Direttiva 2004/38
6.
Skont il-premessa 15 tad-Direttiva 2004/38, “[i]l-membri tal-familja għandhom ikunu ġuridikament protetti fil-każ ta’ mewt taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni, ta’ divorzju, ta’ annullament taż-żwieġ jew tat-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata. Għandhom għalhekk jittieħdu miżuri li jiżguraw li f’ċirkostanzi bħal dawn, bir-rispett dovut għall-ħajja familjari u għad-dinjità umana, u f’ċerti kondizzjonijiet li jostakolaw abbuż, il-membri tal-familja li qed jgħixu diġà fit-territorju ta’ l-Istat Membru ospitanti jżommu d-dritt tagħhom ta’ residenza esklussivament fuq bażi personali”.
7.
L-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38 jirregola r-residenza ta’ aktar minn tliet xhur kif ġej:
“1. Iċ-ċittadini kollha ta’ l-Unjoni għandhom id-dritt ta’ residenza fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor għal perjodu ta’ aktar minn tliet xhur jekk huma:
(a)
ħaddiema jew nies li jaħdmu għal rashom fl-Istat Membru ospitanti; jew
(b)
għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ l-għajnuna soċjali ta’ l-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu tagħhom ta’ residenza u għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti; […]
[...]
2. Id-dritt ta’ residenza previst fil-paragrafu 1 għandu jkun estiż għall-membri tal-familja li mhumiex ċittadini ta’ Stat Membru, li jakkumpanjaw jew li jingħaqdu maċ-ċittadin ta’ l-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti, sakemm dan iċ-ċittadin ta’ l-Unjoni jissoddisfa l-kondizzjonijiet imsemmija fil-paragrafu 1 (a), (b) jew (ċ).
[...]”
8.
Skont l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38:
“Mingħajr preġudizzju għat-tieni sottoparagrafu, id-divorzju, l-annullament taż-żwieġ taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni jew it-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata, kif imfissra fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2 ma jfissirx telf tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni li m’għandhomx ċittadinanza ta’ Stat Membru fejn:
(a)
qabel il-bidu tal-proċeduri ta’ divorzju jew ta’ annullament jew it-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata msemmija fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2, iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata damu minn ta’ l-inqas tliet snin, inkluż sena fl-Istat Membru ospitanti; jew
(b)
ir-raġel/mara jew is-sieħeb/sieħba li m’għandhomx iċ-ċittadinanza ta’ Stat Membru u li għandhom il-kustodja tat-tfal taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni skond ftehim bejn il-miżżewġin jew bejn is-sieħeb/sieħba kif imfissra fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2, jew b’deċiżjoni ġudizjarja; jew
(ċ)
dan hu ġustifikat minn ċirkostanzi b’mod partikolari diffiċli, bħall-fatt li tkun vittma ta’ vjolenza domestika matul iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata; jew
(d)
ir-raġel/mara jew is-sieħeb/sieħba li m’għandhomx iċ-ċittadinanza ta’ Stat Membru u li għandhom id-dritt ta’ aċċess għal tifel/tifla minorenni skond ftehim bejn il-miżżewġin jew bejn is-sieħeb/sieħba kif imfissra fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2, jew b’deċiżjoni ġudizzjarja, b’kondizzjoni li l-Qorti ddeċidiet li dan l-aċċess għandu jkun fl-Istat Membru ospitanti, u għal tul ta’ żmien meqjus bħala neċessarju.
Qabel jinkiseb id-dritt ta’ residenza permanenti, id-dritt ta’ residenza tal-persuni kkonċernati għandu jibqa’ s-suġġett tal-ħtieġa li huma jkunu jistgħu juru li huma ħaddiema jew li huma persuni li jaħdmu għal rashom jew li għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ għajnuna soċjali fl-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu ta’ residenza tagħhom u li għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti, jew li huma membri min-nukleu familjari, diġà kkostitwit fl-Istat Membru ospitanti, ta’ persuna li tissoddisfa dawn il-ħtiġiet. ‘Riżorsi biżżejjed’ huma dawk indikati fl-Artikolu 8(4).
Dawn il-membri tal-familja għandhom iżommu d-dritt ta’ residenza esklussivament b’titlu personali.”
9.
Fl-aħħar nett, l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva 2004/38 jipprovdi li ċ-ċittadini tal-Unjoni li jkunu rrisjedew legalment għal perjodu kontinwu ta’ ħames snin fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti jiksbu d-dritt ta’ residenza permanenti f’dak it-territorju. Skont il-paragrafu 2 tal-istess artikolu, ir-regola “ għand[ha t]applika wkoll għall-membri tal-familja li m’għandhomx ċittadinanza ta’ Stat Membru u li għexu [rrisjedew] legalment maċ-ċittadin ta’ l-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti għal perjodu kontinwu ta’ ħames snin”.
C – Ir-Regolament (KEE) Nru 1612/68
10.
Skont l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 12 tar-Regolament (KKE) [(KEE)] Nru 1612/68 tal-Kunsill, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar il-libertà tal-moviment għall-ħaddiema fi ħdan il-Komunità ( 3 ), “[i]t-tfal ta’ ċittadin ta’ Stat Membru li hu jew kien impjegata fit-territorju ta’ Stat Membru ieħor għandhom ikunu ammessi għall-korsijiet edukattivi ġenerali, ta’ apprendistat u professjonali ta’ dak l-Istat taħt l-istess kondizzjonijiet bħal ċittadini ta’ dak l-Istat, jekk dawn it-tfal ikunu qegħdin jgħixu fit-territorju tiegħu”.
III – Il-fatti li wasslu għall-kawża
11.
NA hija ċittadina Pakistana. F’Settembru 2003, hija żżewġet lil KA f’Karachi (il-Pakistan). Wara li mar il-Ġermanja u rrisjeda hemmhekk, dan tal-aħħar kiseb iċ-ċittadinanza Ġermaniża.
12.
F’Marzu 2004, il-koppja marret tgħix fir-Renju Unit u fis-7 ta’ Novembru 2005, kisbet permess ta’ residenza validu sal-21 ta’ Settembru 2009.
13.
Madankollu, ir-relazzjoni tagħhom marret għall-agħar sal-punt li NA saret vittma ta’ diversi atti ta’ vjolenza domestika. Wara aggressjoni fuq il-persuna ta’ NA (meta kellha iktar minn ħames xhur tqala), KA telaq mid-dar matrimonjali f’Ottubru 2006. F’Diċembru 2006, huwa telaq għalkollox mir-Renju Unit u rritorna lura l-Pakistan.
14.
Meta kien jirrisjedi fir-Renju Unit, KA ħadem kemm bħala impjegat kif ukoll għal rasu. Fil-5 ta’ Diċembru 2006, huwa talab lill-awtoritajiet Brittaniċi jannullaw il-permess ta’ residenza ta’ NA minħabba li kien stabbilixxa ruħu b’mod permanenti fil-Pakistan. Huwa talab li jiġi informat meta l-permess jiġi annullat.
15.
Huwa allega li kien iddivorzja lil NA permezz ta’ talaq ( 4 ) ippronunzjat f’Karachi fit-13 ta’ Marzu 2007. F’Settembru 2008, kienet NA li bdiet proċedura ta’ divorzju fir-Renju Unit. Is-sentenza definittiva ta’ divorzju ngħatat fl-4 ta’ Awwissu 2009 u NA kisbet il-kustodja taż-żewġt itfal tal-koppja.
16.
MA twieldet fl-14 ta’ Novembru 2005 u IA twieldet fit-3 ta’ Frar 2007. It-tnejn li huma għandhom ċittadinanza Ġermaniża u minn Jannar 2009 u Settembru 2010 rispettivament, irċevew edukazzjoni fir-Renju Unit.
17.
NA ressqet applikazzjoni sabiex tikseb permess ta’ residenza permanenti fir-Renju Unit, liema applikazzjoni ġiet irrifjutata.
18.
NA appellat minn dan ir-rifjut. Il-qorti tal-ewwel istanza ċaħdet l-appell. Madankollu, fit-22 ta’ Frar 2013, il-qorti tat-tieni stanza, l-Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber) [qorti superjuri (awla tal-immigrazzjoni u tal-ażil)] biddlet l-ewwel deċiżjoni.
19.
L-ewwel nett, din il-qorti kkonfermat li NA ma bbenefikatx miż-żamma tad-dritt ta’ residenza tagħha fuq il-bażi tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 peress li, fid-data tad-divorzju, KA ma kienx jeżerċita iktar, f’dan l-Istat Membru, id-drittijiet tiegħu bbażati fuq it-Trattati.
20.
Min-naħa l-oħra, il-qorti qieset li hija kienet tibbenefika mid-dritt ta’ residenza, minn naħa, skont l-Artikolu 20 TFUE, b’applikazzjoni tal-prinċipji previsti fis-sentenza Ruiz Zambrano (C‑34/09, EU:C:2011:124), u, min-naħa oħra, skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68.
21.
Fl-aħħar nett, peress li ma kienx ikkontestat li r-rifjut ta’ dritt ta’ residenza fir-Renju Unit fil-konfront ta’ NA kien iġiegħel lil uliedha, MA u IA, jitilqu minn dan l-Istat Membru magħha peress li hija kellha l-kustodja esklużiva tagħhom, l-Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber) [qorti superjuri (awla tal-immigrazzjoni u tal-ażil)], filwaqt li qieset li t-tneħħija prevista ta’ MA u ta’ IA mir-Renju Unit kienet tikser id-drittijiet tagħhom ibbażati fuq l-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), laqgħet l-appell ippreżentat minn NA fuq il-bażi ta’ din id-dispożizzjoni.
22.
NA appellat minn din id-deċiżjoni f’dak li jirrigwarda r-rifjut tad-dritt ta’ residenza bbażat fuq l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. L-awtoritajiet Brittaniċi wkoll appellaw mid-deċiżjoni f’dak li jirrigwarda d-dritt ta’ residenza ta’ NA, ibbażat, minn naħa fuq l-Artikolu 20 TFUE u, min-naħa l-oħra, fuq l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68. Min-naħa l-oħra, il-motivi tad-deċiżjoni dwar l-Artikolu 8 tal-KEBD ma ġewx appellati.
23.
Huwa f’dan il-kuntest li, f’żewġ sentenzi mogħtija, fis-17 ta’ Lulju 2014 u fil-25 ta’ Frar 2015 rispettivament, il-Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [qorti tal-appell (l-Ingilterra u Wales) (taqsima ċivili)] iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel erba’ domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja.
IV – It-talba għal deċiżjoni preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja
24.
Permezz ta’ deċiżjoni tal-25 ta’ Frar 2015, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fis-6 ta’ Marzu 2015, il-Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [qorti tal-appell (l-Ingilterra u Wales) (taqsima ċivili)] għalhekk għamlet id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)
Għandu ċittadin ta’ pajjiż terz, li huwa ex konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni, jkun kapaċi li juri li l-konjuġi preċedenti tiegħu kien jeżerċita drittijiet taħt it-Trattat fl-Istat Membru ospitanti fil-mument tad-divorzju tagħhom sabiex iżomm dritt ta’ residenza taħt l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38?
2)
Ċittadin tal-UE għandu dritt taħt il-liġi tal-UE li jirrisjedi fi Stat Membru ospitanti taħt l-Artikoli 20 u 21 TFUE f’ċirkustanzi fejn l-uniku Stat fi ħdan l-UE li fih iċ-ċittadin huwa intitolat jirrisjedi huwa l-Istat tan-nazzjonalità tiegħu, iżda fejn saret konstatazzjoni ta’ fatt minn qorti kompetenti li t-tneħħija taċ-ċittadin mill-Istat Membru ospitanti għall-Istat tan-nazzjonalità tiegħu tikser id-drittijiet tiegħu taħt l-Artikolu 8 tal-KEDB jew taħt l-Artikolu 7 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-[Unjoni Ewropea] (iktar ’il quddiem il-‘Karta’)?
3)
Jekk iċ-ċittadin tal-UE fit-tieni domanda huwa wild, il-ġenitur li għandu l-kura [kustodja] esklużiva ta’ dan il-wild għandu dritt derivat ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti jekk il-wild ikollu jakkumpanja l-ġenitur meta sseħħ it-tneħħija tal-ġenitur mill-Istat Membru ospitanti?
4)
Wild għandu dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti skont l-Artikolu 12 tar-Regolament (KEE) Nru 1612/68 (issa l-Artikolu 10 tar-Regolament [(UE) Nru 492/2011/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-5 ta’ April 2011, dwar il-moviment liberu tal-ħaddiema fi ħdan l-Unjoni (ĠU L 141, p. 1)]) jekk il-ġenitur tal-wild li jkun ċittadin tal-Unjoni, li kien impjegat fl-Istat Membru ospitanti, ma baqax jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti qabel ma l-minuri daħal fis-sistema edukattiva f’dak l-Istat?”
25.
Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn NA, minn Aire Centre, mill-Gvern tar-Renju Unit, mill-Gvern Daniż, mill-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi u mill-Gvern Pollakk, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Barra minn hekk, NA, Aire Centre, il-Gvern tar-Renju Unit u l-Kummissjoni nstemgħu waqt is-seduta li nżammet fit-18 ta’ Frar 2016.
V – Analiżi
A – Fuq in-natura allegatament ipotetika tad-domandi preliminari
26.
Skont il-Gvern tar-Renju Unit, it-tieni u t-tielet domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju huma ta’ natura ipotetika u ma humiex rilevanti għat-tilwima peress li NA u wliedha diġà ngħataw dritt ta’ residenza fir-Renju Unit fuq il-bażi tal-Artikolu 8 tal-KEDB. Skont il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi, din il-konstatazzjoni tirrendi d-domandi kollha magħmula ipotetiċi.
27.
F’dan ir-rigward, jirriżulta minn ġurisprudenza stabbilita li, fil-kuntest tal-kooperazzjoni bejn il-Qorti tal-Ġustizzja u l-qrati nazzjonali kif prevista fl-Artikolu 267 TFUE, hija l-qorti nazzjonali, li quddiemha tkun tressqet il-kawża u li għandha tassumi r-responsabbiltà tad-deċiżjoni ġudizzjarja li għandha tingħata, li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tal-kawża li tkun tinsab quddiemha, kemm il-ħtieġa ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun f’pożizzjoni li tagħti d-deċiżjoni tagħha, kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja ( 5 ).
28.
Skont din il-ġurisprudenza, “id-domandi rigward l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u fattwali li dik il-qorti hija responsabbli li tiddefinixxi, u li l-eżattezza tiegħu ma għandhiex tiġi vverifikata mill-Qorti tal-Ġustizzja, jibbenefikaw minn preżunzjoni ta’ rilevanza” ( 6 ).
29.
Fil-kawża inkwistjoni, ma jidhirx b’mod manifest li l-problema li wasslet għad-domandi magħmula hija purament ipotetika.
30.
Fil-fatt, ma jistax jiġi eskluż li r-risposti li se tagħti l-Qorti tal-Ġustizzja għad-diversi domandi li sarulha jiddeterminaw jekk NA għandhiex id-dritt li tibbenefika minn ċerti benefiċċji tas-sigurtà soċjali u minn benefiċċji mhux kontributorji li attwalment ġew irrifjutati lilha minħabba l-limitazzjoni tad-drittijiet mogħtija minn dritt ta’ residenza bbażat fuq l-Artikolu 8 tal-KEDB ( 7 ). Dritt ta’ residenza bbażat direttament fuq id-dritt tal-Unjoni, tal-inqas, jista’ jagħti lil NA livell ogħla ta’ ċertezza legali ( 8 ).
31.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, nistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkunsidra li d-domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju huma ammissibbli.
B – Osservazzjonijiet preliminari fuq l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/38
32.
Il-qorti tar-rinviju llimitat id-domandi tagħha għall-interpretazzjoni tal-Artikoli 20 TFUE u 21 TFUE, tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 u tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68.
33.
Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-okkażjoni tispeċifika – b’mod partikolari f’kawża dwar id-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz li huwa axxendent dirett ta’ ċittadini tal-Unjoni li huma minuri, li dan il-fatt ma jipprekludix li l-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi l-elementi kollha ta’ interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni li jistgħu jkunu utli għad-deċiżjoni tal-kawża li tressqet quddiemha, kemm jekk dik il-qorti tkun għamlet riferiment għalihom fid-domandi tagħha kemm jekk le ( 9 ).
34.
Fil-kawża inkwistjoni, il-Kummissjoni tistaqsi, fl-osservazzjonijiet bil-miktub, dwar il-possibbiltà għal NA li tingħata dritt ta’ residenza permanenti fuq il-bażi tal-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2004/38, u dan wara Marzu 2009.
35.
Fil-fatt, skont l-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2004/38, il-membru tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni, li ma għandux ċittadinanza ta’ Stat Membru, jibbenefika minn dritt ta’ residenza ta’ iktar minn tliet xhur meta jakkumpanja jew jingħaqad mal-imsemmi ċittadin tal-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti, sakemm dan tal-aħħar jissodisfa l-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 7(1)(a) sa (ċ) tad-Direttiva 2004/38 ( 10 ).
36.
Barra minn hekk, skont l-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2004/38, jekk ir-residenza tkompli legalment “maċ-ċittadin ta’ l-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti għal perjodu kontinwu ta’ ħames snin”, il-membru tal-familja tal-imsemmi ċittadin tal-Unjoni, li ma jkollux iċ-ċittadinanza ta’ Stat Membru, jakkwista dritt ta’ residenza permanenti fl-istess territorju.
37.
Issa, fil-kawża inkwistjoni, mill-atti tal-proċess li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha għad-dispożizzjoni tagħha jirriżulta li NA waslet fit-territorju tar-Renju Unit ma’ KA, ir-raġel tagħha, ċittadin tal-Unjoni, f’Marzu 2004. Barra minn hekk, ma huwiex ikkontestat li, sa ma telaq f’Diċembru 2006, KA kien ħaddiem impjegat jew ħaddiem għal rasu. Għalhekk NA setgħet tippretendi, tal-inqas sa dik id-data, dritt ta’ residenza fuq il-bażi tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2004/38.
38.
Sussegwentement, ġie stabbilit ukoll li NA kellha l-kustodja esklużiva taż-żewġ uliedha (li wieħed minnhom twieled qabel ma KA telaq mid-dar matrimonjali), li huma ċittadini tal-Unjoni, peress li huma ċittadini Ġermaniżi.
39.
Fuq il-bażi tal-prinċipji stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639), id-dritt ta’ residenza dderivat ta’ NA għaldaqstant kompla b’mod kontinwu bis-saħħa ta’ wliedha ( 11 ). Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, il-kundizzjonijiet previsti mid-Direttiva 2004/38, sabiex wild, ċittadin tal-Unjoni, jibbenefika minn dritt ta’ residenza fit-territorju ta’ Stat Membru li ma għandux iċ-ċittadinanza tiegħu jiġu ssodisfati bil-kundizzjoni li xi ħadd (mhux neċessarjament il-wild stess, iżda, fil-kawża inkwistjoni, wieħed mill-ġenituri tiegħu) jista’ jiggarantixxi li jissodisfa r-rekwiżiti finanzjarji u kundizzjonijiet oħra rikjesti sabiex ċittadin tal-Unjoni li ma jaħdimx ikun jista’ jibbenefika minn dritt ta’ residenza fi Stat Membru ieħor ( 12 ).
40.
Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, f’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Artikolu 20 TFUE u d-Direttiva 2004/38 “jikkonferixxu […] fuq ċittadin minorenni ta’ età żgħira ta’ Stat Membru, li huwa kopert minn assigurazzjoni adegwata kontra l-mard u li huwa fil-kura ta’ ġenitur, li, min-naħa tiegħu, huwa ċittadin ta’ Stat terz u li għandu riżorsi biżżejjed sabiex ta’ l-ewwel ma jsirx piż fuq il-finanzi pubbliċi ta’ l-Istat Membru ospitanti, dritt ta’ residenza għal perijodu indeterminat fit-territorju ta’ dan l-aħħar Stat. F’każ bħal dan, dawn l-istess dispożizzjonijiet jippermettu lill-ġenitur li għandu effettivament il-kustodja ta’ dan iċ-ċittadin li jgħix miegħu fl-Istat Membru ospitanti” ( 13 ).
41.
Jidher li jirriżulta mill-ispjegazzjonijiet mogħtija mill-avukat ta’ NA, waqt is-seduta tat-18 ta’ Frar 2016, li l-kundizzjonijiet ta’ “riżorsi biżżejjed” ma ġewx issodisfati fil-kawża inkwistjoni. Madankollu, huwa kompitu tal-qorti nazzjonali biex tivverifika jekk dawn il-kundizzjonijiet ġewx issodisfati bejn il-mument li r-raġel telaq mir-Renju Unit u Marzu 2009, id-data li fiha NA kienet tkun residenti għal ħames snin fir-Renju Unit. Jekk il-qorti tar-rinviju tikkonstata l-eżistenza ta’ perijodu kontinwu ta’ “residenza legali” ta’ ħames snin fir-rigward ta’ NA, allura din, f’dak il-mument, akkwistat id-dritt ta’ residenza permanenti skont l-Artikolu 16 tad-Direttiva 2004/48.
42.
Ċertament, b’differenza mis-sitwazzjonijiet fattwali li taw lok għas-sentenzi Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639) u Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645), id-dritt ta’ residenza dderivat ta’ NA eventwalment ma jkunx marbut mad-dritt ta’ residenza tal-istess ċittadin tal-Unjoni (il-wild tagħha). Id-dritt kien jibda permezz tad-dritt ta’ residenza tar-raġel tagħha, imbagħad jissokta permezz ta’ dak ta’ wliedha.
43.
F’dan ir-rigward, huwa minnu li l-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2004/38 japplika għall-“membri tal-familja li m’għandhomx ċittadinanza ta’ Stat Membru u li għexu [rrisjedew] legalment maċ-ċittadin ta’ l-Unjoni” ( 14 ), li jista’ jimplika li d-dritt idderivat invokat għandu jiġi mill-istess persuna.
44.
Madankollu, l-okkorrenza matul iż-żmien ta’ diversi fatturi ta’ rabta maċ-ċittadinanza tal-Unjoni – partikolarment fl-istess unità familjali – ma jidhirlix li hija ta’ natura ta’ li waħidha tqiegħed fid-dubju l-eżistenza reali ta’ residenza legali matul perijodu kontinwu ta’ ħames snin. Issa din tabilħaqq hija l-kundizzjoni essenzjali imposta mill-Artikolu 16 sabiex individwu jibbenefika minn dritt ta’ residenza permanenti.
45.
Fil-fatt, ma jkunx paradossali li ċittadin ta’ pajjiż terz ma jkunx mitlub li jżomm koabitazzjoni ( 15 ), jew saħansitra “komunjoni konjugali effettiva” ( 16 )maċ-ċittadin, iżda li jiġi rrifjutat li r-rabta maċ-ċittadinanza tal-Unjoni – iċ-ċavetta ewlenija għad-dritt ta’ residenza – tkompli b’mod kontinwu permezz ta’ persuna oħra, f’dan il-każ il-wild jew l-ulied tagħha?
46.
Konsegwentement, jidhirli li qari litterali tal-Artikolu 16(2) tad-Direttiva 2004/38, huwa eċċessivament riġoruż meta, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, il-kuntest u l-għanijiet imfittxija mid-Direttiva 2004/38 jipprekludu interpretazzjoni restrittiva tad-dispożizzjonijiet tagħha ( 17 ).
47.
Barra minn hekk, għall-kompletezza nżid li fil-każ tal-kawża prinċipali, sakemm NA kellha riżorsi biżżejjed sabiex bintha l-kbira ma ssirx ta’ piż fuq il-finanzi pubbliċi tal-Istat Membru ospitanti, jidhirli li l-perijodu ta’ ħames snin ġie ssodisfat ukoll minn Novembru 2010, peress li MA twieldet fl-14 ta’ Novembru 2005.
C – Fuq l-ewwel domanda preliminari
48.
Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk ċittadin ta’ pajjiż terz, li huwa ex konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni, għandux ikun f’pożizzjoni li juri li l-konjuġi preċedenti tiegħu kien jeżerċita d-drittijiet tiegħu mogħtija mit-Trattati fl-Istat Membru ospitanti fil-mument tad-divorzju tagħhom sabiex ikun jista’ jżomm dritt ta’ residenza skont l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38/KE.
49.
L-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 jirregola ż-żamma tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja fil-każ ta’ divorzju, ta’ annullament taż-żwieġ jew ta’ tmiem tal-unjoni rreġistrata (iktar ’il quddiem “fil-każ ta’ divorzju”).
50.
Sal-lum, din id-dispożizzjoni kienet biss is-suġġett ta’ talba għal deċiżjoni preliminari waħda ( 18 ). Is-sitwazzjoni f’dak il-każ kienet dik prevista fil-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Fil-fatt, il-kwistjoni kienet li jiġi ddeterminat jekk ċittadin ta’ pajjiż terz, iddivorzjat minn ċittadin tal-Unjoni, li ż-żwieġ tagħhom dam tal-inqas tliet snin qabel il-bidu tal-proċeduri ġudizzjarji ta’ divorzju, inkluż tal-inqas sena fl-Istat Membru ospitanti, setax jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza f’dan l-Istat Membru meta l-konjuġi ċittadin tal-Unjoni kien telaq minn dan l-Istat Membru qabel id-divorzju.
51.
Fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja qieset li “d-dritt ta’ residenza tal-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni, ċittadin ta’ pajjiż terz, jista’ jinżamm biss, fuq il-bażi tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, jekk l-Istat Membru fejn jirrisjedi dan iċ-ċittadin ikun ‘l-Istat Membru ospitanti’ fis-sens tal-Artikolu 2(3) tad-Direttiva 2004/38, fid-data li fiha jinbdew il-proċeduri ġudizzjarji” ( 19 ).
52.
Fil-kawża prinċipali, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha din id-darba teżamina s-sitwazzjoni prevista fil-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, jiġifieri l-possibbiltà taż-żamma tar-residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma għandhomx iċ-ċittadinanza ta’ Stat membru fil-każ ta’ divorzju f’“ċirkostanzi b’mod partikolari diffiċli, bħall-fatt li tkun vittma ta’ vjolenza domestika”.
53.
F’din is-sitwazzjoni, iċ-ċittadin tal-Unjoni konjuġi ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz għandu jkun irrisjeda fl-Istat Membru ospitanti sad-data tad-deċiżjoni ġudizjarja ta’ divorzju sabiex iċ-ċittadin ta’ pajjiż terz ikun jista’ jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu?
1. Il-kuntest interpretatattiv li jirriżulta mis-sentenza Singh et
54.
Fis-sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li talba għal divorzju wara t-tluq tal-konjuġi ċittadin tal-Unjoni ma jistax ikollha l-effett li tnissel mill-ġdid id-dritt ta’ residenza tal-konjuġi ċittadin ta’ Stat terz “peress li l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38 jirreferi biss għaż-‘żamma’ ta’ dritt ta’ residenza eżistenti” ( 20 ).
55.
Mill-qari tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38 flimkien, hija kkunsidrat li d-dritt ta’ residenza dderivat taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz jintemm meta l-konjuġi tiegħu, ċittadin tal-Unjoni, jitlaq mill-Istat Membru fejn kienu jirrisjedu sabiex jistabbilixxu ruħu fi Stat Membru ieħor jew f’pajjiż terz ( 21 ).
56.
Madankollu, hija qieset li d-dritt ta’ residenza tal-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni, ċittadin ta’ pajjiż terz, jista’ jinżamm, fuq il-bażi tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, jekk l-Istat Membru fejn jirrisjedi dan iċ-ċittadin ikun l-“[Is]tat Membru ospitanti” skont it-tifsira tal-Artikolu 2(3) tad-Direttiva 2004/38, fid-data li fiha jinbdew il-proċeduri ġudizzjarji ( 22 ).
57.
Dawn it-tliet punti tas-sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476) jippermettu li tinftiehem il-loġika li tipprevali fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38.
58.
Il-prinċipju huwa t-telf tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma għandhomx iċ-ċittadinanza ta’ Stat membru meta ċ-ċittadin tal-Unjoni li miegħu huwa marbut id-dritt ta’ residenza jitlaq mit-territorju tal-Istat Membru ospitanti. Madankollu, ċerti avvenimenti li jistgħu jseħħu fil-kuntest ta’ proċedura ta’ divorzju, annullament jew tmiem ta’ unjoni rreġistrata jippermettu li jinżamm id-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja.
59.
Fil-fatt, kif turi s-sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476) ma humiex id-divorzju, l-annullament taż-żwieġ jew it-tmiem tal-unjoni rreġistrata bħala tali li jżommu d-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja, iżda s-sitwazzjonijiet speċifiċi ddettaljati fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38.
60.
F’dan ir-rigward, nirrileva li l-Kummissjoni, fl-osservazzjonijiet tagħha dwar l-Artikolu 13 tal-proposta li wasslet għall-adozzjoni tad-Direttiva 2004/38, kienet diġà ppreżentat id-diversi sitwazzjonijiet previsti bħala “kundizzjonijiet alternattivi” ( 23 ), jiġifieri li waħda biss hija biżżejjed biex tiskatta ż-żamma tad-dritt ta’ residenza.
61.
Konsegwentement, is-sitwazzjonijiet previsti fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandhom jinftiehmu bħala elementi li jiskattaw id-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz, konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni.
62.
Jekk l-imsemmi konjuġi jitlaq mill-Istat Membru ospitanti qabel ma jseħħ wieħed minn dawn l-elementi, l-Artikolu 13 ma jistax ikollu bħala effett iż-“żamma” tad-dritt ta’ residenza, minħabba li fil-verità dan ikun diġà ntilef. Min-naħa l-oħra, fil-każ fejn it-tluq previst fl-Artikolu 3(2) ikun seħħ wara li jseħħ wieħed mill-avvenimenti – u mhux l-għoti tad-divorzju stricto sensu – li jiskatta ż-żamma tad-dritt ta’ residenza skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2), it-tluq sussegwenti taċ-ċittadin tal-Unjoni ma jkollu ebda rilevanza.
2. Is-sitwazzjoni ta’ “ċirkostanzi b’mod partikolari diffiċli” previsti fil-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38
63.
Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem tagħha, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet li l-leġiżlazzjoni li minnha tagħmel parti tfittex li tilħaq ( 24 ).
64.
It-test tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 waħdu ma jippermettix li tingħata risposta utli għall-ewwel domanda preliminari.
65.
Madankollu, nirrileva li, kuntrarjament għas-sitwazzjonijiet l-oħra msemmija fl-ewwel subparagrafu tal-imsemmi Artikolu 13(2), intuża l-passat kompletament mitmum sabiex tiġi ddefinita s-sitwazzjoni fattwali li tiskatta ż-żamma tad-dritt ta’ residenza.
66.
Fil-fatt, il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 japplika għall-vjolenza domestika “matul iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata”. Għalhekk, neċessarjament teżisti differenza fiż-żmien bejn il-vjolenza domestika, element li jiskatta d-dispożizzjoni, u d-divorzju.
67.
Barra minn hekk, diversi elementi jippermettulna niddefinixxu l-għan li l-leġiżlatur tal-Unjoni jfittex li jilħaq.
68.
Minn naħa, il-premessa 15 tad-Direttiva 2004/38 tagħmel riferiment dirett għan-neċessità li “[i]l-membri tal-familja għandhom ikunu ġuridikament protetti fil-każ [...] ta’ divorzju, ta’ annullament taż-żwieġ jew tat-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata”.
69.
Min-naħa l-oħra, l-ispjegazzjonijiet tal-Kummissjoni dwar il-proposta li wasslet għall-adozzjoni tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38 jispeċifikaw li “din id-dispożizzjoni għandha l-għan li toffri ċerta protezzjoni ġuridika lil dawn il-persuni li d-dritt ta’ residenza tagħhom huwa marbut mar-rabta familjali rrappreżentata miż-żwieġ u li, minħabba dan il-fatt, jistgħu jiġu rrikattati b’theddida ta’ divorzju” ( 25 ).
70.
Tali riskju ta’ “theddida ta’ divorzju” jew ta’ rifjut tad-divorzju jidhirli li huwa partikolarment preżenti f’kuntest ta’ vjolenza domestika. Fil-fatt, it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat għall-konjuġi ċittadin ta’ pajjiż terz, fil-każ ta’ tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni, jista’ jintuża bħala mezz ta’ pressjoni għall-oppożizzjoni għad-divorzju meta tali ċirkostanzi diġà huma ta’ natura li jwasslu għad-dgħufija psikoloġika tal-vittma u, fi kwalunkwe każ, għal biża mill-awtur tal-vjolenza.
71.
Ir-rekwiżit ta’ preżenza effettiva tal-konjuġi ċittadin tal-Unjoni fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti sad-divorzju, jew tal-inqas, sal-preżentata tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju, tkun ukoll ta’ natura li tikkomprometti l-applikazzjoni tal-imsemmi punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, fid-dawl tar-riskju ta’ sanzjoni kriminali marbuta ma’ aġir li jikkostitwixxi vjolenza domestika.
72.
Fil-fatt, ma jistax jiġi eskluż li l-awtur ta’ tali fatti jfittex li jitlaq mit-territorju fejn ikkommetta l-fatti sabiex jaħrab minn kundanna possibbli, u b’hekk iċaħħad de facto liċ-ċittadin ta’ Stat terz mid-dritt ta’ residenza dderivat tiegħu. Il-preżentata ta’ proċedura ta’ divorzju minħabba raġunijiet ta’ vjolenza domestika tista’ twassal, simultanjament, għad-denunzja tal-fatti lill-awtoritajiet ġudizzjarji.
73.
Interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 li timponi fuq ċittadin ta’ Stat terż li juri li l-ex konjuġi tiegħu kien jeżerċita d-drittijiet mogħtija mit-Trattati fl-Istat Membru ospitanti fil-mument tad-divorzju sabiex ikun jista’ jżomm id-dritt ta’ residenza, għalhekk, manifestament, imur kontra l-għan ta’ protezzjoni ġuridika li l-imsemmija dispożizzjoni tfittex li tilħaq.
74.
Fl-aħħar nett, kif diġà fakkart qabel, “[f]id-dawl tal-kuntest u tal-għanijiet imfittxija mid-Direttiva 2004/38, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva ma jistgħux jiġu interpretati b’mod restrittiv u m’għandhomx, f’kull każ, jiġu pprivati mill-effett utli tagħhom” ( 26 ).
75.
Issa, interpretazzjoni li timponi l-preżenza ta’ konjuġi ċittadin tal-Unjoni fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti sal-preżentata tal-proċedura ta’ divorzju tkun mhux biss restrittiva, iżda, barra minn hekk, iċċaħħad lid-dispożizzjoni mill-effett utli tagħha, li jikkonsisti fit-trasformazzjoni tad-dritt ta’ residenza dderivat ta’ membru tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni fi dritt ta’ residenza personali f’ċirkustanzi partikolari li jimmeritaw li jiġu protetti.
76.
Fil-fatt, għalkemm il-fatt li wieħed ikun vittma ta’ att ta’ vjolenza domestika ġie kkunsidrat, mil-leġiżlatur tal-Unjoni, bħala motiv li jiġġustifika t-trasformazzjoni ta’ dritt idderivat fi dritt individwali, ir-rikonoxximent ta’ tali dritt ma jistax jiddependi biss mir-rieda tal-awtur tal-fatti li jibqa’ fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti.
3. Konklużjoni intermedja
77.
Anke meta jinqraw flimkien, l-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38 ma jawtorizzawx li d-divorzju, l-annullament ta’ żwieġ jew it-tmiem tal-unjoni rreġistrata, bħala tali, jinftiehmu bħala elementi li jiskattaw iż-żamma tad-dritt ta’ residenza.
78.
Dawn is-sitwazzjonijiet preċiżi, previsti fl-intestatura tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38, jikkostitwixxu biss qafas li fih jista’ jseħħ wieħed mill-avvenimenti msemmija fil-paragrafu 2 tal-imsemmi artikolu u, b’dan il-mod, iwassal għaż-żamma tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi li jkun ċittadin ta’ Stat terz jekk, u biss jekk, iċ-ċittadin tal-Unjoni jkun għadu preżenti fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti f’dak il-mument.
79.
F’dak li jirrigwarda b’mod iktar preċiż is-sitwazzjoni tal-vjolenza domestika msemmija fil-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38, l-interpretazzjoni teleoloġika ta’ din id-dispożizzjoni twassal sabiex il-fatt li sseħħ il-vjolenza domestika jitqies bħala element li jiskatta ż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz, konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni.
80.
Kwalunkwe interpretazzjoni oħra ċċaħħad lill-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 mill-effettività tiegħu, jiġifieri li tiġi żgurata protezzjoni ġuridika lill-vittma ta’ att ta’ vjolenza, filwaqt li l-interpretazzjoni proposta tirrispetta, barra minn hekk, il-formulazzjoni tad-dispożizzjoni kontenzjuża.
81.
Fl-aħħar nett, ir-riskju ta’ abbuż invokat fil-premessa 15 tad-Direttiva 2004/38 huwa suffiċjentement eskluż mill-obbligu stabbilit fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(2), fis-sens li d-dritt ta’ residenza tal-persuni msemmija fl-ewwel subparagrafu “għandu jibqa’ s-suġġett tal-ħtieġa li huma jkunu jistgħu juru li huma ħaddiema jew li huma persuni li jaħdmu għal rashom jew li għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ għajnuna soċjali fl-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu ta’ residenza tagħhom u li għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti, jew li huma membri min-nukleu familjari, diġà kkostitwit fl-Istat Membru ospitanti, ta’ persuna li tissoddisfa dawn il-ħtiġiet”.
82.
Wara din l-analiżi, nipproponi għalhekk li r-risposta għall-ewwel domanda preliminari magħmula għandha tkun li, f’sitwazzjoni fejn id-divorzju jkun konsegwenza ta’ vjolenza domestika, il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artiklolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 ma jirrikjedix li ċ-ċittadin tal-Unjoni, konjuġi taċ-ċittadin ta’ Stat terz, jirrisjedi huwa stess fit-tettitorju tal-Istat Membru ospitanti konformement mal-Artikolu 7(1) ta’ din id-direttiva, fil-mument tad-divorzju, sabiex dan iċ-ċittadin ta’ Stat terz ikun jista’ jżomm dritt ta’ residenza personali skont din id-dispożizzjoni.
D – Fuq it-tieni u t-tielet domandi preliminari
83.
Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tfittex li tkun taf jekk l-Artikolu 20TFUE u/jew l-Artikolu 21 TFUE għandhomx jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu li Stat Membru jirrifjuta li jagħti lil ċittadin tal-Unjoni dritt ta’ residenza fit-territorju tiegħu meta jkun ġie kkonstatat minn qorti kompetenti li t-tneħħija tiegħu lejn l-Istat Membru li tiegħu għandu ċ-ċittadinanza jikkostitwixxi ksur tal-Artikolu 8 tal-KEDB u tal-Artikolu 7 tal-Karta.
84.
Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tipprevedi l-istess sitwazzjoni iżda għal ċittadin ta’ Stat terz li jkun il-ġenitur li jkollu l-kustodja esklużiva ta’ ċittadin tal-Unjoni.
85.
Dawn id-domandi ġew ittrattati flimkien mill-partijiet kollha li ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub, minbarra l-Gvern tar-Renju Unit. Nikkunsidra wkoll li dawn iż-żewġ domandi jistgħu jiġu analizzati flimkien fid-dawl tas-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645).
86.
Fil-fatt, il-kawża li wasslet għal dik is-sentenza kienet tirrigwarda sitwazzjoni komparabbli peress li kienet tikkonċerna wlied li huma ċittadini tal-Unjoni, li twieldu fi Stat Membru li ma kellhomx iċ-ċittadinanza tiegħu, minn missier ċittadin tal-Unjoni u omm ċittadina ta’ Stat terz. Fis-sentenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja għażlet li l-ewwel nett tindirizza bi prijorità l-kwistjoni fid-dawl tal-Artikolu 21 TFUE, filwaqt li l-qorti tar-rinviju kienet invokat biss l-Artikolu 20 TFUE ( 27 ).
1. L-insenjament tas-sentenza Alokpa u Moudoulou dwar l-Artikolu 21 TFUE
87.
Fis-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645), il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li, fil-kuntest ta’ sitwazzjoni li fiha ċittadin tal-Unjoni twieled fl-Istat Membru ospitanti u ma għamilx użu mid-dritt ta’ moviment liberu tiegħu, it-termini “għandhom biżżejjed riżorsi”, li jinsab fl-Artikolu 7(1)(b) tad-Direttiva 2004/38 u li jikkundizzjona l-legalità ta’ residenza ta’ iktar minn tliet xhur, “għandhom jiġu interpretati fis-sens li huwa biżżejjed li ċ-ċittadini tal-Unjoni jkollhom dawn ir-riżorsi disponibbli, mingħajr ma din id-dispożizzjoni tinvolvi l-inqas rekwiżit fir-rigward tal-oriġini tagħhom, b’mod li dawn tal-aħħar jistgħu jiġu pprovduti, inter alia, miċ-ċittadin ta’ Stat terz, ġenitur taċ-ċittadini ta’ età żgħira kkonċernati” ( 28 ).
88.
Minn din il-konstatazzjoni tirriżulta ġurisprudenza stabbilita fis-sens li “jekk l-Artikolu 21 TFUE u d-Direttiva 2004/38 jagħtu dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti liċ-ċittadin minuri ta’ età żgħira ta’ Stat Membru ieħor li jissodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 7(1)(b) ta’ din id-direttiva, dawn l-istess dispożizzjonijiet jippermettu lill-ġenitur li għandu fil-fatt il-kustodja ta’ dan iċ-ċittadin li jirrisjedi miegħu fl-Istat Membru ospitanti” ( 29 ).
89.
Fil-fatt, “[i]r-rifjut li ġenitur, ċittadin ta’ Stat Membru jew ta’ Stat terz, li għandu effettivament il-kustodja ta’ ċittadin tal-Unjoni li huwa minuri, jitħalla jirrisjedi ma’ dan iċ-ċittadin fl-Istat Membru ospitanti jċaħħad minn kull effettività d-dritt ta’ residenza ta’ dan tal-aħħar, peress illi t-tgawdija tad-dritt ta’ residenza minn wild ta’ età żgħira timplika neċessarjament li dan il-wild ikollu d-dritt li jkun akkumpanjat mill-persuna li tiżgura effettivament il-kustodja tiegħu u, għalhekk, li din il-persuna tkun fil-pożizzjoni li tirrisjedi miegħu fl-Istat Membru ospitanti matul din ir-residenza” ( 30 ).
90.
Minħabba li s-sitwazzjoni fattwali tal-kawża prinċipali hija simili, ma nara ebda raġuni għalfejn għandha tiġi skartata tali ġurisprudenza stabbilita u l-konsegwenza li hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk ulied NA jissodisfawx il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2004/38 u, għaldaqstant, jibbenefikawx minn dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti fuq il-bażi tal-Artikolu 21 TFUE ( 31 ).
91.
Għalhekk, “[b]’mod partikolari, din il-qorti għandha tivverifika jekk dawn it-tfal ikollhomx, huma stess jew permezz ta’ ommhom, riżorsi suffiċjenti u assigurazzjoni għall-mard komprensiva, fis-sens tal-Artikolu 7(1)(b) tad-Direttiva 2004/38” ( 32 ).
92.
F’każ kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 21 TFUE ma kienx jipprekludi li jiġi rrifjutat dritt ta’ residenza liċ-ċittadin ta’ pajjiż terz, minkejja li dan tal-aħħar ikollu l-kustodja esklużiva ta’ wlied minuri, ċittadini tal-Unjoni, li jirrisjedu miegħu fit-territorju ta’ Stat Membru li ma jkunux ċittadini tiegħu ( 33 ).
93.
L-eventwali applikazzjoni tal-Artikolu 7 tal-Karta (u/jew tal-Artikolu 8 tal-KEDB) ma jidhirlix li għandha effett fuq dan ir-raġunament sa fejn tirrigwarda speċifikament id-dritt ta’ moviment liberu, li huwa ggarantit mill-Artikolu 21 TFUE “salvi l-limitazzjonijiet u l-kondizzjonijiet stabbiliti fit-Trattati u d-dispożizzjonijiet meħuda sabiex dan jitwettaq”, bħalma huwa l-Artikolu 7 tad-Direttiva 2004/38 ( 34 ).
2. L-insenjament tas-sentenza Alokpa u Moudoulou dwar l-Artikolu 20 TFUE
94.
Għalkemm l-Artikolu 21 TFUE ma jippermettix, mingħajr kundizzjoni, li fuqu jiġi bbażat id-dritt ta’ residenza taċ-ċittadin ta’ Stat terz li jkollu l-kustodja esklużiva ta’ wlied minuri ċittadini tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li l-Artikolu 20 TFUE għandu portata awtonoma.
95.
Fil-fatt, fis-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645), il-Qorti tal-Ġustizzja espressament indikat li l-qorti nazzjonali, fuq il-bażi tal-Artikolu 20 TFUE, kien għad kellha “tivverifika jekk tali dritt ta’ residenza jistax madankollu jingħatalha, fuq bażi eċċezzjonali, fuq il-bażi ta’ preġudizzju lill-effettività [sabiex ma tiġix ippreġudikata l-effettività] taċ-ċittadinanza tal-Unjoni li minnha jgawdu t-tfal [taċ-ċittadin ta’ Stat terz li għandha l-kustodja esklużiva tagħhom], peress li, bħala konsegwenza għal tali rifjut, dawn it-tfal jiġu obbligati, fil-fatt, li jitilqu mit-territorju tal-Unjoni kkunsidrat fl-intier tiegħu, b’mod li jiġu mċaħħda mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija minn dan l-istatus” ( 35 ).
96.
Dan fil-fatt huwa l-bażi tal-ġurisprudenza mibdija mis-sentenza Ruiz Zambrano (C‑34/09, EU:C:2011:124), kif ġiet ikkonfermata u speċifikata f’diversi sentenzi sussegwenti ( 36 ).
97.
Minn din il-ġurisprudenza jirriżulta li dritt ta’ residenza għandu jingħata fuq il-bażi tal-Artikolu 20 TFUE lil ċittadin ta’ Stat terz, ġenitur ta’ ċittadin tal-Unjoni, bil-kundizzjoni li r-rifjut tal-imsemmi dritt ta’ residenza jċaħħad lil dan iċ-ċittadin mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus tiegħu ta’ ċittadin tal-Unjoni billi jġiegħlu jitlaq mit-territorju kollu tal-Unjoni.
98.
Il-kriterju ta’ evalwazzjoni taċ-“ċaħda tal-essenzjal [tas-sustanza] tad-drittijiet” huwa, mis-sentenza Dereci et (C‑256/11, EU:C:2011:734) ’il quddiem, stabbilit b’mod ċar ( 37 ). Il-kwistjoni li tqum hija dik tal-evalwazzjoni tiegħu: l-obbligu li wieħed jitlaq mit-territorju tal-Unjoni għandu jinftiehem ġuridikament jew in concreto, fid-dawl tal-fatti?
3. Il-kriterji ta’ evalwazzjoni tal-obbligu li wieħed jitlaq mit-territorju kollu tal-Unjoni
99.
Bħala ċittadini Ġermaniżi, huwa evidenti li ż-żewġ ulied ta’ NA għandhom id-dritt jgħixu l-Ġermanja. Konsegwentement, jekk huma jkollhom jitilqu mit-territorju tar-Renju Unit biex imorru l-Ġermanja, ommhom ikollha d-dritt ta’ residenza dderivat f’dan l-Istat tal-aħħar, konformement mal-prinċipji stabbiliti fis-sentenza Ruiz Zambrano (C‑34/09, EU:C:2011:124) ( 38 ).
100.
Fil-fatt, li kieku dan ma kienx il-każ, MA u IA jkunu kostretti jitilqu mit-territorju tal-Unjoni sabiex isegwu lil ommhom, probabbilment fil-Pakistan, u b’hekk jiċċaħħdu mit-tgawdija effettiva tas-sustenza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus tagħhom ta’ ċittadini tal-Unjoni.
101.
Sitwazzjoni paragunabbli tat lok għall-kawża li wasslet għas-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645).
102.
F’dik il-kawża, A. D. Alokpa allegat li, jekk l-awtoritajiet Lussemburgiżi jirrifjutawlha dritt ta’ residenza meta hija kienet tirrisjedi fit-territorju ta’ dan l-Istat Membru ma’ wliedha li kienu ċittadini Franċiżi, dan kien se jagħmilha impossibbli għaliha li tmur tirrisjedi fi Franza magħhom u għalhekk kienet se tkun obbligata tirritorna lejn it-Togo.
103.
Skont l-Avukat Ġenerali Mengozzi, kellu “[g]ħalhekk [...] jiġi vverifikat jekk l-eżekuzzjoni ta’ tali deċiżjoni għandhiex bħala effett, fis-sens tal-ġurisprudenza ċċitata Ruiz Zambrano kif ukoll Dereci et, li tobbliga fil-fatt liċ-ċittadini tal-Unjoni biex jitilqu mit-territorju tal-Unjoni meħud globalment, billi ċċaħħadhom mit-tgawdija effettiva tal-parti essenzjali [tas-sustanza] tad-drittijiet mogħtija permezz tal-istatus tagħhom” ( 39 ).
104.
Fis-sentenza sussegwenti tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat, bi qbil mal-evalwazzjoni tal-Avukat Ġeneral Mengozzi, li “A. D. Alokpa, fil-kwalità tagħha ta’ omm ta’ Jarel u Eja Moudoulou u bħala l-unika persuna li teżerċita l-kura effettiva tagħhom sa mit-twelid tagħhom, tista’ tibbenefika minn dritt derivat sabiex takkumpanjahom u tirrisjedi magħhom fit-territorju Franċiż” ( 40 ).
105.
Il-Qorti tal-Ġustizzja minn dan iddeduċiet li, “fil-prinċipju, ir-rifjut tal-awtoritajiet Lussemburgiżi li jagħtu dritt ta’ residenza lil A. D. Alokpa ma jistax ikollu l-effett li jġiegħel lit-tfal tagħha jitilqu mit-territorju tal-Unjoni kkunsidrat fl-intier tiegħu” ( 41 ). Madankollu, fl-istess punt, hija speċifikat li hija l-qorti tar-rinviju li għandha “[m]adankollu [...] tivverifika jekk, fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-każ, dan huwiex effettivament il-każ” ( 42 ).
106.
Din l-aħħar preċiżazzjoni jidhirli li hija essenzjali. Hija tagħmel sens biss jekk l-evalwazzjoni tat-test taċ-“ċaħda tal-essenzjal [tas-sustanza] tad-drittijiet” ma tkunx biss kwistjoni ġuridika.
107.
Fil-fatt, il-possibbiltà ġuridika – jiġifieri teoretika – għall-ulied li jkunu ċittadini tal-Unjoni u għall-ġenitur ċittadin ta’ Stat terz, li jkollu l-kustodja esklużiva tagħhom, li jirrisjedu fit-territorju tal-Istat Membru li l-ulied huma ċittadini tiegħu, ġiet irrikonoxxuta mill-Qorti tal-Ġustizzja.
108.
Issa l-Qorti tal-Ġustizzja tat espressament lill-qorti nazzjonali l-kompitu li tivverifika jekk, “fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-każ” ( 43 ), ir-rifjut tal-Istat Membru ospitanti li jagħti dritt ta’ residenza lill-ġenitur ċittadin ta’ Stat terz ma jistax ikollu l-konsegwenza li jobbliga lil uliedu jitilqu mit-territorju kollu kemm hu.
109.
Minn din il-preċiżazzjoni jirriżulta li, minn naħa, iċ-ċirkustanzi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni huma, neċessarjament, fattwali ( 44 ) u li, min-naħa l-oħra, huma jistgħu jxejnu l-possibbiltà teoretika li ma jkollhomx għalfejn jitilqu mit-territorju tal-Unjoni kollu kemm hu. Fi kliem ieħor, il-prinċipju stabbilit fis-sentenza Ruiz Zambrano (C‑34/09, EU:C:2011:124) jista’ jiġi “rriattivat” fir-rigward tal-Istat li l-ulied għandhom iċ-ċittadinanza tiegħu ( 45 ).
110.
Dan l-eżami fattwali tat-test taċ-“ċaħda tal-essenzjal tad-drittijiet ” hija skont il-loġika li għandha tipprevali meta niġu biex nifhmu ċ-ċittadinanza tal-Unjoni.
111.
Fil-fatt, l-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni, skont l-affirmazzjoni stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, huwa intiż li jkun l-istatus fundamentali taċ-ċittadini tal-Istati Membri ( 46 ). Għaldaqstant, ma jistax ikun mingħajr sustanza. Kif enfasizza reċentement l-Avukat Ġenerali Szpunar, “[l]i jiġi ddikjarat li ċ-ċittadini tal-Istati Membri huma ċittadini tal-Unjoni joħloq aspettattivi filwaqt li jistabbilixxi drittijiet u dmirijiet” ( 47 ).
112.
Issa, għalkemm id-dritt ta’ moviment u ta’ stabbiliment huwa espressament iċċitat bħala dritt taċ-ċittadin tal-Unjoni fl-Artikoli 20 TFUE u 21 TFUE, kif ukoll fl-Artikolu 45 tal-Karta, l-imsemmi ċittadin ma jistax jiċċaħħad mir-rikonoxximent tal-fatt li, possibbilment, huwa ħoloq fi Stat Membru differenti minn tiegħu rabta reali u sostenibbli iktar sinifikattiva jew sostanzjali milli fl-Istat Membru li għandu ċ-ċittadinanza tiegħu.
113.
Id-dritt tal-Unjoni probabbilment jista’ jagħti s-sustanza lill-kunċett ta’ ċittadinanza tal-Unjoni biss bil-kundizzjoni li jorbot il-protezzjoni tagħha mar-rabta ma’ post, mal-fatt li ċittadin ikun ankrat ma’ territorju u jkun integrat fil-ħajja mhux biss amministrattiva u ekonomika tal-pajjiż ospitanti iżda wkoll fil-ħajja soċjali u kulturali tiegħu ( 48 ).
114.
Fi kliem ieħor, il-possibbiltà li ċittadin ta’ Stat terz u wliedu, ċittadini tal-Unjoni, jistgħu jmorru fl-Istat Membru ta’ nazzjonalità ta’ dawn tal-aħħar, ma tistax tiġi sostnuta biss fl-astratt ( 49 ).
115.
Issa, fil-kawża inkwistjoni, jidher li ġie ppruvat li ulied NA, għalkemm ċittadini Ġermaniżi, ma għandhom ebda rabta ma’ dan l-Istat Membru minħabba li qatt ma għexu fit-territorju tiegħu u li ma jafux il-lingwa tiegħu. Minħabba li twieldu u rċievew l-edukazzjoni fir-Renju Unit, huwa f’dan l-Istat Membru li huma bnew iċ-ċittadinanza tagħhom.
116.
Il-Kummissjoni stess tikkonstata, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, li, għalkemm it-tfal ta’ NA jibbenefikaw, “bħala ċittadini Ġermaniżi, minn dritt ta’ residenza inkundizzjonat fil-Ġermanja; huwa paċifiku wkoll li wieħed ma jistax raġonevolment jistenna minnhom jew minn ommhom li huma jgħixu f’dan il-pajjiż u, fuq il-bażi ta’ dan, il-qrati nazzjonali kkunsidraw li huma ma setgħux jitneħħew mir-Renju Unit lejn il-Ġermanja mingħajr ma jkun hemm ksur tal-KEDB” ( 50 ).
117.
Għalhekk inqis li, kieku din l-informazzjoni kellha tiġi kkonfermata mill-qorti tar-rinviju, hija jkollha tirrikonoxxi lil MA u IA dritt ta’ residenza fir-Renju Unit fuq il-bażi tal-Artikolu 20 TFUE, filwaqt li NA tikseb hija wkoll, b’mod indirett, dritt ta’ residenza dderivat. Fil-fatt, ir-rifjut ta’ dan id-dritt lil ulied NA jċċaħħadhom mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni. Issa, skont is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645), l-Artikolu 20 TFUE jipprekludi tali konsegwenza ( 51 ).
4. Fuq l-effett tal-Artikolu 7 tal-Karta u tal-Artikolu 8 tal-KEDB
118.
Fit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tfakkar li kien diġà ġie ġudizzjarjament ikkonstatat li t-tneħħija taċ-ċittadini tal-Unjoni, f’dan il-każ l-ulied, mill-Istat Membru ospitanti lejn l-Istat Membru li huma ċittadini tiegħu, tikkostitwixxi ksur tad-drittijiet mogħtija lilhom mill-Artikolu 8 tal-KEDB u mill-Artikolu 7 tal-Karta.
119.
Tali konstatazzjoni hija ta’ natura li jkollha effett fuq ir-risposta li għandha tingħata għal din id-domanda?
120.
Il-kwistjoni tal-effett tal-Artikolu 7 tal-Karta u tal-Artikolu 8 tal-KEDB fuq l-applikazzjoni tal-Artikolu 20 TFUE diġà tressqet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fis-sentenza Dereci et (C‑256/11, EU:C:2011:734), hija rrispondiet għaliha billi kkunsidrat li “jekk il-qorti tar-rinviju tikkunsidra li, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-kawżi prinċipali, is-sitwazzjoni tar-rikorrenti fil-kawżi prinċipali taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, hija għandha teżamina jekk ir-rifjut tad-dritt għal residenza ta’ dawn tal-aħħar tippreġudikax id-dritt għar-rispett tal-ħajja privata u tal-familja previst fl-Artikolu 7 tal-Karta. Min-naħa l-oħra, jekk hija tikkunsidra li tali sitwazzjoni ma taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-drit tal-Unjoni, hija gaħdnha twettaq tali eżami fid-dawl tal-Artikolu 8(1) tal-KEDB” ( 52 ).
121.
Din il-konklużjoni tinkwetani. Fil-fatt, fis-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645), il-Qorti tal-Ġustizzja ma toqgħodx lura milli tiddeċiedi li “l-Artikoli 20 TFUE u 21 TFUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li ma jipprekludux Stat Membru milli jirrifjuta lil ċittadin ta’ pajjiż terz dritt ta’ residenza fit-territorju tiegħu, meta dan iċ-ċittadin ikollu taħt ir-responsabbiltà esklużiva tiegħu tfal ta’ età żgħira, ċittadini tal-Unjoni, li jkunu jirrisjedu miegħu f’dan l-Istat Membru sa mit-twelid tagħhom, mingħajr ma jkollhom in-nazzjonalità ta’ dan l-istess Stat u mingħajr ma jkunu għamlu użu mid-dritt tagħhom ta’ moviment liberu, sa fejn dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni ma jkunux jissodisfaw il-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2004/38 jew tali rifjut ma jkunx iċaħħad l-imsemmija ċittadini mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni” ( 53 ).
122.
Jekk dispożizzjoni tat-Trattat ma tipprekludix li Stat Membru jirrifjuta dritt ta’ residenza bil-kundizzjoni li jiġu osservati ċerti kundizzjonijiet, dan għaliex, ex hypothesi, aħna ninsabu fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni ( 54 ). F’każ kuntrarju, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddikjara li ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domanda magħmula.
123.
Għalhekk jidhirli li huwa ċert li d-domandi marbuta mal-Artikolu 20 TFUE u l-effett taċ-ċittadinanza tal-Unjoni fuq id-dritt ta’ residenza jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni ( 55 ).
124.
Konsegwentement, jekk il-qorti tar-rinviju kkunsidrat li t-tkeċċija ta’ ċittadin tal-Unjoni tippreġudika l-Artikolu 7 tal-Karta (jew l-Artikolu 8(1) tal-KEDB peress li l-kontenut tagħhom huwa ekwivalenti), din l-evalwazzjoni għandha tittieħed inkunsiderazzjoni fl-applikazzjoni tal-Artikolu 20 TFUE u fl-evalwazzjoni tat-test taċ-“ċaħda tal-essenzjal [tas-sustanza] tad-drittijiet ”.
125.
Barra minn hekk, l-inklużjoni tal-Artikolu 7 tal-Karta fir-riflessjoni tal-qorti nazzjonali dwar l-applikazzjoni tal-Artikolu 20 TFUE ma jidhirlix li hija ta’ natura li twassal għal estensjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, estensjoni li tmur kontra l-Artikolu 51(2) tal-Karta.
126.
Fil-fatt, hija ċ-ċittadinanza Ewropea stabbilita fl-Artikolu 20 TFUE li tiskatta l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali – u b’mod iktar partikolari, fil-kawża inkwistjoni, l-Artikolu 7 tal-Karta – u mhux il-kuntrarju ( 56 ).
5. Konklużjoni intermedja
127.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta għat-tieni u t-tielet domandi magħmula mill-qorti tar-rinviju għandha tkun li l-Artikoli 20 u 21 TFUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li jipprekludu li Stat Membru jirrifjuta li jagħti lil ċittadin ta’ pajjiż terz dritt ta’ residenza fit-territorju tiegħu, meta dan iċ-ċittadin ikollu l-kustodja esklużiva tal-ulied, ċittadini tal-Unjoni, li jkunu ilhom jirrisjedu miegħu f’dan l-Istat Membru sa minn twelidhom, mingħajr ma jkollhom iċ-ċittadinanza ta’ dan l-Istat u mingħajr ma jkunu għamlu użu md-dritt ta’ moviment liberu tagħhom, sakemm dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni jissodisfaw il-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2004/38 jew, fin-nuqqas, sakemm tali rifjut, fil-fatt, iċaħħad lill-imsemmija ċittadini mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni, liema kwistjoni hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-kawża inkwistjoni. Jekk ikun ġie ġudizzjarjament ikkunsidrat li t-tkeċċija taċ-ċittadini tal-Unjoni kkonċernati tikser l-Artikolu 7 tal-Karta jew l-Artikolu 8(1) tal-KEDB, il-qorti nazzjonali għandha tieħu dan inkunsiderazzjoni.
E – Fuq ir-raba ’ domanda preliminari
128.
Permezz tar-raba’ domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 għandux jiġi interpretat fis-sens li wild, kif ukoll, konsegwentement, il-ġenitur li jkollu l-kustodja tiegħu, jibbenefikaw minn dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti, meta l-ġenitur li jkun ċittadin tal-Unjoni u li ħadem f’dan l-Istat Membru ma baqax jirrisjedi hemmhekk qabel ma l-wild beda l-edukazzjoni tiegħu f’dan l-Istat Membru.
129.
Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tippermettilna li nirrispondu fl-affirmattiv għal din id-domanda.
130.
Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “id-dritt rikonoxxut mill-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 fir-rigward tat-tifel ta’ ħaddiem migrant li jsegwi, fl-aħjar kundizzjonijiet, l-edukazzjoni tiegħu fl-Istat Membru ospitanti jimplika neċessarjament li dan it-tifel għandu jkollu d-dritt li jkun akkumpanjat mill-persuna li effettivament tkun responsabbli għall-kura [għall-kustodja] tiegħu u, għalhekk, li din il-persuna tkun tista’ tgħix miegħu fl-imsemmi Stat Membru matul l-istudji tiegħu. Jekk l-għoti ta’ awtorizzazzjoni ta’ residenza jiġi rrifjutat lill-ġenitur effettivament responsabbli għall-kura tat-tifel li jkun qed jeżerċita d-dritt tiegħu li jsegwi l-edukazzjoni tiegħu fl-Istat Membru ospitanti, dan ikun ta’ preġudizzju għal dan id-dritt” ( 57 ).
131.
Ulied ċittadin ta’ Stat Membru li jaħdem jew li ħadem fl-Istat Membru ospitanti u l-ġenitur li effettivament għandu l-kustodja tagħhom, jistgħu jipprevalixxu ruħhom, f’dan l-aħħar Stat, minn dritt ta’ residenza fuq il-bażi biss tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 ( 58 ).
132.
Fis-sentenza Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83), il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li “l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 huwa intiż b’mod partikolari sabiex jiġi żgurat li t-tfal ta’ ħaddiem ċittadin ta’ Stat Membru jkunu jistgħu, anki jekk huwa ma jkunx għadu jeżerċita attività bħala impjegat fl-Istat Membru ospitanti, isegwu u, jekk ikun il-każ, jispiċċaw l-edukazzjoni tagħhom f’dan l-Istat Membru” ( 59 ).
133.
Hija speċifikat ukoll li “[s]kont ġurisprudenza stabbilita sew, l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 jeżiġi biss li t-tifel ikun għex mal-ġenituri tiegħu jew ma’ wieħed minnhom fi Stat Membru waqt li mill-inqas wieħed mill-ġenituri tiegħu jkunu jgħixu hemm fil-kwalità ta’ ħaddiem (sentenzi [Brown (197/86, EU:C:1988:323)], punt 30, u Gaal [(C‑7/94, EU:C:1995:118)], punt 27)” ( 60 ).
134.
B’mod saħasitra iktar ċar, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “[g]ħaldaqstant, id-dritt tat-tifel li jgħix f’dan l-Istat sabiex isegwi xi studji, skont l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68, u, konsegwentement, tad-dritt ta’ residenza tal-ġenitur li jkollu effettivament il-kustodja tagħhom, ma jistax jiġi suġġett għall-kundizzjoni li wieħed mill-ġenituri tat-tifel ikun wettaq, fid-data li fiha dan tal-aħħar ikun beda l-istudji tiegħu, attività professjonali bħala ħaddiem migranti fl-Istat Membru ospitanti” ( 61 ).
135.
Fis-sentenza Ibrahim u Secretary of State for the Home Department, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat ukoll li, f’sitwazzjoni fejn wieħed mit-tfal ikkonċernati jkun beda l-edukazzjoni tiegħu wara li l-ġenitur, li kien ħaddiem migrant, ikun telaq mill-Istat Membru ospitanti, “id-dritt għal trattament ugwali fir-rigward tal-aċċess għat-tagħlim mhuwiex limitat għat-tfal tal-ħaddiema migranti. Dan id-dritt japplika wkoll għat-tfal ta’ persuni li kienu ħaddiema migranti” ( 62 ).
136.
Għalhekk, mingħajr dubju jirriżulta minn din il-ġurisprudenza li l-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 għandu jiġi interpretat fis-sens li wild, kif ukoll, konsegwentement, il-ġenitur li jkollu l-kustodja tiegħu, jibbenefikaw minn dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti, meta l-ġenitur li jkun ċittadin tal-Unjoni u li ħadem f’dan l-Istat Membru ma baqax jirrisjedi hemmhekk qabel ma l-wild beda l-edukazzjoni tiegħu f’dan l-Istat Membru.
137.
Din l-interpretazzjoni tal-Artikolu 12 tar-Regolament Nru 1612/68 hija, barra minn hekk, konformi mal-prinċipju li din id-dispożizzjoni “ma [t]istax [t]iġi interpreta[a] b’mod restrittiv […] u m’għand[hiex], fi kwalunkwe każ, [t]iġi mċaħħ[da] mill-effett utli [tagħha]” ( 63 ).
138.
Għall-finijiet prattiċi nżid li, kif jirriżulta mill-fatti li wasslu għas-sentenza Alarape u Tijani (C‑529/11, EU:C:2013:290), il-prinċipji mfakkra iktar ’il fuq japplikaw ukoll għaċ-ċittadini ta’ Stati terzi, li jkunu axxendenti ta’ ċittadini tal-Unjoni.
VI – Konklużjoni
139.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division [qorti tal-appell (l-Ingilterra u Wales) (taqsima ċivili)] kif ġej:
“1)
F’sitwazzjoni fejn id-divorzju jkun konsegwenza ta’ vjolenza domestika, il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tad-29 ta’ April 2004, dwar id-drittijiet taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri u li temenda r-Regolament (KEE) Nru 1612/68 u li tħassar id-Direttivi 64/221/KEE, 68/360/KEE, 72/194/KEE, 73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE u 93/96/KEE, ma jirrikjedix li ċ-ċittadin tal-Unjoni, konjuġi taċ-ċittadin ta’ Stat terz, jirrisjedi huwa stess fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti konformement mal-Artikolu 7(1) ta’ din id-direttiva, fil-mument tad-divorzju, sabiex dan iċ-ċittadin ta’ Stat terz ikun jista’ jżomm dritt ta’ residenza personali skont din id-dispożizzjoni.
2)
L-Artikoli 20 u 21 TFUE għandhom jiġu interpretati fis-sens li huma jipprekludu li Stat Membru jirrifjuta li jagħti lil ċittadin ta’ pajjiż terz dritt ta’ residenza fit-territorju tiegħu, meta dan iċ-ċittadin ikollu l-kustodja esklużiva tal-ulied, ċittadini tal-Unjoni, li jkunu ilhom jirrisjedu miegħu f’dan l-Istat Membru sa minn twelidhom, mingħajr ma jkollhom iċ-ċittadinanza ta’ dan l-Istat u mingħajr ma jkunu għamlu użu mid-dritt ta’ moviment liberu tagħhom, sakemm dawn iċ-ċittadini tal-Unjoni jissodisafw il-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2004/38 jew, fin-nuqqas, sakemm tali rifjut, fil-fatt iċaħħad lill-imsemmija ċittadini mit-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni, liema kwistjoni hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha tal-kawża inkwistjoni. Jekk ikun ġie ġudizzjarjament ikkunsidrat li t-tkeċċija taċ-ċittadini tal-Unjoni kkonċernati tikser l-Artikolu 7 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea jew l-Artikolu 8(1) tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata f’Ruma fl-4 ta’ Novembru 1950, il-qorti nazzjonali għandha tieħu dan inkunsiderazzjoni.
3)
L-Artikolu 12 tar-Regolament (KKE) [(KEE)] Nru 1612/68 tal-Kunsill, tal-15 ta’ Ottubru 1968, dwar il-libertà tal-moviment għall-ħaddiema fi ħdan il-Komunità, għandu jiġi interpretat fis-sens li wild, kif ukoll, konsegwentement, il-ġenitur li jkollu l-kustodja, jibbenefikaw minn dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti, meta l-ġenitur li jkun ċittadin tal-Unjoni u li ħadem f’dan l-Istat Membru ma baqax jirrisjedi hemmhekk qabel ma l-wild beda l-edukazzjoni tiegħu f’dan l-Istat Membru”.
( 1 ) Lingwa oriġinali: il-Franċiż.
( 2 ) ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 5, p. 46, kif ukoll ir-rettifiki ĠU 2004, L 229, p. 35, u ĠU 2005, L 197, p. 34.
( 3 ) ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p.15.
( 4 ) Dan huwa forma ta’ divorzu unilaterali li huwa legali fid-dritt Pakistani, iżda ma huwiex irrikonoxxut fir-Renju Unit.
( 5 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Trespa International (C‑248/07, EU:C:2008:607, punt 32).
( 6 ) Sentenza Wojciechowski (C‑408/14, EU:C:2015:591, punt 32). Ara wkoll, fost diversi sentenzi, is-sentenzi Pujante Rivera (C‑422/14, EU:C:2015:743, punt 20 u l-ġurisprudenza ċċitata), kif ukoll Trespa International (C‑248/07, EU:C:2008:607, punt 33).
( 7 ) Ara f’dan is-sens, l-osservazzjonijiet bil-miktub ippreżentati minn NA (punt 7).
( 8 ) Ara f’dan is-sens, l-osservazzjonijiet bil-miktub ippreżentati minn Aire Centre (punt 3).
( 9 ) Ara, f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 20).
( 10 ) Jiġifieri li jkun ħaddiem impjegat jew li jaħdem għal rasu fl-Istat Membru ospitanti jew li jkollu, għalih u għall-membri tal-familja tiegħu, biżżejjed riżorsi sabiex ma jsirx ta’ piż fuq is-sistema ta’ assistenza soċjali tal-Istat Membru ospitanti u assigurazzjoni tal-mard kompleta f’dan l-istess Stat jew ikun f’dan l-Istat għall-iskop prinċipali li jsegwi kors ta’ studju (bil-kundizzjoni li jissodisfa l-istess rekwiżiti ta’ riżorsi u ta’ kopertura medika bħal dawk iċċitati iktar ’il fuq).
( 11 ) Sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639, punti 45 sa 47). Ara wkoll is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 29).
( 12 ) Ara, f’dan is-sens, b’mod partikolari, is-sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639, punti 28 u 30, kif ukoll il-punti 41 u 47) u s-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 27).
( 13 ) Sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639, punt 47). Enfasi miżjuda minni.
( 14 ) Enfasi miżjuda minni.
( 15 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi Diatta (267/83, EU:C:1985:67, punti 20 u 22), kif ukoll Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691, punt 58).
( 16 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Ogieriakhi (C‑244/13, EU:C:2014:2068, punti 36, 38 u 47).
( 17 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Metock et. (C‑127/08, EU:C:2008:449, punt 84).
( 18 ) Sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476).
( 19 ) Sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 61). Enfasi miżjuda minni.
( 20 ) Punt 67.
( 21 ) Sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 62).
( 22 ) Sentenza Singh et (C‑218/14, EU:C:2015:476, punt 61).
( 23 ) Proposta għal Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar id-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familji tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju tal-Istati Membri [COM(2001) 257 finali, ĠU C 270 E, p. 150]. Enfasi miżjuda minni.
( 24 ) Ara, b’mod partikolari, is-sentenzi Yaesu Europe (C‑433/08, EU:C:2009:750, punt 24); Brain Products (C‑219/11, EU:C:2012:742, punt 13; Koushkaki (C‑84/12, EU:C:2013:862, punt 34), kif ukoll Lanigan (C‑237/15 PPU, EU:C:2015:474, punt 35).
( 25 ) Proposta għal Direttiva COM(2001) 257 finali.
( 26 ) Sentenza Metock et (C‑127/08, EU:C:2008:449, punt 84).
( 27 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punti 20, 21 u 32).
( 28 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 27), li tagħmel riferiment għall-punti 28 u 30 tas-sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639).
( 29 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 29), li tagħmel riferiment għall-punti 46 u 47 tas-sentenza Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639).
( 30 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 28 u l-ġurisprudenza ċċitata).
( 31 ) Ara, f’dan is-sens is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
( 32 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).
( 33 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 31 u d-dispożittiv).
( 34 ) L-Avukat Ġenerali Mengozzi staqsa wkoll dwar il-possibbiltà li d-dispożizzjonijiet tal-Karta jistgħu jdgħajfu jew jinjoraw il-kundizzjonijiet tal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2004/38 bl-għan li jiġi żgurat ir-rispett tal-ħajja tal-familja rrikonoxxut fl-Artikolu 7 tal-Karta (konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża Alokpa u Moudoulou, C‑86/12, EU:C:2013:197, punt 34). Il-konklużjoni tiegħu kienet simili għal tiegħi peress li kkunsidra li “[madankollu, tali ipoteżi [kienet] tidher li hija diffiċilment fattibbli sa fejn din twassal biex jiġu injorati l-limiti stabbiliti bl-Artikolu 21 TFUE għad-dritt taċ-ċittadini tal-Unjoni li jwettaq movimenti u li jirresjedi liberament fit-territorju tal-Istati Membri” (punt 35), filwaqt li, f’dan ir-rigward, l-Avukat Ġenerali Mengozzi rrefera għall-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2004/38.
( 35 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 33).
( 36 ) Ara s-sentenzi McCarthy (C‑434/09, EU:C:2011:277, punt 47); Dereci et. (C‑256/11, EU:C:2011:734, punti 64, 66 u 67); Iida (C‑40/11, EU:C:2012:691, punt 71); Ymeraga et (C‑87/12, EU:C:2013:291, punt 36), kif ukoll Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 32). Ara wkoll l-analiżi tal-iżvilupp ta’ din il-ġurisprudenza fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawżi Rendón Marín u CS (C‑165/14 u C‑304/14, EU:C:2016:75).
( 37 ) Ara, b’mod partikolari, Nic Shuibhne, N., “(Some of) The Kids Are All Right”, CML Rev., 2012 (49), p. 349 sa 380, b’mod partikolari p. 362; Lenaerts, K., “The concept of EU citizenship in the case law of the European Court of Justice”, ERA Forum, 2013, p. 569 sa 583.
( 38 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punti 34 u 35).
( 39 ) Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawża Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:197, punt 52).
( 40 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 34).
( 41 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 35). Enfasi miżjuda minni.
( 42 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 35). Enfasi miżjuda minni.
( 43 ) Sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 35), Enfasi miżjuda minni.
( 44 ) Fis-sentenza Dereci et (C‑256/11, EU:C:2011:734), il-Qorti tal-Ġustizzja kienet diġà ħalliet f’idejn il-qorti nazzjonali l-kompitu li tiddetermina jekk ir-rifjut li jingħata dritt ta’ residenza liċ-ċittadin ta’ Stat terz ma jwassalx għaċ-ċaħda tat-tgawdija effettiva tas-sustanza tad-drittijiet mogħtija mill-istatus ta’ ċittadin tal-Unjoni lill-membri tal-familja tiegħu. Bi tweġiba għal ċerta kritika magħmula minn parti mid-duttrina f’dan ir-rigward, Koen Lenaerts iwieġeb li l-kwistjoni li jsir magħruf jekk, billi M. Dereci jiġi sfurzat jitlaq mill-Awstrija, uliedu jkunux obbligati jsegwuh hija “clearly a factual question” (kwistjoni evidentement fattwali) (Lenaerts, K., “The concept of EU citizenship in the case law of the European Court of Justice”, ERA Forum, 2013, p. 569 sa 583, b’mod partikolari p. 575, nota ta’ qiegħ il-paġna 32). Ma nistgħux ħlief napprovaw din il-konstatazzjoni.
( 45 ) L-espressjoni hija mislufa minn Anne Rigaux (Rigaux, A., “Regroupement familial”, Europe, Diċembru 2013, osservazzjoni 499).
( 46 ) Ara, b’mod partikolari, s-sentenzi Grzelczyk (C‑184/99, EU:C:2001:458, punt 31); D’Hoop (C‑224/98, EU:C:2002:432, punt 28); Baumbast u R (C‑413/99, EU:C:2002:493, punt 82); Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, punt 22); Orfanopoulos u Oliveri (C‑482/01 u C‑493/01, EU:C:2004:262, punt 65); Pusa (C‑224/02, EU:C:2004:273, punt 16); Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639, punt 25); Bidar (C‑209/03, EU:C:2005:169, punt 31); Il‑Kummissjoni vs L-Awstrija (C‑147/03, EU:C:2005:427, punt 45); Schempp (C‑403/03, EU:C:2005:446, punt 15); Spanja vs Ir-Renju Unit (C‑145/04, EU:C:2006:543, punt 74); Il‑Kummissjoni vs Il-Pajjiżi l-Baxxi (C‑50/06, EU:C:2007:325, punt 32); Huber (C‑524/06, EU:C:2008:724, punt 69); Rottmann (C‑135/08, EU:C:2010:104); Prinz u Seeberger (C‑523/11 u C‑585/11, EU:C:2013:524, punt 24), kif ukoll Martens (C‑359/13, EU:C:2015:118, punt 21).
( 47 ) Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Szpunar fil-kawżi Rendón Marín u CS (C‑165/14 u C‑304/14, EU:C:2016:75, punt 117).
( 48 ) F’dan ir-rigward, ara Azoulai, L., “Le sujet des libertés de circuler”, f’Dubout, É., u Maitrot de la Motte, A., L’unité des libertés de circulation – In varietate concordia?, Bruylant, 2013, p. 385 sa 411, b’mod partikolari p. 408.
( 49 ) L-espressjoni hija mislufa mill-Avukat Ġenerali Szpunar (ara l-konklużjonijiet tiegħu fil-kawżi Rendón Marín u CS, C‑165/14 u C‑304/14, EU:C:2016:75, nota ta’ qiegħ il-paġna 109).
( 50 ) Ara l-punt 36 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni.
( 51 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza Alokpa u Moudoulou (C‑86/12, EU:C:2013:645, punt 36 u d-dispożittiv).
( 52 ) Punt 72.
( 53 ) Punt 36 u d-dispożittiv.
( 54 ) Ara f’dan is-sens, Carlier, J.‑Y., “La libre circulation des personnes dans l’Union européenne”, Journal de droit européen, 2014, p. 167 sa 175, b’mod partikolari p. 174. Din hija wkoll l-interpretazzjoni tal-Avukat Ġenerali Sharpston fil-kawżi O. et (C‑456/12 u C‑457/12, EU:C:2013:837). Fil-fatt, skont l-Avukat Ġenerali Sharpston, “jeħtieġ li wieħed iħares lejn is-sitwazzjoni legali mill-perspettiva tal-Karta jekk, u biss jekk teżisti dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li timponi obbligu pożittiv jew negattiv fuq l-Istat Membru (kemm jekk dak l-obbligu joħroġ mit-trattati jew mil-leġiżlazzjoni sekondarja tal-Unjoni)” (punt 61). Issa, dan huwa tabilħaqq il-każ, fil-kawża inkwistjoni, bl-Artikolu 20 TFUE peress li jissuġġetta l-possibbiltà għall-Istati Membri li jirrifjutaw dritt ta’ residenza għal ċerti kundizzjonijiet.
( 55 ) Din hija wkoll il-konklużjoni li għaliha jasal l-Avukat Ġenerali Szpunar fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawżi Rendón Marín u CS (C‑165/14 u C‑304/14, EU:C:2016:75, punti 119 u 120), li jgħid li jinsab “konvint” li s-sitwazzjonijiet li jidħlu fil-kuntest tal-ġurisprudenza mibdija mis-sentenzi Zhu u Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639), Rottmann (C‑135/08, EU:C:2010:104), kif ukoll Ruiz Zambrano (C‑34/09, EU:C:2011:124), jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Fil-fatt, l-Avukat Ġenerali Szpunar jitlaq mill-konstatazzjoni li ċ-ċittadini tal-Istati Membri jibbenefikaw mill-istatus ta’ ċittadini tal-Unjoni. “Għaldaqstant, bħala ċittadini tal-Unjoni, dawn l-ulied għandhom id-dritt ta’ moviment u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Unjoni, u kull limitazzjoni għal dan id‑dritt taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni” (punt 120).
( 56 ) Ara f’dan is-sens, Kochenov, D., “The Right to Have What Rights? EU Citizenship in Need of Clarification”, European Law Journal, vol. 19, 2013, p. 502 sa 516, b’mod partikolari p. 511. Ara wkoll il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston fil-kawżi O. et (C‑456/12 u C‑457/12, EU:C:2013:837, punti 62 u 63).
( 57 ) Sentenza Baumbast u R (C‑413/99, EU:C:2002:493, punt 73). Ara wkoll is-sentenza Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83, punt 39).
( 58 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi Ibrahim u Secretary of State for the Home Department (C‑310/08, EU:C:2010:80, punt 59); Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83, punt 36), kif ukoll Alarape u Tijani (C‑529/11, EU:C:2013:290, punt 26).
( 59 ) Sentenza Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83, punt 51). Enfasi miżjuda minni. Il-Qorti tal-Ġustizzja tirreferi għall-punt 69 tas-sentenza Baumbast u R (C‑413/99, EU:C:2002:493).
( 60 ) Sentenza Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83, punt 52).
( 61 ) Sentenza Teixeira (C‑480/08, EU:C:2010:83, punt 74). Enfasi miżjuda minni.
( 62 ) Sentenza Ibrahim u Secretary of State for the Home Department (C‑310/08, EU:C:2010:80, punt 39). Enfasi miżjuda minni.
( 63 ) Sentenza Baumbast u R (C‑413/99, EU:C:2002:493, punt 73).
Full & Egal Universal Law Academy